# جوف (ج-و-ف) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%88%D9%81
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AC%D9%88%D9%81

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

Cevf kovuk demektir

- Harfler: ج - و - ف
- Kur'an'da: 1 geçiş · 1 ayet · 1 sîga
- 11 sözlük

## Sîgalar (1)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [جَوْفِهِ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%88%D9%81/siga/%D8%AC%D9%8E%D9%88%D9%92%D9%81%D9%90%D9%87%D9%90.md) | فَعْلِهِ | Onun iç boşluğu | 1 | 1 | [33:4](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%88%D9%81/ayet/33:4.md) |

## Mücavir kökler — 14 mücavir (20 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [فوه](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%88%D9%87.md) — 1 ortak ayet · G² 12 · Onların ağızları ile
2. [ظهر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B8%D9%87%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 9 · Arka demektir
3. [رجل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AC%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 9 · Rical ayak demektir
4. [زوج](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%88%D8%AC.md) — 1 ortak ayet · G² 9 · İlik ve düğme çiftinin her biridir
5. [أمم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%85%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Emam ön demektir
6. [بنو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%86%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Oğullar
7. [قلب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%84%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Ayak basıldığında toprakta çıkan kalıptır
8. [سبل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%A8%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Biribirini kesen yoldur
9. [دعو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%B9%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Deav : Dua, gel gel anlamına kalkan eller demektir
10. [حقق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%82%D9%82.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Hokka, devlere yemin dağıtıldığı kaptır
11. [هدي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%AF%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · “Hediye”, insanların görüşmeden evvel görüşmek isteklerini…
12. [جعل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B9%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Ceal sıcak tencerinin tutulması için kullanılan bez…
13. [قول](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%88%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Birlikte bir iş yapan kimselere, belli bir sesle kumanda…
14. [أله](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%84%D9%87.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Lah bir şeyi kapatmak için üstüne örtülen örtü demektir

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | جوف |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Ecvef |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [بطن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B7%D9%86.md), [صدر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%AF%D8%B1.md), [قلب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%84%D8%A8.md) |
| Zıt Kök | [ظهر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B8%D9%87%D8%B1.md) |
| Çekirdek Özet 1 | Bir cismin, gövdenin veya arazinin içindeki oyuk, kapalı iç boşluk ve hazne |
| Çekirdek Özet 2 | İnsanın iç dünyasını, varlığın taşıyıcı iç hacmini ve bölünemez bilinç merkezini barındıran iç derinlik |
| Çekirdek Özet 3 | Çift merkezlilik ve ikilik kabul etmeyen, tek bir ontolojik yönelişe tahsis edilmiş korunaklı iç hacim |
| Kritik Hata Riski | Biyolojik göğüs veya karın boşluğuna indirgenerek insanın fıtrî ve ruhsal bütünlüğünün göz ardı edilmesi |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| جو | İki sınır arasında kalan geniş açıklık, iç ferahlık, ara mekân ve derinlik; nitekim [جوب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%88%D8%A8.md) bir şeyi yarıp içinden geçmeyi, [جوع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%88%D8%B9.md) midenin iç boşluğunu ve açlığı, [جور](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%88%D8%B1.md) orta yoldan sapıp iç sınırları ihlal etmeyi, [جوز](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%88%D8%B2.md) bir alanın içinden geçip öteye ulaşmayı ifade eder | ف | Açıklık ve kenar bildiren harfin eklenmesiyle iç hacim, rastgele bir boşluk olmaktan çıkıp dış çeperlerle sınırlandırılmış, kuşatılmış, hazneli bir iç kovuk ve kapalı boşluk haline gelmiştir |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ج | Değnek, deve; taşıma, yol alma, toplama | Bir hacmi yüklenme, kendi bünyesinde bir ağırlığı ve boşluğu barındırma dinamiği |
| و | Çengel, çadır kazığı; bağlama, ekleme, tutturma | Dış çeperleri birbirine kenetleme, çevreleyici sınırları tutarlı bir bütün halinde bağlama |
| ف | Ağız; söz, açıklık, kenar | Sınır, açıklık, ağızlaşma ve iç hacmin çevreyle olan irtibat çizgisi |
| جوف | Çeperlerle bağlanıp korunan ve bir iç hacmi taşıyan kuşatılmış boşluk | Dış sınırları belirlenmiş, etrafı sarılı, içi bir şeyleri barındırmaya müsait oyuk ve hazne |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | İnsan veya hayvan gövdesinde kaburgaların ve omuzların çevrelediği iç boşluk, oyuk ağaç, derin vadi ve alçakta kalan çukur arazi |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Ebû Düâd el-İyâdî bir tasvirinde atın ağız yapısını ve gemin kaybolduğu geniş iç boşluğu şu şekilde betimler: فَهْيَ شَوْهاءُ كالجُوالِقِ، فُوها / مُسْتَجافٌ يَضِلُّ فيه الشَّكِيمُ |
| Erken Arapça kullanım | Klasik darb-ı meselde bir vadinin ıssızlığı ve tenhalığı için kullanılan أخْلَى مِنْ جَوْفِ عَيْر ifadesi ile iç organlara kadar ulaşan derin yaralara طَعْنَةٌ جائِفَةٌ denilmesi |

Kaynak: Lisān al-ʿArab, Maqāyīs al-Lugha ve Asās al-Balāgha.

### Sami etimolojik katman

Arapça جوف kökü, Afro-Asyatik dil ailesinin Sami kolunda bir nesnenin, yapının veya arazinin iç boşluğunu, çukurluğunu ve hazne oluşturan oyuğunu ifade eden ortak bir kök tabakasına dayanır. Kökün asli anlamsal matrisi, dış bir zarf veya çeperle çevrelenmiş iç uzamı belirtir. İbranicede güf (גוף) biçimi gövde, cisim, beden ve bir şeyin asli kütlesi anlamına gelirken; geç dönem İbranicesinde ve Aramicede (Aramice gūp / gōpā) içi oyuk kapalı yapıları, mahzenleri veya bir şeyin içsel gövdesini gösterir. Süryanicede gūfā sözcüğü beden ve gövde anlamını korurken, Arapçada kök özellikle cisme değil, cismin barındırdığı iç kovuğa ve iç boşluğa odaklanarak semantik bir ayrışma göstermiştir. Bu bağlamda Arapça, Sami dillerindeki gövde ve nesne kütlesi algısını iç hacim, hazneli boşluk ve korunaklı iç merkez ekseninde özelleştirmiştir.

Güven: Güçlü

Kaynak: Brown-Driver-Briggs, Payne Smith ve David Cohen semitik kök dizini.

