# جوز — Lisânü'l-Arab

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%88%D8%B2/sozluk/lisan
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AC%D9%88%D8%B2/entries/lisan

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [جوز](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%88%D8%B2.md)
- Lisânü'l-Arab: İbn Manzûr · 13. yy

## Madde başı: جوز

جُزْتُ الطريقَ وجازَ الموضعَ جَوْزاً وجُؤُوزاً وجَوازاً ومَجازاً وجازَ به وجاوَزه جِوازاً وأَجازه وأَجاز غيرَه وجازَه: سار فيه وسلكه، وأَجازَه: خَلَّفه وقطعه، وأَجازه: أَنْفَذَه؛ قال الراجز: خَلُّوا الطريقَ عن أَبي سَيَّارَه،
حتى يُجِيزَ سالماً حِمارَه
وقال أَوسُ بن مَغْراءَ:
ولا يَرِيمُونَ للتَّعْريف مَوْضِعَهم
حتى يُقال: أَجِيزُوا آل صَفْوانا
يمدحهم بأَنهم يُجيزُون الحاج، يعني أَنْفِذوهم. والمَجازُ والمَجازَةُ: الموضع. الأَصمعي: جُزْت الموضع سرت فيه، وأَجَزْته خَلَّفْته وقطعته، وأَجَزْتُه أَنْفَذْته؛ قال امرؤ القيس:
فلما أَجَزْنا ساحَةَ الحَيِّ، وانْتَحى
بنا بَطْنُ خَبْتٍ ذي قفافٍ عَقَنْقَلِ
ويروى: ذي حِقاف. وجاوَزْت الموضع جِوازاً: بمعنى جُزْتُه. وفي حديث الصراط: فأَكون أَنا وأُمَّتي أَوّلَ من يُجِيزُ عليه؛ قال: يُجِيزُ لغة في يجُوز جازَ وأَجازَ بمعنى؛ ومنه حديث المسعى: لا تُجِيزوا البَطْحاء إِلاَّ شدًّا.
والاجْتِيازُ: السلوك. والمُجْتاز: مُجْتابُ الطريق ومُجِيزه. والمُجْتاز أَيضاً: الذي يحب النَّجاءَ؛ عن ابن الأَعرابي؛ وأَنشد: ثم انْشَمَرْتُ عليها خائفاً وجِلاً،
والخائفُ الواجِلُ المُجْتازُ يَنْشَمِر
ويروى: الوَجِلُ.
والجَواز: صَكُّ المسافر. وتجاوَز بهم الطريق، وجاوَزَه جِوازاً: خَلَّفه. وفي التنزيل العزيز: وجاوَزْنا ببني إِسرائيل البحر. وجَوَّز لهم إِبِلَهم إِذا قادها بعيراً بعيراً حتى تَجُوزَ.
وجَوائِزُ الأَمثال والأَشْعار: ما جازَ من بلد إِلى بلد؛ قال ابن مقبل: ظَنِّي بِهم كَعَسى، وهُمْ بِتَنُوفَةٍ،
يَتَنازَعُون جَوائِزَ الأَمْثال
قال أَبو عبيدة: يقول اليقين منهم كَعَسى، وعَسى شَكٌّ؛ وقال ثعلب: يتنازعون جوائز الأَمثال
أَي يجليون الرأْي فيما بينهم ويَتَمَثَّلُون ما يريدون ولا يلتفتون إِلى غيرهم من إِرخاء إِبلهم وغفلتهم عنها. وأَجازَ له البيعَ: أَمْضاه. وروي عن شريح: إِذا باع المُجِيزان فالبيع للأَول،وإِذا أَنْكح المُجِيزان فالنكاح للأَول؛ المُجِيز: الولي؛ قال: هذه امرأَة ليس لها مُجِيز. والمُجِيز: الوصي. والمُجِيز: القَيّم بأَمر اليتيم. وفي حديث نكاح البكر: فإِن صَمَتَتْ فهو إِذنها،وإِن أَبَتْ فلا جَوازَ عليها أَي لا ولاية عليها مع الامتناع. والمُجِيز: العبد المأْذون له في التجارة. وفي الحديث: أَن رجلاً خاصم إِلى شُرَيْحٍ غلاماً لزياد في بِرْذوْن باعه وكَفَلَ له الغلامُ، فقال شريح: إِن كان مُجيزاً وكَفَلَ لك غَرِم، إِذا كان مأُذوناً له في التجارة.
ابن السكيت: أَجَزْت على« اسمه إِذا جعلته جائزاً. وجَوَّزَ له ما صنعه وأَجازَ له أَي سَوَّغ له ذلك، وأَجازَ رأْيَه وجَوَّزه: أَنفذه. وفي حديث القيامة والحساب: إِني لا أُجِيزُ اليومَ على نَفْسي شاهداً إِلا مِنِّي أَي لا أُنْفِذ ولا أُمْضِي، مِنْ أَجازَ أَمره يُجِيزه إِذا أَمضاه وجعله جائزاً. وفي حديث أَبي ذر، رضي الله عنه: قبل أَن تُجِيزُوا عليَّ أَي تقتلوني وتُنْفِذُوا فيَّ أَمْرَكم. وتَجَوَّزَ في هذا الأمر ما لم يَتَجَوَّز في غيره: احتمله وأَغْمَض فيه.
