# جوع (ج-و-ع) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%88%D8%B9
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AC%D9%88%D8%B9

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

Ceyee suyun toplandığı çukurdur

- Harfler: ج - و - ع
- Kur'an'da: 5 geçiş · 5 ayet · 4 sîga
- 12 sözlük

## Sîgalar (4)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [جُوعٍ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%88%D8%B9/siga/%D8%AC%D9%8F%D9%88%D8%B9%D9%8D.md) | فُعْلٍ | Açlık | 2 | 2 | [88:7](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%88%D8%B9/ayet/88:7.md) |
| [الْجُوعِ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%88%D8%B9/siga/%D8%A7%D9%84%D9%92%D8%AC%D9%8F%D9%88%D8%B9%D9%90.md) | الْفُعْلِ | Açlık | 1 | 1 | [16:112](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%88%D8%B9/ayet/16:112.md) |
| [تَجُوعَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%88%D8%B9/siga/%D8%AA%D9%8E%D8%AC%D9%8F%D9%88%D8%B9%D9%8E.md) | تَفْعُلَ | Acıkırsın | 1 | 1 | [20:118](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%88%D8%B9/ayet/20:118.md) |
| [وَالْجُوعِ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%88%D8%B9/siga/%D9%88%D9%8E%D8%A7%D9%84%D9%92%D8%AC%D9%8F%D9%88%D8%B9%D9%90.md) | وَالْفُعْلِ | Ve açlık | 1 | 1 | [2:155](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%88%D8%B9/ayet/2:155.md) |

## Mücavir kökler — 28 mücavir (37 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [خوف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%88%D9%81.md) — 3 ortak ayet · G² 18 · Havf : “Hafe” korkulduğu zaman saklanmak için takınılan…
2. [رغد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%BA%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 11 · Muhallebi demektir
3. [سمن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%85%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 10 · Yağ
4. [عري](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B1%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 10 · Alanda
5. [نقص](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%82%D8%B5.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · “Nukade” çözülmüş ip demektir
6. [طمأن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%85%D8%A3%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Huzur bulan
7. [صنع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%86%D8%B9.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · İmal ederler
8. [لبس](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D8%A8%D8%B3.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · “Lebas” kurulup gerilmiş ser yay, eğilmiş sert ağaç…
9. [ثمر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D9%85%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Meyve demektir
10. [طعم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D8%B9%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Yiyecek demektir
11. [مكن](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%83%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Kevn tepe demektir
12. [ضرب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D8%B1%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Örnek verdi
13. [قري](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B1%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Kasaba
14. [بلو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%84%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Biley taşı
15. [ذوق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%88%D9%82.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Sevik (Sin) özel bir un çorbasıdır
16. [غني](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D9%86%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Ğaniy, Ğanem, koyun sürüsü demektir
17. [مول](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%88%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Onların malları
18. [صبر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%A8%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Granit taş demektir
19. [رزق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%B2%D9%82.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Üzüm demektir
20. [بشر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B4%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Beşere derinin tüysüz dış yüzü demektir
21. [نعم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B9%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · "Neam" geviş getiren çift parmaklı hayvanların ortak adıdır
22. [مثل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%AB%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Çamurdan yapılan ve bir şeye benzetilen nesne, heykeldir
23. [أمن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%85%D9%86.md) — 2 ortak ayet · G² 3 · Mena kapıları karşı karşıya olan evlerin ara yeridir
24. [نفس](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%81%D8%B3.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Dibağlamada kullanılan palamut, meşenin bir meyvesidir
25. [شيأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%8A%D8%A3.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Şey
26. [كفر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%81%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Hufre, çukur demektir
27. [أتي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AA%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Etve çardağa doğru suyu getiren kanaldır
28. [كون](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%88%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 0 · Kevn, tepe demektir

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | جوع |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | İlletli (ecvef) |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [خمص](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%85%D8%B5.md), [سغب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%BA%D8%A8.md), [طوى](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%88%D9%8A.md), [مسك](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B3%D9%83.md) |
| Zıt Kök | [شبع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%A8%D8%B9.md) |
| Çekirdek Özet 1 | Midenin besinden boşalması ve bedenin temel gıda ihtiyacından doğan acı verici boşluk hali |
| Çekirdek Özet 2 | İnsanın varlıksal acziyetini, imtihan veya ceza unsuru olan mahrumiyeti ve güvenliğin tamamlayıcısı olan temel beslenme rızkını bildirme |
| Çekirdek Özet 3 | Yaşamın sürdürülebilmesi için zorunlu olan biyolojik ve iktisadi asgari tabanın kaybı veya temini |
| Kritik Hata Riski | Kökü yalnızca sıradan bir iştah veya geçici yemek arzusu sanmak; Kur'an'daki varoluşsal yoksunluk, kıtlık ve imtihan boyutunu gözden kaçırmak |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| جو | İç boşluk, çukurluk, iki sınır arasında kalan ferah veya derin açıklık; [جوف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%88%D9%81.md) (iç boşluk), [جوب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%88%D8%A8.md) (ortasını yarıp delmek), [جور](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%88%D8%B1.md) (ortadan sapmak, haddi aşmak), [جوز](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%88%D8%B2.md) (ortasından geçmek) köklerinde görülen oyukluk ve iç hacim niteliği | ع | İç hacim ve derin boşluk anlamına bedensel ihtiyaç, çekilme, sancı ve dışa dönük açlık hissi eklenerek boşluğun iç organa ve biyolojik yoksunluğa özgülenmesi |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ج | Değnek, deve; taşıma, yol alma, toplama | İç hacmin, bedeni taşıyan ve besini içinde toplayan merkezin ifadesi |
| و | Çengel, çadır kazığı; bağlama, ekleme, tutturma | Bedensel dokuyu birbirine bağlayan ve süreklilik talep eden eklenme bağı |
| ع | Göz; görme, bilme, kaynak | İhtiyacın açığa çıkması, bedenin iç merkezindeki boşluğun dışa yansıyan bir arayış ve algı odağına dönüşmesi |
| جوع | İç taşıyıcı merkezin bağlayıcı gıdadan yoksun kalarak dışarıya yönelen derin bir ihtiyaç boşluğu oluşturması | Midenin boşalarak bedenin biyolojik bütünlüğünü tehdit eden ve giderilmesi zorunlu olan somut yoksunluk hali |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Midenin yiyecekten tamamen boşalması neticesinde canlının hissettiği somut acı ve genel kıtlık hali (مَخْمَصَة) |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Erken dönem şiirinde açlık, çöl ortamındaki kıtlık yılları ve yetersiz beslenmenin bedendeki zayıflığıyla tasvir edilir; kişinin karın boşluğu ve huysuzluğu kınanırken şöyle denmiştir: يُدْعَى الجُنَيْدَ وهو فينا الزُّمَّلِقْ / مُجَوَّعُ البطنِ كلابيُّ الخُلُق |
| Erken Arapça kullanım | Kuraklık ve kıtlık geçen senelere genel olarak مجاعة denilmiş, tıbbi anlamda boş mideyle ilaç almaya ise تَجَوُّعُ لِلدَّوَاءِ tabiri kullanılmıştır |

Kaynak: Kitābü’l-ʿAyn, Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab, Asās al-Balāgha.

### Sami etimolojik katman

Arapça جوع kökü, merkezi Sami dillerinde özellikle bedensel açlık ve derin gıda yoksunluğu semantik matrisini temsil eder. Kuzeybatı Sami dillerinde genel açlık kavramı için çoğunlukla רעב (İbranice rāʿēḇ / rāʿāḇ; Süryanice rhab / kafrâ) kökleri öne çıksa da, Güney Sami (Arapça ve Güney Arap dilleri) sahasında جوع kökü, iç organın boşalması ve besinsizlik sancısı anlamında özelleşmiştir. Akraba Afro-Asyatik katmanlarda iç boşluk ve iç çukur bildiren köklerle ([جوف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%88%D9%81.md) ve türevleri) fonetik ve semantik kesişim gösterir; bedenin derinliğindeki boşalmanın dışsal bir mahrumiyete dönüşmesi sürecini yansıtır.

Güven: Güçlü

Kaynak: Brown-Driver-Briggs, David Cohen Dictionnaire des racines sémitiques, Lisān al-ʿArab.

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | جوع kökünden fiil ve isim türetimleri | Midenin boşluğu ([جَوْف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%88%D9%81.md)), doymanın ([شِبَع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%A8%D8%B9.md)) zıddı olan yoksunluk ve kıtlık (مَجَاعَة) kavramında sabitleşmiştir | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | Güney Sami ve Arapça ortak leksikal tabanı | Kuzeybatı Sami sahasındaki genel köklerin yanında Güney kolunda bedensel boşluk ve gıda yoksunluğuna özgülenmiş müstakil bir köktür | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Afro-Asyatik iç hacim ve boşluk kökleri | Boşluk, çukur ve oyukluk bildiren ikili tabanlarla bağlantılı anlam kayması | Muhtemel |

Kaynak: Maqāyīs al-Lugha, Cohen Dictionnaire des racines sémitiques.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| جوع | Anlamlı | Açlık, besinsizlik | Midenin boş kalması ve bedenin gıda ihtiyacı duyması | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| [جعو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B9%D9%88.md) | Anlamlı | Bir şeyi biriktirip yuvarlama | Çamuru veya pisliği toplayıp yuvarlama, katılaştırma | Kur'an'da geçmez; müsta'meldir |
| [وجع](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%AC%D8%B9.md) | Anlamlı | Ağrı, acı, sancı | Bedende hissedilen her türlü sızlatıcı ve acı verici rahatsızlık | Kur'an'da geçmez; açlığın doğurduğu bedensel acıyla ilişkili |
| وعج | Anlamı bulunmayan | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde bu dizilişe müstakil anlam tayin edilmemiştir | Kur'an'da geçmez; mühmel |
| [عجو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AC%D9%88.md) | Anlamlı | Kötü besleme, geciktirme | Çocuğu sütle tam besleyememe, kuru gıdayla bırakma | Kur'an'da geçmez; eksik beslenme yönüyle bağlantılı |
| [عوج](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%88%D8%AC.md) | Anlamlı | Eğrilik, çarpıklık | Doğru ve düz olan yoldan veya çizgiden sapma hali | Kur'an'da geçer; zıt kutupta sapma hareketi |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| جوع | Merkez | Açlık ve yoksunluk | Bedenin besinden boşalmasıyla oluşan temel ve derin biyolojik yoksunluk acısı | Besinsizliğin doğrudan bedende meydana getirdiği acı verici boşluk hali |
| [خمص](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%85%D8%B5.md) | Komşu | Karın çökmesi | Açlıktan dolayı karnın içe doğru çekilmesi ve yapışması | Açlığın bedensel ve anatomik görünümüne, dıştan zayıflığına odaklanır |
| [سغب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%BA%D8%A8.md) | Komşu | Zahmetli açlık | Açlıkla birlikte yorgunluk ve meşakkatin de bir arada bulunduğu bitkinlik | Kuraklık ve kıtlık günlerinde açlığın takatsiz bırakıcı boyutudur |
| [طوى](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%88%D9%8A.md) | Komşu | Karın bükülmesi | Yiyecek bulamadığı için açlığına sabredip karnını katlayarak durma | Açlığa katlanma ve bedeni iradi veya gayriiradi bükme nüansı taşır |
| [مسك](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B3%D9%83.md) | Komşu | Tutma, alıkoyma | İhtiyacın karşılanmasını engelleyecek şekilde rızkın kısılması | Açlığı doğuran harici mahrumiyet sebebini ifade eder |
| [شبع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%A8%D8%B9.md) | Zıt | Doygunluk | Midenin besinle dolması ve bedenin gıda talebinin bütünüyle kesilmesi | Biyolojik tatmin, açlığın giderildiği tam denge hali |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | جوع | Açlık, besinsizlik hali | Midenin boşalarak bedende derin biyolojik ihtiyaç ve acı uyandırması | Kesin |
| Latince | Fames | Açlık, kıtlık | Hem bireysel açlığı hem de toplumsal açlık felaketini ve kıtlığı kapsar | Kesin |
| İngilizce | Hunger, starvation, famine | Açlık, besin yoksunluğu, kıtlık | Hunger genel fizyolojik açlığı karşılarken, starvation ölümcül açlığı, famine ise toplumsal kıtlığı karşılar | Kesin |
| Almanca | Hunger, Hungersnot | Açlık, kıtlık | Hunger bireysel biyolojik açlığı, Hungersnot ise kıtlık halini karşılar | Kesin |
| Fransızca | Faim, famine | Açlık, kıtlık | Faim içgüdüsel ve bedensel açlığı, famine ise toplumsal besin yokluğunu karşılar | Kesin |

Kaynak: Oxford Latin Dictionary, Lewis & Short, Duden, Littré.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| İmtihan ve eksiltme unsuru olan açlık | Hayati bir sarsıntı ve sabır vesilesi olarak açlık | Müminlerin can, mal ve mahsuller yanında maruz kaldığı varoluşsal sınanma bağlamı (Bakara [2:155](https://lisan.digital/tr/ayet/2:155.md)) |
| Cennet nimetinin karşıtı ve fıtri ihtiyaç | İnsanın temel yaratılış gereksinimi ve yoksunluktan korunma hali | Cennette bedensel olarak acıkmama ve çıplak kalmama güvencesi bağlamı (Tâhâ [20:118](https://lisan.digital/tr/ayet/20:118.md)) |
| Toplumsal nankörlüğün dünyevi cezası | Güven ve refahın ardından gelen umumi kıtlık ve felaket | Nimetlere nankörlük eden kentin açlık ve korku elbisesiyle bürünmesi bağlamı (Nahl [16:112](https://lisan.digital/tr/ayet/16:112.md)) |
| Cehennemdeki azap türü ve faydasız gıda | Beslemeyen ve doyurmayan azap maddesi | Cehennem ehlinin yiyeceğinin açlığı gidermediğini bildiren bağlam (Gâşiye [88:7](https://lisan.digital/tr/ayet/88:7.md)) |
| Güvenlikle eşleşen ilahi ikram ve temel rızık | Toplumsal barışın ve medeniyetin maddi esası | Kureyş'in açlıktan doyurulması ve korkudan emin kılınması bağlamı (Kureyş [106:4](https://lisan.digital/tr/ayet/106:4.md)) |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Rızık, kaza, kader ve şer problemi | Açlıktan ölmenin rızkın tükenmesi mi yoksa sebebin kesilmesi mi olduğu, ilahi imtihan ve adalet ilkeleri | Rızkın ilahi takdiri ve canlının varoluşsal acziyeti |
| Fıkıh | Zaruret hali, oruç, nafaka ve süt akrabalığı | Açlığın haramı helal kılacak zaruret sınırına (مَخْمَصَة) ulaşması ve süt emmenin yalnızca açlığı gideren bebeklik çağında hüküm doğurması | Hayati tehlike eşiği ve bedeni besleme zorunluluğu |
| Tefsir | Açlık ile korku (الْخَوْف) arasındaki ikili ilişki | Toplumsal düzenin iki temel direği olan ekonomik güvenlik (doyma) ile asayiş güvenliğinin karşılaştırılması | Toplumsal felaketin ve nimetin iki kutbu |
| Hadis | Zühd, riyazet, oruç ve aşırı açlıktan sığınma | Hz. Peygamber'in açlığı bir zühd vasıtası görmekle birlikte yatak arkadaşı olan sürekli açlıktan Allah'a sığınması | Aşırı ve helak edici açlığın yıkıcı bir bela sayılması |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Varlık-yokluk imtihanı ve yaratılmışlık aczi | Fıtri muhtaçlık göstergesi | İnsana kul olduğunu ve mutlak zengin olmadığını hatırlatma | İnsan açlık hissiyle bağımsız ve kendine yeten bir varlık olmadığını idrak eder | Kesin |
| İlmi | Fizyolojik metabolizma ve enerji dengesi | Katabolik yıkım ve besin alarmı | Yaşamsal sistemin korunması için organizmayı eyleme sevk etme | Organik yapının tükenen enerji depolarını tamamlama çağrısıdır | Güçlü |
| Siyasi | Kamu güvenliği ve toplumsal barış | Anarşi ve çöküş tetikleyicisi | Yönetimin meşruiyetini ve kamusal istikrarı test etme | Açlık korku ile birleştiğinde toplumsal düzen çözülür, otorite meşruiyetini yitirir | Kesin |
| İktisadi | Temel mal arzı ve gıda güvenliği | Talep eşiğinin en dip ve zorunlu sınırı | İktisadi üretimin ve adil bölüşümün asgari gerekçesini kurma | Pazarın ve üretimin ilk amacı insanı açlıktan kurtaracak temel gıda tabanını üretmektir | Kesin |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Potansiyel kuyu / Negatif enerji dengesi | Sistemin kararlı durumunu sürdürebilmesi için dışarıdan kütle veya enerji girişi talep eden rezerv boşalması | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Maslow ihtiyaçlar piramidinin tabanı / Asgari geçim sınırı | Yüksek toplumsal, ahlaki ve hukuki faaliyetlerin inşa edilebilmesi için önce giderilmesi gereken birincil yoksunluk | Kesin |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Açlığı sadece bireysel bir perhiz, diyet veya basit bir iştah açılması olarak görmek; kökün toplumsal kıtlık, siyasi çöküş ve ilahi ikaz boyutunu ıskalamak |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kur'an'da açlık, korku (الْخَوْف) ile birlikte medeniyetlerin helak veya ihya edilmesinde rol oynayan makro bir güvenlik ve varoluş parametresidir |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Açlık geçen ayetleri sadece bireysel ahlak veya sabır çerçevesine sıkıştırıp, devletin ve toplumun asgari gıda güvenliğini sağlama yükümlülüğünü göz ardı etmek |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın insan tasavvurunda biyolojik ve maddi ihtiyaçların inkar edilmediğini, aksine ibadet ve ubudiyetin sıhhatli bir maddi taban (doyma ve güvenlik) üzerine oturtulduğunu gösterir. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | İmtihan ayetlerinde (Bakara [2:155](https://lisan.digital/tr/ayet/2:155.md)), nimet ve nankörlük kıssalarında (Nahl [16:112](https://lisan.digital/tr/ayet/16:112.md)), Kureyş'in kurumsal güvencesinde (Kureyş [106:4](https://lisan.digital/tr/ayet/106:4.md)) ve ahiret tasvirlerinde (Gâşiye [88:7](https://lisan.digital/tr/ayet/88:7.md), Tâhâ [20:118](https://lisan.digital/tr/ayet/20:118.md)). |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Maneviyatı ve dini hayatı maddi ihtiyaçlardan tamamen soyutlayan ve açlığı mutlak bir erdem sanan aşırı çileci anlayışları düzeltir; açlıktan kurtulmayı ilahi bir lütuf ve şükür sebebi olarak konumlandırır. |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Midenin yiyecekten tamamen boşalarak canlının iç organında acı ve sarsıntı doğuran fizyolojik açlık ve besinsizlik hali.
- Soyut anlam: Canlının bağımsız ve kendine yeten bir varlık olmadığını açıkça ortaya koyan, varoluşsal yoksunluk, kıtlık ve imtihan hali.
- Sistematik karşılık: İktisadi ve siyasi düzenin temeli olan gıda güvenliği asgari sınırı; toplumsal refah ile helakin belirlendiği temel yaşam parametresi.
- LaTeX modeli: $$J(t) = \Theta(E_0 - E(t)) \cdot (E_0 - E(t))$$
- LaTeX açıklaması: Modelde $E(t)$ canlının veya sistemin $t$ anındaki mevcut besin ve enerji düzeyini, $E_0$ varlığını sürdürebilmesi için zorunlu olan asgari doygunluk ve denge eşiğini, $\Theta$ birim basamak fonksiyonunu temsil eder. $E(t) \ge E_0$ olduğunda sistem doygundur ve açlık fonksiyonu $J(t) = 0$ değerini alır; $E(t) < E_0$ olduğunda ise aradaki negatif fark oranında doğrusal olarak artan bir açlık ve yoksunluk şiddeti $J(t) > 0$ meydana gelir.

## Geçtiği ayetler (5 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AC%D9%88%D8%B9/occurrences?meal=IK

### [Bakara 2:155](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%88%D8%B9/ayet/2:155.md) — وَالْجُوعِ

وَلَنَبْلُوَنَّكُمْ بِشَيْءٍ مِنَ الْخَوْفِ وَالْجُوعِ وَنَقْصٍ مِنَ الْأَمْوَالِ وَالْأَنْفُسِ وَالثَّمَرَاتِ وَبَشِّرِ الصَّابِرِينَ

Meal (IK): Andolsun ki sizi, biraz korku, biraz açlık, biraz da mallardan, canlardan ve mahsullerden yana eksiklikle imtihan edeceğiz, sabredenlere müjdele.

### [Nahl 16:112](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%88%D8%B9/ayet/16:112.md) — الْجُوعِ

وَضَرَبَ اللَّهُ مَثَلًا قَرْيَةً كَانَتْ آمِنَةً مُطْمَئِنَّةً يَأْتِيهَا رِزْقُهَا رَغَدًا مِنْ كُلِّ مَكَانٍ فَكَفَرَتْ بِأَنْعُمِ اللَّهِ فَأَذَاقَهَا اللَّهُ لِبَاسَ الْجُوعِ وَالْخَوْفِ بِمَا كَانُوا يَصْنَعُونَ

Meal (IK): Allah; size, huzur ve güven içinde bir kasabayı misal olarak verir. Her yandan oraya bol bol rızık geliyordu. Ama Allah’ın nimetine nankörlük ettiler de yaptıklarından dolayı Allah onlara açlık ve korku belasını tattırdı.

### [Taha 20:118](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%88%D8%B9/ayet/20:118.md) — تَجُوعَ

إِنَّ لَكَ أَلَّا تَجُوعَ فِيهَا وَلَا تَعْرَى

Meal (IK): Zira cennette ne acıkırsın, ne de çıplak kalırsın.

### [Gaşiye 88:7](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%88%D8%B9/ayet/88:7.md) — جُوعٍ

لَا يُسْمِنُ وَلَا يُغْنِي مِنْ جُوعٍ

Meal (IK): O, ne semirtir, ne de açlığı giderir.

### [Kureyş 106:4](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%88%D8%B9/ayet/106:4.md) — جُوعٍ

الَّذِي أَطْعَمَهُمْ مِنْ جُوعٍ وَآمَنَهُمْ مِنْ خَوْفٍ

Meal (IK): Ki o, kendilerini açlıktan kurtarmış ve korkudan emin kılmıştır.