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | Çukurlaşma, kovuk olma ve iç boşluk barındırma | Bedensel boşluklardan arazi çukurluklarına ve içi boş nesnelere genişleyen iç hacim türetimi | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice גוף (gövde, cisim), Süryanice gūfā (beden) | Arapça anlam somut beden kütlesinden bedenin içindeki kapalı ve derin boşluğa doğru derinleşmiştir | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Afro-Asyatik çeper-boşluk kökleri | Doğu Çadik ve Berberice içi oyuk kap veya çukur sözcükleriyle olası fonetik paralellikler | Muhtemel |

Kaynak: Brown-Driver-Briggs, HALOT ve Lisān al-ʿArab.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| جوف | Anlamlı | İç boşluk, kovuk | Bir gövdenin veya arazinin kuşatılmış iç hacmi | Hedef kök |
| [جفو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%81%D9%88.md) | Anlamlı | Uzaklaşmak, ayrışmak, boşluk bırakmak | Yatağın bedenden, eyerin sırttan ayrı durması, temasın kesilmesi | Ortak çekirdek; iki yüzey arasında boşluk oluşması |
| [وجف](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%AC%D9%81.md) | Anlamlı | Hızlı çarpmak, sarsılmak | Kalbin korkudan hızla çarpması, binitin süratle yol alması | Kur'an'da geçer; göğüs boşluğundaki kalbin hareketi |
| وفج | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Kullanım dışı (mühmel) diziliş |
| [فجو](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AC%D9%88.md) | Anlamlı | Geniş açıklık, aralık | İki dağ veya iki tepe arasındaki geniş arazi açıklığı | Kur'an'da geçer; mekânsal iç genişlik ve boşluk |
| [فوج](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%88%D8%AC.md) | Anlamlı | Topluluk, kalabalık grup | Birbiri ardınca akıp gelen insan dalgası | Kur'an'da geçer; belirli bir alanı dolduran insan kümesi |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| جوف | Merkez | Kuşatılmış iç hacim | Dış çeperlerin çevrelediği tekil ve korunaklı iç boşluk | Bir nesnenin veya bedenin bölünemez içsel haznesi |
| [بطن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B7%D9%86.md) | Komşu | İç ve gizli taraf | Bir şeyin zahirine zıt olan iç yüzü ve biyolojik karın | Dıştan görünmeyen içsel yönü ve besleyici organı vurgular |
| [صدر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%AF%D8%B1.md) | Komşu | Göğüs, ön hacim | Bedenin ön kısmı, yöneliş ve içsel duyguların ilk temas alanı | Duygu ve niyetlerin kabarıp taştığı veya daraldığı ön cephe |
| [قلب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%84%D8%A8.md) | Komşu | İç dinamik merkez | Sürekli dönüşebilen, irade ve idrakin merkez organı | جوف içinde yer alan ve yönelişi belirleyen idrak cevheri |
| [ظهر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B8%D9%87%D8%B1.md) | Zıt | Dış yüzey, arka cephe | Bir nesnenin veya varlığın açıkta olan, dışa bakan yüzü | İç boşluğun ve derunî mahremiyetin tam karşıtı olan dış alan |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | جوف | İç boşluk, kovuk, derun | Dış çeperlerle kuşatılmış kapalı iç hacim ve beden boşluğu | Kesin |
| Latince | Cavum, venter, interior | Kovuk, karın içi, iç derinlik | Cavum fiziksel boşluğu, interior genel iç uzamı karşılar; derunî bütünlüğü kısmen dışarıda bırakır | Güçlü |
| İngilizce | Cavity, interior, bosom | Oyuk, iç boşluk, derun | Cavity anatomik boşluğu, interior genel içi, bosom manevi iç dünyayı yansıtır | Güçlü |
| Almanca | Hohlraum, Inneres | Kovuk, iç alan, derun | Hohlraum maddi boşluğu ve hacmi, Inneres insanın iç dünyasını ve derinliğini ifade eder | Güçlü |
| Fransızca | Cavité, intérieur | Kovuk, iç derinlik | Cavité fiziksel oyukluğu, intérieur ruhsal ve zihinsel iç dünyayı karşılar | Güçlü |

Kaynak: Lewis & Short Latin Dictionary, Oxford English Dictionary ve Grimm Wörterbuch.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| جَوْفِهِ (Tekil isim) | İnsanın gövdesindeki iç boşluk, bilinç ve kalbi barındıran tekil iç hacim | İnsanın çifte kişilik, iki zıt bağ veya fıtrata aykırı sahte aidiyet taşıyamayacağı bağlamı; Ahzâb [33:4](https://lisan.digital/tr/ayet/33:4.md) |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | İman, nifak ve kalbin tekliği meselesi | İnsanın aynı anda iki zıt itikada veya iki bağımsız irade merkezine sahip olamayacağı ilkesi | Bilincin ve hakiki yönelişin bölünmezliği |
| Fıkıh | Zıhâr, evlatlık hukuku ve ceza/tazminat hukuku | Zıhâr ile zevcenin anneye dönüşemeyeceği, yapay akrabalıkların hakiki sayılamayacağı ve vücut boşluğuna ulaşan yaraların (câife) diyeti | Biyolojik gerçeklik ile fıtrî sınırların korunması |
| Tefsir | Ahzâb [33:4](https://lisan.digital/tr/ayet/33:4.md) ayetinin tefsiri | Müşriklerin bazı insanlarda iki kalp bulunduğu iddiasının reddi ve insanın tek bir ontolojik öz taşıdığı | Fıtrî bütünlük ve sahte aidiyetlerin tasfiyesi |
| Hadis | Oruç, beden tasvirleri ve ahlak | Oruçta mide ve cinsel uzvun (el-ecvefân) korunması ve insanın yaratılışında iç boşluklu bir varlık olduğu vurgusu | İnsanın doyumsuzluğa açık iç zaafı ve korunması gereken hazne |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Tevhid ve fıtrat bütünlüğü | Bölünemez iç merkez | Tek bir ilaha teslimiyet | İnsan iç dünyasında iki zıt nihai otoriteyi barındıramaz; ihlas tek bir yönelişi zorunlu kılar | Kesin |
| İlmi | İnsan anatomisi ve bilişsel yapı | Korunaklı bedensel hazne | Hayati organları muhafaza | Bedensel boşluk hayati merkezi korur; zihinsel odaklanma tek bir bilinç hattını gerektirir | Güçlü |
| Siyasi | Hukuki statü ve toplumsal aidiyet | Meşru aidiyet alanı | Sahte statüleri ilga etme | Zıhâr ve evlatlık gibi suni aidiyetler meşru kabul edilemez; siyasal bağlılık tek bir hukuki esasa dayanır | Güçlü |
| İktisadi | Mülkiyet ve tasarruf yetkisi | Mülkiyetin tekil taşıyıcısı | Sorumluluğun tayini | Tek bir şahısta iki bağımsız asli irade olamayacağı gibi iktisadi sorumluluk da tekil özneye bağlanır | Muhtemel |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Hacim, kapalı manifold ve sınır koşulları | Dış sınırlarla (çeper) çevrelenmiş, içi belirli bir potansiyel veya yük taşıyabilen ancak iki farklı zıt durumu aynı anda taşımayan tekil uzay | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Benlik bütünlüğü ve bilişsel çelişki kuramı | İnsanın aynı anda birbiriyle çelişen iki temel inancı veya kimliği benliğinde uyumlu şekilde barındıramaması | Güçlü |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kelimenin sadece etten kemikten oluşan karın veya göğüs boşluğuna indirgenerek ayetin sosyolojik ve itikadi bağlamından koparılması |
| Kur'an içi daha geniş anlam | جوف, fıtratın bölünemezliğini, insanın aynı anda iki temel zıt eksene (hak ve batıl, gerçek anne ve zıhâr edilen eş, öz evlat ve evlatlık) bağlanamayacağını bildiren ontolojik haznedir |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Ayetin getirdiği derin fıtrî ve hukuki ilkenin göz ardı edilip salt biyolojik bir mucize veya olağanüstü anatomi tartışmasına sıkıştırılması |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | İnsanın tek bir fıtrat üzere yaratıldığını, iç dünyasının yapay bölünmelere veya iki yüzlü çifte aidiyetlere elverişli olmadığını tek bir somut imgeyle ortaya koyduğu için |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Cahiliye döneminin zıhâr, evlatlık edinme ve kabilevi sahte bağlarını yıkan, hukuki ve fıtrî gerçekliği tesis eden Ahzâb suresi bağlamında |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | İnsanın hem mümin hem münafık kalabileceği, aynı anda iki zıt efendiye mutlak sadakat duyabileceği veya suni sözleşmelerle tabii bağların değiştirilebileceği zannını düzeltir |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Bir cismin, arazinin veya gövdenin dış çeperler tarafından çevrelenmiş, içi boş ve bir şeyleri barındırmaya elverişli korunaklı haznesi.
- Soyut anlam: İnsanın idrak, niyet ve bağlılıklarının merkezi olan, çift başlılık veya çelişkili iki nihai yöneliş kabul etmeyen tekil iç hacim.
- Sistematik karşılık: Ontolojik, hukuki ve itikadi düzeyde fıtratın birliği ve yapay/sahte aidiyetlerin hükümsüzlüğü ilkesi.
- LaTeX modeli: $$V \subset \mathbb{R}^3, \quad \partial V = S, \quad \dim(\mathcal{C}(V)) = 1, \quad C_1 \oplus C_2 \not\subset V$$
- LaTeX açıklaması: Formülde $V$, dış çeperi $S = \partial V$ ile sınırlandırılmış iç hacmi (جوف); $\mathcal{C}(V)$ bu hacmin taşıdığı idrak ve bilinç merkezini temsil eder. Boyutun 1 olması ($\dim = 1$), bu hacimde yalnızca tek bir merkezi yönelişin barınabileceğini gösterir. $C_1 \oplus C_2 \not\subset V$ ifadesi ise birbirinden bağımsız iki ayrı idrak merkezinin veya zıt niyetin aynı iç hacimde eşzamanlı olarak yer alamayacağını matematiksel olarak modeller.