والمَجازَةُ: الطريق إِذا قَطَعْتَ من أَحد جانبيه إِلى الآخر. والمَجازَةُ: الطريق في السَّبَخَة.
والجائِزَةُ: العطية، وأَصله أَن أَميراً واقَفَ عدوًّا وبينهما نهر فقال: من جازَ هذا النهر فله كذا، فكلَّما جاز منهم واحدٌ أَخذ جائِزَةً. أَبو بكر في قولهم أَجازَ السلطان فلاناً بجائِزَةٍ: أَصل الجائزَة أَن يعطي الرجلُ الرجلَ ماء ويُجِيزه ليذهب لوجهه، فيقول الرجل إِذا وَرَدَ ماءً لقَيِّمِ الماء: أَجِزْني ماء أَي أَعطني ماء حتى أَذهب لوجهي وأَجُوز عنك، ثم كثر هذا حتى سَمَّوا العطية جائِزَةً.
الأَزهري:الجِيزَة من الماء مقدار ما يجوز به المسافر من مَنْهَلٍ إِلى مَنْهَلٍ، يقال: اسْقِني جِيزة وجائزة وجَوْزة. وفي الحديث: الضِّيافَةُ ثلاثة أَيام وجائِزَتُه يوم وليلة وما زاد فهو صدقة، أَي يُضافُ ثلاثَةَ أَيام فَيَتَكَلَّفُ له في اليوم الأَوّل مما اتَّسَعَ له من بِرٍّ وإِلْطاف، ويقدّم له في اليوم الثاني والثالث ما حَضَره ولا يزيد على عادته، ثم يعطيه ما يَجُوزُ به مسافَةَ يومٍ وليلة، ويسمى الجِيزَةَ، وهي قدر ما يَجُوز به المسافر من مَنْهَل إِلى منهل، فما كان بعد ذلك فهو صدقة ومعروف، إِن شاء فعل، وإِن شاء ترك، وإِنما كره له المُقام بعد ذلك لئلا تضيق به إِقامته فتكون الصدقة على وجه المَنِّ والأَذى. الجوهري: أَجازَه بِجائِزَةٍ سَنِيَّةٍ أَي بعطاء. ويقال: أَصل الجَوائِز أَنَّ قَطَنَ بن عبد عَوْف من بني هلال بن عامر بن صَعْصَعَةَ ولَّى فارس لعبد الله بن عامر، فمر به الأَحنف في جيشه غازياً إِلى خُراسان، فوقف لهم على قَنْطرة فقال: أَجيزُوهم، فجعل يَنْسِبُ الرجل فيعطيه على قدر حَسَبه؛ قال الشاعر: فِدًى لأَكْرَمِينَ بني هِلالٍ،
على عِلاَّتِهم، أَهْلي ومالي
هُمُ سَنُّوا الجَوائز في مَعَدٍّ،
فصارت سُنَّةً أُخْرى اللَّيالي
وفي الحديث: أَجِيزُوا الوَفْد بنحو ما كنت أُجِيزُهم به أَي أَعْطوهم الجِيزَة. والجائِزَةُ: العطية من أَجازَه يُجِيزُه إِذا أَعطاه. ومنه حديث العباس، رضي الله عنه: أَلا أَمْنَحُك، أَلا أَجِيزُكف أَي أُعطيك، والأَصل الأَوّل فاستعير لكل عطاء؛ وأَما قول القطامي:
ظَلَلْتُ أَسأَل أَهْلَ الماء جائِزَةً
فهي الشَّرْبة من الماء.
والجائزُ من البيت: الخشبة التي تَحْمِل خشب البيت، والجمع أَجْوِزَةٌ وجُوزان وجَوائِز؛ عن السيرافي، والأُولى نادرة، ونظيره وادٍ وأَوْدِيَة. وفي الحديث: أَن امرأَة أَتت النبي، صلى الله عليه وسلم، فقالت: إِني رأَيت في المنام كأَن جائِزَ بيتي قد انكسر فقال: خير يَرُدّ الله غائِبَكِ، فرجع زوجها ثم غاب، فرأَت مثل ذلك فأَنت النبي، صلى الله عليه وسلم، فلم تجده ووجَدَتْ أَبا بكر، رضي الله عنه، فأَخْبَرَتْه فقال: يموت زوجُكِ، فذكرَتْ ذلك لرسول الله، صلى الله عليه وسلم، فقال: هل قَصَصْتِها على أَحد؟ قالت: نعم، قال: هو كما قيل لك. قال أَبو عبيد: هو في كلامهم الخشبة التي يوضع عليها أَطراف الخشب في سقف البيت. الجوهري: الجائِزَة التي يقال لها بالفارسية تِير، وهو سهم البيت. وفي حديث أَبي الطُّفَيْل وبناء الكعبة: إِذا هم بِحَيَّة مثل قطعة الجائِز. والجائزَةُ: مَقام السَّاقي. وجاوَزْتُ الشيء إِلى غيره وتجاوَزْتُه بمعنى أَي أَجَزْتُه. وتَجاوَزَ الله عنه أَي عفا. وقولهم: اللهم تَجَوَّز عني وتَجاوَزْ عني بمعنى. وفي الحديث: كنت أُبايِع الناسَ وكان من خُلُقي الجَواز أَي التساهل والتسامح في البيع والاقْتِضاء. وجاوَزَ الله عن ذَنْبه وتَجاوَز وتَجَوَّز؛ عن السيرافي: لم يؤاخذه به. وفي الحديث: إِن الله تَجاوز عن أُمَّتي ما حَدَّثَتْ به أَنْفُسَها أَي عفا عنهم، من جازَهُ يَجُوزُه إِذا تعدَّاه وعَبَرَ عليه، وأَنفسها نصب على المفعول ويجوز الرفع على الفاعل. وجازَ الدّرْهَمُ: قُبِل على ما فيه من خَفِيّ الداخلة أَو قَلِيلِها؛ قال الشاعر:إِذا وَرَقَ الفِتْيانُ صاروا كأَنَّهم