## Sözlükler (12)

### ★ Akevler Sözlüğü

Ceyee suyun toplandığı çukurdur. Hemzenin Ayn’ a dönüşmesiyle boş çukurun adıdır. Boş karın, acıkma anlamındadır.
“Cey” suyun eteklerinden akarak toplandığı yerin adıdır. Boşluk demektir. Hemze “ayn”a dönüşmüş ve boş olan insan karnına ad olmuştur.

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%88%D8%B9/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب العين والجيم وواي معهما
ع ج و، ع و ج، ج و ع، و ج ع، ع ي ج مستعملات
عجو:
العجوة: تمرٌ بالمدينة، يقال إنّه غرسه النّبيّ صلى الله عليه وآله وسلم.
والأمّ تعجو وَلَدَها، أي: تؤخّر رضاعه عن مَواقيته، ويُورِثُ ذلك وَهَناً في جسمِه.. ومنه: المعاجاة، وهو ألا يكون للأمّ لبنٌ يُرْوِي صبيّها فتعاجيه بشيء تعلّله به ساعة. قال الأعشى:
مُشْغِفاً قلبُها عليه فما تَعْ		جوهُ إلاّ عُفافةٌ وفُواقُ
وكذلك إن ربّى الولدَ غيرُ أمّه. والاسم: العُجْوةُ، والفِعل: العَجْو، واسم الولد: عَجيٌّ، والأنثى عَجيّة والجميع: العُجايا. قال يصف أولاد الجراد:
إذا ارتحلت عن منزلٍ خلّفتْ به		عُجايا يحاثى بالتّراب دفينُهـا
ويروى: صغيرها.
وإذا منع اللبن عن الرضيع، واغتذى بالطعام قيل: قد عُوجيَ. قال الإصبع:
إذا شئتَ أبصرتَ من عَقْبِهِمْ		يتامَى يُعاجَوْنَ كـالأَذْؤُبِ
والعُجاية: عَصَبٌ مركّبٌ فيه فُصوص من عظام كأمثال فُصوص الخاتم عند رُسْغ الدّابّة، إذا جاع أحدهم دقّه بين فهرَيْن فأكله، ويُجمع: عُجايات وعُجىً. قال:
شمّ العُجاياتِ يَتركْنَ الحصى زِيَماً
يصف أخفافها بالصّلابة، وعُجاياتها بالشّمم، وأشدّ ما يكون للدّابّة إذا كان أشمّ العُجاية.
عوج:
عَوْجُ كلّ شيء: تعطّفه، من قضيب وغير ذلك. وتقول: عُجْتُه أَعُوجُهُ عَوْجاً فانعاج، قال:
وانعاجَ عُودي كالشَّظيفِ الأَخْشنِ
والعِوَجُ الاسم اللازم منه الذي تراه العيون من خشب ونحوه، والمصدر من عَوِجَ يَعْوَجُ: العَوَجُ فهو أَعْوَجُ، والأنثى: عَوْجاء، وجمعه: عُوجٌ. قال أبو عبد الله: يقال من العِوَج: عَوِج يَعْوَجُ عَوَجاً، ومن العَوْج: اعوجّ اعوجاجاً فهو مُعْوَجٌّ وعوّجَ الشيءَ فهو مُعَوَّجٌ.
والخيولُ الأعوجيّةُ منسوبة إلى فرس كان في الجاهليّة سابقاً، ويقال: كان لغنيّ. قال طفيل:
بناتُ الوَجيهِ والغُرابِ ولاحقٍ		وأَعْوجَ تَنْمي نِسْبةَ المتنسِّبِ
ويقال أعوجيّ من بنات أعوج.
والعوج: القوائم من الخيل التي في أرجلها تحنيب.
والعائج الواقف. والعاج: أنياب الفِيَلَة، لا يُسمّى غير النّاب عاجاً. وناقة عاج إذا كانت مذعان السّير، ليّنة الانعطاف. قال ذو الرّمة:
تقدُّ بيَ المَوْماةَ عاجٌ كأنّها
وإذا عجعجت بالناقةِ قلت: عاجِ عاجِ خفض بغير تنوين. وإن شئت جزمت على توهُّم الوقْف. وعجعجتُها: أنختها.
وعُوج بنُ عُوقٍ، يقال: إنّه صاحبُ الصَّخرةِ، الذي قتله موسى عليه السّلام، ويقال: إنّه إذا قام كان السّحابُ له مئزراً، وكان من فراعنةِ مِصْر.
جوع:
الجوع: اسم جامعٌ للمخمصة. والفعل: جاع يجوع جوعاً. والنعت: جائع، وجَوْعان، والمجاعة: عامٌ فيه جوعٌ ويقال: أجعته وجوّعته فجاع يجوع جوعاً فالمتعدي: الإجاعة والتجويع. قال:
يُدْعَى الجُنَيْدَ وهو فينا الزُّمَّلِقْ
مُجَوَّعُ البطنِ كلابيُّ الخُلُق
وجع:
الوَجَعُ: اسم جامع لكل مرض مؤلم. يقال: رجل وجِعٌ وقومٌ وجاعَى، ونسوة وَجَاعَى، وقوم وَجِعَونَ. وقد وَجِعَ فلانٌ رأسه أو بطنه، وفلانٌ يَوْجَعُ رأسه. وفيه ثلالث لغات: يَوْجَعُ، ويَيْجَعُ، وياجَعُ، ومنهم من يكسر الياء فيقول: يِيجَعُ وكذلك تقول: أنا إيجَعُ، وأنت تِيجَعُ. والوجعاء: اسم الدّبر.
ولغة قبيحة، ومنهم من يقول: وجع يجع.
وتوجّعت لفلان إذا رثيتَ له من مكروه نزل به. ويقال: أوجعت فلاناً ضرباً، وضربته ضرباً وجيعاً، ويُوجِعُني رأسي.
عيج:
العَيْجُ: شبهُ الاكتراث للشيء والإقبال عليه. تقول: عِجْتُ به يعيج عَيْجاً، ولو قيل: عيجوجة لكان صواباً، وما عِجْتُ بقوله: لم أَكْتَرِثْ. قال:
فما رأيت لها شيئاً أَعيجُ به

##### Türkçe

باب **العين** ve **الجيم** ve **واي** onlarla beraber
**ع ج و**، **ع و ج**، **ج و ع**، **و ج ع**، **ع ي ج** kullanımdadırlar

**عجو**:
**العجوة**: Medine’de (bulunan) bir hurmadır; denilir ki onu Peygamber صلى الله عليه وآله وسلم dikmiştir.
Ve anne çocuğunu **تعجو** eder; yani: onun emmesini vakitlerinden geciktirir; bu da onun bedeninde bir zayıflık miras bırakır.. Bundan: **المعاجاة**; o da şudur: annenin, çocuğunu doyuracak bir sütü olmaması; böylece onu, bir süre oyaladığı bir şeyle **تعاجيه** etmesi. A‘şâ dedi ki:
مُشْغِفاً قلبُها عليه فما تَعْ		جوهُ إلاّ عُفافةٌ وفُواقُ
Ve yine, çocuğu annesinden başkası büyütürse (de böyledir). İsim: **العُجْوةُ**; fiil: **العَجْو**; çocuğun adı: **عَجيٌّ**; dişisi: **عَجيّة**; hepsi: **العُجايا**. Çekirge yavrularını vasfederek dedi ki:
إذا ارتحلت عن منزلٍ خلّفتْ به		عُجايا يحاثى بالتّراب دفينُهـا
Ve şöyle rivayet olunur: “küçüğü”.
Ve süt emzirilenden men edilip, yiyecekle beslendiğinde denilir: **قد عُوجيَ**. İṣba‘ dedi ki:
إذا شئتَ أبصرتَ من عَقْبِهِمْ		يتامَى يُعاجَوْنَ كـالأَذْؤُبِ
Ve **العُجاية**: içinde, binek hayvanının bileği yanında yüzük kaşı örnekleri gibi kemiklerden parçalar bulunan, bileşik bir sinirdir; onlardan biri acıktığında onu iki parmak arasında ezer de yer; çoğulu: **عُجايات** ve **عُجىً**. Dedi ki:
شمّ العُجاياتِ يَتركْنَ الحصى زِيَماً
Onun toynaklarını sertlikle, **عُجايات**’ını da yükseklikle vasfeder; binek hayvanı için en şiddetlisi, **أشمّ العُجاية** olduğu zamandır.

**عوج**:
Her şeyin **عَوْجُ**’u: onun bükülmesidir; dal ve başkası gibi. Ve dersin: onu **عُجْتُه**; onu **أَعُوجُهُ**; **عَوْجاً**; böylece **فانعاج**. Dedi ki:
وانعاجَ عُودي كالشَّظيفِ الأَخْشنِ
Ve **العِوَجُ**: ondan (türetilen) lâzım isimdir; gözlerin gördüğü (şey)dir; ağaç ve benzeri(nde). Ve **عَوِجَ يَعْوَجُ**’dan masdar: **العَوَجُ**; o halde o **أَعْوَجُ**’dur; dişisi: **عَوْجاء**; çoğulu: **عُوجٌ**. Ebû Abdullah dedi: **العِوَج**’den (şöyle) denilir: **عَوِج يَعْوَجُ عَوَجاً**; **العَوْج**’den (ise): **اعوجّ اعوجاجاً**; o halde o **مُعْوَجٌّ**’dur; ve bir şeyi **عوّجَ** etti; o halde o **مُعَوَّجٌ**’dur.
Ve **الخيولُ الأعوجيّةُ**: câhiliyede yarışçı olan bir ata nisbetlidir; ve denilir: o, Ganiy’indi. Ṭufeyl dedi ki:
بناتُ الوَجيهِ والغُرابِ ولاحقٍ		وأَعْوجَ تَنْمي نِسْبةَ المتنسِّبِ
Ve denilir: **أعوجيّ**; **بنات أعوج**’dandır.
Ve **العوج**: bacaklarında içe eğrilik bulunan atların bacaklarıdır.
Ve **العائج**: duran (kimsedir). Ve **العاج**: fillerin dişleridir; dişten başkasına **عاجاً** denilmez. Ve **ناقة عاج**: yürüyüşe boyun eğen, dönmeye yumuşak olduğunda (denir). Zü’r-Rumme dedi ki:
تقدُّ بيَ المَوْماةَ عاجٌ كأنّها
Ve deveyi **عجعجت** ettiğinde dersin: **عاجِ عاجِ**; tenvinsiz, alçaltma (kesre) ile. İstersen, vakf vehmi üzerine cezmedersin. Ve onu **عجعجتُها**: onu çöktürdüm (demektir).
Ve **عُوج بنُ عُوقٍ**; denilir: o, kayalığın sahibidir; Musa عليه السّلام’ın öldürdüğü (kimsedir); ve denilir: o, ayağa kalktığında bulut onun için bir peştamal olurdu; ve Mısır firavunlarındandı.

**جوع**:
**الجوع**: açlık (muhmısa) için toplayıcı bir isimdir. Fiil: **جاع يجوع جوعاً**. Sıfat: **جائع** ve **جَوْعان**. Ve **المجاعة**: içinde açlık bulunan bir yıldır; ve denilir: onu **أجعته** ve onu **جوّعته**; böylece **جاع يجوع جوعاً**; geçişli olan: **الإجاعة** ve **التجويع**’dir. Dedi ki:
يُدْعَى الجُنَيْدَ وهو فينا الزُّمَّلِقْ
مُجَوَّعُ البطنِ كلابيُّ الخُلُق

**وجع**:
**الوَجَعُ**: acı veren her hastalık için toplayıcı bir isimdir. Denilir: **رجل وجِعٌ** ve **قومٌ وجاعَى** ve **نسوة وَجَاعَى** ve **قوم وَجِعَونَ**. Ve falanın başı yahut karnı **وَجِعَ** oldu; ve falanın başı **يَوْجَعُ**. Onda üç lehçe vardır: **يَوْجَعُ** ve **يَيْجَعُ** ve **ياجَعُ**; onlardan kimi de yâ’yı kesreler de şöyle der: **يِيجَعُ**; ve yine dersin: ben **إيجَعُ**’ım; sen **تِيجَعُ**’sın. Ve **الوجعاء**: makatın adıdır.
Ve çirkin bir lehçe (vardır); onlardan kimi şöyle der: **وجع يجع**.
Ve falan için **توجّعت**: ona, başına inen bir hoşnutsuzluktan dolayı acıdığında (denir). Ve denilir: falanı dövmekle **أوجعت**; ve onu acı veren bir dövüşle dövdüm; ve başım beni **يُوجِعُني**.

**عيج**:
**العَيْجُ**: bir şeye aldırışın benzeri ve ona yöneliştir. Dersin: onunla **عِجْتُ**; **يعيج عَيْجاً**. Ve eğer **عيجوجة** denilseydi elbette doğru olurdu. Ve onun sözüne **عِجْتُ** etmedim: aldırış etmedim. Dedi ki:
فما رأيت لها شيئاً أَعيجُ به

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%88%D8%B9/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

الجوعُ: نقيضُ الشِبَع. وقد جاعَ يَجوعُ جَوْعاً ومَجاعَةً. والجَوْعَةُ: المرَّةُ الواحدة. وقومٌ جِياعٌ وجُوَّعٌ. وعامُ مَجاعَةٍ ومَجْوَعَةٍ بتسكين الجيم. وأَجاعَهُ وجَوَّعَهُ. وتَجَوَّعَ، أي تعمَّد الجُوعَ. ورجلٌ مُسْتَجيعٌ: لا تراه أبداً إلا أنَّه جائِعٌ.

##### Türkçe

**الجوعُ**: **الشِبَع**’ın zıddı. Ve (kişi) acıktı; acıkır; **جَوْعاً** ve **مَجاعَةً** (şeklinde). Ve **الجَوْعَةُ**: bir tek sefer (olan). Ve (bir) kavim **جِياعٌ** ve **جُوَّعٌ**. Ve **مَجاعَةٍ** ve **مَجْوَعَةٍ** yılı; **الجيم**’in sükûnuyla. Ve onu **أَجاعَهُ** ve **جَوَّعَهُ** (yani acıktırdı). Ve **تَجَوَّعَ**; yani açlığı kasten yaptı. Ve **مُسْتَجيعٌ** adam: onu asla görmezsin, ancak o açtır.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%88%D8%B9/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