## Geçtiği ayetler (1 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AC%D9%88%D9%81/occurrences?meal=IK

### [Ahzab 33:4](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%88%D9%81/ayet/33:4.md) — جَوْفِهِ

مَا جَعَلَ اللَّهُ لِرَجُلٍ مِنْ قَلْبَيْنِ فِي جَوْفِهِ وَمَا جَعَلَ أَزْوَاجَكُمُ اللَّائِي تُظَاهِرُونَ مِنْهُنَّ أُمَّهَاتِكُمْ وَمَا جَعَلَ أَدْعِيَاءَكُمْ أَبْنَاءَكُمْ ذَلِكُمْ قَوْلُكُمْ بِأَفْوَاهِكُمْ وَاللَّهُ يَقُولُ الْحَقَّ وَهُوَ يَهْدِي السَّبِيلَ

Meal (IK): Allah, bir kişinin içinde iki kalb yaratmadı. Ve eşlerinizi, anneleriniz gibi kendinize haram saymanız için yaratmamıştır. Evladlıklarınızı da öz oğullarınız kılmamıştır. Bunlar, dillerinize doladığınız sözlerinizdir. Allah ise hakkı söyler. Ve O, yolu doğrultur.

## Sözlükler (11)

### ★ Akevler Sözlüğü

Cevf kovuk demektir. Karın anlamına kulanılmaktadır. Batın hayvanlarda sırtın alt kısmı, cevf ise batnın iç kısmıdır.
“Cevf” karın, “cefa” boşluk demektir.

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%88%D9%81/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الجيم والفاء و و ا ي ء معهما
ج ف أ، ج أ ف، ف ج أ، ج ي ف، ف ي ج، ج و ف، ج ف و، ف ج و، و ج ف، ف و ج مستعملات
جفأ:
جَفَأَ الزَّبد يجفأ جفأً، والاسم: الجُفاءُ. وأجفأتِ القِدر زبدها، وجفأت به، أي: رمت به وطرحته. وجفأتُ الرَّجل، أي: احتملته وضربت به الأرض.
والجُفاءُ: الزَّبدُ فوق الماء، قال الله عز وجل: "لا أما الزَّبدُ فيذهب جُفاء".
جأف:
الجأفُ: ضربٌ من الفزعِ والخَوفِ. قال العجّاج:
كأنّ تحتي ناشطاً مُجأَّفا
والجأفُ: مثل الجوف، ورجلٌ مُجأفٌ: لا قلب له.
فجأ:
فجأهُ الأمدُ يفجؤهُ فجأةً.... وفاجأهُ يُفاجِئهُ مفاجأةً.. وفجئهُ لغةُ. وكل ما هجم عليك من أمرٍ لم تحتسبهُ فقد فجأك.
جيف:
جافتِ الجيفةُ، واجتافت، أي: أنتنت وأروحت. وجمع الجيفة، وهي الجثَّةُ الميَّتة والمنتنة: جِيفٌ وأجياف. وفي الحديث.
فيج:
الفَيجُ: اشتق من الفارسية، وهو رسول السلطان على رجلهِ. والفائجُ من الأرض ما اتسع منها بين جبلين، وجمعهُ: فوائج.
جوف:
والجَوف معروف، وجمعه: أجواف. وأهلُ الحجاز يُسمُّون فساطيط عمالهم: الأجواف.
والجائفة: الطَّعنةُ تدخل الجَوفَ. والجَوفُ: خلاءُ الجوف، كالقصبةِ الجوفاءِ. والجُوفانُ: جماعة الأجوف.
واجتاف الثَّورُ الكِناسِ، إذا دخل جوفه.
والجُواف: ضربٌ من السَّمك، الواحدة: جُوافة.
جفو:
جفا الشيءُ يجفُو جَفاءً، ممدود، كالسَّرج يجفو عن الظَّهر، إذا لم يلزمِ الظَّهر، والجنب يجفو عن الفراش، وتجافى مثله، قال:
إن جنبي عن الفراش لنابـي		كتجافي الأسرِّ فوق الظرابِ
وقال العجّاج:
وشجرَ الهُداب عنه فجفا
بسلهبين فوق أنفٍ أذلفا
والجفاءُ: يقصر ويمدُّ: نقيض الصِّلة. والجَفوةُ: ألزم في ترك الصِّلة من الجَفاء، لأن الجَفا قد يكون في فعلاته. إذا لم يكن له ملقٌ.
فجو:
فَجا قوسهُ يفجوها. وقوس فجواءُ: بان وترها عن كَبدها.
والفَجا في الفخذين خاصّة كالفحجِ، قال:
حنكةٌ فيها قِبالٌ وفجا
الحنكة: اللّثيمة، والفَجا: تباعدٌ في رُكبتيها.
والفجوةُ: متَّسعٌ في الأرض وغيرها.
وجف:
الوَجف: سُرعةُ السَّير.. وَجَفَت تجفُ وجيفاً. وأوجَفَها راكِبُها. ويقال: راكبُ البعير يوضعُ، وراكبُ الفرس يُوجِفُ.
فوج:
الفَوجُ: القطيع من الناس، والجميعُ: الأفواجُ.