دراهِمُ، منها جائِزاتٌ وزُيَّفُ
الليث: التَّجَوُّز في الدراهم أَن يَجُوزَها. وتَجَوَّز الدراهمَ: قَبِلَها على ما بها. وحكى اللحياني: لم أَر النفقة تَجُوزُ بمكانٍ كما تَجُوز بمكة، ولم يفسرها، وأَرى معناها: تَزْكو أَو تؤثر في المال أَو تَنْفُق؛ قال ابن سيده: وأُرى هذه الأَخيرة هي الصحيحة. وتَجاوَزَ عن الشيء: أَغْضى. وتَجاوَزَ فيه: أَفْرط. وتَجاوَزْتُ عن ذنبه أَي لم آخذه. وتَجَوَّز في صلاته أَي خَفَّف؛ ومنه الحديث: أَسْمَعُ بكاء الصبي فأَتَجوَّزُ في صلاتي أَي أُخففها وأُقللها. ومنه الحديث: تَجَوَّزُوا في الصلاة أَي خففوها وأَسرعوا بها، وقيل: إِنه من الجَوْزِ القَطْعِ والسيرِ. وتَجَوَّز في كلامه أَي تكلم بالمَجاز.
وقولهم: جَعَل فلانٌ ذلك الأَمرَ مَجازاً إِلى حاجته أَي طريقاً ومَسْلكاً؛ وقول كُثَيِّر:
عَسُوف بأَجْوازِ الفَلا حِمْيَريَّة،
مَرِيس بِذِئْبان السَّبِيبِ تَلِيلُها
قال: الأَجْواز الأَوساط. وجَوْز كل شيء: وسطه، والجمع أجَْواز؛ سيبويه: لم يُكَسَّر على غير أَفْعال كراهة الضمة على الواو؛قال زهير: مُقْوَرَّة تَتَبارى لا شَوارَ لها،
إِلا القُطُوع على الأَجْوازِ والوُرُكِ
وفي حديث عليّ، رضي الله عنه: أَنه قام من جَوْز الليل يصلي؛ جَوْزُهُ: وسطه. وفي حديث حذيفة: ربط جَوْزَهُ إِلى سماء البيت أَو إِلى جائِزِه. وفي حديث أَبي المنهال: إِن في النار أَودِيَةً فيها حَيَّات أَمثال أَجْوازِ الإِبل أَي أَوساطها. وجَوْز الليل: مُعْظمه.
وشاةَ جوْزاءُ ومُجَوّزة: سوداء الجسد وقد ضُرب وسطُها ببياض من أَعلاها إِلى أَسفلها، وقيل: المُجَوّزة من الغنم التي في صدرها تَجْويز، وهو ولن يخالف سائر لونها. والجَوْزاء: الشاة يَبْيَضّ وسطُها. والجَوْزاءُ: نَجْم يقال إِنه يعترض في جَوْز السماء. والجَوْزاءُ: من بُرُوج السماء. والجَوْزاء: اسم امرأَة سميت باسم هذا البُرْجِ؛ قال الراعي: فقلتُ لأَصحابي: هُمُ الحَيُّ فالحَقُوا
بِجَوْزاء في أَتْرابِها عِرْس مَعْبدِ
والجَوازُ: الماء الذي يُسْقاه المال من الماشية والحَرْث ونحوه. وقد اسْتَجَزْتُ فلاناً فأَجازَني إِذا سقاك ماء لأَرْضِك أَو لِماشِيَتك؛ قال القطامي:
وقالوا: فُقَيمٌ قَيِّمُ الماءِ فاسْتَجِزْ
عُبادَةَ، إِنَّ المُسْتَجِيزَ على قُتْرِ
قوله: على قُتْر أَي على ناحية وحرف، إِما أَن يُسْقى وإما أَن لا يُسْقى. وجَوَّز إِبلَه: سقاها. والجَوْزَة: السَّقْية الواحدة، وقيل: الجَوْزَة السَّقْية التي يَجُوز بها الرجلُ إِلى غيرك. وفي المثل: لكل جابِهٍ جَوْزَةٌ ثم يُؤَذَّنُ أَي لكل مُسْتَسْقٍ وَرَدَ علينا سَقْيَةٌ ثم يُمْنَعُ من الماء، وفي المحكم: ثم تُضْرَبُ أُذُنه إِعلاماً أَنه ليس له عندهم أَكثرُ من ذلك. ويقال: أَذَّنْتُه تَأْذِيناً أَي رَدَدْته. ابن السكيت: الجَواز السَّقْي. يقال: أَجِيزُونا، والمُسْتَجِيز: المُسْتَسْقي؛ قال الراجز:
يا صاحِبَ الماءِ، فَدَتْكَ نَفْسي،
عَجِّل جَوازي، وأَقِلَّ حَبْسي
الجوهري: الجِيزَةُ السَّقْية؛ قال الراجز:
يا ابْنَ رُقَيْعٍ، ورَدَتْ لِخِمْسِ،
أَحْسِنْ جَوَازِي، وأَقِلَّ حَبْسي
يريد أَحْسِنْ سقي إِبلي. والجَواز: العطش.