باب العين والجيم
عجا ، عوج ، جعا ، جوع ، وجع : مستعملات .
عجا : قال الليث : يقال الأمّ تعجو ولدَها : تؤخّر رضاعه عن مواقيته ، ويورث ذلك ولدها وَهْناً وقال الأعشى :
مُشفِقاً قلبُها عليه فما تع
جوه إلا عُفَافَةٌ أو فُواق
قال : والمعاجاة : أَلاَّ يكون للأم لبن يُروِي صبيّها ، فتعاجيه بشيء تعلّله به ساعة . وكذلك إن ولي ذلك منه غير أمّه . والاسم منه العُجْوَة ، والفعل العَجْو . واسم ذلك الولد العَجِيُّ ، والأنثى عجِيَّة ، والجميع العُجايا .
قال : وأمَّا من مُنع اللبن فغُذي بالطعام يقال عُوجِيّ .
وأخبرني المنذري عن أبي الهيثم قال : يقال للبن الذي يعاجي به الصبي اليتيم أي يُغْذي به عُجَاوة ، ويقال لذلك اليتيم الذي يغذي بغير لبن أمه : عَجِيٌّ .
وروي عن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) أنه قال : كنت يتيماً ولم أكن عجِيّاً . وأنشد الليث :
إذا شئتَ أبصرتَ من عَقْبهم
يتامى يُعاجَون كالأذؤب
وقال آخر في وصف أولاد الجراد :
إذا ارتحلتْ من منزل خلّفت به
عَجايا يُحاثِي بالتراب صغيرُها
أبو عبيد : العُجاية والعُجاوة لغتان ، وهما قدر مُضغة من لحم تكون موصولة بعَصَبة تنحدر من ركبة البعير إلى الفِرْسِن .
وقال أبو عمرو : العُجاية : عَصَبة في باطن يد الناقة ، وهي من الفَرَس مَضِيغة .
وقال ابن شميل : العُجاية من الفَرَس : العَصَبة المستطيلة في الوظيف ومنتهاها إلى الرسغين وفيها يكون الحَطْم ، قال : والرُسْغ : منتهى العُجاية .
وقال الليث : العُجاية : عَصَب مركّب فيه فُصوص عظام يكون عند رُسغ الدابّة ، قال : وإذا جاع أحدهم دَقَّها بين فهرين فأكلها وقال كعب :
شُمّ العُجَايات يتركن الحصى زِيَمَا
قال : وتجمع على العُجَى ، يصف حوافرها بالصلابة . والعَجْوة : تمر . يقال هو مما غرسه النبي ( صلى الله عليه وسلم ) بيده .
قلت : العَجْوة التي بالمدينة هي الصَيْحابية . وبها ضروب من العجوة ليس لها عُذُوبة الصيحانية ولا رِيّها ولا امتلاؤها .
أبو سعيد : عجا شَدْقَه إذا لواه .
وأخبرني المنذري عن أبي الحسن الشيخي عن الرياشي قال : قال أبو زيد : العَجِيّ : السَيء الغِذَاء .
وأنشدنا :
يسبق فيها الحَمَلَ العجِيّا
رَغْلا إذا ما آنس العِشّيا
قال الرياشي : وقال الأصمعي : قال لنا خلف الأحمر : سألت أعرابياً عن قولهم عجا شِدْقَهُ فقال : إذا فتحه وأماله .
وقال الطِرمّاح يصف صائداً له أولاد لا أمّهات لهم فهم يعاجَون تربية سيّئة :
إن يصب صيداً يكن جُلُّه
لعجايا قُوتُهم باللِّحام
وقال شميل : يقال : لقى فلان ما عَجَاه وما عَظَاه وما أورمه إذا لقي شدَّة وبلاءً .
عوج : الحرانيّ عن ابن السكيت : يقال : ما أعِيج من كلامه بشيء أي ما أعْبأ به . قال : وبنو أسَد يقولون : ما أَعُوج بكلامه أي ما ألتفِت إليه أخذوه من عُجت الناقة . ويقال ما عِجْتُ بَخَبرِ فلان ولا أعيج به ، أي لم أستشفِ به ولم أسْتَيْقِنُه ، وشربت شربة من ماء فما عِجْتُ به أي لم أنتفع به .
وأخبرني المنذري عن أبي العباس عن ابن الأعرابي أنه أنشده :
ولم أر شيئاً بعد ليلى ألَذُّه
ولا مشربا أَرْوَى به فأعيجُ
أي أنتفع به .
وقال ابن الأعرابي : يقال : ما يعيج بقلبي شيء من كلامك ، وقال في موضع آخر : عاج يَعُوج إذا عَطَف . وعاج يعيج إذا انتفع بالكلام وغيره . ويقال : ما عِجْتُ منه بشيء ، قال : والعَيْج : المنفعة .
عمرو عن أبيه قال : العِياج : الرجوع إلى ما كنتَ عليه . ويقال ما أَعُوج به عُووجاً . وقال : ما أعيج به عُيُوجاً أي ما أكترث له ولا أباليه .
وقال الليث العَوْج : عطف رأس البعير بالزمام أو الحِطام . تقول : عُجْت رأسه أعُوجه عَوْجاً : قال : والمرأة تعوج رأسها إلى ضجيعها .
وقال ذو الرمّة يصف جواريَ قد عُجْن إليه رؤوسهنّ يوم ظَعْنهن فقال :
حتى إذا عُجْن من أجيادهنّ لنا
عَوْج الأخِشَّة أعناق العناجيج
أراد بالعناجيج جِيَاد الرِكاب ههنا ، واحدها عُنْجوج ، ويقال لجياد الخيل عناجيج أيضاً .
ويقال عُجْته فانعاج أي عطفته فانعطف .
وقال غيره : يقال : عاج فلان فرسه إذا عطف رأسه ومنه قول لَبيد :
فعاجوا عليه من سواهِمَ ضُمَّرٍ
سلمة عن الفراء في قول الله جلّ وعزّ :
قال : والعِوَج بكسر العين في الدين ، وفيما كان التعويج فيه يكثر مثل الأرض ومثل قولك : عُجت إليه أَعُوج عِيَاجا وعوَجاً .
وأنشد :
قفا نسأل منازل آل ليلى
متى عِوَج إليها وانثناء
قال : وقوله جلّ وعزّ : ( يَوْمَئِذٍ يَتَّبِعُونَ الدَّاعِىَ لاَ عِوَجَ لَهُ ) ( طاه : 108 ) أي يتبعون صوت الداعي للحشر لا عوج له يقول : لا عِوَجَ للمدعوّين عن الداعي ، فجاز أن يقول ( له ) لأن المذهب إلى الداعي وصوته . وهو كما تقول دعوتني دعوة لا عِوَج لك عنها أي لا أعُوج لك ولا عنك . قال : وكل قائم يكون العوج فيه خلقة فهو عَوَجٌ .
وأنشد ابن الأعرابي في مثله :
في نابه عَوَجٌ يخالف شِدْقه
قال والحائط والرُّمْحُ وكل ما كان قائماً يقال فيه : العَوَج . ويقال : شجرتك فيها عَوَج شديد .
قلت : وهذا لا يجوز فيه وفي أمثاله إلاَّ العَوَجُ .
وقال الأصمعيّ : يقال هذا شيء معوجٌّ وقد اعوجّ اعوجاجاً على افعلّ افعلالاً . ولا تقول معوَّج على مفعَّل إلا لعُود أو شيء رُكِّب فيه : العاج .
قلت : وغيره يجيز عوّجت الشيء تعويجاً إذا حنيته ، وهو ضد قوّمته . فأمّا ما انحنى من ذاته فيقال : اعوجّ اعوجاجاً ، ويقال عُجْته فانعاج أي عطفته فانعطف ، ومنه قول رؤبة :
وانعاج عُودي كالشظيف الأخشن
ويقال عَوِجَ الشيء يَعْوَجُ عَوَجاً فهو أعوج لكلّ ما يُرَى ، والأنثى عوجاء ، والجماعة عُوج ، ويقال لقوائم الدابة : عَوج ، ويستجبّ ذلك فيها . يقال : نخيل عُوج إذا مالت .
وقال لبيد يصف عَيْر وأُتُنَهُ وسَوقه إيّاها :
إذا اجتمعت وأَحوذ جانبيها
وأوردها على عُوج طِوال
فقال بعضهم : معناه : أوردها على نخل نابتة على الماء قد مالت ، فاعوجَّت لكثرة حَمْلها ؛ كما قال في صفة النخل :
غُلبٌ سواجد لم يدخل بها الحصر
وقيل معنى قوله : أوردها على عُوج طوال أي على قوائمها العُوج ، ولذلك قيل للخيل : عُوج ، ويقال ناقة عوجاء إذا عَجِفت فاعوجَّ ظهرها ؛ وامرأة عوجاء إذا كان لها ولد تَعُوج إليه لترضعه ، ومنه قول الشاعر :
إذا المُرْغِث العوجاء بات يَعُزُّها
على ثديها ذو وَدْعتين لَهُوج
والخيل الأعوجيّة منسوبة إلى فحل كان يقال له : أعوج ، يقال : هذا الحِصَان من بنات أعوج .
وقال الليث : العاج : أنياب الفِيَلة ، قال ولا يسمى غير الناب عاجاً .
وقال شمر : يقال للمَسكِ : عاج . قال وأنشدني ابن الأعرابي :
وفي العاج والحِنّاء كفٌّ بنانُها
كشحم النَقَا لم يعطها الزند قادح
أراد بشحم النقا دوابَّ يقال لها : الحُلَك .
ويقال لها : بنات النقا يشبَّه بها بنان الجواري للينها ونَعْمتها .
قلت : والدليل على صحة ما قال شمر في العاج أنه المَسكُ ما جاء في حديث مرفوع أن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) قال لثَوبان : ( اشتر
لفاطمة سواراً من عاج ) ، لم يُرد بالعاج ما يُخْرط من أنياب الفِيَلة ؛ لأن أنيابها مَيْتَةٌ ، وإنما العاج الذُّبْلُ وهو ظهر السُّلَحْفاة البحرية .
وقال ابن شميل المَسَك من الذَّبْل ومن العاج كهنئة السوار تجعله المرأة في يديها فذاك المَسَك . قال : والذَّبْلُ . القرون فإذا كان من عاج فهو مَسَك وعاج ووَقْفٌ ، فإذا كان مِن ذَبْلٍ فهو مَسَكٌ لا غير . وقال الهذلي :
فجاءت كخاصي العَيْرِ لم تَحْلَ عاجةً
ولا جاجة منها تلوح على وشم
فالعاجة : الذَّبلة ، والجاجة : خرزة لا تساوي فَلْساً .
وقال الليث : عُوجُ بن عُوق رجل ذُكِرَ من عِظَم خَلْقِه شناعةٌ ، وذُكر أنه ولد في منزل آدم فعاش إلى زمن موسى ، وأنه هلك على عِدَّان موسى ( صلى الله عليه وسلم ) قال الليث : ويقال ناقة عاج إذا كانت مِذعان السير ليّنة الانعطاف ، ومنه قوله :
تَقَدَّى بي الموماةَ عاجٌ كأنها
قال : ويقال للناقة في الزجر : عَاج بلا تنوين ، وإن شئت جزمت على توهّم الوقوف ، يقال : عجعجت بالناقة إذا قلت لها : عاج عاج . قال : وذُكر أن عوْج بن عُوق كان يكون مع فراعنة مصر ، ويقال : كان صاحب الصخرة التي أراد أن يُطْبقَها على عسكر موسى ج ، وهو الذي قتله موسى صلوات الله عليه .
وقال أبو عبيد : يقال للناقة عاجٍ وجاهٍ بالتنوين .
وقال أبو الهيثم فيما قرأت بخطّه : وَكلّ صوت يُزجَر به الإبل فإنه يخرج مجزوماً ، إلا أن يقع في قافية فيحوّل إلى الخفض ، تقول في زجر البعير ؛ حَلْ حَوْب ، وفي زجر السبع : هَجْ هَجْ ، وجَهْ جَهْ ، وجاهْ جاهْ ، قال : فإذا حكيت ذلك قلت للبعير : حَوْبَ أو حَوْبِ ، وقلت للناقة : حَلْ حَلْ ، وقلت لها حَلٍ ، وأنشد :
أقول للناقة قولي للجمل
أقول حَوْبٍ ثم أثنيها بِحَل
فخفض حَوْب ونوّنه عند الحاجة إلى تنوينه .
وقال آخر :
قلت لها حَلٍ فلم تَحَلْحَلِ
وقال آخر :
وجمل قلت له حاهٍ جاهْ
يا ويله من جمل ما أشقاهْ
وقال آخر :
سفرت فقلت لها هج فتبرقعت
وقال شمر : قال زيد بن كُثْوة : من أمثالهم : الأيام عُوج رواجع ، يقال ذلك عند الشماتة ، يقولها المشموت به ، أو تقال عنه ، وقد يقال عند الوعيد والتهدُّد .
قلت : عُوج ههنا جمع أعوج ، ويكون جمع عَوْجاء ، كما يقال أصور وصُور ، ويجوز أن يكون جمع عائج ؛ فكأنه قال : عُوُج على فُعُل فخفّفه ، كما قال الأخطل :
فهنّ بالبذل لا بُخْلٌ ولا جُود
أراد لا بُخُلٌ ولا جُوُدٌ .
جوع : قال الليث : الجُوع : اسم للمخمصة ، والفعل جاع يجوع جَوْعاً وجَوْعة ، ويقال : رجل جائع وجَوْعان ، ورجل جائع نائع ، والمَجاعة : عامٌ فيه جوع ، ويقال أجعته وجوّعته فجاع يجوع جوعاً .
وقال الشاعر :
أجاع الله من أشبعتموه
وأشبع مَنْ بجوْركمُ أُجيعا
وقال الآخر :
كان الْجُنَيْد وهو فينا الزُّمَّلِقْ
مجوَّعَ البطن كِلاَبِيَّ الْخُلُقْ
وقال أبو زيد : تقول العرب جُعت إلى لقائك وعطِشت إلى لقائك .
وقال أبو سعيد : المستجيع الذي يأكل كل ساعة الشيء بعد الشيء ، وفلان جائع القِدْر إذا لم تكن قدره ملأى ، وامرأة جائعة الوِشاح إذا كانت ضامرة البطن ، ويجمع الجائع جياعاً ، ورجل جوعان وامرأة جَوْعى ، ويقال تَوَحَّشْ للدواء وتجَوَّعْ للدواء أي لا تستوفِ الطعام .
وجع : قال الليث : الوَجَع : اسم جامع لكل مرض مؤلم ، يقال : رجل وجِع وقوم وَجَاعى ، ونسوة وجاعى وقوم وَجِعون ، وقد وَجِعَ فلانٌ رَأْسَهُ أو بَطْنَه ، وفلان يَوْجَعُ رَأْسَه ، وفيه لغات ، يقال : يَوْجَع ، ويَيْجع ، وياجَع ، ومنهم من يكسر الياء فيقول يِيجَعُ ، وكذلك تقول : أنا أيْجَع وأنتِ تَيْجع .
قال : ولغة قبيحة ، منهم من يقول : وجِع يَجِع ، قال : وتقول : أنا أَوْجَع رأسي ، ويَوْجعني رأسي ، وأوجعت فلاناً ضرباً وَجِيعاً ، وتوجّعت لفلان ممَّا نزل به إذا رَثَيت له من مكروه نازل به .
وقال غيره : يقال ضرب وجيع أي موجِع ، كما يقال عذاب أليم بمعنى مؤلم ، وقيل : ضرب وجيع : ذو وَجَع ، وأليم : ذو ألم .
وقال الليث وغيره : الوجعاء : الدُبُر ممدودة ، وأنشد :
أنِفت للمرء إذ نيكت حليلته
وإذ يشدّ على وجعائها الثفَرُ
أغشى الحروب وسر بالي مضاعفة
تغشى البنان وسيفي صارم ذكر
وروى سلمة عن الفراء : يقال للرجل : وَجِعْتَ بَطْنَكَ مثل سَفِهْتَ رَأْيَكَ ورَشِدْتَ أمرك .
قال : وهذا من المعرفة التي هي كالنكرة : لأن قولك : ( بطنك ) مُفَسِّر ، وكذلك : غَبِنْتَ رأيك ، والأصل فيه : وجع رأسُك ، وألم بطنُك ، وَسَفه رأيُك ونفسُك ، فلما حُوّل الفعل خرج قولك : وجعت بطنك وما أشبهه مفسراً ، قال وجاء هذا نادراً في أحرف معدودة .
وقال غيره : إنما نصبوا وجعت بطنك بنزع الخافض منه ، كأنه قال : وَجعت من بطنك ، وَكذلك سفهت في رأيك ، وهذا قول البصريين ، لأن المفسِّرات لا تكون إلا نكرات .
وتجمع الوجعاء : الدبر وَجْعاوات .
جعا : أهمله الليث .
وَروى أبو العباس عن عمرو بن أبي عمرو
عن أبيه أنه قال : الْجَعْو : الطين ، قال وَيقال جعّ فلان فلاناً إذا رماه بالجَعْو وَهو الطين .
وقال الليث العَيْج : شبه الاكتراث ، وَأنشد :
وَما رأيت بها شيئاً أعِيج به
إلا الثمام وَإلا مَوقَدِ النار
ويقال : عاج به يعيج عيجوجة فهو عائج به .
وَروى أبو إسحاق عن هبيرة أنه قال : سمعت علياً يقول نهى رسول الله ( صلى الله عليه وسلم ) عن الجِعة .
وَفي الحديث ( الجِعَة شراب يصنع من الشعير وَالحنطة حتى يُسكر ) .
وَقال أبو عبيد : الجعة من الأشربة وَهو نبيذ الشعير .

##### Türkçe

باب **العين** ve **الجيم**
**عجا** ، **عوج** ، **جعا** ، **جوع** ، **وجع** : kullanımdadırlar.
**عجا** : **الليث** dedi: denir ki: **الأمّ تعجو ولدَها**: emzirmesini vakitlerinden geciktirir; bu da çocuğuna zayıflık miras bırakır. **الأعشى** dedi ki:
مُشفِقاً قلبُها عليه فما تع
جوه إلا عُفَافَةٌ أو فُواق
Dedi: **المعاجاة**: annenin, çocuğunu doyuracak sütü olmaması; bir süre onu oyalayacağı bir şeyle onu **تعاجيه** etmesidir. Aynı şekilde, bunu annesi dışında biri üstlenirse de (böyledir). Bunun adı **العُجْوَة**’dir; fiil **العَجْو**’dur. O çocuğun adı **العَجِيُّ**; dişisi **عجِيَّة**; hepsi **العُجايا**’dır.
Dedi: Sütü engellenip de yemekle beslenen kimseye **عُوجِيّ** denir.
**المنذري** bana **أبي الهيثم**’den haber verdi; dedi: Yetim çocuğa, onunla **يُغْذي** edildiği (beslendiği) süte **عُجَاوة** denir; annesinin sütü dışında bir şeyle beslenen o yetime de **عَجِيٌّ** denir.
Peygamber’den ( صلى الله عليه وسلم ) rivayet edildi ki şöyle dedi: “Yetimdim ve **عجِيّاً** değildim.” **الليث** şu beyti okudu:
إذا شئتَ أبصرتَ من عَقْبهم
يتامى يُعاجَون كالأذؤب
Bir başkası çekirge yavrularını vasfederken dedi ki:
إذا ارتحلتْ من منزل خلّفت به
عَجايا يُحاثِي بالتراب صغيرُها
**أبو عبيد**: **العُجاية** ve **العُجاوة** iki lehçedir; ikisi de, devenin dizinden **الفِرْسِن**’e inen bir sinire bağlı bulunan, etten bir lokma miktarıdır.
**أبو عمرو** dedi: **العُجاية**: dişi devenin elinin iç tarafında bir sinirdir; attan olanı ise **مَضِيغة**’dir.
**ابن شميل** dedi: Attan olan **العُجاية**: **الوظيف**’te uzunlamasına olan sinirdir; sonu iki **الرسغين**’e kadardır; **الحَطْم** onda olur. Dedi: **الرُسْغ**: **العُجاية**’nin sonudur.
**الليث** dedi: **العُجاية**: içinde kemik boğumları bulunan, binek hayvanının **رُسغ**’u yanında olan birleşik bir sinirdir. Dedi: Onlardan biri acıkınca onu iki **فهرين** arasında ezer de yer. **كعب** dedi ki:
شُمّ العُجَايات يتركن الحصى زِيَمَا
Dedi: **العُجَى** üzerine cem edilir; toynaklarını sertlikle vasfeder. **العَجْوة**: hurmadır. Denir ki: o, Peygamber’in ( صلى الله عليه وسلم ) eliyle diktiğindendir.
Dedim: Medine’deki **العَجْوة** **الصَيْحابية**’dir. Orada, **الصيحانية**’nin tatlılığı, sululuğu ve dolgunluğu olmayan **العجوة** türleri vardır.
**أبو سعيد**: **عجا شَدْقَه**: onu büktüğü zaman (denir).
**المنذري** bana **أبي الحسن الشيخي**’den, o da **الرياشي**’den haber verdi; dedi: **أبو زيد** dedi: **العَجِيّ**: kötü beslenendir.
Bize şu okundu:
يسبق فيها الحَمَلَ العجِيّا
رَغْلا إذا ما آنس العِشّيا
**الرياشي** dedi: **الأصمعي** dedi: **خلف الأحمر** bize dedi ki: “**عجا شِدْقَهُ** sözleri hakkında bir bedevîye sordum.” Dedi ki: “Onu açıp yana eğdiği zaman.”
**الطِرمّاح**, anneleri olmayan, bu yüzden kötü bir terbiye ile **يعاجَون** edilen çocukları olan bir avcıyı vasfederek dedi ki:
إن يصب صيداً يكن جُلُّه
لعجايا قُوتُهم باللِّحام
**شميل** dedi: Denir ki: “Falan, **ما عَجَاه** ve **ما عَظَاه** ve **ما أورمه** ile karşılaştı” yani şiddet ve belâ ile karşılaştı.

**عوج** : **الحرانيّ**’nin **ابن السكيت**’ten (rivayeti): denir ki: “**ما أعِيج من كلامه بشيء**” yani onun sözüyle hiçbir şeyle ilgilenmem. Dedi: **بنو أسَد** derler ki: “**ما أَعُوج بكلامه**” yani ona iltifat etmem; bunu **عُجت الناقة**’dan aldılar. Denir ki: “Falanın haberiyle **ما عِجْتُ** ve onunla **ولا أعيج**” yani onunla (gerçeği) açığa çıkarmadım ve kesinleştirmedim. “Sudan bir yudum içtim de onunla **فما عِجْتُ به**” yani onunla faydalanmadım.
**المنذري** bana **أبي العباس**’tan, o da **ابن الأعرابي**’den haber verdi: ona şu beyti okumuş:
ولم أر شيئاً بعد ليلى ألَذُّه
ولا مشربا أَرْوَى به فأعيجُ
Yani onunla faydalanırım.
**ابن الأعرابي** dedi: denir ki: “Senin sözünden kalbime hiçbir şey **ما يعيج**.” Başka bir yerde dedi: **عاج يَعُوج**: eğdiği zaman. **عاج يعيج**: söz ve başkasıyla faydalandığı zaman. Denir ki: “Ondan hiçbir şeyle **ما عِجْتُ**.” Dedi: **العَيْج**: faydadır.
**عمرو** babasından rivayet etti; dedi: **العِياج**: üzerinde bulunduğun şeye geri dönüştür. Denir ki: “Onunla **ما أَعُوج به عُووجاً**.” Dedi: “Onunla **ما أعيج به عُيُوجاً**” yani ona aldırmam ve onu umursamam.
**الليث** dedi: **العَوْج**: devenin başını yularla yahut **الحِطام** ile eğmektir. Dersin ki: “Başını **عُجْت**; onu **أعُوجه عَوْجاً**.” Dedi: Kadın da başını yatak arkadaşına doğru **تعوج** eder.
**ذو الرمّة**, göç günlerinde başlarını ona doğru **عُجْن** etmiş cariyeleri vasfederek dedi ki:
حتى إذا عُجْن من أجيادهنّ لنا
عَوْج الأخِشَّة أعناق العناجيج
Burada **العناجيج** ile bineklerin iyi atlarını kastetti; tekili **عُنْجوج**’dur. İyi cins atlara da **عناجيج** denir.
Denir ki: Onu **عُجْته** de **فانعاج**; yani onu eğdim de eğildi.
Başkası dedi: Denir ki: “Falan, atını **عاج** etti” yani başını eğdi; bundan **لَبيد**’in sözü:
فعاجوا عليه من سواهِمَ ضُمَّرٍ
**سلمة** **الفراء**’dan, Allah’ın عزّ وجلّ sözünde (geçen) hakkında:
Dedi: **العِوَج** (ayn’ın kesresiyle) dinde olur; ve eğriliğin çok olduğu şeylerde olur; yer gibi. Ve senin “Ona doğru **عُجت**; **أَعُوج عِيَاجا وعوَجاً**” sözün gibi.
Şu okundu:
قفا نسأل منازل آل ليلى
متى عِوَج إليها وانثناء
Dedi: Allah’ın عزّ وجلّ sözü: **( يَوْمَئِذٍ يَتَّبِعُونَ الدَّاعِىَ لاَ عِوَجَ لَهُ )** ( طاه : 108 ) yani: haşir için çağıranın sesine uyarlar; onda eğrilik yoktur. Der ki: çağrılanların, çağırandan sapması için **لا عِوَجَ** yoktur. Böylece (âyette) **( له )** demesi caiz oldu; çünkü gidiş, çağırana ve onun sesinedir. Bu, senin “Beni, ondan sapman için sana **لا عِوَج** olmayan bir çağrı ile çağırdın” demen gibidir; yani sana doğru **لا أعُوج** ederim, ne sana karşı ne senden. Dedi: Her dik duran şeyde eğrilik yaratılıştan ise o **عَوَجٌ**’dur.
**ابن الأعرابي** bunun benzerinde şu beyti okudu:
في نابه عَوَجٌ يخالف شِدْقه
Dedi: Duvar, mızrak ve dik duran her şey için **العَوَج** denir. Denir ki: “Ağacında şiddetli **عَوَج** var.”
Dedim: Bu ve benzerlerinde ancak **العَوَجُ** caizdir.
**الأصمعيّ** dedi: “Bu, **شيء معوجٌّ**” denir; ve “**اعوجّ اعوجاجاً**” (kalıbı) **افعلّ افعلالاً** üzerinedir. **مفعَّل** üzerinde “**معوَّج**” denmez; ancak bir değnek yahut içine **العاج** yerleştirilmiş bir şey için (denir).
Dedim: Başkası, “Onu büktüğüm zaman **عوّجت الشيء تعويجاً**”ı caiz görür; bu, “onu doğrulttum”un zıddıdır. Kendi kendine eğilen şeye gelince: “**اعوجّ اعوجاجاً**” denir. “Onu **عُجْته فانعاج**” denir; yani onu eğdim de eğildi. Bundan **رؤبة**’nin sözü:
وانعاج عُودي كالشظيف الأخشن
Denir ki: “Şey **عَوِجَ يَعْوَجُ عَوَجاً**; o **أعوج**’dur” görülen her şey için. Dişisi **عوجاء**; topluluğu **عُوج**. Binek hayvanının ayaklarına **عَوج** denir; bu onda çirkin görülür. “Eğildiği zaman **نخيل عُوج**” denir.
**لبيد**, bir yaban eşeğini, dişilerini ve onları sürmesini vasfederek dedi ki:
إذا اجتمعت وأَحوذ جانبيها
وأوردها على عُوج طِوال
Bazıları dedi: manası: su üzerinde bitmiş, yükünün çokluğundan eğilip eğrileşmiş hurmalara götürdü; nitekim hurmayı vasfederken dedi:
غُلبٌ سواجد لم يدخل بها الحصر
Ve denildi ki: “**عُوج طوال**” sözünün manası: onun eğri ayakları üzerinedir. Bu yüzden atlara **عُوج** denildi. “Sırtı eğrildiği için zayıflayıp sırtı eğrilen deveye **ناقة عوجاء**” denir. “Çocuğunu emzirmek için ona doğru eğilen, çocuğu olan kadına **امرأة عوجاء**” denir. Bundan şairin sözü:
إذا المُرْغِث العوجاء بات يَعُزُّها
على ثديها ذو وَدْعتين لَهُوج
**الخيل الأعوجيّة**: **أعوج** denilen bir aygıra nispetlidir. Denir ki: “Bu at, **بنات أعوج**’dandır.”
**الليث** dedi: **العاج**: fillerin dişleridir; dişten başkasına **عاجاً** denmez.
**شمر** dedi: **المَسك**’e **عاج** denir. Dedi ve **ابن الأعرابي** bana şu beyti okudu:
وفي العاج والحِنّاء كفٌّ بنانُها
كشحم النَقَا لم يعطها الزند قادح
**شحم النقا** ile, **الحُلَك** denilen hayvanları kastetti.
Onlara **بنات النقا** da denir; cariyelerin parmakları, yumuşaklıkları ve incelikleri sebebiyle onlara benzetilir.
Dedim: **شمر**’in **العاج**’ın **المَسك** olduğu sözünün doğruluğuna delil, merfû bir hadiste gelen şudur: Peygamber ( صلى الله عليه وسلم ) **ثَوبان**’a dedi ki: **( اشتر لفاطمة سواراً من عاج )**; **العاج** ile, fillerin dişlerinden tornalananı kastetmedi; çünkü onların dişleri leştir. Ancak **العاج** **الذُّبْلُ**’dür; o da deniz kaplumbağasının sırtıdır.
**ابن شميل** dedi: **الذَّبْل**’den ve **العاج**’dan olan **المَسَك**: bilezik biçiminde bir şeydir; kadın onu ellerine takar; işte o **المَسَك**’tir. Dedi: **الذَّبْلُ**: boynuzlardır. Eğer **عاج**’dan olursa o **مَسَك** ve **عاج** ve **وَقْفٌ**’tur. Eğer **ذَبْل**’den olursa o **مَسَكٌ**’tir, başka değil. **الهذلي** dedi ki:
فجاءت كخاصي العَيْرِ لم تَحْلَ عاجةً
ولا جاجة منها تلوح على وشم
Böylece **العاجة**: **الذَّبلة**’dir; **الجاجة**: bir **فَلْس** bile etmeyen boncuktur.
**الليث** dedi: **عُوجُ بن عُوق**: yaratılışının büyüklüğünden çirkinlik olarak anılan bir adamdır; Âdem’in meskeninde doğduğu, Musa zamanına kadar yaşadığı, Musa’nın ( صلى الله عليه وسلم ) **عِدَّان**’ı üzerine helâk olduğu zikredildi. **الليث** dedi: Deve, yürüyüşe çabuk boyun eğen, dönüşü yumuşak olursa ona **ناقة عاج** denir. Bundan onun sözü:
تَقَدَّى بي الموماةَ عاجٌ كأنها
Dedi: Deveyi sürmede (azarlamada) deveye **عَاج** (tenvinsiz) denir. İstersen, durma vehmi üzerine cezmedersin. Denir ki: “Deveye **عجعجت**” yani ona “**عاج عاج**” dedin. Dedi: **عوْج بن عُوق**’un Mısır firavunlarıyla birlikte olduğu zikredildi. Denir ki: Musa’nın ordusu üzerine kapatmak istediği kayanın sahibi idi; onu Musa—Allah’ın salâtları onun üzerine olsun—öldüren de odur.
**أبو عبيد** dedi: Deveye tenvinle **عاجٍ** ve **جاهٍ** denir.
**أبو الهيثم**, kendi yazısıyla okuduğum şeyde dedi: Develerin sürülmesinde kullanılan her ses, kafiye içinde olup cerre çevrilmedikçe, meczum çıkar. Deve sürmede dersin: **حَلْ حَوْب**; yırtıcı sürmede: **هَجْ هَجْ** ve **جَهْ جَهْ** ve **وجاهْ جاهْ**. Dedi: Bunu hikâye ettiğin zaman deveye “**حَوْبَ**” yahut “**حَوْبِ**” dersin; dişi deveye “**حَلْ حَلْ**” dersin; ona “**حَلٍ**” de dersin. Şu okundu:
أقول للناقة قولي للجمل
أقول حَوْبٍ ثم أثنيها بِحَل
Tenvinlemeye ihtiyaç duyduğu yerde **حَوْب**’u cerretti ve tenvinledi.
Bir başkası dedi ki:
قلت لها حَلٍ فلم تَحَلْحَلِ
Bir başkası dedi ki:
وجمل قلت له حاهٍ جاهْ
يا ويله من جمل ما أشقاهْ
Bir başkası dedi ki:
سفرت فقلت لها هج فتبرقعت
**شمر** dedi: **زيد بن كُثْوة** dedi: Atasözlerindendir: **الأيام عُوج رواجع**; bu, alay etme anında söylenir; alay edilen kimse söyler yahut onun hakkında söylenir; tehdit ve gözdağı anında da söylenebilir.
Dedim: Buradaki **عُوج**, **أعوج**’un cemidir; **عَوْجاء**’ın cemi de olur; nitekim **أصور** ve **صُور** denir. **عائج**’in cemi olması da caizdir; sanki “**عُوُج**”u **فُعُل** üzere dedi de onu hafifletti; nitekim **الأخطل** dedi ki:
فهنّ بالبذل لا بُخْلٌ ولا جُود
“**لا بُخُلٌ ولا جُوُدٌ**”u kastetti.