##### Türkçe

باب **الجيم** ve **الفاء** ve **و** **ا** **ي** **ء** onlarla birlikte

**ج ف أ**، **ج أ ف**، **ف ج أ**، **ج ي ف**، **ف ي ج**، **ج و ف**، **ج ف و**، **ف ج و**، **و ج ف**، **ف و ج** kullanımdadırlar.

**جفأ**:
**جَفَأَ** köpüğü **يجفأ** **جفأً**; isim: **الجُفاءُ**. Ve tencere köpüğünü **أجفأتِ**; ve onunla **جفأت**; yani: onunla attın ve bıraktın. Ve adamı **جفأتُ**; yani: onu yüklendim ve onunla yere vurdum.
Ve **الجُفاءُ**: suyun üstündeki köpüktür; Allah azze ve celle dedi ki: "لا أما **الزَّبدُ** فيذهب **جُفاء**".

**جأف**:
**الجأفُ**: ürküntü ve korkudan bir tür vuruştur. **العجّاج** dedi:
كأنّ تحتي ناشطاً مُجأَّفا
Ve **الجأفُ**: **الجوف** gibidir; ve **مُجأفٌ** adam: kalbi yoktur.

**فجأ**:
Süre onu **فجأهُ**; onu **يفجؤهُ** **فجأةً**.... Ve onu **فاجأهُ**; onu **يُفاجِئهُ** **مفاجأةً**.. Ve **فجئهُ** bir lehçedir. Ve senin üzerine, hesap etmediğin bir işten her ne ansızın hücum ettiyse, muhakkak o seni **فجأك**.

**جيف**:
Leş **جافتِ**; ve **اجتافت**; yani: kokuştu ve koku saldı. Ve **الجيفة**’nin çoğulu—ki o ölü ve kokmuş cesettir—: **جِيفٌ** ve **أجياف**. Ve hadiste.

**فيج**:
**الفَيجُ**: Farsçadan türetilmiştir; ve o, sultanın yaya elçisidir. Ve yerden **الفائجُ**: iki dağ arasındaki ondan genişleyen şeydir; çoğulu: **فوائج**.

**جوف**:
Ve **الجَوف** bilinir; çoğulu: **أجواف**. Ve Hicaz ehli, işçilerinin çadırlarını: **الأجواف** diye adlandırırlar.
Ve **الجائفة**: **الجَوف**’a giren darbedir. Ve **الجَوفُ**: iç boşluğun boşluğudur; **القصبةِ الجوفاءِ** gibi. Ve **الجُوفانُ**: **الأجوف**’un topluluğudur.
Ve öküz, barınağa **واجتاف**; iç boşluğuna girdiği zaman.
Ve **الجُواف**: balıktan bir türdür; teki: **جُوافة**.

**جفو**:
Şey **جفا**; **يجفُو** **جَفاءً**; uzatılmıştır; eyerin sırttan **يجفو** etmesi gibi; sırtı tutmadığı zaman; ve yanın döşekten **يجفو** etmesi; ve **تجافى** onun gibidir; dedi ki:
إن جنبي عن الفراش لنابـي		كتجافي الأسرِّ فوق الظرابِ
Ve **العجّاج** dedi:
وشجرَ الهُداب عنه فجفا
بسلهبين فوق أنفٍ أذلفا
Ve **الجفاءُ**: kısaltılır ve uzatılır: **الصِّلة**’nin zıddıdır. Ve **الجَفوةُ**: **الجَفاء**’dan daha bağlayıcıdır, **الصِّلة**’yi terk etmede; çünkü **الجَفا** fiillerinde olabilir; onda yaltaklanma olmadığı zaman.

**فجو**:
Yayını **فَجا**; onu **يفجوها**. Ve **فجواءُ** yay: kirişi göbeğinden ayrıldı.
Ve **الفَجا** özellikle uyluklarda, **الفحجِ** gibi; dedi ki:
حنكةٌ فيها قِبالٌ وفجا
**الحنكة**: yüz örtüsü; ve **الفَجا**: dizlerinde ayrıklık.
Ve **الفجوةُ**: yerde ve başkasında bir genişliktir.

**وجف**:
**الوَجف**: yürüyüşün süratidir.. **وَجَفَت**; **تجفُ** **وجيفاً**. Ve binicisi onu **أوجَفَ**. Ve denir ki: devenin binicisi yavaş gider; atın binicisi ise **يُوجِفُ**.

**فوج**:
**الفَوجُ**: insanlardan sürüdür; ve hepsi: **الأفواجُ**.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%88%D9%81/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

الجَوْفُ: المطمئنُّ من الأرض. وجَوْفُ الإنسان: بطنُه. والأَجْوَفَانِ: البطنُ والفَرْجُ. والجَائِفَةُ: الطعنةُ التي تبلغ الجَوْفَ. قال أبو عبيد: وقد تكون التي تخالط الجَوْفَ. والتي تُنفذ أيضاً. وأَجَفْتُهُ الطعنةَ وجُفْتُهُ بها. وأَجَفْتُ الباب، أي رَدَدْتُهُ. قال أبو عبيدة: المَجوَفُ: الرجلُ الضخمُ الجوفِ. واسْتَجافَ الشيءُ، واسْتَجْوَفَ أي اتّسع. والجُوافُ بالضم: ضربٌ من السمك؛ والجُوفيُّ مثله. والجَوَفُ بالتحريك: مصدر قولك شيءٌ أَجْوَفُ. ودِلاءٌ جوفُ، أي واسعةٌ. وشجرةٌ جَوفاءُ، أي ذاتُ جَوْفٍ. وشيءٌ مُجَوَّفٌ، أي أَجْوَفُ وفيه تَجْويفٌ. والمُجَوَّفُ من الدواب: الذي يصعَد البَلَقُ حتَّى يبلغ البطنَ. واجْتافَهُ وتَجَوَّفَهُ بمعنىً، أي دخل جَوْفَهُ. وشيءٌ جَوْفيٌّ، أي واسع الجَوْفِ. وتَجَوَّفَتِ الخُوْصَةُ العَرفجَ، وذلك قبل أن تخرج هي منجَوْفِهِ.