والجائِزُ: الذي يمر على قوم وهو عطشان، سُقِي أَو لم يُسْق فهو جائِزٌ؛ وأضنشد:
من يَغْمِس الجائِزَ غَمْسَ الوَذَمَه،
خَيْرُ مَعَدٍّ حَسَباً ومَكْرُمَه
والإِجازَة في الشِّعْر: أَن تُتِم مِصْراع غيرك، وقيل: الإِجازَة في الشِّعْر أَن يكون الحرفُ الذي يلي حرفَ الرَّوِي مضموماً ثم يكسر أَو يفتح ويكون حرف الروي مُقَيّداً. والإِجازَة في قول الخليل: أَن تكون القافية طاءً والأُخرى دالاً ونحو ذلك، وهو الإِكْفاء في قول أَبي زيد، ورواه الفارسي الإِجارَة، بالراء غيرَ معجمة.
والجَوْزة: ضرب من العنب ليس بكبير، ولكنه يَصْفَرُّ جدًّا إِذا أَيْنَع. والجَوْز: الذي يؤكل، فارسي معرب، واحدته جَوْزة والجمع جَوْزات. وأَرض مجَازَة: فيها أَشجار الجَوزْ. قال أَبو حنيفة: شجر الجَوْز كثير بأَرض العرب من بلاد اليمن يُحمَل ويُرَبَّى، وبالسَّرَوَات شجر جَوْز لا يُرَبَّى، وأَصل الجَوْز فارسي وقد جرى في كلام العرب وأَشعارها، وخشبُه موصوف عندهم بالصلابة والقوة؛ قال الجعدي:
كأَنَّ مَقَطَّ شَراسِيفِه
إِلى طَرَفِ القُنْبِ فالمَنْقَبِ
لُطِمْن بتُرْس شديد الصِّفَا
قِ من خَشَب الجَوْز لم يُثْقَبِ
وقال الجعدي أَيضاً وذكر سفينة نوح، على نبينا محمد وعليه الصلاة والسلام، فزعم أَنها كانت من خشب الجَوْز، وإِنما قال ذلك لصلابة خشب الجَوْزِ وجَوْدته:
يَرْفَعُ بالقَارِ والحَدِيدِ من الـ
ـجَوْزِ طوالاً جُذُوعُها عُمُما
وذو المَجاز: موضع؛ قال أَبو ذؤيب:
وراحَ بها من ذي المَجاز عَشِيَّةً،
يُبادر أُولى السَّابِقاتِ إِلى الحَبْل
الجوهري: ذو المَجاز موضع بِمِنًى كانت به سوق في الجاهلية؛ قال الحرث بن حِلِّزة:
واذكروا حِلْفَ ذي المَجازِ، وما
قُدِّمَ فيه العُهُودُ والكُفَلاءُ
وقد ورد في الحديث ذِكْر ذي المَجاز، وقيل فيه: إِنه موضع عند عَرَفات، كان يُقام فيه سُوقٌ في الجاهلية، والميم فيه زائدة، وقيل: سمي به لأَن إِجازَةَ الحاج كانت فيه.
وذو المَجازَة: منزل من منازل طريق مكة بين ماوِيَّةَ ويَنْسُوعَةَ على طريق البَصْرَة.
والتَّجَاوِيز: بُرودٌ مَوْشِيَّة من برود اليمن، واحدها تِجْواز؛ قال الكميت:
حتى كأَنَّ عِراصَ الدارِ أَرْدِيَةٌ
من التَّجاوِيز، أَو كُرَّاسُ أَسْفار
والمَجازَة: مَوْسم من المواسم.

### Türkçe

**جُزْتُ** yolu; ve yer(den) geçti, **جازَ** mekânı; **جَوْزاً** ve **جُؤُوزاً** ve **جَوازاً** ve **مَجازاً** (olarak).
Ve onunla geçti; ve onu aştı, **جِوازاً** (olarak); ve onu geçirdi; ve başkasını geçirdi; ve onu geçti: onda yürüdü ve onu izledi,
ve onu geçirdi: onu geride bıraktı ve onu kesti (aştı), ve onu geçirdi: onu yürürlüğe koydu; râciz dedi ki:
Yolu, Ebû Seyyâre’den boşaltın,
ta ki eşeğini sağ salim geçirinceye kadar.
Ve Evs b. Mağrâ’ dedi ki:
Tanıtma için yerlerinden ayrılmazlar
ta ki “Âl-i Safvân’ı geçiriniz” denilinceye kadar.