**جوع** : **الليث** dedi: **الجُوع**: açlık (kıtlık) için bir isimdir. Fiil: **جاع يجوع جَوْعاً وجَوْعة**. Denir ki: **رجل جائع** ve **جَوْعان**; ve **رجل جائع نائع**. **المَجاعة**: içinde açlık olan bir yıldır. Denir ki: “Onu **أجعته** ve **جوّعته**”; böylece **فجاع يجوع جوعاً**.
Şair dedi ki:
أجاع الله من أشبعتموه
وأشبع مَنْ بجوْركمُ أُجيعا
Bir başkası dedi ki:
كان الْجُنَيْد وهو فينا الزُّمَّلِقْ
مجوَّعَ البطن كِلاَبِيَّ الْخُلُقْ
**أبو زيد** dedi: Araplar “Seni görmek için **جُعت**” ve “Seni görmek için **عطِشت**” derler.
**أبو سعيد** dedi: **المستجيع**: her saat, şeyden sonra şeyi yiyen kimsedir. “Falan **جائع القِدْر**” (tencere aç)dır: tenceresi dolu değilse. “Kadın **جائعة الوِشاح**”tır: karnı zayıfsa. **الجائع** **جياعاً** üzerine cem edilir. “Erkek **جوعان**; kadın **جَوْعى**.” Denir ki: “İlaç için **تَوَحَّشْ** ve ilaç için **تجَوَّعْ**” yani yemeği tam doldurma.

**وجع** : **الليث** dedi: **الوَجَع**: acı veren her hastalık için toplayıcı bir isimdir. Denir ki: **رجل وجِع**; topluluk **وَجَاعى**. Kadınlar **وجاعى**; topluluk **وَجِعون**. “Falanın başı yahut karnı **وَجِعَ**” (ağrıdı). “Falanın başı **يَوْجَعُ**.” Bunun lehçeleri vardır: **يَوْجَع** denir, **ويَيْجع** denir, **وياجَع** denir; onlardan kimi **يِيجَعُ** diyerek yâ’yı kesreler. Aynı şekilde dersin ki: “Ben **أيْجَع**; sen (kadın) **تَيْجع**.”
Dedi: Çirkin bir lehçe (olarak) onlardan kimi “**وجِع يَجِع**” der. Dedi: “Ben başımı **أَوْجَع** (ağrıtırım)” dersin; “Başım beni **يَوْجعني**” (ağrıtır) (dersin). “Falanı acı veren bir vuruşla **أوجعت**” (incittin). “Ona inen şeyden dolayı falana **توجّعت**” (acıdın) yani ona, ona inen hoş olmayan şeyden dolayı merhamet ettin.
Başkası dedi: “**ضرب وجيع**” yani **موجِع**; nitekim “**عذاب أليم**” yani **مؤلم**. Ve denildi ki: “**ضرب وجيع**”: **ذو وَجَع**; ve “**أليم**”: **ذو ألم**.
**الليث** ve başkaları dedi: **الوجعاء**: **الدُبُر**’dür, uzatmalı. Şu okundu:
أنِفت للمرء إذ نيكت حليلته
وإذ يشدّ على وجعائها الثفَرُ
أغشى الحروب وسر بالي مضاعفة
تغشى البنان وسيفي صارم ذكر
**سلمة**, **الفراء**’dan rivayet etti: erkeğe “**وَجِعْتَ بَطْنَكَ**” denir; “**سَفِهْتَ رَأْيَكَ**” ve “**رَشِدْتَ أمرك**” gibi.
Dedi: Bu, marife olup nekre gibi olan bilgiden (kısımdan)dır; çünkü senin “(**بطنك**)” sözün açıklayıcıdır. Aynı şekilde: “**غَبِنْتَ رأيك**.” Bunun aslı: “Başın ağrıdı” (**وجع رأسُك**) ve “Karnın acıdı” (**ألم بطنُك**) ve “Görüşün ve nefsin sefih oldu” (**وَسَفه رأيُك ونفسُك**). Fiil çevrilince, “**وجعت بطنك**” ve benzeri sözün açıklayıcı olarak çıktı. Dedi: Bu, sayılı harflerde nadir olarak geldi.
Başkası dedi: “**وجعت بطنك**”u, ondan harf-i cerri çekip çıkararak nasb ettiler; sanki “Karnından **وَجعت**” dedi. Aynı şekilde “Görüşünde **سفهت**.” Bu, Basralıların sözüdür; çünkü açıklayıcılar ancak nekreler olur.
**الوجعاء** yani **الدبر**’in cem’i: **وَجْعاوات**.

**جعا** : **الليث** onu ihmal etti.
**أبو العباس**, **عمرو بن أبي عمرو**’dan, o da babasından rivayet etti: dedi ki: **الْجَعْو**: çamurdur. Denir ki: “Falan, falanı **جعّ** etti” yani onu **الجَعْو** ile—o da çamurdur—attı.
**الليث** dedi: **العَيْج**: aldırışın benzeri (bir şey)dir. Şu beyti okudu:
وَما رأيت بها شيئاً أعِيج به
إلا الثمام وَإلا مَوقَدِ النار
Denir ki: “Onunla **عاج** etti; **يعيج عيجوجة**”; böylece o, onunla **عائج**’dir.
**أبو إسحاق**, **هبيرة**’den rivayet etti; dedi: Ali’yi işittim, şöyle diyordu: Resûlullah ( صلى الله عليه وسلم ) **الجِعة**’den nehyetti.
Hadiste: **( الجِعَة شراب يصنع من الشعير وَالحنطة حتى يُسكر )**.
**أبو عبيد** dedi: **الجعة** içeceklerdendir; o, arpa nebizidir.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%88%D8%B9/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الجيم والواو وما يثلثهما)
(جوي) الجيم والواو والياء أصلٌ يدلُّ على كراهة الشيء. يقال اجتَوَيْت البلادَ، إذا كرِهتَها وإنْ كنتَ في نَعْمةٍ، وجَوِيتُ. قال:
بَشِمْتُ بِنِيِّها وجَوِيْتُ عنها *** وعندي لو أردتُ لها دواءُ([1])ومن هذا الجَوَى، وهو داءُ القلْب. فأمّا الجِوَاءُ فهي الأرض الواسعة، وهي شاذَّةٌ عن الأصل الذي ذكرناه.
(جوب) الجيم والواو والباء أصلٌ واحد، وهو خَرْقُ الشيء. يقال جُبْتُ الأرضَ جَوْبا، فأنا جائبٌ وجَوّابٌ. قال الجعدي([2]):
أتاك أبو ليلى يَجوبُ به الدُّجَى *** دُجَى الليل جَوّابُ الفلاةِ عَثَمْثَمُ([3])ويقال:"هل عِندك جَائِبةُ خبرٍ" أي خبرٌ يجوب البلاد. والجَوْبَةُ كالغائط؛ وهو من الباب؛ لأنه كالخَرْق في الأرض. والجوْب: دِرعٌ تلبسُه المرأة، وهو مَجُوبٌ سمِّي بالمَصدر. والمجِْوَبُ: حديدةٌ يُجابُ بها، أي يُخْصَف.
وأصلٌ آخر، وهو مراجَعة الكلام، يقال كلمه فأجابَه جَواباً، وقد تجاوَبا مُجاوَبة. والمجابَةُ: الجواب. ويقولون في مَثَلٍ: "أساءَ سَمْعاً فأساء جابةً". وقال الكميتُ لقُضاعة في تحوُّلهم إلى اليمن:
وما مَنْ تَهتِفينَ لـه بِنَصْرٍ *** بِأسْرَعَ جابَةً لكِ مِنْ هَدِيلِ([4])العرب تقول: كان في سفينة نوحٍ عليه السلام فَرْخٌ، فطار فوقع في الماء فغرق، فالطَّير كلها تبكي عليه. وفيه يقول القائل([5]):
فقلتُ أتَبكي ذاتُ شَجْو تذكّرتْ *** هَدِيلاً وقد أودى وما كانَ تُبَّعُ([6])(جوت) الجيم والواو والتاء ليس أصلاً؛ لأنه حكايةُ صَوْتٍ، والأصواتُ لا تقاس ولا يقاس عليها. قال:
* كما رُعْتَ بالجَوْتِ الظِّماءَ الصَّوادِيا([7]) *
قال أبو عبيد: إنما كان الكسائيُّ ينشد هذا البيتَ لأجل النصب، فكان يقول: "كما رُعْتَ بالجَوْتَ" فحَكَى مع الألف واللام.
(جوح) الجيم والواو والحاء أصلٌ واحد، وهو الاستئصال. يقال جاحَ الشيءَ يَجُوحُهُ استأصله. ومنه اشتقاق الجائِحة.
(جوخ) الجيم والواو والخاء ليس أصلاً هو عندي؛ لأنّ بعضَه معرَّب، وفي بعضِه نَظر. فإنْ كان صحيحاً فهو جنسٌ من الخَرْقِ. يقال جَاخَ السَّيْلُ الوادِيَ يجُوخُه، إذا قلع أجرافَه. قال:
* فللصَّخْرِ من جَوْخِ السّيُولِ وجيبُ([8]) *
ذكره ابن دريد، وذكر غيره: تجوَّخَتِ البئرُ انهارَت.
والمعرّب من ذلك الجَوْخَان، وهو البيدر([9]).
(جود) الجيم والواد والدال أصلٌ واحد، وهو التسمُّح بالشيء، وكثْرةُ العَطاء. يقال رجلٌ جَوَادٌ بَيِّن الجُودِ، وقومٌ أجْواد. والجَوْد: المطر الغزير. والجَواد: الفرسُ الذّريع والسّريع، والجمع* جِيادٌ. قال الله تعالى إذْ عُرِضَ عَلَيْهِ بِالعَشِيِّ الصَّافِنَاتُ الجِيَادُ} [ص 31]. والمصدر الجُودَة. فأمّا قولهم: فلانٌ يُجاد إلى كذا، [فـ] كَأنه يُساقُ إليه.
(جور) [الجيم والواو والراء] أصلٌ واحد، وهو المَيْل عن الطَّريق. يقال جارَ جَوْراً. ومن الباب طَعَنَه فجَوَّره أي صَرَعه. ويمكن أن يكون هذا من باب الإبدال، كأنَّ الجيم بدلُ الكاف. وأمَّا الغَيْث الجِوَرّ، وهو الغَزير، فشاذ عن الأصل الذي أصَّلناه. ويمكن أن يكون من باب آخَرَ، وهو من الجيم والهمزة والراء؛ فقد ذكر ابن السّكيت أنّهم يقولون هو جُؤَرٌ على وزن فُعَلٍ([10]). فإن كان كذا فهو من الجُؤَار، وهو الصَّوت، كأنه يصوِّت إذا أصاب. وأنشد:
* لا تَسْقِهِ صَيِّبَ عَزَّافٍ جُؤَرْ([11]) *
 (جوز) الجيم والواو والزاء أصلان: أحدهما قطع الشيء، والآخَر وَسَط الشيء. فأمَّا الوَسَط فجَوْز كلِّ شيءٍ وَسَطه. والجَوْزَاء([12]): الشَّاة يبيضُّ وَسَطُها. والجوزاء: نجمٌ؛ قال قوم: سُمِّيت بها لأنها تَعترِض جَوْزَ السماء، أي وَسَطها. وقال قوم: سُمِّيت بذلك للكواكب الثلاثة التي في وَسَطها.
والأصل الآخَر جُزْت الموضع سِرْتُ فيه، وأجزته: خَلَّفْتُه وقطعته. وأَجَزْتُه نَفَذْتُه([13]) . قال امرؤ القيس:
فلما أجَزْنا ساحةَ الحيِّ وانْتَحى *** بنا بَطْنُ خبْتٍ ذي قِفَافٍ عَقَنْقَلِ([14])وقال أوس بن مَغْرَاءَ:
* حتّى يقال أجِيزُوا آلَ صَفْوَانا([15]) *
يمدحهم بأنَّهُم يُجيزُون الحاجَّ. والجَوَاز: الماء الذي يُسْقاهُ المالُ من الماشية والحَرْث، يقال منه استجَزْت فلاناً فأجَازَني، إذا أسْقَاكَ ماءً لأرضِكَ أو ماشيتك. قال القطامي:
[وقالوا] فُقَيْمٌ قَيِّمُ الماءِ فاستجِزْ *** عُبادةَ إنّ المستَجيزَ على قتْرِ([16])
أي ناحية.
 (جوس) الجيم والواو والسين أصلٌ واحد، وهو تخلُّل الشيء. يقال: جاسُوا خِلالَ الدِّيار يجُوسون. قال الله تعالى: ﴿فَجَاسُوا خِلاَلَ الدِّيَارِ﴾ [الإسراء 5]. وأما الجُوس فليس أصلاً؛ لأنه إتباع للجُوع؛ يقال: جُوعاً له وجُوساً له.
(جوظ) الجيم والواو والظاء أصلٌ واحدٌ لنعتٍ قبيح لا يُمْدَح به. قال قوم: الجَوَّاظ الكثير اللَّحْمِ المختالُ في مِشْيته. يقال: جَاظَ يَجُوظُ جَوَظاناً. قال:
* يعلو به ذا العَضَلِ الجَوَّاظا([17]) *
ويقال: الجوّاظ الأكولُ، ويقال الفاجر.
(جوع) الجيم والواو والعين، كلمةٌ واحدة. فالجوع ضِدّ الشّبَع. ويقال: عام مَجاعةٍ ومَجوعة([18]).
(جوف) الجيم والواو والفاء كلمةٌ واحدة، وهي جَوْفُ الشيء. يقال هذا جَوْفُ الإنسان، وجوفُ كلِّ شيء. وطَعْنَةٌ جائِفَةٌ، إذا وصلت إلى الجَوْفِ. وقِدْرٌ جَوْفاءُ: واسعةُ الجَوْفِ. وجَوْفُ عَيْرٍ: مكانٌ حماهُ رجل اسمه حِمار. وفي المثل: "أخْلَى مِنْ جَوْفِ عَيْر". وأصله رجلٌ كان يحمي وادياً لـه. وقد ذُكر حديثُهُ في كتاب العين.
(جول) الجيم والواو واللام أصلٌ واحد، وهو الدَّوَرَان. يقال جالَ يجول [جَوْلاً] وجَوَلاناً، وأجَلْتُه أنا. هذا هو الأصل، ثمّ يشتق منه. فالجُول: ناحية البئر، والبئر لها جوانِبُ يُدَارُ فيها. قال:
رَمَانِي بأمْرٍ كنتُ منه ووَالِدِي  *** بَرِيَّاً ومِنْ جُولِ الطّوِيّ رماني([19])والمِجْوَلُ: الغَدير([20])، وذك أنّ الماء يَجُول فيه. وربما شُبِّهت الدِّرعُ به لصفاء لونها. والمِجْوَل: التُّرْس والمِجْوَل: قميصٌ يَجوُلُ فيه لابسُه. قال امرؤ القيس:
* إذا ما اسبكرَّتْ بَيْنَ دِرْعٍ ومِجْوَلِ([21]) *
ويقال لصغار المال جَوَلان، ذلك أنّه يَجُول بين الجِلَّة. وقال الفراء: ما لفُلانٍ جُولٌ، أي ماله رأيٌ. وهذا مشتقٌّ من الذي ذكرناه، لأنَّ صاحب الرأي يُدِيرُ رأيَهُ ويُعْمِلُه. فأمّا الجَوْلانُ فبلدٌ؛ وهو اسمٌ موضوعٌ. قال:
فآبَ مُضِلُّوهُ بِعَينٍ جَلِيَّةٍ *** وغُودِرَ بالجَوْلانِ حَزْمٌ ونائِلُ([22])
(جون) الجيم والواو والنون أصلٌ واحد. زعم بعض النحوييِّن أنَّ الجَون معرّب، وأنه اللون الذي يقوله الفُرْس "الكُونَهْ([23])" أي لون* الشيء. قال: فلذلك يقال الجَونُ الأسود والأبيض. وهذا كلامٌ لا معنى لـه. والجَوْن عند أهل اللُّغةِ قاطبةً اسمٌ يقع على الأسود والأبيض، وهو بابٌ من تسمية المتضادَّين بالاسم الواحد، كالنَّاهل، والظّنّ، وسائرِ ما في الباب.
والجَوْنَة: الشَّمسُ. فقال قومٌ: سمِّيت لبياضها. ومن ذلك حديث الدِّرع التي عُرضتْ على الحجّاج فكاد لا يراها لصفائها. فقال له بعضُ مَنْ حضره([24]): "إنّ الشّمس جَوْنةٌ"، أي صافيةٌ ذاتُ شعاعٍ باهر. وقال قومٌ: بل سُمِّيت جَوْنةً لأنّها إذا غابَتْ اسوادّت.
فأمّا الجُونَة فمعروفة، ولعلَّها أن تكون معرّبة؛ والجمع جُوَن. قال الأعشى:
* وكان المِصاعُ بما في الجُوَنْ([25]) *
--------------ـــــ
([1]) البيت لزهير في ديوانه 83 والمجمل واللسان (جوى). والنيّ بالكسر: مسهل النيء.
([2]) هو النابغة الجعدي يمدح ابن الزبير، كما في اللسان (عثم).
([3]) عنى بالعثمثم الجمل القوي الشديد.
([4]) البيت في اللسان (هدل).
([5]) هو نصيب، كما في اللسان (هدل).
([6]) أي وقد أودى الهديل ولم يكن تبع قد خلق.
([7]) البيت يروى لشاعرين. أحدهما عويف القوافي، وصدر بيته، كما في الخزانة (3: 86):
* دعاهن ردفي فارعوين لصوته *
          والاخر سحيم عبد بني الحسحاس، وصدر بيته كما في الخزانة:
* وأوده ردفي فارعوين لصوته *
          وأوده بالإبل: صاح بها. وأنشد البيت في اللسان (جوت) بدون نسبة.
([8]) هذا العجز في اللسان (جوخ) بدون نسبة. لكن أنشد بعده:
ألثت علينا ديمة بعد وابل *** فللجزع من جوخ السيول قسيب
          ونسبه إلى حميد بن ثور، أو النمر بن تولب. وانظر الجمهرة (2: 63) وديوان حميد 51.
([9]) في الأصل: "الأندر"، صوابه من المجمل واللسان. وانظر المعرب للجواليقي 110.
([10]) في المجمل: "جور مثل نغر". وفي القاموس: "وجؤر كصرد". وفي اللسان (مادة جور): "جور" مضبوطاً بالقلم بضم الجيم وفتح الواو وتشديد الراء. وليس بشيء. لكنه في (مادة جأر) على الصواب. قال: "وغيث جؤر مثل نغر".
([11]) البيت لجندل بن المثنى، كما في اللسان (جأر). وأنشده في (جور) محرف الضبط. وقبله:  * يا رب رب المسلمين بالسور *
([12]) في الأصل: "والجوز تحريف.
([13]) ويقال أيضاً: "أنفذته". وفي اللسان: "أنفذت القوم إذا خرقتهم ومشيت في وسطهم. فإن جزتهم حتى تخلفهم قلت نفذتهم بلا ألف أنفذهم. قال: ويقال فيها بالألف".
 ([14])من معلقته. ويروى: "ذي حقاف".
 ([15])في الأصل: "صوفانا" تحريف. وصدر البيت في اللسان (جوز):
* ولا يريمون للتعريف موقفهم *
([16]) التكملة في أوله من ديوان القطامي 86 واللسان (جوز).
([17]) انظر ملحقات ديوان العجاج 82، وقد ذكر الناشر أن هذه الملحقات بعضها للعجاج وبعضها لرؤبة، وكذا اللسان (جوظ).
([18]) مجوعة، بفتح فضم، وبفتح فسكون ففتح.
([19]) البيت لابن أحمر، أو للأزرق بن طرفة بن العمرد الفراصي، كما في اللسان (جول).
([20]) لم يذكر هذا المعنى في اللسان والقاموس والجمهرة. وجاء في المجمل.
([21]) من معلقته وصدره:  * إلى مثلها يرنو الحليم صبابة *
([22]) البيت للنابغة في ديوانه 62 واللسان (ضلل).
([23]) لفظه في الفارسية "كونه" أو "كونا" بالكاف الفارسية المضمومة. انظر معجم استينجاس 1105، 1106.
([24]) هو أنيس الجرمي، كان فصيحاً. انظر اللسان (جون).
([25]) صدره كما في الديوان 15 واللسان (جون): * إذا هن نازلن أقرانهن *

ـ

##### Türkçe

(**باب الجيم والواو وما يثلثهما**)

(**جوي**) **الجيم والواو والياء** “asıl”dır; bir şeyden hoşlanmamaya delâlet eder. Denir: **اجتَوَيْت البلادَ**; onu kerih gördüğün zaman, her ne kadar bir nimet içinde olsan da; ve **جَوِيتُ**. Dedi:
بَشِمْتُ بِنِيِّها وجَوِيْتُ عنها *** وعندي لو أردتُ لها دواءُ([1])
Ve bundan **الجَوَى**; o, kalbin hastalığıdır. Amma **الجِوَاءُ** geniş arazidir; ve o, zikrettiğimiz asıldan şâzdır.