##### Türkçe

**الجَوْفُ**: yerin çukur (alçak) kısmı. Ve insanın **جَوْفُ**u: karnı. Ve **الأَجْوَفَانِ**: karın ve ferç. Ve **الجَائِفَةُ**: **الجَوْفَ**a ulaşan darbe (mızrak/hançer yarası). Ebû Ubeyd dedi: Ve **الجَوْفَ** ile karışan da olabilir. Ve ayrıca nüfuz eden (delip geçen) de. Ve ona darbeyi **أَجَفْتُهُ** ve onunla onu **جُفْتُهُ**. Ve kapıyı **أَجَفْتُ**; yani onu geri çevirdim (kapattım). Ebû Ubeyde dedi: **المَجوَفُ**: **الجوفِ**u iri olan adam. Ve şey **اسْتَجافَ** etti, ve **اسْتَجْوَفَ**; yani genişledi. Ve **الجُوافُ** (ötre ile): balıktan bir tür; ve **الجُوفيُّ** de onun gibidir. Ve **الجَوَفُ** (hareke ile): “şey **أَجْوَفُ**” sözünün masdarı. Ve **دِلاءٌ جوفُ**: yani geniş. Ve **شجرةٌ جَوفاءُ**: yani **جَوْفٍ** sahibi. Ve **شيءٌ مُجَوَّفٌ**: yani **أَجْوَفُ**; ve onda **تَجْويفٌ** vardır. Ve binek hayvanlarından **المُجَوَّفُ**: **البَلَقُ**un yükselip karna ulaşıncaya kadar çıktığı (hayvan). Ve onu **اجْتافَهُ** ve onu **تَجَوَّفَهُ** aynı mânâdadır; yani onun **جَوْفَهُ**una girdi. Ve **شيءٌ جَوْفيٌّ**: yani **الجَوْفِ**u geniş. Ve **تَجَوَّفَتِ الخُوْصَةُ** **العَرفجَ**; bu, onun **منجَوْفِهِ**nden çıkmasından önce (olur).