Onları, hacıları geçirdikleriyle över; yani onları yürürlüğe koyunuz (geçiriniz). Ve **المَجازُ** ve **المَجازَةُ**:
mekân. el-Asma‘î: **جُزْت** mekânı: onda yürüdüm; ve onu **أَجَزْتُه**: onu geride bıraktım ve onu kestim (aştım),
ve onu **أَجَزْتُه**: onu yürürlüğe koydum; İmru’ul-Kays dedi ki:
Derken, mahalle meydanını geçince,
bizi, sarp çıkıntılı Habt vadisinin içi yana çekti.
Ve şöyle rivayet edilir: “ذِي حِقاف”. Ve mekânı **جاوَزْت** **جِوازاً**: **جُزْتُه** anlamındadır. Ve sırat hadîsinde:
“Ben ve ümmetim, onun üzerinden ilk geçen olacağım”; dedi ki: **يُجِيزُ**,
**يجُوز**’da bir dildir; **جازَ** ve **أَجازَ** aynı anlamdadır; ve ondan, sa‘y hadîsi:
“**البَطْحاء**’yı ancak koşarak geçiniz.”
Ve **الاجْتِيازُ**: yürüyüp geçme. Ve **المُجْتاز**: yolun keseni ve onu geçeni.
Ve **المُجْتاز** ayrıca: kurtuluşu seven kimse; İbnü’l-A‘râbî’den; ve inşâd etti:
Sonra onun üzerine, korkmuş ürkmüş olarak sıvıştım,
korkan ürken **المُجْتاز** sıvışır.
Ve şöyle rivayet edilir: **الوَجِلُ**.
Ve **الجَواز**: yolcunun senedi. Ve onlarla yolu aştırdı; ve onu aştı, **جِوازاً**:
onu geride bıraktı. Ve aziz tenzilde: “Ve Benî İsrâîl’i denizden geçirdik.” Ve onlara develerini **جَوَّز**:
onu, deve deve sürerse; ta ki geçsin.
Ve **جَوائِزُ الأَمثال** ve **الأَشْعار**: bir beldeden bir beldeye geçen şey; İbn Mukbil dedi ki:
Zannım onlarla “عَسى” gibidir; hâlbuki onlar Tenûfe’dedir,
**جَوائِزَ الأَمْثال**’ı çekiştirirler.
Ebû ‘Ubeyde dedi ki: “Onlardan yakîn ‘عَسى’ gibidir; hâlbuki ‘عَسى’ şüphedir”; ve Sa‘leb dedi ki:
“**جَوائِزَ الأَمثال**’ı çekiştirirler”
yani aralarında görüşü açığa çıkarırlar ve istedikleri şeyi mesel getirirler; ve başkalarına, develerini salıvermelerinden ve onlardan gafletlerinden dolayı bakmazlar. Ve ona satışı **أَجازَ**: onu yürürlüğe koydu.
Ve Şurayh’tan rivayet edildi: “İki **المُجِيز** satarsa satış birincinindir; ve iki **المُجِيز** nikâhlarsa nikâh birincinindir”; **المُجِيز**: veli; dedi ki: “Bu, kendisi için **مُجِيز** olmayan bir kadındır.”
Ve **المُجِيز**: vasi. Ve **المُجِيز**: yetimin işiyle kaim olan. Ve bâkire nikâhı hadîsinde: “Eğer susarsa o onun iznidir; eğer reddederse onun üzerinde **جَواز** yoktur”; yani imtina ile birlikte onun üzerinde velâyet yoktur. Ve **المُجِيز**: ticarete izin verilmiş köle. Ve hadîste: bir adam, Ziyâd’ın bir gulâmını, bir bîrzevûn hakkında Şurayh’a dava etti; onu satmış ve gulâm ona kefil olmuştu; Şurayh dedi ki: “Eğer **مُجيزاً** ise ve sana kefil olduysa, borçlanır”; yani ticarete izin verilmişse.
İbnü’s-Sikkît: “Onun adını **أَجَزْتُ على**” (derim) onu câiz kıldığım zaman. Ve ona yaptığı şeyi **جَوَّزَ** ve ona **أَجازَ**: yani ona bunu meşru gördü; ve görüşünü **أَجازَ** ve onu **جَوَّزَ**: onu yürürlüğe koydu. Ve kıyamet ve hesap hadîsinde: “Bugün kendi nefsim aleyhine, benden başka bir şâhidi **أُجِيزُ** etmem”; yani yürürlüğe koymam ve geçerli kılmam; **أَجازَ** emrini **يُجِيزُه**: onu yürürlüğe koyduğu ve onu câiz kıldığı zaman. Ve Ebû Zer hadîsinde, Allah ondan razı olsun: “Beni **تُجِيزُوا** etmeden önce”; yani beni öldürmeniz ve bende emrinizi yürürlüğe koymanızdan önce. Ve bu işte, başkasında **يَتَجَوَّز** etmediği şeyi **تَجَوَّزَ**: onu taşıdı ve onda göz yumdu.
Ve **المَجازَةُ**: yol; bir yanından öbürüne kestiğin zaman.
Ve **المَجازَةُ**: tuzlu düzlükteki yol.