(**جوب**) **الجيم والواو والباء** tek bir asıldır; o da bir şeyi delmektir. Denir: **جُبْتُ الأرضَ جَوْبا**; ben **جائبٌ** ve **جَوّابٌ**um. **الجعدي**([2]) dedi:
أتاك أبو ليلى يَجوبُ به الدُّجَى *** دُجَى الليل جَوّابُ الفلاةِ عَثَمْثَمُ([3])
Ve denir: “**هل عِندك جَائِبةُ خبرٍ**” yani beldeleri delen bir haber. Ve **الجَوْبَةُ** çukur gibi; ve o, bâbdandır; çünkü yerde bir delik gibidir. Ve **الجوْب**: kadının giydiği bir zırhtır; o **مَجُوبٌ**dur; masdar ile isimlendirilmiştir. Ve **المجِْوَبُ**: onunla **يُجابُ** olunan bir demirdir; yani **يُخْصَف** olunur.

Ve başka bir asıl: o da sözün karşılıklı iadesidir. Denir: onunla konuştu da ona **جَواباً** cevap verdi; ve **مُجاوَبة** olarak karşılıklı cevaplaştılar. Ve **المجابَةُ**: cevaptır. Ve bir meselde derler: “**أساءَ سَمْعاً فأساء جابةً**”. Ve **الكميتُ** onların Yemen’e dönüşmeleri hakkında **قُضاعة**’a dedi:
وما مَنْ تَهتِفينَ لـه بِنَصْرٍ *** بِأسْرَعَ جابَةً لكِ مِنْ هَدِيلِ([4])
Arap der ki: Nûh’un gemisinde -ona selâm olsun- bir yavru vardı; uçtu da suya düştü, boğuldu; bunun üzerine bütün kuşlar onun için ağlar. Ve bunun hakkında söyleyen([5]) şöyle der:
فقلتُ أتَبكي ذاتُ شَجْو تذكّرتْ *** هَدِيلاً وقد أودى وما كانَ تُبَّعُ([6])

(**جوت**) **الجيم والواو والتاء** asıl değildir; çünkü o bir sesin hikâyesidir; sesler kıyas edilmez ve onlara kıyas yapılmaz. Dedi:
* كما رُعْتَ بالجَوْتِ الظِّماءَ الصَّوادِيا([7]) *
Ebû Ubeyd dedi: Bu beyti **الكسائيُّ** ancak nasb için okurdu; “**كما رُعْتَ بالجَوْتَ**” derdi; böylece **الألف واللام** ile birlikte hikâye etti.

(**جوح**) **الجيم والواو والحاء** tek bir asıldır; o da kökünü kazımadır. Denir: **جاحَ الشيءَ يَجُوحُهُ**; onu kökünden kazıdı. Ve ondan **الجائِحة**’nin اشتقاقı.

(**جوخ**) **الجيم والواو والخاء** bence asıl değildir; çünkü onun bir kısmı muarrabdır, bir kısmında da nazar vardır. Eğer sahih ise o, yırtıkların bir cinsidir. Denir: **جَاخَ السَّيْلُ الوادِيَ يجُوخُه**; onun yarlarını söktüğü zaman. Dedi:
* فللصَّخْرِ من جَوْخِ السّيُولِ وجيبُ([8]) *
Bunu İbn Düreyd zikretti; başkası da zikretti: **تجوَّخَتِ البئرُ**; kuyu çöktü.

Ve bunun muarrabı **الجَوْخَان**dır; o da harman yeridir([9]).

(**جود**) **الجيم والواد والدال** tek bir asıldır; o da bir şeyde müsamahakârlık ve çokça vermektir. Denir: **رجلٌ جَوَادٌ**; **الجُودِ**u açık, ve **قومٌ أجْواد**. Ve **الجَوْد**: bol yağmurdur. Ve **الجَواد**: çevik ve hızlı attır; cem‘i **جِيادٌ**dur. Allah Teâlâ dedi: ﴿إذْ عُرِضَ عَلَيْهِ بِالعَشِيِّ الصَّافِنَاتُ الجِيَادُ﴾ [ص 31]. Masdar **الجُودَة**dır. Amma onların sözü: falan kimse şuna **يُجاد** olunur; sanki ona sevk olunur gibidir.

(**جور**) [**الجيم والواو والراء**] tek bir asıldır; o da yoldan meyletmektir. Denir: **جارَ جَوْراً**. Ve bâbdan: ona sapladı da onu **فجَوَّره**; yani onu yere serdi. Ve bu, ibdâl bâbından olabilir; sanki **الجيم** **الكاف**’ın bedelidir. Amma **الغَيْث الجِوَرّ**; o bol olandır; bizim te’sîl ettiğimiz asıldan şâzdır. Ve başka bir bâbdan olabilir; o da **الجيم والهمزة والراء**’dandır; zira İbnü’s-Sikkît zikretti ki onlar “o **جُؤَرٌ**dur” derler; **فُعَلٍ** vezninde([10]). Eğer böyle ise o, **الجُؤَار**dandır; o da sestir; sanki isabet ettiği zaman ses çıkarır. Ve şu beyit okundu:
* لا تَسْقِهِ صَيِّبَ عَزَّافٍ جُؤَرْ([11]) *

(**جوز**) **الجيم والواو والزاء** iki asıldır: biri bir şeyi kesmektir, diğeri bir şeyin ortasıdır. Amma orta: her şeyin **جَوْز**u onun ortasıdır. Ve **الجَوْزَاء**([12]): ortası beyazlayan koyun. Ve **الجوزاء**: bir yıldızdır; bir kavim dedi: ona bu ad verildi; çünkü göğün **جَوْز**una, yani ortasına enlemesine gelir. Ve bir kavim dedi: ortasındaki üç yıldız sebebiyle bu ad verildi.

Ve diğer asıl: **جُزْت الموضع**; onda yürüdüm. Ve **أجزته**: onu geride bıraktım ve onu kestim. Ve **أَجَزْتُه**: onu delip geçtim([13]). İmru’ul-Kays dedi:
فلما أجَزْنا ساحةَ الحيِّ وانْتَحى *** بنا بَطْنُ خبْتٍ ذي قِفَافٍ عَقَنْقَلِ([14])
Ve Evs b. Mağrâ’ dedi:
* حتّى يقال أجِيزُوا آلَ صَفْوَانا([15]) *
Onları, hacıyı **يُجيزُون** olmalarıyla medheder. Ve **الجَوَاز**: hayvan ve ekin için malın sulandığı sudur. Ondan denir: falandan **استجَزْت** de o bana **أجَازَني**; arazin veya hayvanın için sana su verdiği zaman. **القطامي** dedi:
[وقالوا] فُقَيْمٌ قَيِّمُ الماءِ فاستجِزْ *** عُبادةَ إنّ المستَجيزَ على قتْرِ([16])
Yani bir taraf.

(**جوس**) **الجيم والواو والسين** tek bir asıldır; o da bir şeyin arasına girip dolaşmaktır. Denir: **جاسُوا خِلالَ الدِّيار**; **يجُوسون**. Allah Teâlâ dedi: ﴿فَجَاسُوا خِلاَلَ الدِّيَارِ﴾ [الإسراء 5]. Amma **الجُوس** asıl değildir; çünkü **الجُوع**’a ittibâdır; denir: **جُوعاً له** ve **جُوساً له**.

(**جوظ**) **الجيم والواو والظاء** tek bir asıldır; övülmeyen çirkin bir vasıf içindir. Bir kavim dedi: **الجَوَّاظ** çok etli, yürüyüşünde kibirlenen kimsedir. Denir: **جَاظَ يَجُوظُ جَوَظاناً**. Dedi:
* يعلو به ذا العَضَلِ الجَوَّاظا([17]) *
Ve denir: **الجوّاظ** oburdur; ve denir: fâcirdir.

(**جوع**) **الجيم والواو والعين** tek bir kelimedir. **الجوع** tokluğun zıddıdır. Ve denir: **عام مَجاعةٍ** ve **مَجوعة**([18]).

(**جوف**) **الجيم والواو والفاء** tek bir kelimedir; o da bir şeyin **جَوْف**udur. Denir: bu insanın **جَوْف**udur; ve her şeyin **جوف**u. Ve **طَعْنَةٌ جائِفَةٌ**; **الجَوْفِ**a ulaştığı zaman. Ve **قِدْرٌ جَوْفاءُ**: **الجَوْفِ**u geniş. Ve **جَوْفُ عَيْرٍ**: adı **حِمار** olan bir adamın koruduğu bir yerdir. Ve meselde: “**أخْلَى مِنْ جَوْفِ عَيْر**”. Aslı: bir adam vardı, kendisine ait bir vadiyi korurdu. Onun hadisi **كتاب العين**’de zikredilmiştir.

(**جول**) **الجيم والواو واللام** tek bir asıldır; o da dönmektir. Denir: **جالَ يجول** [**جَوْلاً**] ve **جَوَلاناً**; ve ben onu **أجَلْتُه**. Bu asıldır; sonra ondan türetilir. Böylece **الجُول**: kuyunun tarafıdır; kuyunun içinde dönülen yanları vardır. Dedi:
رَمَانِي بأمْرٍ كنتُ منه ووَالِدِي  *** بَرِيَّاً ومِنْ جُولِ الطّوِيّ رماني([19])
Ve **المِجْوَلُ**: küçük gölcüktür([20]); ve zikredildi ki su onun içinde **يَجُول** eder. Ve bazen zırh, renginin saflığı sebebiyle ona benzetilmiştir. Ve **المِجْوَل**: kalkandır; ve **المِجْوَل**: giyenin içinde **يَجوُل** ettiği gömlektir. İmru’ul-Kays dedi:
* إذا ما اسبكرَّتْ بَيْنَ دِرْعٍ ومِجْوَلِ([21]) *
Ve küçük mala **جَوَلان** denir; çünkü o, büyüklerin arasında **يَجُول** eder. Ve Ferrâ dedi: falanın **جُولٌ**u yoktur; yani onun görüşü yoktur. Bu, zikrettiğimizden türetilmiştir; çünkü görüş sahibi görüşünü döndürür ve işletir. Amma **الجَوْلانُ** bir beldedir; o konulmuş bir isimdir. Dedi:
فآبَ مُضِلُّوهُ بِعَينٍ جَلِيَّةٍ *** وغُودِرَ بالجَوْلانِ حَزْمٌ ونائِلُ([22])

(**جون**) **الجيم والواو والنون** tek bir asıldır. Bazı nahivciler iddia etti ki **الجَون** muarrabdır; ve o, Farsların “**الكُونَهْ([23])**” dediği renktir; yani bir şeyin rengi. Dedi: bundan dolayı **الجَونُ** siyah ve beyaz denir. Bu, mânâsı olmayan bir sözdür. **الجَوْن** dil ehlinin tamamına göre siyah ve beyaz üzerine vâki olan bir isimdir; bu, zıtları tek isimle adlandırma bâbıdır; **النَّاهل** ve **الظّنّ** ve bâbdaki sair şeyler gibi.

Ve **الجَوْنَة**: güneştir. Bir kavim dedi: beyazlığı için isimlendirildi. Ve bundan: hacâc’a arz olunan zırh hadisi; saflığından dolayı onu neredeyse görmüyordu. Bunun üzerine yanında bulunanlardan([24]) biri ona dedi: “**إنّ الشّمس جَوْنةٌ**”; yani parlak ışınlı, saf. Ve bir kavim dedi: bilakis **جَوْنة** diye isimlendirildi; çünkü battığı zaman karardı.

Amma **الجُونَة** bilinen bir şeydir; belki de muarrab olması umulur; cem‘i **جُوَن**dur. **الأعشى** dedi:
* وكان المِصاعُ بما في الجُوَنْ([25]) *

### [Müfredât](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%88%D8%B9/sozluk/mufredat.md) — Râgıb el-İsfahânî · 11. yy

- الجوع: الألم الذي ينال الحيوان من خلو المعدة من الطعام، والمجاعة: عبارة عن زمان الجدب، ويقال: رجل جائع وجوعان: إذا كثر جوعه.

##### Türkçe

- **الجوع**: midenin yemekten boş olması sebebiyle hayvana erişen acı; **المجاعة**: kıtlık zamanından ibarettir; ve denilir ki: **رجل جائع** ve **جوعان**: açlığı çok olunca.

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%88%D8%B9/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ج و ع
أَجاعَـه وجَوّعَـه وتجـوّع للـدواء‏.‏
وفلان مستجيـع‏:‏ لا تـراه الدهـر إلا وهـو جائـع‏.‏
وهـذا عام مجاعة وأصابتهم مجاوع ومخامص‏.‏
قال بعض بني عقيل‏:‏ فإنك ما سليت نفساً شحيحة عن المال في الدنيا بمثل المجـاوع وفلان من موضع كذا على قدر مجاع الشبعان وعلى قدر معطش الريـان أي علـى قـد مـا يجوع الشبعـان سائـراً حتـى يصـل إليـه‏.‏
وفـي الحديـث ‏"‏ حتـى إذا كـان مـن ديـار شبـام علـى قـدر مجـاع الشبعان ‏"‏ هو اسم قبيلة سموا بجبل لهمدان‏.‏
قال الأعشى‏:‏ قد نال أهل شبام فضل سؤدده وعاد يسمو إلى الجرباء واطلعا ومن المجاز‏:‏ جاع وشاحها‏:‏ للحمصانة‏.‏
وفلان جائع القدر وأجاع قدره‏.‏
قال‏:‏ وإذا هاجت شمال أطعموا فـي قـدور مشبعـات لم تجع وإني لأجوع إلى أهلي وأعطش وإنك لجائع إلى فلان عطشان قال بعض الهذليين‏:‏ وإني لأمضي الهم عنها تعجّلا وقلبي إلى اسمـاء ظمـآن جائـع

##### Türkçe

ج و ع
**أَجاعَـه**: onu acıktırdı; **وجَوّعَـه**: onu aç bıraktı; **وتجـوّع للـدواء**: ilaca (ihtiyaçtan) aç kaldı.‏
Ve falan **مستجيـع**: onu zaman boyunca ancak o aç iken görürsün.‏
Ve bu, kıtlık yılıdır; ve onlara **مجاوع** ve **مخامص** isabet etti.‏
Benî Akîl’den bazıları dedi ki: Şüphesiz sen, dünyada maldan cimri bir nefsi, **المجـاوع** gibisiyle (başka bir şeyle) avutmadın. Ve falan, falanca yerden, tok olanın **مجاع**ı miktarınca ve suya kanmış olanın **معطش**ı miktarınca; yani tok olanın yürüyerek ona varıncaya kadar acıkacağı miktar üzeredir.‏
Ve hadiste: "Hattâ Şibâm diyarlarından, tok olanın **مجـاع**ı miktarınca olduğu zaman" (geçti). O, Hemdân’a ait bir dağ ile adlandırılmış bir kabilenin adıdır.‏
A‘şâ dedi ki:
Şibâm ehli, onun efendiliğinin faziletini elde etti;
ve (o) Curbâ’ya doğru yükselerek döndü ve yukarı çıktı.
Ve mecazdandır: **جاع وشاحها**: (o) **للحمصانة** içindir.‏
Ve falan **جائع القدر**dür; ve **أجاع قدره**: tenceresini aç bıraktı.‏
Dedi ki:
Ve kuzey rüzgârı estiğinde, doyuran tencerelerde yedirdiler; (o tencereler) **لم تجع**: aç kalmadı.
Ve şüphesiz ben, ehlimi özleyerek **لأجوع**: acıkırım; ve susarım. Ve şüphesiz sen, falana karşı **لجائع**: aç, **عطشان**: susuzsun. Hüzeylîlerden bazıları dedi ki:
Ve şüphesiz ben, ondan gamı aceleyle gideririm;
ve kalbim Esmâ’ya karşı **ظمـآن جائـع**: susuz, açtır.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%88%D8%B9/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

الجُوع: اسم للمَخْمَصةِ، وهو نَقِيضُ الشِّبَع، والفعل جاعَ يَجُوعُ جَوْعاً وجَوْعةً ومَجاعةً، فهو جائعٌ وجَوْعانُ، والمرأَة جَوْعَى، والجمع جَوْعَى وجِياعٌ وجُوَّعٌ وجُيَّعٌ؛ قال:
بادَرْتُ طَبْخَتَها لِرَهْطٍ جُيَّع
شَبَّهُوا باب جُيّع بباب عِصِيٍّ فقلبه بعضُهم، وقد أَجاعه وجَوَّعَه؛ قال:
كان الجُنَيْد، وهو فينا الزُّمَّلِقْ،
مُجَوَّعَ البَطْنِ كِلابيَّ الخُلُقْ
وقال:
أَجاع اللهُ من أَشْبَعْتُموه
وأَشْبَعَ من بِجَوْرِكم أُجِيعَا
والمَجاعةُ والمَجُوعة والمَجْوعةُ، بتسكين الجيم: عامُ الجُوعِ. وفي حديث الرَّضَاع: إِنما الرَّضاعةُ من المَجاعة؛ المَجاعةُ مَفْعلةٌ من الجُوع أَي أَن الذي يَحْرُم من الرَّضاع إِنما هو الذي يَرْضَعُ من جُوعِه، وهو الطفل، يعني أَن الكبير إِذا رَضَعَ امرأَة لا يَحْرُم عليها بذلك الرضاع لأَنه لم يَرْضَعْها من الجوع، وقالوا: إِن للعِلْم إِضاعةً وهُجْنةً وآفةً ونكَداً واستِجاعةً؛ إِضاعتُه: وضْعُك إِياه في غير أَهله، واستِجاعتُه: أَن لا تَشْبَع منه، ونكَدُه: الكذِبُ فيه، وآفتُه: النِّسيانُ، وهُجْنتُه: إِضاعتُه. والعرب تقول: جُعْتُ إِلى لِقائك وعَطِشْتُ إِلى لِقائك؛ قال ابن سيده: وجاعَ إِلى لقائه اشتهاه كعطِشَ على المثل. وفي الدعاء: جُوعاً له ونُوعاً ولا يُقَدّم الآخِر قبل الأَوّل لأَنه تأْكيدٌ له؛ قال سيبويه: وهو من المصادر المنصوبة على إِضمار الفعل المتروك إِظهاره. وجائعٌ نائعٌ: إِتْباع مثله. وفلان جائعُ القِدْرِ إِذا لم تكن قِدْرُه ملأَى. وامرأَة جائعة الوِشاح إِذا كانت ضامِرةَ البطن. والجَوْعةُ: إِقفار الحَيّ. والجَوْعة: المرَّةُ الواحدة من الجَوْع؛ وأَجاعه وجَوَّعه. وفي المثل: أَجِعْ كَلْبَك يَتْبَعْك. وتَجوّعَ أَي تَعمَّد الجُوع. ويقال: تَوحَّشْ للدّواء وتجوّعْ للدواء أَي لا تَسْتَوْفِ الطعام. ورجلٌ مُسْتَجِيع: لا تراه أَبداً إِلاَّ تَرى أَنه جائع؛ قال أَبو سعيد: المُسْتجِيعُ الذي يأْكل كل ساعة الشيء بعد الشيء.
وربيعةُ الجوعِ: أَبُو حَيّ من تَمِيم، وهو رَبيعةُ ابن مالك بن زيد مناة بن تميم.