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%88%D9%81/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الجيم والواو وما يثلثهما)
(جوي) الجيم والواو والياء أصلٌ يدلُّ على كراهة الشيء. يقال اجتَوَيْت البلادَ، إذا كرِهتَها وإنْ كنتَ في نَعْمةٍ، وجَوِيتُ. قال:
بَشِمْتُ بِنِيِّها وجَوِيْتُ عنها *** وعندي لو أردتُ لها دواءُ([1])ومن هذا الجَوَى، وهو داءُ القلْب. فأمّا الجِوَاءُ فهي الأرض الواسعة، وهي شاذَّةٌ عن الأصل الذي ذكرناه.
(جوب) الجيم والواو والباء أصلٌ واحد، وهو خَرْقُ الشيء. يقال جُبْتُ الأرضَ جَوْبا، فأنا جائبٌ وجَوّابٌ. قال الجعدي([2]):
أتاك أبو ليلى يَجوبُ به الدُّجَى *** دُجَى الليل جَوّابُ الفلاةِ عَثَمْثَمُ([3])ويقال:"هل عِندك جَائِبةُ خبرٍ" أي خبرٌ يجوب البلاد. والجَوْبَةُ كالغائط؛ وهو من الباب؛ لأنه كالخَرْق في الأرض. والجوْب: دِرعٌ تلبسُه المرأة، وهو مَجُوبٌ سمِّي بالمَصدر. والمجِْوَبُ: حديدةٌ يُجابُ بها، أي يُخْصَف.
وأصلٌ آخر، وهو مراجَعة الكلام، يقال كلمه فأجابَه جَواباً، وقد تجاوَبا مُجاوَبة. والمجابَةُ: الجواب. ويقولون في مَثَلٍ: "أساءَ سَمْعاً فأساء جابةً". وقال الكميتُ لقُضاعة في تحوُّلهم إلى اليمن:
وما مَنْ تَهتِفينَ لـه بِنَصْرٍ *** بِأسْرَعَ جابَةً لكِ مِنْ هَدِيلِ([4])العرب تقول: كان في سفينة نوحٍ عليه السلام فَرْخٌ، فطار فوقع في الماء فغرق، فالطَّير كلها تبكي عليه. وفيه يقول القائل([5]):
فقلتُ أتَبكي ذاتُ شَجْو تذكّرتْ *** هَدِيلاً وقد أودى وما كانَ تُبَّعُ([6])(جوت) الجيم والواو والتاء ليس أصلاً؛ لأنه حكايةُ صَوْتٍ، والأصواتُ لا تقاس ولا يقاس عليها. قال:
* كما رُعْتَ بالجَوْتِ الظِّماءَ الصَّوادِيا([7]) *
قال أبو عبيد: إنما كان الكسائيُّ ينشد هذا البيتَ لأجل النصب، فكان يقول: "كما رُعْتَ بالجَوْتَ" فحَكَى مع الألف واللام.
(جوح) الجيم والواو والحاء أصلٌ واحد، وهو الاستئصال. يقال جاحَ الشيءَ يَجُوحُهُ استأصله. ومنه اشتقاق الجائِحة.
(جوخ) الجيم والواو والخاء ليس أصلاً هو عندي؛ لأنّ بعضَه معرَّب، وفي بعضِه نَظر. فإنْ كان صحيحاً فهو جنسٌ من الخَرْقِ. يقال جَاخَ السَّيْلُ الوادِيَ يجُوخُه، إذا قلع أجرافَه. قال:
* فللصَّخْرِ من جَوْخِ السّيُولِ وجيبُ([8]) *
ذكره ابن دريد، وذكر غيره: تجوَّخَتِ البئرُ انهارَت.
والمعرّب من ذلك الجَوْخَان، وهو البيدر([9]).
(جود) الجيم والواد والدال أصلٌ واحد، وهو التسمُّح بالشيء، وكثْرةُ العَطاء. يقال رجلٌ جَوَادٌ بَيِّن الجُودِ، وقومٌ أجْواد. والجَوْد: المطر الغزير. والجَواد: الفرسُ الذّريع والسّريع، والجمع* جِيادٌ. قال الله تعالى إذْ عُرِضَ عَلَيْهِ بِالعَشِيِّ الصَّافِنَاتُ الجِيَادُ} [ص 31]. والمصدر الجُودَة. فأمّا قولهم: فلانٌ يُجاد إلى كذا، [فـ] كَأنه يُساقُ إليه.
(جور) [الجيم والواو والراء] أصلٌ واحد، وهو المَيْل عن الطَّريق. يقال جارَ جَوْراً. ومن الباب طَعَنَه فجَوَّره أي صَرَعه. ويمكن أن يكون هذا من باب الإبدال، كأنَّ الجيم بدلُ الكاف. وأمَّا الغَيْث الجِوَرّ، وهو الغَزير، فشاذ عن الأصل الذي أصَّلناه. ويمكن أن يكون من باب آخَرَ، وهو من الجيم والهمزة والراء؛ فقد ذكر ابن السّكيت أنّهم يقولون هو جُؤَرٌ على وزن فُعَلٍ([10]). فإن كان كذا فهو من الجُؤَار، وهو الصَّوت، كأنه يصوِّت إذا أصاب. وأنشد:
* لا تَسْقِهِ صَيِّبَ عَزَّافٍ جُؤَرْ([11]) *
 (جوز) الجيم والواو والزاء أصلان: أحدهما قطع الشيء، والآخَر وَسَط الشيء. فأمَّا الوَسَط فجَوْز كلِّ شيءٍ وَسَطه. والجَوْزَاء([12]): الشَّاة يبيضُّ وَسَطُها. والجوزاء: نجمٌ؛ قال قوم: سُمِّيت بها لأنها تَعترِض جَوْزَ السماء، أي وَسَطها. وقال قوم: سُمِّيت بذلك للكواكب الثلاثة التي في وَسَطها.
والأصل الآخَر جُزْت الموضع سِرْتُ فيه، وأجزته: خَلَّفْتُه وقطعته. وأَجَزْتُه نَفَذْتُه([13]) . قال امرؤ القيس:
فلما أجَزْنا ساحةَ الحيِّ وانْتَحى *** بنا بَطْنُ خبْتٍ ذي قِفَافٍ عَقَنْقَلِ([14])وقال أوس بن مَغْرَاءَ:
* حتّى يقال أجِيزُوا آلَ صَفْوَانا([15]) *
يمدحهم بأنَّهُم يُجيزُون الحاجَّ. والجَوَاز: الماء الذي يُسْقاهُ المالُ من الماشية والحَرْث، يقال منه استجَزْت فلاناً فأجَازَني، إذا أسْقَاكَ ماءً لأرضِكَ أو ماشيتك. قال القطامي:
[وقالوا] فُقَيْمٌ قَيِّمُ الماءِ فاستجِزْ *** عُبادةَ إنّ المستَجيزَ على قتْرِ([16])
أي ناحية.
 (جوس) الجيم والواو والسين أصلٌ واحد، وهو تخلُّل الشيء. يقال: جاسُوا خِلالَ الدِّيار يجُوسون. قال الله تعالى: ﴿فَجَاسُوا خِلاَلَ الدِّيَارِ﴾ [الإسراء 5]. وأما الجُوس فليس أصلاً؛ لأنه إتباع للجُوع؛ يقال: جُوعاً له وجُوساً له.
(جوظ) الجيم والواو والظاء أصلٌ واحدٌ لنعتٍ قبيح لا يُمْدَح به. قال قوم: الجَوَّاظ الكثير اللَّحْمِ المختالُ في مِشْيته. يقال: جَاظَ يَجُوظُ جَوَظاناً. قال:
* يعلو به ذا العَضَلِ الجَوَّاظا([17]) *
ويقال: الجوّاظ الأكولُ، ويقال الفاجر.
(جوع) الجيم والواو والعين، كلمةٌ واحدة. فالجوع ضِدّ الشّبَع. ويقال: عام مَجاعةٍ ومَجوعة([18]).
(جوف) الجيم والواو والفاء كلمةٌ واحدة، وهي جَوْفُ الشيء. يقال هذا جَوْفُ الإنسان، وجوفُ كلِّ شيء. وطَعْنَةٌ جائِفَةٌ، إذا وصلت إلى الجَوْفِ. وقِدْرٌ جَوْفاءُ: واسعةُ الجَوْفِ. وجَوْفُ عَيْرٍ: مكانٌ حماهُ رجل اسمه حِمار. وفي المثل: "أخْلَى مِنْ جَوْفِ عَيْر". وأصله رجلٌ كان يحمي وادياً لـه. وقد ذُكر حديثُهُ في كتاب العين.
(جول) الجيم والواو واللام أصلٌ واحد، وهو الدَّوَرَان. يقال جالَ يجول [جَوْلاً] وجَوَلاناً، وأجَلْتُه أنا. هذا هو الأصل، ثمّ يشتق منه. فالجُول: ناحية البئر، والبئر لها جوانِبُ يُدَارُ فيها. قال:
رَمَانِي بأمْرٍ كنتُ منه ووَالِدِي  *** بَرِيَّاً ومِنْ جُولِ الطّوِيّ رماني([19])والمِجْوَلُ: الغَدير([20])، وذك أنّ الماء يَجُول فيه. وربما شُبِّهت الدِّرعُ به لصفاء لونها. والمِجْوَل: التُّرْس والمِجْوَل: قميصٌ يَجوُلُ فيه لابسُه. قال امرؤ القيس:
* إذا ما اسبكرَّتْ بَيْنَ دِرْعٍ ومِجْوَلِ([21]) *
ويقال لصغار المال جَوَلان، ذلك أنّه يَجُول بين الجِلَّة. وقال الفراء: ما لفُلانٍ جُولٌ، أي ماله رأيٌ. وهذا مشتقٌّ من الذي ذكرناه، لأنَّ صاحب الرأي يُدِيرُ رأيَهُ ويُعْمِلُه. فأمّا الجَوْلانُ فبلدٌ؛ وهو اسمٌ موضوعٌ. قال:
فآبَ مُضِلُّوهُ بِعَينٍ جَلِيَّةٍ *** وغُودِرَ بالجَوْلانِ حَزْمٌ ونائِلُ([22])
(جون) الجيم والواو والنون أصلٌ واحد. زعم بعض النحوييِّن أنَّ الجَون معرّب، وأنه اللون الذي يقوله الفُرْس "الكُونَهْ([23])" أي لون* الشيء. قال: فلذلك يقال الجَونُ الأسود والأبيض. وهذا كلامٌ لا معنى لـه. والجَوْن عند أهل اللُّغةِ قاطبةً اسمٌ يقع على الأسود والأبيض، وهو بابٌ من تسمية المتضادَّين بالاسم الواحد، كالنَّاهل، والظّنّ، وسائرِ ما في الباب.
والجَوْنَة: الشَّمسُ. فقال قومٌ: سمِّيت لبياضها. ومن ذلك حديث الدِّرع التي عُرضتْ على الحجّاج فكاد لا يراها لصفائها. فقال له بعضُ مَنْ حضره([24]): "إنّ الشّمس جَوْنةٌ"، أي صافيةٌ ذاتُ شعاعٍ باهر. وقال قومٌ: بل سُمِّيت جَوْنةً لأنّها إذا غابَتْ اسوادّت.
فأمّا الجُونَة فمعروفة، ولعلَّها أن تكون معرّبة؛ والجمع جُوَن. قال الأعشى:
* وكان المِصاعُ بما في الجُوَنْ([25]) *
--------------ـــــ
([1]) البيت لزهير في ديوانه 83 والمجمل واللسان (جوى). والنيّ بالكسر: مسهل النيء.
([2]) هو النابغة الجعدي يمدح ابن الزبير، كما في اللسان (عثم).
([3]) عنى بالعثمثم الجمل القوي الشديد.
([4]) البيت في اللسان (هدل).
([5]) هو نصيب، كما في اللسان (هدل).
([6]) أي وقد أودى الهديل ولم يكن تبع قد خلق.
([7]) البيت يروى لشاعرين. أحدهما عويف القوافي، وصدر بيته، كما في الخزانة (3: 86):
* دعاهن ردفي فارعوين لصوته *
          والاخر سحيم عبد بني الحسحاس، وصدر بيته كما في الخزانة:
* وأوده ردفي فارعوين لصوته *
          وأوده بالإبل: صاح بها. وأنشد البيت في اللسان (جوت) بدون نسبة.
([8]) هذا العجز في اللسان (جوخ) بدون نسبة. لكن أنشد بعده:
ألثت علينا ديمة بعد وابل *** فللجزع من جوخ السيول قسيب
          ونسبه إلى حميد بن ثور، أو النمر بن تولب. وانظر الجمهرة (2: 63) وديوان حميد 51.
([9]) في الأصل: "الأندر"، صوابه من المجمل واللسان. وانظر المعرب للجواليقي 110.
([10]) في المجمل: "جور مثل نغر". وفي القاموس: "وجؤر كصرد". وفي اللسان (مادة جور): "جور" مضبوطاً بالقلم بضم الجيم وفتح الواو وتشديد الراء. وليس بشيء. لكنه في (مادة جأر) على الصواب. قال: "وغيث جؤر مثل نغر".
([11]) البيت لجندل بن المثنى، كما في اللسان (جأر). وأنشده في (جور) محرف الضبط. وقبله:  * يا رب رب المسلمين بالسور *
([12]) في الأصل: "والجوز تحريف.
([13]) ويقال أيضاً: "أنفذته". وفي اللسان: "أنفذت القوم إذا خرقتهم ومشيت في وسطهم. فإن جزتهم حتى تخلفهم قلت نفذتهم بلا ألف أنفذهم. قال: ويقال فيها بالألف".
 ([14])من معلقته. ويروى: "ذي حقاف".
 ([15])في الأصل: "صوفانا" تحريف. وصدر البيت في اللسان (جوز):
* ولا يريمون للتعريف موقفهم *
([16]) التكملة في أوله من ديوان القطامي 86 واللسان (جوز).
([17]) انظر ملحقات ديوان العجاج 82، وقد ذكر الناشر أن هذه الملحقات بعضها للعجاج وبعضها لرؤبة، وكذا اللسان (جوظ).
([18]) مجوعة، بفتح فضم، وبفتح فسكون ففتح.
([19]) البيت لابن أحمر، أو للأزرق بن طرفة بن العمرد الفراصي، كما في اللسان (جول).
([20]) لم يذكر هذا المعنى في اللسان والقاموس والجمهرة. وجاء في المجمل.
([21]) من معلقته وصدره:  * إلى مثلها يرنو الحليم صبابة *
([22]) البيت للنابغة في ديوانه 62 واللسان (ضلل).
([23]) لفظه في الفارسية "كونه" أو "كونا" بالكاف الفارسية المضمومة. انظر معجم استينجاس 1105، 1106.
([24]) هو أنيس الجرمي، كان فصيحاً. انظر اللسان (جون).
([25]) صدره كما في الديوان 15 واللسان (جون): * إذا هن نازلن أقرانهن *