Ve **الجائِزَةُ**: bağış; ve aslı, bir emîrin bir düşmanla karşı karşıya durması ve aralarında bir nehir olmasıdır; dedi ki: “Kim bu nehri geçerse ona şu vardır”; onlardan her biri geçtikçe bir **جائِزَة** alırdı.
Ebû Bekir, “Sultan falanı bir **جائِزَة** ile **أَجازَ**” sözlerinde: **الجائزَة**’nin aslı, adamın adama su vermesi ve onu geçirip kendi yoluna göndermesidir; adam, bir suya vardığında suyun kayyımına: “Bana su **أَجِزْني ماء**”; yani bana su ver ki yoluma gideyim ve senden geçeyim, der; sonra bu çoğaldı da bağışa **جائِزَة** adını verdiler.
el-Ezherî: **الجِيزَة** sudan, yolcunun bir menzilden bir menzile geçeceği miktardır; “Bana **جِيزة** ve **جائزة** ve **جَوْزة** içir” denir. Ve hadîste: “Misafirlik üç gündür; onun **جائِزَتُه** bir gün bir gecedir; fazlası sadakadır”; yani üç gün misafir edilir; birinci günde, kendisine genişletilmiş olan iyilik ve lütuflardan onun için külfete girer; ikinci ve üçüncü günde yanında hazır olanı sunar ve âdetinin üstüne çıkmaz; sonra ona bir gün bir gece mesafesiyle geçeceği şeyi verir; buna **الجِيزَة** denir; o, yolcunun bir menzilden bir menzile geçeceği miktardır; bundan sonrası sadaka ve iyiliktir; ister yapar, ister bırakır; ve bundan sonra ikamet etmesi, ikametiyle onu sıkıntıya sokmasın da sadaka, başa kakma ve eziyet yüzünden olmasın diye, ona mekruh görülmüştür. el-Cevherî: onu, değerli bir **جائِزَة** ile **أَجازَه**; yani bir bağışla. Ve denir ki: **الجَوائِز**’in aslı, Benî Hilâl b. Âmir b. Sa‘sa‘a’dan Katan b. ‘Avf’un, Abdullah b. Âmir’e Fâris’i vali olmasıdır; el-Ahnef, ordusuyla Horasan’a gazaya giderken ona uğradı; bir köprüde onlar için durdu ve dedi ki: “Onları geçiriniz”; adamı nisbet eder, hesabına göre ona verirdi; şair dedi ki:
Fedâ olsun, Benî Hilâl’in en keremlilerine,
kusurlarına rağmen, ehlim ve malım.
Onlar, Ma‘add içinde **الجَوائز**’i sünnet kıldılar,
geceler boyunca başka bir sünnet oldu.
Ve hadîste: “Elçileri, onlara verdiğim gibi **أَجِيزُوا**”; yani onlara **الجِيزَة**’yi veriniz. Ve **الجائِزَةُ**: bağış; onu **أَجازَه يُجِيزُه**: ona verdiği zaman. Ve ondan, Abbas hadîsi, Allah ondan razı olsun: “Sana bağışlamayayım mı, sana **أَجِيزُك** etmeyeyim mi”; yani sana vereyim; ilk asıl budur; sonra her bağış için ödünç alındı. Ama Kutâmî’nin sözü:
“Su ehline bir **جائِزَة** sormaya devam ettim”
o, sudan bir yudumdur.
Ve evden **الجائزُ**: evin kerestesini taşıyan kiriş; çoğulu **أَجْوِزَة** ve **جُوزان** ve **جَوائِز**; Sîrâfî’den; birincisi nadirdir; benzeri “وَادٍ” ve “أَوْدِيَة”. Ve hadîste: bir kadın Peygamber’e, Allah’ın salâtı ve selâmı onun üzerine olsun, geldi; dedi ki: “Rüyada gördüm; sanki evimin **جائِزَ**’i kırılmış”; dedi ki: “Hayırdır; Allah gaibini sana geri döndürür”; kocası döndü, sonra kayboldu; yine bunun benzerini gördü; Peygamber’e geldi, Allah’ın salâtı ve selâmı onun üzerine olsun, onu bulamadı; Ebû Bekir’i, Allah ondan razı olsun, buldu; ona haber verdi; dedi ki: “Kocan ölür”; bunu Resûlullah’a, Allah’ın salâtı ve selâmı onun üzerine olsun, zikretti; dedi ki: “Onu birine anlattın mı?” dedi: “Evet”; dedi ki: “Sana denildiği gibidir.” Ebû ‘Ubeyd dedi ki: Onların sözünde o, evin tavanında kerestelerin uçlarının üzerine konduğu kirişdir. el-Cevherî: Farsçada **تِير** denilen **الجائِزَة**; o, evin oku (kirişi)dir. Ve Ebû’t-Tufeyl ve Kâbe’nin inşası hadîsinde: “Bir yılan gibi; **الجائِز** parçası gibi.” Ve **الجائزَةُ**: sakinin makamı. Ve bir şeyi başkasına doğru **جاوَزْتُ** ve onu **تجاوَزْتُ** aynı anlamdadır; yani onu **أَجَزْتُه**. Ve Allah ondan **تَجاوَزَ** etti; yani affetti. Ve “Allah’ım benden **تَجَوَّز** et” ve “benden **تَجاوَزْ** et” sözleri aynı anlamdadır. Ve hadîste: “İnsanlarla alışveriş yapardım; huyumda **الجَواز** vardı”; yani satışta ve tahsilde kolaylık ve müsamaha. Ve Allah onun günahından **جاوَزَ** etti; ve **تَجاوَز** etti ve **تَجَوَّز** etti; Sîrâfî’den: onu onunla muaheze etmedi. Ve hadîste: “Allah ümmetimden, nefislerinin kendisiyle konuştuğu şeyi **تَجاوز** etti”; yani onları affetti; **جازَهُ يَجُوزُه**’dan: onu aştığı ve üzerinden geçtiği zaman; ve **أَنْفُسَها** mef‘ûl olarak nasbdır; ve fâil olarak ref‘ de câizdir. Ve dirhem **جازَ**: içindeki gizli karışımın yahut azının üzerine kabul edildi; şair dedi ki:
Gençlerin gümüşü (parası) olunca sanki onlar
dirhemler; onlardan **جائِزاتٌ** ve sahte olan vardır.