##### Türkçe

**الجُوع**: **المَخْمَصةِ** için bir isimdir; o, **الشِّبَع**’ın zıddıdır. Fiil: **جاعَ**
**يَجُوعُ** **جَوْعاً** ve **جَوْعةً** ve **مَجاعةً**; o hâlde o **جائعٌ** ve **جَوْعانُ**’dır; kadın **جَوْعَى**’dır;
çoğul: **جَوْعَى** ve **جِياعٌ** ve **جُوَّعٌ** ve **جُيَّعٌ**; dedi ki:
بادَرْتُ طَبْخَتَها لِرَهْطٍ جُيَّع
**جُيّع** babını **عِصِيٍّ** babına benzettiler; böylece bazıları onu قلب etti. Ve onu **أَجاعه** ve **جَوَّعَه**;
dedi ki:
كان الجُنَيْد، وهو فينا الزُّمَّلِقْ،
مُجَوَّعَ البَطْنِ كِلابيَّ الخُلُقْ
Ve dedi ki:
أَجاع اللهُ من أَشْبَعْتُموه
وأَشْبَعَ من بِجَوْرِكم أُجِيعَا
Ve **المَجاعةُ** ve **المَجُوعة** ve **المَجْوعةُ**—**الجيم**’in sükûnuyla—: **الجُوعِ** yılıdır. Ve
**الرَّضَاع** hadîsinde: “Ancak **الرَّضاعةُ** **المَجاعة**’dendir”; **المَجاعةُ**,
**الجُوع**’dan **مَفْعلةٌ**’dir; yani **الرَّضاع**dan haram kılan ancak, kendi **جُوعِه**’undan emen şeydir,
o da çocuktur; yani büyük, bir kadını emerse, bu **الرضاع** ile ona haram olmaz;
çünkü onu **الجوع**dan emmemiştir. Ve dediler ki: İlmin bir **إِضاعةً**
ve bir **هُجْنةً** ve bir **آفةً** ve bir **نكَداً** ve bir **استِجاعةً**’sı vardır;
onun **إِضاعتُه**’si: onu ehli olmayanın içine koymandır; onun **استِجاعتُه**’si: ondan doymamandır;
onun **نكَدُه**’i: onda yalandır; onun **آفتُه**’si: unutmadır; onun **هُجْنتُه**’si: onun **إِضاعتُه**’sidir.
Ve Araplar der ki: “**جُعْتُ** **إِلى** senin buluşmana” ve “**عَطِشْتُ** **إِلى**
senin buluşmana”; İbn Sîde dedi ki: “**جاعَ** **إِلى** onun buluşmasına” onu arzuladı; misal üzere “**عَطِشَ**” gibi.
Ve duada: “**جُوعاً** ona ve **نُوعاً**”; ve sonuncu birinciden önce takdim edilmez; çünkü o, onun te’kîdidir.
Sîbeveyh dedi ki: Bu, izhârı terk edilmiş fiilin izmarı üzerine mansûb kılınmış masdarlardandır.
Ve “**جائعٌ نائعٌ**”: onun benzeriyle **إِتْباع**tır. Ve falan kimse **جائعُ القِدْرِ**’dir; tenceresi dolu değilse.
Ve kadın **جائعة الوِشاح**’tır; karnı zayıf (içeri çekik) ise. Ve **الجَوْعةُ**:
mahallenin kıtlığa düşmesidir. Ve **الجَوْعة**: **الجَوْع**dan bir tek kerredir; ve onu **أَجاعه** ve **جَوَّعه**.
Ve meselde: “**أَجِعْ** köpeğini, sana tâbi olsun.” Ve **تَجوّعَ**: yani **الجُوع**u kasdetti.
Ve denir: “**تَوحَّشْ** ilâç için ve **تجوّعْ** ilâç için”; yani yemeği tam olarak alma.
Ve bir adam **مُسْتَجِيع**: onu asla görmezsin ki, ancak onu aç görürsün; Ebû Saîd dedi ki:
**المُسْتجِيعُ**: her saat, şeyden sonra şeyi yiyen kimsedir.
Ve **ربيعةُ الجوعِ**: Temîm’den bir hayyın babasıdır; o, Temîm b. Mâlik b. Zeyd
Menât b. Temîm olan **رَبيعةُ**’dır.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%88%D8%B9/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ج و ع * * الجُوعُ * ضد الشبع تقول * جَاعَ * يجوع * جُوعاً * و * مَجَاعةً * أيضا بالفتح و * الجَوْعةُ * بالفتح المرة الواحدة وقوم * جِياعٌ * و * جُوَّعٌ * بوزن سكر وعام * مَجَاعةٍ * و * مَجْوعَةٍ * بسكون الجيم * وأجَاعَهُ * و * جَوَّعَهُ * بمعنى و * تَجوَّعَ * تعمد * الجُوعَ

##### Türkçe

* ج و ع * * **الجُوعُ** * tokluğun zıddıdır; dersin ki: * **جَاعَ** * acıkır, * يجوع * acıkır, * **جُوعاً** * açlık olarak; ve * **مَجَاعةً** * da (aynı şekilde), ayrıca fetha ile; ve * **الجَوْعةُ** * fetha ile bir tek seferdir. Ve (bir) kavim * **جِياعٌ** * ve * **جُوَّعٌ** * (şu) vezin üzere: سكر. Ve (bir) yıl * **مَجَاعةٍ** * ve * **مَجْوعَةٍ** * جيم’in sükûnu ile. Ve * **أجَاعَهُ** * ve * **جَوَّعَهُ** * mânâca (aynıdır). Ve * **تَجوَّعَ** * * **الجُوعَ** *ı kasten yaptı.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%88%D8%B9/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

الجوع، بالضم: اسم جامع للمخمصة، وهو ضد الشبع.
 والجوع، بالفتح: المصدر يقال: جاع يجوع جوعا ومجاعة، فهو جائع وجوعان وجيعان خطأ، وهي جائعة وجوعى، من قوم ونسوة جياع، بالكسر، وجوع، كركع، وجيع، على القلب، كما في اللسان، وبهما روي قول الحادرة:
  ومجيش تغلي المراجل تحته                      عجلت طبخته لرهط جوع هكذا أنشده ابن الأعرابي، ويروى: جيع. وشاهد الجياع قول القطامي:
  كأن نسوع رحلي حين ضمت                      حوالب غزرا ومعي جياعا
  على وحشية خذلت خـلـوج                      وكان لها طلا طفل فضاعا وابن جاع قمله: لقب، كتأبط شرا، وذرى حبا، وبرق نحره، وشاب قرناها، ويقال: ليس هو بابن جاع قمله. قال أمية بن الأسكر:
  ولا بابن جاع قمله عند عامر                      مقيتا عليه قمله يتـنـسـر المقيت: الجاد في الأمر. وتنسر: اصطاد النسور.
 وربيعة الجوع: هو ابن مالك بن زيد مناة: أبو حي من تميم.
 ومن المجاز: جاع إليه، أي إلى لقائه، إذا عطش. وجاع إلى ماله وعطش، أي اشتاق، عن أبي زيد. وفي المحكم: جاع إلى لقائه: اشتهاه، كعطش، على المثل.

  ومن المجاز أيضا: امرأة جائعة الوشاح وغرثى الوشاح، إذا كانت ضامرة البطن. ويقال: هو منى على قدر مجاع الشبعان، أي على قدر ما يجوع الشبعان، كذا في العباب، زاد الزمخشري: وعلى قدر معطش الريان، مثل ذلك. وفي المثل: سمن كلب بالإضافة والنعت روي بهما بجوع أهله ويروى: ببؤس أهله، أي بوقوع، وفي العباب: عند وقوع السواف في المال ووقوعهم في البأساء والضراء وهزالهم. أو كلب: اسم رجل خيف، فسئل رهنا، فرهن أهله، ثم تمكن من أموال من رهنهم أهله، فساقها وترك أهله، فضرب المثل.
 ويقال: هذا عام مجاعة ومجوعة، بضم الجيم، ومجوعة، كمرحلة، أي فيه الجوع، ج: مجائع ومجاوع. ويقال: أصابتهم المجاوع، ووقعوا في المجاوع وأجاعه: اضطره إلى الجوع، قال الشاعر:
  أجاع الله من أشبعتمـوه                      وأشبع من بجوركم أجيعا كجوعه، وأنشد الليث:
  كان الجنيد وهو فينا الـزمـلـق
  مجوع البطن كلابي الـخـلـق
  يعدو على القوم بصوت صهصلق وبهما يروى المثل: أجع كلبك يتبعك. ويقال: جوع أي اضطر اللئيم إليك بالحاجة، ليقر عندك فإنه إذا استغنى عنك تركك. وحكي أن المنصور العباسي قال ذات يوم لقواده: لقد صدق الأعرابي حيث قال: جوع كلبك يتبعك فقال له أحدهم: يا أمير المؤمنين، أخشى - إن فعلت ذلك - أن يلوح له غيرك برغيف فيتبعه ويتركك. فأمسك المنصور، ولم يحر جوابا.
 وتجوع: تعمد الجوع. ويقال: توحش للدواء، وتجوع للدواء، أي لا تستوف الطعام.
 والمستجيع: من لا تراه أبدا إلا وهو جائع، كما في الصحاح والأساس والعباب.
 وقال أبو سعيد: هو الذي يأكل كل ساعة الشيء بعد الشيء، نقله الصاغاني وصاحب اللسان.
 ومما يستدرك عليه: الجوعة: المرة الواحدة، نقله الجوهري. وقالوا: إن للعلم إضاعة وهجنة وآفة ونكدا واستجاعة. فإضاعته وضعك إياه في غير أهله، واستجاعته أن لا تشبع منه، ونكده الكذب فيه، وآفته النسيان، وهجنته إضاعته.
 وفي الدعاء: جوعا له ونوعا، ولا يقدم الآخر قبل الأول، لأنه تأكيد له. قال سيبويه: هو من المصادر المنصوبة على إضمار الفعل المتروك إظهاره.
 وجائع نائع: إتباع مثله. وفلان جائع القدر، إذا لم تكن قدره ملأى، وهو مجاز.
 والجوعة، بالفتح: إقفار الحي، ومجاع الشبعان: اسم قبيلة سموا بجبل لهمدان، نقله الزمخشري.
 وجوعى، كسكرى: موضع، نقله الصاغاني في التكملة، وسيأتي للمصنف في الخاء المعجمة.

##### Türkçe

**الجوع**، ötre ile: **المخمصة** için câmi‘ isimdir; ve o, **الشبع**’ın zıddıdır.
Ve **الجوع**، fetha ile: masdardır; denilir: **جاع يجوع جوعا ومجاعة**; o hâlde o **جائع** ve **جوعان**’dır; ve **جيعان** hatadır. Ve (kadın için) o **جائعة** ve **جوعى**’dır; **قوم** ve **نسوة**’den **جياع** (kesre ile) (olanlar). Ve **جوع**, **ركع** gibi; ve **وجيع** (kalb üzere), **اللسان**’da olduğu gibi. Ve onunla (yani ikisiyle) **الحادرة**’nin sözü rivayet olunmuştur:
  Ve kaynayan kazanlar altında olan bir ordu                      pişirmesini, **رهط جوع** için acele ettirdi
Bunu İbnü’l-A‘râbî böyle inşâd etti; ve rivayet olunur: **جيع**. Ve **الجياع**’ın şahidi, **القطامي**’nin sözü:
  Sanki semerimin kayışları, topladığında                      bol sütlü sağmal develeri ve benimle **جياعا** (olanları)
  Bir yaban eşeği üzerine; (o) sütlü deveyi yüzüstü bıraktı                      ve onun için bir yavru süt emen vardı; derken kayboldu
Ve **ابن جاع قمله**: lakaptır; **تأبط شرا** gibi, ve **ذرى حبا** gibi, ve **برق نحره** gibi, ve **شاب قرناها** gibi. Ve denilir: o, **ابن جاع قمله** değildir. Ümeyye b. el-Eskər dedi:
  Ve ne de **ابن جاع قمله**’dir Âmir yanında                      onun üzerine **مقيتا**; onun biti **يتـنـسـر**
**المقيت**: işte ciddi olan. Ve **تنسر**: akbabaları avladı.

Ve **ربيعة الجوع**: o, Mâlik b. Zeyd Menât’ın oğludur; Temîm’den bir hayy’ın babasıdır.

Ve mecazdan: **جاع إليه**; yani onunla buluşmaya, susadığında. Ve **جاع إلى ماله وعطش**; yani iştiyak etti; Ebû Zeyd’den. Ve **المحكم**’de: **جاع إلى لقائه**: onu arzuladı; **كعطش** gibi; mesel üzere.

Ve mecazdan da: **امرأة جائعة الوشاح** ve **غرثى الوشاح**; karnı zayıf (içe çekik) olduğunda. Ve denilir: o, benim üzerimde, tok olanın **مجاع**’ı miktarıncadır; yani tok olanın acıkması miktarınca; **العباب**’da böyledir. Zemahşerî artırdı: ve suya kanmışın **معطش**’ı miktarınca; bunun misli. Ve meselde: **سمن كلب** izâfe ve sıfat ile; ikisiyle rivayet olunmuştur: **بجوع أهله**; ve rivayet olunur: **ببؤس أهله**; yani vukû‘ ile. Ve **العباب**’da: malda **السواف**’ın vukû‘u ve onların **البأساء والضراء**’ya düşmeleri ve zayıflamaları sırasında. Yahut **كلب**: korkmuş bir adamın ismidir; rehin istenince ailesini rehin verdi; sonra ailesini rehin verdiği kimselerin mallarından imkân buldu; onları sevk etti ve ailesini bıraktı; böylece mesel darb olundu.

Ve denilir: bu, **مجاعة** ve **مجوعة** yılıdır; **الجيم**’in ötrelisiyle; ve **مجوعة**, **مرحلة** gibi; yani onda açlık vardır. Çoğulu: **مجائع** ve **مجاوع**. Ve denilir: onlara **المجاوع** isabet etti; ve **المجاوع** içine düştüler. Ve **أجاعه**: onu açlığa mecbur etti. Şair dedi:
  Allah, doyurduğunuzu aç bıraksın                      ve zulmünüzle aç bırakılanı doyursun
**كجوعه** gibi. Ve Leys inşâd etti:
  Cüneyd, aramızda iken, kaygan (sinsi) idi
  Karnı aç bırakılmış; yaratılışı köpeksi
  Kavme, çınlayan bir sesle koşar
Ve ikisiyle mesel rivayet olunur: **أجع كلبك يتبعك**. Ve denilir: **جوع**; yani alçağı ihtiyaçla sana mecbur et ki yanında ikrar etsin; çünkü senden müstağni olunca seni terk eder. Ve hikâye olundu ki Abbâsî Mansûr bir gün kumandanlarına dedi: Bedevînin dediği yerde gerçekten doğru söylemiştir: **جوع كلبك يتبعك**. Bunun üzerine onlardan biri ona dedi: Ey müminlerin emîri, korkarım—eğer bunu yaparsam—başkası ona bir ekmekle işaret eder de ona uyar ve seni bırakır. Mansûr sustu ve bir cevap hazırlayamadı.

Ve **تجوع**: açlığı kasdetti. Ve denilir: **توحش للدواء** ve **تجوع للدواء**; yani yemeği tamamlamaz.

Ve **المستجيع**: onu asla görmezsin ki ancak o açdır; **الصحاح** ve **الأساس** ve **العباب**’da olduğu gibi.

Ebû Sa‘îd dedi: o, her saat, şeyden sonra şeyi yiyendir; bunu Sâgânî ve **اللسان** sahibi nakletti.

Ve ondan istidrâk olunanlardandır: **الجوعة**: bir defa (tek sefer); Cevherî nakletti. Ve dediler: ilim için bir **إضاعة** ve bir **هجنة** ve bir **آفة** ve bir **نكدا** ve bir **استجاعة** vardır. Onun **إضاعة**’sı: onu ehli olmayanlara koymandır; onun **استجاعة**’sı: ondan doymamandır; onun **نكده**’si: onda yalan söylemektir; onun **آفة**’si: unutmadır; onun **هجنة**’si: onun **إضاعة**’sıdır.

Ve duada: **جوعا له ونوعا**; ve diğeri birinciden önce takdim edilmez; çünkü o, onun için te’kîddir. Sîbeveyh dedi: o, fiilin izhârı terk olunmuşken fiilin izmarı üzerine nasb olunan masdarlardandır.

Ve **جائع نائع**: onun misliyle itbâ‘dır. Ve falan, **جائع القدر**’dir; tenceresi dolu olmadığında; ve o mecazdır.

Ve **الجوعة**، fetha ile: mahallenin ıssızlaşmasıdır. Ve **مجاع الشبعان**: bir kabilenin adıdır; Hemdân’a ait bir dağ ile adlandırıldılar; Zemahşerî nakletti.

Ve **جوعى**، **سكرى** gibi: bir yerdir; Sâgânî **التكملة**’de nakletti; ve musannif için **الخاء** mu‘ceme’de gelecektir.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%88%D8%B9/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

جَاعَ
1 جَاعَ جاع , (S, Msb, K,) aor. يَجُوعُ, (S,) inf. n. جَوْعٌ, (Msb, K,) or جُوعٌ, (S, so in two copies,) or this is a simple subst., (Msb, TA,) and مَجَاعَةٌ, (S, K,) He was, or became, hungry; or empty in the belly; (TA;) contr. of شَبِعَ. (S, K, TA.) [See also جُوعٌ below.] ― -b2- [Hence,] جَاعَ اـِلَيْهِ, (K,) or جَاعَ اـِلَى لِقَائِهِ, (M, TA,) (tropical:) He desired, (M, K, *) and longed, (K,) [as though hungering,] to meet with him; like عَطِشَ. (M, K. *) And جَاعَ اـِلَى مَالِهِ (tropical:) He longed for his property. (AZ.)

2 جَوَّعَ see 4, in two places.

اجاعهُ
4 اجاعهُ أجاع أجاعه اـجاعة اجاعه اجاعة , (S, Msb, K,) inf. n. اـِجَاعَةٌ; (Msb;) and ↓ جوّعهُ, (S, Msb, K,) inf. n. تَجْوِيعٌ; (Msb;) He constrained him to be hungry, or empty in the belly: (S, * K, TA:) or he debarred him from food and drink. (Msb.) It is said in a prov., أَجِعْ كَلْبَكَ يَتْبَعْكَ [Make thy dog to be hungry and he will follow thee]; (S, K;) meaning (assumed tropical:) constrain thou the ignoble to have recourse to thee, by want, in order that he may continue by thee; (K, * TA;) for if he be in no need of thee, he will leave thee: and for أَجِعْ, some say ↓ جَوِّعْ. (TA.)

تجوّع
5 تجوّع جاع جوع تجوع He made himself hungry, or empty in the belly, intentionally, or purposely. (S, K.) You say, تَوَحَّشْ لِلدَّوَآءِ and تَجَوَّعْ لِلدَّوَآءِ, [Make thyself hungry, or make thy stomach empty of food and beverage, (see art. وحش,) or] abstain thou from eating the full quantity of food, for the purpose of taking medicine. (TA.)

استجاع
10 استجاع استجاع He showed hunger. (KL, PS.) ― -b2- [Hence,] اِسْتِجَاعَةُ العِلْمِ (assumed tropical:) The being insatiable of knowledge. (TA.)

جُوعٌ
جُوعٌ جوع , a subst., (Msb, TA,) signifying Hunger; or emptiness of the belly; (TA;) contr. of شِبَعٌ; (S, K, TA;) as also ↓ مَجَاعَةٌ, [properly an inf. n.,] and ↓ مَجْوَعَةٌ, (K, TA,) and ↓ مَجُوعَةٌ. (TA.) You say, جُوعًا لَهُ وَنُوعًا [May God decree hunger to him]: accord. to Sb, an instance of inf. ns. in the accus. case by reason of a verb understood: it is a form of imprecation: and the latter noun may not be put before the former, because it is a corroborative to it: (TA:) or, accord. to some, نُوعٌ means “ thirst. ” (S, &c., in art. نوع.) And ↓ عَامُ مَجَاعَةٍ and ↓ مَجْوَعَةٍ (S, K) and ↓ مَجُوعَةٍ (TA) A year in which is hunger, or emptiness of the belly: (K, TA:) and ↓ عَامُ المَجَاعَةِ and ↓ المَجُوعَةِ [the year of hunger, &c.]: (Msb:) pl. مَجَائِعُ (K) and مَجَاوِهُ: as in the phrases أَصَابَتْهُمُ المَجَاوِعُ [Cases of hunger, &c., befell them] and وَقَعُوافِى المَجَاوِعِ [They fell into cases of hunger, &c.]. (TA.) And ↓ الرَّضَاعَةُ مِنَ المَجَاعَةِ, meaning The sucking which occasions interdiction [of marriage with the woman whose milk is sucked and certain of her relations] is that consequent upon hunger which is stopped by the milk in the time of infancy of the child; not when the child's hunger is only to be stopped by solid food. (Mgh.) [See also 1 in art. رضع.] And it is said in a prov., سَمَنُ كَلْبٍ بِجُوعِ أَهْلِهِ, i. e. [The dog's becoming fat is] by reason of [the hunger of his owners occasioned by] murrain befalling the camels; (K, * TA;) his owners falling into hunger and distress and leanness: (TA:) or كلب was the name of a certain man, who was an object of fear, wherefore he was asked for a pledge, and he pledged his family: then obtaining possession of the camels, or cattle, of the people to whom he had pledged his family, he drove them away, and left his family: (K, TA:) some relate this prov. differently, saying [سَمِنَ كَلْبٌ “ a dog, ” or “ Kelb, ” “ became fat, ” and] بِبُؤْسِ أَهْلِهِ [“ by reason of the distress of his owners, ” or “ his family ”]. (TA.) [See Freytag's Arab. Prov. i. 615.]

جَوْعَةٌ
جَوْعَةٌ جوع جوعه جوعة A single temporary affection of hunger. (S, TA.) A state of destitution and hunger of a tribe. (TA.)

جَوْعَانُ
جَوْعَانُ جوعان : see the next paragraph.

جَائِعٌ
جَائِعٌ ذ and ↓ جَوْعَانُ, (Msb, K, TA,) but not جَيْعَانُ, [as the vulgar say,] for this a mistake, (TA,) Hungry; or empty in the belly: (K, * TA:) or debarred from food and drink: (Msb:) the fem. [of the former] is جَائِعَةٌ and [of the latter] جَوْعَى: (Msb, K:) and the pl. [of the former] is جُوَّعٌ (S, Msb, K) and جُيَّعٌ, with the و changed into ى, (L,) and [of the latter, or perhaps of both,] جِيَاعٌ (S, K) and جَاعَةٌ (K * in art. سوع) and جَيَاعَى [with the و changed into ى contr. to rule, if this be not a mistake for جِيَاعٌ, in which the و is changed into ى by rule]. (Msb.) You say جَائِعٌ نَائِعٌ; the latter word being an imitative sequent; (TA;) or, accord. to some, signifying “ thirsty. ” (S, &c., in art. نوع.) ― -b2- رَجُلٌ جَائِعُ القِدْرِ (tropical:) A man whose cookingpot is not full. (TA.) ― -b3- اِمْرَأَةٌ جَائِعَةُ الوِشَاحِ (tropical:) A woman slender in the [waist, or] belly. (K, * TA.) [See art. وشح.]

مَجَاعٌ
مَجَاعٌ مجاع [The space in which one becomes hungry]. You say, هُوَ مِنِّى عَلَى قَدْرِ مَجَاعِ الشَّبْعَانِ, i. e., عَلَى قَدْرِ مَا يَجُوعُ الشَّبْعَانُ [He, or it, is distant from me as far as the space in which he who is satiated with food becomes hungry]: (O, K: *) and in like manner, عَلَى قَدْرِ مَعْطَشِ الرَّيَّانِ [as far as the space in which he who is satisfied with drink becomes thirsty]. (Z, TA.)

مَجَاعَةٌ
مَجَاعَةٌ مجاعه مجاعة : see جُوعٌ, in four places.

مَجْوَعَةٌ
مَجْوَعَةٌ مجوعه مجوعة and مَجُوعَةٌ: see جُوعٌ, in five places.

مُسْتَجِيعٌ
مُسْتَجِيعٌ مستجيع A man (S) who always shows himself, or is seen, to be hungry: (S, A, O, K:) or, accord. to Aboo-Sa'eed, who is always eating one thing after another. (Sgh, L.)

##### Türkçe

**جَاعَ**
1 **جَاعَ** جاع , (S, Msb, K,) muzâri‘ı **يَجُوعُ**, (S,) mastar ismi **جَوْعٌ**, (Msb, K,) yahut **جُوعٌ**, (S, iki nüshada böyle,) yahut bu basit bir isimdir, (Msb, TA,) ve **مَجَاعَةٌ**, (S, K,) Karnı acıktı; yahut aç oldu; yahut karında boşluk oldu; (TA;) **شَبِعَ**’ın zıddı. (S, K, TA.) [Aşağıda **جُوعٌ**’a da bak.] ― -b2- [Bundan,] **جَاعَ اـِلَيْهِ**, (K,) yahut **جَاعَ اـِلَى لِقَائِهِ**, (M, TA,) (mecaz:) Onu arzuladı, (M, K, *) ve onunla buluşmayı özledi, (K,) [sanki acıkıyormuş gibi,] **عَطِشَ** gibi. (M, K. *) Ve **جَاعَ اـِلَى مَالِهِ** (mecaz:) Malına özlem duydu. (AZ.)