ـ

##### Türkçe

(باب **الجيم** و**الواو** وما يثلثهما)

(**جوي**) **الجيم** ve**الواو** ve**الياء**; bir asıldır; şeyden hoşlanmamaya delâlet eder. Denir: **اجتَوَيْتُ البلادَ**; onu kerih gördüğün zaman, her ne kadar bir nimet içinde olsan da; ve **جَوِيتُ**. Dedi:
بَشِمْتُ بِنِيِّها وجَوِيْتُ عنها *** وعندي لو أردتُ لها دواءُ([1])
Ve bundan **الجَوَى**; o, kalbin hastalığıdır. Ama **الجِوَاءُ** geniş arazidir; ve zikrettiğimiz asıldan şâzdır.

(**جوب**) **الجيم** ve**الواو** ve**الباء** bir tek asıldır; o da şeyin delinmesidir. Denir: **جُبْتُ الأرضَ جَوْباً**; ben **جائبٌ** ve **جَوّابٌ**um. el-Ca‘dî([2]) dedi:
أتاك أبو ليلى يَجوبُ به الدُّجَى *** دُجَى الليل جَوّابُ الفلاةِ عَثَمْثَمُ([3])
Ve denir: “**هل عِندك جَائِبةُ خبرٍ**” yani beldeleri delen (dolaşan) bir haber. Ve **الجَوْبَةُ** çukur gibi; ve o, babdandır; çünkü o, yerde bir delik gibidir. Ve **الجوْب**: kadının giydiği bir zırhtır; o **مَجُوبٌ**dur; masdar ile adlandırıldı. Ve **المجِْوَبُ**: onunla **يُجابُ** olunan bir demirdir; yani yamanır.

Ve başka bir asıl: o da sözün geri dönüşüdür; denir: onunla konuştu da ona **جَواباً** cevap verdi; ve gerçekten **تجاوَبا مُجاوَبة** karşılıklı cevaplaştılar. Ve **المجابَةُ**: cevap. Ve bir meselde derler: “**أساءَ سَمْعاً فأساء جابةً**”. el-Kumeyt, Kudâ‘a’ya Yemen’e dönüşlerinde dedi:
وما مَنْ تَهتِفينَ لـه بِنَصْرٍ *** بِأسْرَعَ جابَةً لكِ مِنْ هَدِيلِ([4])
Arap der ki: Nûh’un gemisinde -ona selâm olsun- bir yavru vardı; uçtu da suya düştü, boğuldu; bunun üzerine bütün kuşlar onun için ağlar. Ve onda söyleyenin([5]) sözü:
فقلتُ أتَبكي ذاتُ شَجْو تذكّرتْ *** هَدِيلاً وقد أودى وما كانَ تُبَّعُ([6])

(**جوت**) **الجيم** ve**الواو** ve**التاء** asıl değildir; çünkü o bir ses taklididir; sesler kıyas edilmez ve onlara kıyas yapılmaz. Dedi:
* كما رُعْتَ بالجَوْتِ الظِّماءَ الصَّوادِيا([7]) *
Ebû Ubeyd dedi: el-Kisâî bu beyti ancak nasb için okurdu; şöyle derdi: “**كما رُعْتَ بالجَوْتَ**”; böylece **الألف** ve **اللام** ile birlikte hikâye etti.

(**جوح**) **الجيم** ve**الواو** ve**الحاء** bir tek asıldır; o da kökünden söküp yok etmedir. Denir: **جاحَ الشيءَ يَجُوحُهُ**; onu kökünden söküp yok etti. Ve ondan **الجائِحة**nın اشتقاقı.

(**جوخ**) **الجيم** ve**الواو** ve**الخاء** asıl değildir, benim yanımda; çünkü onun bir kısmı mu‘arrebdir, bir kısmında da nazar vardır. Eğer sahih ise, o delik (kumaş) cinsinden bir cinstir. Denir: **جَاخَ السَّيْلُ الوادِيَ يجُوخُه**; onun yarlarını söküp kopardığı zaman. Dedi:
* فللصَّخْرِ من جَوْخِ السّيُولِ وجيبُ([8]) *
Bunu İbn Düreyd zikretti; başkası da zikretti: **تجوَّخَتِ البئرُ**; çöktü.

Ve bunun mu‘arreb olanı **الجَوْخَان**dır; o da harman yeridir([9]).

(**جود**) **الجيم** ve**الواد** ve**الدال** bir tek asıldır; o da şeyde cömert davranmak ve bağışın çokluğudur. Denir: **رجلٌ جَوَادٌ**; **الجُودِ**u açık (belli) olan; ve **قومٌ أجْواد**. Ve **الجَوْد**: bol yağmur. Ve **الجَواد**: çevik ve hızlı at; çoğulu **جِيادٌ**. Allah Teâlâ dedi: إذْ عُرِضَ عَلَيْهِ بِالعَشِيِّ الصَّافِنَاتُ الجِيَادُ} [ص 31]. Masdar **الجُودَة**dır. Ama onların “falanca şuna **يُجاد**” sözleri; sanki ona doğru sevk ediliyor gibidir.