el-Leys: dirhemlerde **التَّجَوُّز**, onları geçirmendir (kabul etmendir). Ve dirhemleri **تَجَوَّز** etti: onları üzerlerindekiyle kabul etti. el-Lihyânî nakletti: “Bir yerde nafakanın, Mekke’de geçtiği gibi geçtiğini görmedim”; onu açıklamadı; ve ben anlamını şöyle görüyorum: artar yahut malda tesir eder yahut revaç bulur; İbn Sîde dedi ki: ve ben bu sonuncusunun doğru olduğunu görüyorum. Ve bir şeyden **تَجاوَزَ** etti: göz yumdu. Ve onda **تَجاوَزَ** etti: aşırı gitti. Ve onun günahından **تَجاوَزْتُ**: yani onu onunla almadım. Ve namazında **تَجَوَّز** etti: yani hafifletti; ve ondan hadîs: “Bebeğin ağlamasını işitirim de namazımda **أَتَجوَّزُ** ederim”; yani onu hafifletirim ve azaltırım. Ve ondan hadîs: “Namazda **تَجَوَّزُوا** ediniz”; yani onu hafifletiniz ve onunla acele ediniz; ve denildi ki: o, **الجَوْز** (kesme ve yürüme)den(dir). Ve sözünde **تَجَوَّز** etti: yani mecazla konuştu.
Ve “Falan, o işi ihtiyacına **مَجازاً** kıldı” sözleri: yani yol ve geçit (kıldı); ve Kuseyyir’in sözü:
Himyeri bir dişi deve; çölün **أَجْواز**’ında sert,
sebîb kurtlarıyla yoğrulmuş; onun tepecikleri alçak.
Dedi ki: **الأَجْواز** orta kısımlardır. Ve her şeyin **جَوْز**’u: ortasıdır; çoğulu **أَجْواز**; Sîbeveyh: vav üzerindeki ötreyi kerih gördüğünden, **أَفْعال** dışında bir kalıba kırmadı; Züheyr dedi ki:
Şişkin; yarışır; onun için yularlar yoktur,
ancak **الأَجْواز** ve kalçalar üzerindeki kesikler (izler) vardır.
Ve Ali hadîsinde, Allah ondan razı olsun: gecenin **جَوْز**’undan kalkıp namaz kıldı; onun **جَوْز**’u: ortasıdır. Ve Huzeyfe hadîsinde: onun **جَوْز**’unu evin tavanına yahut onun **جائِز**’ine bağladı. Ve Ebû’l-Minhal hadîsinde: “Ateşte vadiler vardır; içinde, develerin **أَجْواز**’ı gibi yılanlar vardır”; yani onların ortaları gibi. Ve gecenin **جَوْز**’u: onun çoğudur.
Ve **شاةَ جوْزاءُ** ve **مُجَوّزة**: gövdesi siyah olan; ve ortası, üstünden altına beyazlıkla vurulmuş olan; ve denildi ki: koyundan **المُجَوّزة**, göğsünde **تَجْويز** bulunan, o da geri kalan rengini bozmayandır. Ve **الجَوْزاء**: ortası beyazlayan koyun. Ve **الجَوْزاءُ**: göğün **جَوْز**’unda enlemesine durduğu söylenen bir yıldız. Ve **الجَوْزاءُ**: göğün burçlarındandır. Ve **الجَوْزاء**: bu burcun adıyla adlandırılmış bir kadının adıdır; er-Râ‘î dedi ki:
Dedim ki ashabıma: Onlar mahalledir; yetişin,
Ma‘bed’in gelini olan yaşıtları arasında **جَوْزاء**’ya.
Ve **الجَوازُ**: malın, hayvan ve ekin ve benzeri için sulandığı sudur.
Ve falanı **اسْتَجَزْتُ** da o beni **أَجازَني**: yani toprağın için yahut hayvanın için sana su verdiği zaman; Kutâmî dedi ki:
Dediler ki: Fukaym suyun kayyımıdır; öyleyse ‘Ubâde’den **فاسْتَجِزْ**,
çünkü **المُسْتَجِيز** bir **قُتْر** üzerindedir.