2 **جَوَّعَ** 4’e bak, iki yerde.

**اجاعهُ**
4 **اجاعهُ** **أجاع** أجاعه اـجاعة اجاعه اجاعة , (S, Msb, K,) mastar ismi **اـِجَاعَةٌ**; (Msb;) ve ↓ **جوّعهُ**, (S, Msb, K,) mastar ismi **تَجْوِيعٌ**; (Msb;) Onu aç kalmaya, yahut karnında boşluk olmaya zorladı: (S, * K, TA:) yahut onu yiyecek ve içecekten men etti. (Msb.) Bir darbımeselde şöyle denir: **أَجِعْ كَلْبَكَ يَتْبَعْكَ** [Köpeğini aç bırak, seni takip eder]; (S, K;) mânâsı (varsayılan mecaz:) aşağı kimseyi, ihtiyaç sebebiyle sana başvurmaya zorla ki senin yanında kalmayı sürdürsün; (K, * TA;) çünkü sana muhtaç değilse seni bırakır: ve **أَجِعْ** yerine, bazıları ↓ **جَوِّعْ** der. (TA.)

**تجوّع**
5 **تجوّع** جاع جوع تجوع Kasten, yahut bilerek, kendini aç bıraktı; yahut karnını boşalttı. (S, K.) Şöyle dersin: **تَوَحَّشْ لِلدَّوَآءِ** ve **تَجَوَّعْ لِلدَّوَآءِ**, [Kendini aç bırak, yahut midenin yiyecek ve içecekten boş olmasını sağla, (وحش maddesine bak,) yahut] ilaç almak maksadıyla yemeğin tam miktarını yemekten kaçın. (TA.)

**استجاع**
10 **استجاع** استجاع Açlık gösterdi. (KL, PS.) ― -b2- [Bundan,] **اِسْتِجَاعَةُ العِلْمِ** (varsayılan mecaz:) İlme karşı doyumsuz olma. (TA.)

**جُوعٌ**
**جُوعٌ** جوع , bir isimdir, (Msb, TA,) Açlık; yahut karında boşluk; (TA;) **شِبَعٌ**’ın zıddı; (S, K, TA;) bunun gibi ↓ **مَجَاعَةٌ**, [aslında bir mastar ismi,] ve ↓ **مَجْوَعَةٌ**, (K, TA,) ve ↓ **مَجُوعَةٌ**. (TA.) Şöyle dersin: **جُوعًا لَهُ وَنُوعًا** [Allah ona açlık takdir etsin]: Sb’ye göre, anlaşılmış bir fiil sebebiyle mansub hâlde mastar isimlerine bir örnektir: bu bir beddua kalıbıdır: ve ikinci isim birinciden önce getirilemez; çünkü ona pekiştiricidir: (TA:) yahut bazılarına göre **نُوعٌ** “susuzluk” demektir. (S, vb., نوع maddesinde.) Ve ↓ **عَامُ مَجَاعَةٍ** ve ↓ **مَجْوَعَةٍ** (S, K) ve ↓ **مَجُوعَةٍ** (TA) Açlığın, yahut karında boşluğun bulunduğu bir yıl: (K, TA:) ve ↓ **عَامُ المَجَاعَةِ** ve ↓ **المَجُوعَةِ** [açlık yılı, vb.]: (Msb:) çoğulu **مَجَائِعُ** (K) ve **مَجَاوِهُ**: şu ibarelerde olduğu gibi: **أَصَابَتْهُمُ المَجَاوِعُ** [Açlık hâlleri, vb., onlara isabet etti] ve **وَقَعُوافِى المَجَاوِعِ** [Açlık hâllerine, vb., düştüler]. (TA.) Ve ↓ **الرَّضَاعَةُ مِنَ المَجَاعَةِ**, mânâsı: [Süt emilen kadının ve onun bazı akrabalarının nikâhını haram kılan] emzirme, çocuğun bebeklik zamanında sütle giderilen açlıktan doğan emzirmedir; çocuğun açlığının ancak katı yiyecekle giderileceği zaman değildir. (Mgh.) [رضع maddesinde 1’e de bak.] Ve bir darbımeselde şöyle denir: **سَمَنُ كَلْبٍ بِجُوعِ أَهْلِهِ**, yani [köpeğin semirmesi] develere kıran isabet etmesi sebebiyle [sahiplerinin açlığı yüzünden]dir; (K, * TA;) sahiplerinin açlık, sıkıntı ve zayıflığa düşmesi: (TA:) yahut **كلب** korkulan bir adamın adıydı; bu yüzden ondan rehin istendi ve o da ailesini rehin verdi: sonra ailesini rehin verdiği kimselerin develerine yahut sığırlarına sahip olunca onları sürüp götürdü ve ailesini bıraktı: (K, TA:) bazıları bu darbımeseli farklı rivayet eder; [**سَمِنَ كَلْبٌ** “bir köpek” yahut “Kelb” “semirdi” diyerek ve] **بِبُؤْسِ أَهْلِهِ** [“sahiplerinin sıkıntısı sebebiyle” yahut “ailesinin”]. (TA.) [Freytag’ın Arab. Prov. i. 615’ine bak.]

**جَوْعَةٌ**
**جَوْعَةٌ** جوع جوعه جوعة Açlığın tek bir geçici hâli. (S, TA.) Bir kabilenin yoksunluk ve açlık hâli. (TA.)

**جَوْعَانُ**
**جَوْعَانُ** جوعان : sonraki paragrafa bak.

**جَائِعٌ**
**جَائِعٌ** ذ ve ↓ **جَوْعَانُ**, (Msb, K, TA,) fakat **جَيْعَانُ** değil, [avamın dediği gibi,] çünkü bu bir hatadır, (TA,) Aç; yahut karında boşluk olan: (K, * TA:) yahut yiyecek ve içecekten men edilmiş: (Msb:) [birincinin] müennesi **جَائِعَةٌ** ve [ikincinin] **جَوْعَى**’dır: (Msb, K:) ve [birincinin] çoğulu **جُوَّعٌ** (S, Msb, K) ve **جُيَّعٌ**, و’nun ى’ya çevrilmesiyle, (L,) ve [ikincinin, yahut belki ikisinin] **جِيَاعٌ** (S, K) ve **جَاعَةٌ** (K * سوع maddesinde) ve **جَيَاعَى** [و’nun ى’ya çevrilmesiyle, kuralın aksine; eğer bu, و’nun kural gereği ى’ya çevrildiği **جِيَاعٌ** yerine bir hata değilse]. (Msb.) Şöyle dersin: **جَائِعٌ نَائِعٌ**; ikinci kelime taklitî bir ardıl olmak üzere; (TA;) yahut bazılarına göre “susuz” mânâsındadır. (S, vb., نوع maddesinde.) ― -b2- **رَجُلٌ جَائِعُ القِدْرِ** (mecaz:) Tenceresi dolu olmayan bir adam. (TA.) ― -b3- **اِمْرَأَةٌ جَائِعَةُ الوِشَاحِ** (mecaz:) [belinde, yahut] karnında ince bir kadın. (K, * TA.) [وشح maddesine bak.]

**مَجَاعٌ**
**مَجَاعٌ** مجاع [Kişinin acıktığı mesafe]. Şöyle dersin: **هُوَ مِنِّى عَلَى قَدْرِ مَجَاعِ الشَّبْعَانِ**, yani **عَلَى قَدْرِ مَا يَجُوعُ الشَّبْعَانُ** [O, yahut o şey, benden, yiyecekle doymuş olanın acıktığı mesafe kadar uzaktır]: (O, K: *) ve bunun benzeri olarak, **عَلَى قَدْرِ مَعْطَشِ الرَّيَّانِ** [içecekle kanaat etmiş olanın susadığı mesafe kadar]. (Z, TA.)

**مَجَاعَةٌ**
**مَجَاعَةٌ** مجاعه مجاعة : dört yerde **جُوعٌ**’a bak.

**مَجْوَعَةٌ**
**مَجْوَعَةٌ** مجوعه مجوعة ve **مَجُوعَةٌ**: beş yerde **جُوعٌ**’a bak.

**مُسْتَجِيعٌ**
**مُسْتَجِيعٌ** مستجيع Aç olduğunu daima gösteren, yahut aç olduğu görülen bir adam: (S, A, O, K:) yahut Ebû-Sa‘îd’e göre, daima bir şeyin ardından bir şey yiyen. (Sgh, L.)

### [Kitâbullâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%88%D8%B9/sozluk/kitab_allah.md) — Kur'an kullanımından türetilmiş

جوع
جَاعَ - يَجُوعُ - جًوْع
جَاعَ - يَجُوْعُ + الكائن: يشعر في نفسه بميل وحاجة لأكل الطعام، قد يترافق بألم خفيف يشتد بزيادة الحاجة لأكل الطعام
جًوْع: على وزن: فـُعـْل" اسم فعل " جَاعَ - يَجُوْعُ ": وهو أيضاً ما يكون بفعل " جَاعَ - يَجُوْعُ ": الشعور في النفس بالميل والحاجة لأكل الطعام
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " الشعور بالرغبة والميل للحصول على حاجة" وهي:
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " الشعور بالرغبة والميل للحصول على حاجة" وهي:
حاجَ - يَحُوْجُ، سَغِبَ - يَسْغَبُ (سَغَبَ - يَسْغُبُ)، جاع َ - يَجوْع، ظمِئَ - يَظْمَأُ، وَطَرَ - يَطِرُ، أرِبَ - يَأرَبُ

جاع - يجوع
	﴿إن لك ألا تجوع فيها ولا تعرى(118)﴾ طه
جوع
﴿ولنبلونكم بشيء من الخوف والجوع ونقص من الأموال والأنفس والثمرات وبشر الصابرين(155)﴾ البقرة ﴿وضرب الله مثلا قرية كانت آمنة مطمئنة يأتيها رزقها رغدا من كل مكان فكفرت بأنعم الله فأذاقها الله لباس الجوع والخوف بما كانوا يصنعون(112)﴾ النحل
	{ الذي أطعمهم من جوع وآمنهم من خوف(4)  قريش
	﴿لا يسمن ولا يغني من جوع(7)﴾  الغاشية
مختار الصحاح
● [جوع] ج و ع: الجُوعُ ضد الشبع تقول جَاعَ يجوع جُوعاً و مَجَاعةً أيضا بالفتح و الجَوْعةُ بالفتح المرة الواحدة وقوم جِياعٌ و جُوَّعٌ بوزن سكر وعام مَجَاعةٍ و مَجْوعَةٍ بسكون الجيم وأجَاعَهُ و جَوَّعَهُ بمعنى و تَجوَّعَ تعمد الجُوعَ
الراغب
جوع
الجوع: الألم الذي ينال الحيوان من خلو المعدة من الطعام، والمجاعة: عبارة عن زمان الجدب، ويقال: رجل جائع وجوعان: إذا كثر جوعه.
ملخص اللسان
1.     جاعَ  يَجُوعُ جَوْعاً وجَوْعةً ومَجاعةً،الجُوع: اسم للمَخْمَصةِ، وهو نَقِيضُ الشِّبَع،
2.     الجُوع أَي أَن الذي يَحْرُم من الرَّضاع إِنما هو الذي يَرْضَعُ من جُوعِه، وهو الطفل،
3.     واستِجاعتُه: أَن لا تَشْبَع منه،
4.     وجاعَ إِلى لقائه اشتهاه كعطِشَ على المثل.
5.     وفلان جائعُ القِدْرِ إِذا لم تكن قِدْرُه  ملأَى.
6.     وامرأَة جائعة الوِشاح إِذا كانت ضامِرةَ البطن.
7.      والجَوْعةُ:  إِقفار الحَيّ.
8.      وتَجوّعَ أَي تَعمَّد الجُوع.
9.     ورجلٌ  مُسْتَجِيع: لا تراه أَبداً إِلاَّ تَرى أَنه جائع؛
10.                        المُسْتجِيعُ الذي يأْكل كل ساعة الشيء بعد الشيء.
11.                        وربيعةُ الجوعِ: أَبُو حَيّ من تَمِيم،
لسان العرب
● - جوع: الجُوع: اسم للمَخْمَصةِ، وهو نَقِيضُ الشِّبَع، والفعل جاعَ  يَجُوعُ جَوْعاً وجَوْعةً ومَجاعةً، فهو جائعٌ وجَوْعانُ، والمرأَة جَوْعَى،  والجمع جَوْعَى وجِياعٌ وجُوَّعٌ وجُيَّعٌ؛ قال:  بادَرْتُ طَبْخَتَها لِرَهْطٍ جُيَّع  شَبَّهُوا باب جُيّع بباب عِصِيٍّ فقلبه بعضُهم، وقد أَجاعه وجَوَّعَه؛  قال:  كان الجُنَيْد، وهو فينا الزُّمَّلِقْ،  مُجَوَّعَ البَطْنِ كِلابيَّ الخُلُقْ  وقال:  أَجاع اللهُ من أَشْبَعْتُموه  وأَشْبَعَ من بِجَوْرِكم أُجِيعَا  والمَجاعةُ والمَجُوعة والمَجْوعةُ، بتسكين الجيم: عامُ الجُوعِ. وفي  حديث الرَّضَاع: إِنما الرَّضاعةُ من المَجاعة؛ المَجاعةُ مَفْعلةٌ من  الجُوع أَي أَن الذي يَحْرُم من الرَّضاع إِنما هو الذي يَرْضَعُ من جُوعِه،  وهو الطفل، يعني أَن الكبير إِذا رَضَعَ امرأَة لا يَحْرُم عليها بذلك  الرضاع لأَنه لم يَرْضَعْها من الجوع، وقالوا: إِن للعِلْم إِضاعةً  وهُجْنةً وآفةً ونكَداً واستِجاعةً؛ إِضاعتُه: وضْعُك إِياه في غير أَهله،  واستِجاعتُه: أَن لا تَشْبَع منه، ونكَدُه: الكذِبُ فيه، وآفتُه: النِّسيانُ،  وهُجْنتُه: إِضاعتُه. والعرب تقول: جُعْتُ إِلى لِقائك وعَطِشْتُ إِلى  لِقائك؛ قال ابن سيده: وجاعَ إِلى لقائه اشتهاه كعطِشَ على المثل. وفي  الدعاء: جُوعاً له ونُوعاً ولا يُقَدّم الآخِر قبل الأَوّل لأَنه تأْكيدٌ  له؛ قال سيبويه: وهو من المصادر المنصوبة على إِضمار الفعل المتروك  إِظهاره. وجائعٌ نائعٌ: إِتْباع مثله. وفلان جائعُ القِدْرِ إِذا لم تكن قِدْرُه  ملأَى. وامرأَة جائعة الوِشاح إِذا كانت ضامِرةَ البطن. والجَوْعةُ:  إِقفار الحَيّ. والجَوْعة: المرَّةُ الواحدة من الجَوْع؛ وأَجاعه وجَوَّعه.  وفي المثل: أَجِعْ كَلْبَك يَتْبَعْك. وتَجوّعَ أَي تَعمَّد الجُوع.  ويقال: تَوحَّشْ للدّواء وتجوّعْ للدواء أَي لا تَسْتَوْفِ الطعام. ورجلٌ  مُسْتَجِيع: لا تراه أَبداً إِلاَّ تَرى أَنه جائع؛ قال أَبو سعيد:  المُسْتجِيعُ الذي يأْكل كل ساعة الشيء بعد الشيء.  وربيعةُ الجوعِ: أَبُو حَيّ من تَمِيم، وهو رَبيعةُ ابن مالك بن زيد  مناة بن تميم.
مقاييس اللغة:
(جوع) الجيم والواو والعين، كلمةٌ واحدة. فالجوع ضِدّ الشّبَع. ويقال: عام مَجاعةٍ ومَجوعة([18]).
القاموس المحيط:
الجُوعُ ضِدُّ الشِّبَعِ، وبالفتح المَصْدَرُ، جاعَ جَوْعاً ومَجَاعَةً، فهو جائِعٌ وجَوْعانُ، وهي جائعَةٌ وجَوْعَى، من جِياعٍ وجُوَّعٍ، كرُكَّعٍ. وابنُ جاعَ قَمْلُهُ لَقَبٌ كتَأَبَّطَ شَرّاً. ورَبيعَةُ الجوعِ هو ابنُ مالِكِ بنِ زَيْدٍ أبو حَيٍّ من تَميمٍ. وجاعَ إليه عَطِشَ، واشْتاقَ. وجائِعَةُ الوِشاحِ ضامِرَةُ البَطْنِ،
وهي مِنِّي على قَدْرِ مَجاعِ الشَّبْعانِ، أي: على قَدْرِ ما يَجوعُ. و " سِمَنُ كَلْبٍ بِجوعِ أهْلِهِ " ، أي: بوقُوعِ السُّوافِ في المال، أو كلبٌ: رجلٌ خِيفَ، فَسُئِلَ رَهْناً، فَرَهَنَ أهْلَهُ، ثُم تَمَكَّنَ من أمْوالِ من رَهَنَهُم أهْلَهُ، فَساقَها وتَرَكَ أهْلَهُ. وعامُ مَجاعَةٍ ومَجْوَعَةٍ، كَمَرْحَلَةٍ: فيه الجُوعُ، ج: مَجايعُ.
وأجاعهُ: اضْطَرَّه إلى الجوعِ، كجَوَّعَه. و " أجِعْ كَلْبَكَ يَتْبَعْكَ " ، أي: اضْطَرَّ اللَّئيمَ بالحَاجَة لِيَقَرَّ عندَكَ. وتَجَوَّعَ: تَعَمَّدَ الجوعَ. والمُسْتَجيعُ: من لا تَراه أبداً إلاَّ وهو جائِعٌ.
تاج العروس:
ج و ع
الجُوعُ بالضَّمِّ : اسْمٌ جامِعٌ لِلْمَخْمَصَةِ وهو ضِدُّ الشِّبَعِ
والجُوْعُ بالفَتْحِ : المَصْدَرُ يقالُ : جاعَ يَجُوعُ جُوْعاً ومَجَاعَةً فهو جَائعٌ وجُوْعَانُ وجَيْعان خَطَأٌ وهي جائِعَةٌ وجُوْعَى مِنْ قَوْمٍ ونِسْوَةٍ جِيَاعٍ بالكَسْر وجُوّعٍ كرُكَّعٍ وجُيَّعٍ علَى القَلْبِ كما في اللِّسَانِ وبهما رُوِيَ قَوْلُ الحَادِرَةِ :
ومُجَيَّشٍ تَغْلِي المَرَاجِلُ تَحْتَهُ ... عَجَّلْتُ طَبْخَتَهُ لرَهْطٍ جُوَّعِ هكَذَا أَنْشَدَه ابنُ الأَعْرَابِيّ ويُرْوَى : جُيَّعِ . وشَاهِدُ الجِيَاعِ قَوْلُ القُطَامِيّ :
كَأَنَّ نُسُوعَ رَحْلِي حِينَ ضَمَّتْ ... حَوالِبَ غُزَّراً ومِعي جِيَاعَاً
عَلَى وَحْشِيَّة خَذَلَتْ خَلُوجٍ ... وكانَ لَهَا طَلاً طِفْلٌ فضَاعَا وابْنُ جاعَ قَمْلُه : لَقَبٌ كتَأَبَّطَ شَرّاً وذَرَّى حَباً وبَرَق نَحْرُهُ وشابَ قَرْنَاها ويُقَالُ : لَيْسَ هو بابْنِ جاعَ قَمْلُهُ . قالَ أُمَيِّةُ بنُ الأَسْكَرِ :
ولا بِابْنِ جاعَ قَمْلُهُ عِنْدَ عامِرٍ ... مُقِيتاً عَلَيْهِ قَمْلُهُ يِتَنَسَّرُ المُقِيتُ : الجادُّ في الأَمْرِ . وتَنَسَّرَ : اصْطَادَ النُّسُورَ
ورِبِيعَةُ الجُوعِ : هو ابنُ مالِكِ بنِ زَيْد مَناةَ : أَبُو حَيٍّ مِن تَمِيمٍ
ومن المَجَازِ : جاعَ إِلَيْه أَيْ إِلَى لِقَائِهِ إِذا عَطِشَ . وجاعَ إِلَى مَالِهِ وعَطِشَ أَي اشْتاقَ عن أَبِي زَيْدٍ . وفي المُحْكَمِ : جاعَ إِلَى لِقَائِهِ : اشْتَهاهُ كعَطِشَ على المَثَلِ
ومِنَ المَجَازِ أَيْضاً : امْرَأَةٌ جَائعَةُ الوِشَاحِ وغَرْثَى الوِشَاحِ إِذَا كَانَتْ ضَامِرَة البَطْنِ . ويُقَالُ : هو مِنِّى علَى قَدْرِ مَجَاعِ الشَّبْعَانِ أَي عَلَى قَدْرِ ما يَجُوعُ الشَّبْعَانُ كَذا في العُبَابِ زادَ الزَّمَخْشَرِيّ : وعلَى قَدْرِ مَعْطَشِ الرَّيّانِ مِثْلُ ذلِكَ . وفي المَثَلِ : سِمَنُ كَلْبٍ بالإِضَافَةِ والنَّعْتِ رُوِيَ بِهِمَا بجُوعِ أَهْلِهِ ويُرْوَى : بِبُؤْسِ أَهْلِهِ أَيْ بوُقُوع وفي العُبَابِ : عِنْدَ وُقُوعِ السُّوَافِ في المَالِ ووُقُوعِهِمْ في البَأْساءِ والضَّرَّاءِ وهُزَالهِم . أَوْ كَلْبٌ : اسْمُ رَجُل خِيفَ فسُئلَ رَهْناً فرَهَنَ أَهْلَهُ ثُمَّ تَمَكَّنَ من أَمْوَالِ مَنْ رَهَنْهُمْ أَهْلَه فسَاقَها وتَرَكَ أَهْلَه فضُرِبَ المَثَلُ
ويُقَالُ : هذَا عَامُ مَجَاعةٍ ومَجُوعَةٍ بضَمِّ الجِيم ومَجْوَعَةٍ كمَرْحَلَةٍ أَي فيه الجُوعُ ج : مَجَائعُ ومَجَاوِعُ . ويُقَالُ : أَصابَتْهُم المَجَاوِعُ ووَقَعُوا في المَجَاوِع وأَجَاعَهُ : اضْطَّرَهُ إِلى الجُوعِ قالَ الشّاعِرُ :
أَجاعَ اللهُ مَنْ أَشْبَعْتُمُوهُ ... وأَشْبَعَ مَنْ بِجَوْرِكُم أُجِيعَاً كجُوَّعَهُ وأَنْشَدَ اللَّيْثُ :
" كَانَ الجُنَيْدُ وهُوَ فِينَا الزُّمِلقْ
" مُجَوَّعَ البَطْنِ كِلابِيَّ الخُلُقْ
" يَعْدُو عَلَى القَوْمِ بِصَوْتٍ صَهْصَلِقْ وبهما يُرْوَى المَثَلْ : أَجِعْ كَلْبَكَ يَتْبعْك . ويُقَالُ : جَوِّعْ أَيْ اضْطَرَّ اللَّئيمَ إِلَيْكَ بالحَاجَةِ لِيَقَرَّ عِنْدَكَ فإِنَّهُ إِذا اسْتَغْنَى عَنْكَ تَرَكَكَ . وحُكِيَ أَنَّ المَنْصُورَ العَبّاسيّ قالَ ذَاتَ يَوْم لقُوَّادِهِ : لَقَدْ صَدَقَ الأَعْرَابِيُّ حَيْثُ قالَ : جَوِّعْ كَلْبَكَ يَتْبَعْكَ فقالَ لَهُ أَحَدُهُمْ : يا أَمِيرَ المؤْمِنِينَ أَخْشَى - إِنْ فَعَلْتَ ذلِكَ - أَنْ يُلَوِّحَ لَهُ غَيْرُكَ برَغِيفٍ فَيَتْبَعَهُ وَيَتْرُكَكَ . فأَمْسَكَ المَنْصُور ولَمْ يُحِرْ جَوَاباً
وتَجَوَّعَ : تَعَمَّدَ الجُوعَ . ويُقَالُ : تَوَحَّشَ لِلدَّوَاءِ وتَجَوَّعْ للدَّوَاءِ أَيْ لا تَسْتَوْفِ الطَّعَامَ
والمُسْتَجِيعُ : مَنْ لا تَرَاه أَبَداً إِلاَّ وهو جائعٌ كما في الصّحاح والأَسَاس والعُبَاب
وقالَ أَبُو سَعِيدٍ : هو الَّذِي يَأْكُلُ كُلَّ سَاعَةٍ الشَّيْءَ بَعْدَ الشَّيْءِ نَقَلَهُ الصّاغَانِيُّ وصاحِبُ اللِّسَانَ
وممّا يُسْتَدْرَكُ عَلَيْه : الجَوْعَةُ : المَرَّةُ الوَاحِدَةُ نَقَلَهُ الجَوْهَرِيُّ . وقالُوا : إِنَّ للْعِلْمِ إِضَاعَةً وهُجْنَةً وآفَةً ونَكَداً واسْتِجَاعَةً . فإِضَاعَتُهُ وَضْعُكَ إِيّاه في غَيْرِ أَهُلِهِ واسْتِجَاعَتُهُ أَنْ لا تَشْبَعَ مِنْهُ وَنَكَدُهُ الكَذِبُ فِيهِ وآفَتُهُ النِّسْيَانُ وهُجْنتُهُ إِضاعَتُه
وفي الدُّعاءِ : جُوعاً لَهُ ونُوعاً ولا يُقَدَّمُ الآخِرُ قَبْلَ الأَوَّلِ لأَنَّهُ تَأْكِيدٌ لَهُ . قَالَ سِيبَوَيْهِ : هو مِنَ المَصَادِرِ المَنْصُوبَةِ عَلَى إِضْمَارِ الفِعْلِ المَتْرُوكِ إِظْهَارُه
وجَائِعٌ نائِعٌ : إِتْبَاعٌ مِثْلُه . وفُلانٌ جَائِعُ القِدْرِ إِذا لَمْ تَكُنْ قِدْرُهُ مَلأَى وهو مَجازٌ
والجَوْعَةُ بالفَتْحِ : إِقْفَارُ الحَيِّ ومَجَاعُ الشَّبْعانِ : اسْمُ قَبِيلَةٍ سُمُّوا بجَبَلٍ لِهَمْدَانَ نَقَلَهُ الزَّمَخْشَرِي
وجَوْعَى كسَكْرَى : مَوْضِعٌ نَقَلَه الصّاغَانِيُّ في التَّكْمِلَة وسَيَأْتِي للْمُصَنِّف في الخَاءِ المُعْجَمَةِ