Onun sözü: **على قُتْر** yani bir yan ve kenar üzerindedir; ya sulanır ya sulanmaz. Ve develerini **جَوَّز** etti: onları suladı. Ve **الجَوْزَة**: bir tek sulama; ve denildi ki: **الجَوْزَة**, adamın onunla senden başkasına geçeceği sulamadır. Ve meselde: “Her **جابِهٍ** için bir **جَوْزَةٌ** vardır; sonra duyurulur”; yani bize gelen her su isteyen için bir sulama vardır; sonra sudan men edilir; ve **المحكم**’de: sonra kulağı vurulur; onlarda bundan fazlası olmadığını bildirmek için. Ve denir ki: onu **أَذَّنْتُه تَأْذِيناً**: yani onu geri çevirdim. İbnü’s-Sikkît: **الجَواز** sulamadır. “Bize **أَجِيزُونا**” denir; ve **المُسْتَجِيز**: su isteyendir; râciz dedi ki:
Ey su sahibi, nefsim sana feda olsun,
**جَوازي**mi çabuklaştır ve hapsimi azalt.
el-Cevherî: **الجِيزَةُ** sulamadır; râciz dedi ki:
Ey İbn Rukay‘, beşe (beşinciye) vardım,
**جَوَازِي**mi güzel yap ve hapsimi azalt.
Develerimin sulamasını güzel yap, demek ister. Ve **الجَواز**: susuzluktur.
Ve **الجائِزُ**: bir kavmin yanından susuz geçip giden; sulansa da sulanmasa da o **جائِز**dir; ve inşâd etti:
Kim **الجائِز**’i, et parçasını batırır gibi batırırsa,
Ma‘add’ın en hayırlısıdır; soyca ve keremce.
Ve şiirde **الإِجازَة**: başkasının yarım beytini tamamlamandır; ve denildi ki: şiirde **الإِجازَة**, revî harfini izleyen harfin ötreli olması, sonra esrelenmesi yahut fethalanması; ve revî harfinin kayıtlı olmasıdır. Ve Halîl’in sözünde **الإِجازَة**: bir kafiyenin ط olması, öbürünün د olması ve bunun benzeri; o, Ebû Zeyd’in sözünde **الإِكْفاء**’dır; Fârisî onu **الإِجارَة** diye rivayet etti; ر ile, noktasız.
Ve **الجَوْزة**: üzümden bir türdür; büyük değildir; fakat olgunlaştığında çok sararır. Ve **الجَوْز**: yenilen şey; Farsça mu‘arrebdir; tekili **جَوْزة**, çoğulu **جَوْزات**. Ve **أَرض مجَازَة**: içinde **الجَوزْ** ağaçları olan (yer). Ebû Hanîfe dedi ki: **الجَوْز** ağacı, Yemen beldelerinden Arap diyarında çoktur; taşınır ve yetiştirilir; ve Seravât’ta **جَوْز** ağacı vardır, yetiştirilmez; ve **الجَوْز**’un aslı Farsçadır; Arapların sözlerinde ve şiirlerinde akıp gitmiştir; ve odunu, onlarda sertlik ve kuvvetle vasfedilmiştir; el-Ca‘dî dedi ki:
Sanki kaburga uçlarının kesimi,
kuyruğun ucuna, sonra delik yerine kadar,
sert kayadan bir kalkanla tokatlanmış,
**الجَوْز** odunundan; delinmemiş.
Ve el-Ca‘dî ayrıca dedi; Nûh’un gemisini zikrederek, nebîmiz Muhammed’in üzerine ve onun üzerine salât ve selâm olsun; onun **الجَوْز** odunundan olduğunu iddia etti; bunu, **الجَوْز** odununun sertliği ve kalitesi için söyledi:
Katran ve demirle kaldırır
**الجَوْز**dan; gövdeleri uzun, kalın.
Ve **ذو المَجاز**: bir yerdir; Ebû Züeyb dedi ki:
Onunla, **ذو المَجاز**’dan bir akşam vakti gitti,
ip’e doğru ilk yarışanlara yetişmek için.
el-Cevherî: **ذو المَجاز** Minâ’da bir yerdir; câhiliyede orada bir pazar vardı; el-Hâris b. Hillize dedi ki:
**ذو المَجاز** ahdini hatırlayın; ve orada
ahidler ve kefillerin takdim edildiğini.
Ve hadîste **ذو المَجاز**’ın zikri geldi; ve onda denildi ki: o, Arafat yanında bir yerdir; câhiliyede orada bir pazar kurulurdu; ve ondaki م ziyadedir; ve denildi ki: hacıların **إِجازَة**’si orada olduğu için onunla adlandırıldı.
Ve **ذو المَجازَة**: Basra yolu üzerinde, Mâviyye ile Yensû‘a arasında, Mekke yolunun menzillerinden bir menzildir.
Ve **التَّجَاوِيز**: Yemen bürdelerinden nakışlı bürdeler; tekili **تِجْواز**; el-Kumeyt dedi ki:
Ta ki sanki evin avluları, ridâlar(dır)
**التَّجاوِيز**’den; yahut sefer defterleri tomarları.
Ve **المَجازَة**: mevsimlerden bir mevsimdir.