##### Türkçe

**جوع**
**جَاعَ - يَجُوعُ - جًوْع**
**جَاعَ - يَجُوْعُ** + canlı: kendi nefsinde yemeği yemek için bir meyil ve ihtiyaç duyar; yemeği yemek ihtiyacının artmasıyla şiddetlenen hafif bir ağrı eşlik edebilir.
**جًوْع**: vezni üzere: fu‘l; fiil ismi **جَاعَ - يَجُوْعُ**: ve o, ayrıca fiil **جَاعَ - يَجُوْعُ** ile olan şeydir: nefiste yemeği yemek için meyil ve ihtiyaç duyma hissi.
Ve lafız, “bir ihtiyacı elde etmek için arzu ve meyil ile hissetme” lafızları grubuna mensuptur; ve onlar şunlardır:
Ve lafız, “bir ihtiyacı elde etmek için arzu ve meyil ile hissetme” lafızları grubuna mensuptur; ve onlar şunlardır:
**حاجَ - يَحُوْجُ**، **سَغِبَ - يَسْغَبُ** (**سَغَبَ - يَسْغُبُ**)، **جاع َ - يَجوْع**، **ظمِئَ - يَظْمَأُ**، **وَطَرَ - يَطِرُ**، **أرِبَ - يَأرَبُ**

**جاع - يجوع**
	﴿“Şüphesiz senin için orada ne acıkmak vardır ne de çıplak kalmak(118)”﴾ طه

**جوع**
﴿“Andolsun sizi korkudan ve açlıktan bir şey ile ve mallardan, canlardan ve ürünlerden eksiltme ile imtihan edeceğiz; sabredenleri müjdele(155)”﴾ البقرة ﴿“Ve Allah, güvenli, huzurlu bir beldeyi misal verdi; her yerden ona rızkı bol bol gelirdi; sonra Allah’ın nimetlerine nankörlük etti; bunun üzerine Allah, yaptıkları sebebiyle ona açlık ve korku elbisesini tattırdı(112)”﴾ النحل
	﴿“Ki onları açlıktan doyurdu ve onları korkudan emin kıldı(4)”﴾ قريش
	﴿“Ne semirtir ne de açlıktan gidermeye yarar(7)”﴾ الغاشية

مختار الصحاح
● [**جوع**] ج و ع: **الجُوعُ** tokluğun zıddıdır; **جَاعَ** acıktı, **يجوع** acıkır, **جُوعاً** ve **مَجَاعةً** da (fetha ile) denir; ve **الجَوْعةُ** (fetha ile) bir defadır; ve bir kavim **جِياعٌ** ve **جُوَّعٌ** (سكر vezninde); ve **عام مَجَاعةٍ** ve **مَجْوعَةٍ** (جيم’in sükûnu ile); ve **أجَاعَهُ** ve **جَوَّعَهُ** aynı mânâdadır; ve **تَجوَّعَ** açlığı kasten yaptı.

الراغب
**جوع**
**الجوع**: midenin yemekten boş olması sebebiyle hayvana erişen ağrı; ve **المجاعة**: kıtlık zamanı hakkında bir ibaredir; ve “**رجل جائع** ve **جوعان**” denir: açlığı çok olunca.

ملخص اللسان
1. **جاعَ  يَجُوعُ** **جَوْعاً** ve **جَوْعةً** ve **مَجاعةً**; **الجُوع**: **المَخْمَصةِ** için bir isimdir; ve o, **الشِّبَع**’ın nakîzidir.
2. **الجُوع**: yani emzirmeden haram kılan ancak kendi açlığından emen şeydir; ve o, çocuktur.
3. Ve **استِجاعتُه**: ondan doymaman.
4. Ve **جاعَ إِلى لقائه**: onu arzuladı; misal üzere **عطِشَ** gibi.
5. Ve falan **جائعُ القِدْرِ**: tenceresi dolu değilse.
6. Ve bir kadın **جائعة الوِشاح**: karnı zayıf ise.
7. Ve **الجَوْعةُ**: mahallenin ıssızlaşması.
8. Ve **تَجوّعَ**: yani açlığı kasten yaptı.
9. Ve bir adam **مُسْتَجِيع**: onu asla görmezsin ki ancak onun aç olduğunu görürsün;
10. **المُسْتجِيعُ**: her saat şeyden sonra şeyi yiyen kimsedir.
11. Ve **ربيعةُ الجوعِ**: Temîm’den **أَبُو حَيّ**’dir.

لسان العرب
● - **جوع**: **الجُوع**: **المَخْمَصةِ** için bir isimdir; ve o, **الشِّبَع**’ın nakîzidir. Fiil: **جاعَ  يَجُوعُ** **جَوْعاً** ve **جَوْعةً** ve **مَجاعةً**; o hâlde o **جائعٌ** ve **جَوْعانُ**’dır; kadın **جَوْعَى**’dır; cem‘i **جَوْعَى** ve **جِياعٌ** ve **جُوَّعٌ** ve **جُيَّعٌ**’dır. Şöyle dedi:
بادَرْتُ طَبْخَتَها لِرَهْطٍ جُيَّع
**جُيّع** babını **عِصِيٍّ** babına benzettiler de bazıları onu kalb etti. Ve onu **أَجاعه** ve **جَوَّعَه**. Şöyle dedi:
كان الجُنَيْد، وهو فينا الزُّمَّلِقْ،
مُجَوَّعَ البَطْنِ كِلابيَّ الخُلُقْ
Ve şöyle dedi:
أَجاع اللهُ من أَشْبَعْتُموه
وأَشْبَعَ من بِجَوْرِكم أُجِيعَا
Ve **المَجاعةُ** ve **المَجُوعة** ve **المَجْوعةُ** (جيم’in teskin edilmesiyle): açlık yılıdır. **الرَّضَاع** hadîsinde: “**إِنما الرَّضاعةُ من المَجاعة**”; **المَجاعةُ** **الجُوع**’dan **مَفْعلةٌ**’dir; yani emzirmeden haram kılan ancak kendi açlığından emen şeydir; ve o, çocuktur; yani büyük, bir kadını emerse, o emzirme ile ona haram olmaz; çünkü onu açlıktan emmemiştir. Ve dediler: “İlmin bir **إِضاعةً**’sı ve bir **هُجْنةً**’si ve bir **آفةً**’si ve bir **نكَداً**’ı ve bir **استِجاعةً**’sı vardır”; onun **إِضاعة**’sı: onu ehli olmayan yere koymandır; onun **استِجاعة**’sı: ondan doymamandır; onun **نكَد**’i: onda yalandır; onun **آفة**’si: unutmadır; onun **هُجْنة**’si: onun zayi edilmesidir. Araplar der: “**جُعْتُ إِلى لِقائك** ve **عَطِشْتُ إِلى لِقائك**”; İbn Sîde dedi: **جاعَ إِلى لقائه** onu arzuladı; misal üzere **عطِشَ** gibi. Duada: “**جُوعاً له ونُوعاً**”; ikincisi birinciden önce takdim edilmez; çünkü o, onun için te’kîddir. Sîbeveyh dedi: o, fiilin izharı terk edilmiş iken fiilin izmarı üzerine mansub kılınmış masdarlardandır. Ve “**جائعٌ نائعٌ**”: onun gibi bir itbâdır. Ve falan **جائعُ القِدْرِ**: tenceresi dolu değilse. Ve bir kadın **جائعة الوِشاح**: karnı zayıf ise. Ve **الجَوْعةُ**: mahallenin ıssızlaşmasıdır. Ve **الجَوْعة**: **الجَوْع**dan bir defadır; ve onu **أَجاعه** ve **جَوَّعه**. Meselde: “**أَجِعْ كَلْبَك يَتْبَعْك**”. Ve **تَجوّعَ**: yani açlığı kasten yaptı. Ve denir: “**تَوحَّشْ للدّواء وتجوّعْ للدواء**” yani yemeği tamamlamayasın. Ve bir adam **مُسْتَجِيع**: onu asla görmezsin ki ancak onun aç olduğunu görürsün. Ebû Saîd dedi: **المُسْتجِيعُ** her saat şeyden sonra şeyi yiyen kimsedir. Ve **ربيعةُ الجوعِ**: Temîm’den **أَبُو حَيّ**’dir; o, Temîm’den Menât oğlu Zeyd oğlu Mâlik oğlu Rabîa’dır.

مقاييس اللغة:
(**جوع**) **الجيم** ve **الواو** ve **العين**: tek bir kelimedir. O hâlde **الجوع** **الشّبَع**’ın zıddıdır. Ve denir: **عام مَجاعةٍ** ve **مَجوعة**([18]).

القاموس المحيط:
**الجُوعُ** **الشِّبَع**’ın zıddıdır; ve fetha ile masdardır. **جاعَ** **جَوْعاً** ve **مَجَاعَةً**; o hâlde o **جائِعٌ** ve **جَوْعانُ**’dır; ve o (kadın) **جائعَةٌ** ve **جَوْعَى**’dır; **جِياعٍ** ve **جُوَّعٍ**’dan, **رُكَّعٍ** gibi. Ve **ابنُ جاعَ قَمْلُهُ**: **تَأَبَّطَ شَرّاً** gibi bir lakaptır. Ve **رَبيعَةُ الجوعِ**: Temîm’den **أبو حَيّ** olan Zeyd oğlu Mâlik oğludur. Ve **جاعَ إليه**: susadı ve özledi. Ve **جائِعَةُ الوِشاحِ**: karnı zayıf olan.
Ve “o, benden **مَجاعِ الشَّبْعانِ** miktarıncadır” yani tok olanın acıktığı miktarıncadır. Ve “**سِمَنُ كَلْبٍ بِجوعِ أهْلِهِ**” yani malda **السُّواف**’ın vuku bulmasıyla; yahut **كلبٌ**: korkulan bir adamdır; rehin istenmiş de ehlini rehin vermiş; sonra ehlini rehin verdiği kimsenin mallarına güç yetirmiş; onları sürüp götürmüş ve ehlini bırakmış. Ve **عامُ مَجاعَةٍ** ve **مَجْوَعَةٍ** (مرحلة gibi): onda açlık vardır; cem‘i: **مَجايعُ**.
Ve **أجاعهُ**: onu açlığa mecbur etti; **جَوَّعَه** gibi. Ve “**أجِعْ كَلْبَكَ يَتْبَعْكَ**” yani alçağı ihtiyaç ile zorla ki yanında karar kılsın. Ve **تَجَوَّعَ**: açlığı kasten yaptı. Ve **المُسْتَجيعُ**: onu asla görmezsin ki ancak o açtır.

تاج العروس:
ج و ع
**الجُوعُ** (damme ile): **المَخْمَصَةِ** için câmi bir isimdir; ve o, **الشِّبَع**’ın zıddıdır.
Ve **الجُوْعُ** (fetha ile): masdardır; denir: **جاعَ يَجُوعُ** **جُوْعاً** ve **مَجَاعَةً**; o hâlde o **جَائعٌ** ve **جُوْعَانُ**’dır; **جَيْعان** hatadır. Ve o (kadın) **جائِعَةٌ** ve **جُوْعَى**’dır; **قَوْمٍ** ve **نِسْوَةٍ**den **جِيَاعٍ** (kesra ile) ve **جُوّعٍ** (**رُكَّعٍ** gibi) ve **جُيَّعٍ** kalb üzere, **اللِّسَان**’da olduğu gibi. Ve her ikisiyle **الحَادِرَة**’nin sözü rivayet edilmiştir:
ومُجَيَّشٍ تَغْلِي المَرَاجِلُ تَحْتَهُ ... عَجَّلْتُ طَبْخَتَهُ لرَهْطٍ جُوَّعِ
İbnü’l-A‘râbî onu böyle inşâd etti; ve “**جُيَّعِ**” diye de rivayet olunur. Ve **الجِيَاعِ**’ın şahidi, **القُطَامِيّ**’nin sözü:
كَأَنَّ نُسُوعَ رَحْلِي حِينَ ضَمَّتْ ... حَوالِبَ غُزَّراً ومِعي جِيَاعَاً
عَلَى وَحْشِيَّة خَذَلَتْ خَلُوجٍ ... وكانَ لَهَا طَلاً طِفْلٌ فضَاعَا
Ve **ابْنُ جاعَ قَمْلُه**: **تَأَبَّطَ شَرّاً** ve **ذَرَّى حَباً** ve **بَرَق نَحْرُهُ** ve **شابَ قَرْنَاها** gibi bir lakaptır. Ve denir: “O, **ابْنِ جاعَ قَمْلُهُ** değildir.” **أُمَيِّةُ بنُ الأَسْكَرِ** dedi:
ولا بِابْنِ جاعَ قَمْلُهُ عِنْدَ عامِرٍ ... مُقِيتاً عَلَيْهِ قَمْلُهُ يِتَنَسَّرُ
**المُقِيتُ**: işte ciddi olan; ve **تَنَسَّرَ**: akbabaları avladı.
Ve **رِبِيعَةُ الجُوعِ**: o, Temîm’den **أَبُو حَيّ** olan Menât oğlu Zeyd oğlu Mâlik oğludur.
Ve mecazdan: **جاعَ إِلَيْه** yani onunla buluşmaya, susayınca. Ve **جاعَ إِلَى مَالِهِ** ve **عَطِشَ** yani özledi; Ebû Zeyd’den. Ve **المُحْكَم**’de: **جاعَ إِلَى لِقَائِهِ**: onu arzuladı; misal üzere **عَطِشَ** gibi.
Ve mecazdan da: **امْرَأَةٌ جَائعَةُ الوِشَاحِ** ve **غَرْثَى الوِشَاحِ**: karnı zayıf olunca. Ve denir: “O, benden **مَجَاعِ الشَّبْعَانِ** miktarıncadır” yani tok olanın acıktığı miktarıncadır; **العُبَاب**’da böyle. Zemahşerî artırdı: “ve **مَعْطَشِ الرَّيّانِ** miktarınca” bunun gibidir. Meselde: “**سِمَنُ كَلْبٍ**” izafet ve sıfat ile; her ikisiyle “**بجُوعِ أَهْلِهِ**” rivayet edilmiştir; ve “**بِبُؤْسِ أَهْلِهِ**” diye de rivayet olunur; yani malda **السُّوَاف**’ın vuku bulmasıyla; yahut **كَلْبٌ**: korkulan bir adamın adıdır; rehin istenmiş de ehlini rehin vermiş; sonra ehlini rehin verdiği kimsenin mallarına güç yetirmiş; onları sürüp götürmüş ve ehlini bırakmış; böylece mesel darb olunmuştur.
Ve denir: “Bu, **عَامُ مَجَاعةٍ** ve **مَجُوعَةٍ** (جيم’in dammesiyle) ve **مَجْوَعَةٍ** (مرحلة gibi) bir yıldır” yani onda açlık vardır; cem‘i: **مَجَائعُ** ve **مَجَاوِعُ**. Ve denir: “Onlara **المَجَاوِعُ** isabet etti” ve “**المَجَاوِع** içine düştüler.” Ve **أَجَاعَهُ**: onu açlığa mecbur etti. Şair dedi:
أَجاعَ اللهُ مَنْ أَشْبَعْتُمُوهُ ... وأَشْبَعَ مَنْ بِجَوْرِكم أُجِيعَاً
**جُوَّعَهُ** gibi. Leys inşâd etti:
" كَانَ الجُنَيْدُ وهُوَ فِينَا الزُّمِلقْ
" مُجَوَّعَ البَطْنِ كِلابِيَّ الخُلُقْ
" يَعْدُو عَلَى القَوْمِ بِصَوْتٍ صَهْصَلِقْ
Ve her ikisiyle mesel rivayet olunur: “**أَجِعْ كَلْبَكَ يَتْبعْك**”. Ve denir: “**جَوِّعْ**” yani alçağı ihtiyaç ile sana mecbur et ki yanında karar kılsın; çünkü senden müstağni olunca seni bırakır. Abbâsî Mansûr’un bir gün kumandanlarına dediği rivayet edildi: “Bedevî, ‘**جَوِّعْ كَلْبَكَ يَتْبَعْكَ**’ dediği yerde gerçekten doğru söylemiştir.” Onlardan biri ona dedi: “Ey müminlerin emîri, korkarım ki — bunu yaparsan — başkası ona bir ekmekle işaret eder de ona uyar ve seni bırakır.” Bunun üzerine Mansûr sustu ve cevap iade etmedi.
Ve **تَجَوَّعَ**: açlığı kasten yaptı. Ve denir: “**تَوَحَّشَ لِلدَّوَاءِ وتَجَوَّعْ للدَّوَاءِ**” yani yemeği tamamlamayasın.
Ve **المُسْتَجِيعُ**: onu asla görmezsin ki ancak o açtır; **الصّحاح** ve **الأَسَاس** ve **العُبَاب**’da olduğu gibi.
Ebû Saîd dedi: o, her saat şeyden sonra şeyi yiyen kimsedir; bunu **الصّاغَانِيُّ** ve **صاحِبُ اللِّسَانَ** nakletti.
Ve kendisine istidrâk olunan şeylerdendir: **الجَوْعَةُ**: bir defa; bunu **الجَوْهَرِيُّ** nakletti. Ve dediler: “İlmin bir **إِضَاعَةً**’sı ve bir **هُجْنَةً**’si ve bir **آفَةً**’si ve bir **نَكَداً**’ı ve bir **اسْتِجَاعَةً**’sı vardır.” Onun **إِضَاعَتُهُ**: onu ehli olmayan yere koymandır; onun **اسْتِجَاعَتُهُ**: ondan doymamandır; onun **نَكَدُهُ**: onda yalandır; onun **آفَتُهُ**: unutmadır; onun **هُجْنتُهُ**: onun zayi edilmesidir.
Duada: “**جُوعاً لَهُ ونُوعاً**”; ikincisi birinciden önce takdim edilmez; çünkü o, onun için te’kîddir. Sîbeveyh dedi: o, fiilin izharı terk edilmiş iken fiilin izmarı üzerine mansub kılınmış masdarlardandır.
Ve “**جَائِعٌ نائِعٌ**”: onun gibi bir itbâdır. Ve falan **جَائِعُ القِدْرِ**: tenceresi dolu değilse; ve o, mecazdır.
Ve **الجَوْعَةُ** (fetha ile): mahallenin ıssızlaşmasıdır. Ve **مَجَاعُ الشَّبْعانِ**: bir kabilenin adıdır; Hemdân’a ait bir dağ ile adlandırıldılar; bunu Zemahşerî nakletti.
Ve **جَوْعَى** (**سَكْرَى** gibi): bir yerdir; bunu **الصّاغَانِيُّ** **التَّكْمِلَة**’de nakletti; ve müellif için **الخَاءِ المُعْجَمَةِ**’de gelecektir.