(**جور**) [**الجيم** ve**الواو** ve**الراء**] bir tek asıldır; o da yoldan sapmadır. Denir: **جارَ جَوْراً**. Ve babdandır: ona sapladı da onu **فجَوَّره**; yani onu yere serdi. Ve bu, ibdâl babından olabilir; sanki **الجيم** **الكاف**ın bedelidir. Ama **الغَيْث الجِوَرّ**; o, bol olandır; asıl kıldığımız asıldan şâzdır. Ve başka bir babdan olabilir; o da **الجيم** ve **الهمزة** ve **الراء**dandır; İbnü’s-Sikkît zikretti ki onlar “o **جُؤَرٌ**dur” derler, **فُعَلٍ** vezninde([10]). Eğer böyle ise, o **الجُؤَار**dandır; o da sestir; sanki isabet ettiği zaman ses çıkarır. Ve şu beyti okudu:
* لا تَسْقِهِ صَيِّبَ عَزَّافٍ جُؤَرْ([11]) *

(**جوز**) **الجيم** ve**الواو** ve**الزاء** iki asıldır: biri şeyin kesilmesi, diğeri şeyin ortası. Ortaya gelince: her şeyin **جَوْز**u onun ortasıdır. Ve **الجَوْزَاء**([12]): ortası beyazlayan koyun. Ve **الجوزاء**: bir yıldızdır; bir kavim dedi: ona bu ad verildi; çünkü göğün **جَوْز**una, yani ortasına, karşıdan geçer. Bir kavim de dedi: ortasında bulunan üç yıldız sebebiyle buna bu ad verildi.

Diğer asıl: **جُزْتُ الموضع**; onda yürüdüm. Ve **أجزته**: onu geride bıraktım ve onu kestim (aştım). Ve **أَجَزْتُه**: onu delip geçtim([13]). İmru’ul-Kays dedi:
فلما أجَزْنا ساحةَ الحيِّ وانْتَحى *** بنا بَطْنُ خبْتٍ ذي قِفَافٍ عَقَنْقَلِ([14])
Ve Evs b. Mağrâe dedi:
* حتّى يقال أجِيزُوا آلَ صَفْوَانا([15]) *
Onları, hacıyı geçirdikleri (yol verdikleri) için övüyor. Ve **الجَوَاز**: hayvanlardan ve ekinden olan malın sulandığı sudur; ondan denir: falancadan **استجَزْت** de o bana **أجَازَني**; arazin veya hayvanın için sana su verdiği zaman. el-Kutâmî dedi:
[وقالوا] فُقَيْمٌ قَيِّمُ الماءِ فاستجِزْ *** عُبادةَ إنّ المستَجيزَ على قتْرِ([16])
yani bir taraf.

(**جوس**) **الجيم** ve**الواو** ve**السين** bir tek asıldır; o da şeyin arasına girip dolaşmadır. Denir: **جاسُوا خِلالَ الدِّيار**; dolaşırlar. Allah Teâlâ dedi: ﴿فَجَاسُوا خِلاَلَ الدِّيَارِ﴾ [الإسراء 5]. Ama **الجُوس** asıl değildir; çünkü **الجُوع**a tâbidir; denir: “ona **جُوعاً**” ve “ona **جُوساً**”.

(**جوظ**) **الجيم** ve**الواو** ve**الظاء** bir tek asıldır; övülmeyen çirkin bir niteleme içindir. Bir kavim dedi: **الجَوَّاظ** çok etli, yürüyüşünde kibirlenen kimsedir. Denir: **جَاظَ يَجُوظُ جَوَظاناً**. Dedi:
* يعلو به ذا العَضَلِ الجَوَّاظا([17]) *
Ve denir: **الجوّاظ** obur; ve denir: günahkâr.

(**جوع**) **الجيم** ve**الواو** ve**العين**; tek bir kelimedir. **الجوع** tokluğun zıddıdır. Ve denir: **عام مَجاعةٍ** ve **مَجوعة**([18]).

(**جوف**) **الجيم** ve**الواو** ve**الفاء** tek bir kelimedir; o da şeyin **جَوْف**udur. Denir: bu insanın **جَوْف**udur; ve her şeyin **جوف**u. Ve **طَعْنَةٌ جائِفَةٌ**; **الجَوْف**a ulaştığı zaman. Ve **قِدْرٌ جَوْفاءُ**: **الجَوْف**u geniş olan. Ve **جَوْفُ عَيْرٍ**: adı **حِمار** olan bir adamın koruduğu bir yerdir. Ve meselde: “**أخْلَى مِنْ جَوْفِ عَيْر**”. Aslı: bir adam vardı, kendisine ait bir vadiyi korurdu. Onun hadisi **كتاب العين**de zikredilmiştir.

(**جول**) **الجيم** ve**الواو** ve**اللام** bir tek asıldır; o da dönmedir. Denir: **جالَ يجول** [**جَوْلاً**] ve **جَوَلاناً**; ve ben onu **أجَلْتُه**. Bu asıldır; sonra ondan türetilir. **الجُول**: kuyunun tarafıdır; kuyunun, içinde dönülen yanları vardır. Dedi:
رَمَانِي بأمْرٍ كنتُ منه ووَالِدِي  *** بَرِيَّاً ومِنْ جُولِ الطّوِيّ رماني([19])
Ve **المِجْوَلُ**: küçük gölcüktür([20]); ve zikredildi ki su onun içinde dolaşır. Ve bazen zırh, renginin berraklığı sebebiyle ona benzetilmiştir. Ve **المِجْوَل**: kalkandır; ve **المِجْوَل**: giyenin içinde dolaştığı gömlektir. İmru’ul-Kays dedi:
* إذا ما اسبكرَّتْ بَيْنَ دِرْعٍ ومِجْوَلِ([21]) *
Ve küçük mallara **جَوَلان** denir; çünkü o, büyüklerin arasında dolaşır. el-Ferrâ dedi: falancanın **جُولٌ**u yoktur; yani onun görüşü yoktur. Bu, zikrettiğimizden türemiştir; çünkü görüş sahibi, görüşünü döndürür ve işletir. Ama **الجَوْلان** bir beldedir; o konulmuş bir isimdir. Dedi:
فآبَ مُضِلُّوهُ بِعَينٍ جَلِيَّةٍ *** وغُودِرَ بالجَوْلانِ حَزْمٌ ونائِلُ([22])

(**جون**) **الجيم** ve**الواو** ve**النون** bir tek asıldır. Bazı nahivciler iddia etti ki **الجَون** mu‘arrebtir; ve o, Farsların “**الكُونَهْ([23])**” dediği renktir; yani şeyin rengi. Dedi: bu yüzden **الجَونُ** siyah ve beyaz denir. Bu, mânâsı olmayan bir sözdür. **الجَوْن** dil ehlinin tamamına göre siyah ve beyaz üzerine vâki olan bir isimdir; bu, zıtları tek isimle adlandırma babındandır; **النَّاهل** ve **الظّنّ** ve babdaki diğerleri gibi.

Ve **الجَوْنَة**: güneştir. Bir kavim dedi: beyazlığından dolayı adlandırıldı. Ve bundan, el-Haccâc’a arz olunan zırh hadisi; berraklığından dolayı onu neredeyse göremedi. Bunun üzerine yanında bulunanlardan([24]) biri ona dedi: “**إنّ الشّمس جَوْنةٌ**”; yani berrak, göz alıcı ışın sahibi. Bir kavim dedi: bilakis **جَوْنة** diye adlandırıldı; çünkü battığı zaman karardı.

Ama **الجُونَة** bilinen (şey)dir; belki de mu‘arreb olması umulur; çoğulu **جُوَن**. el-A‘şâ dedi:
* وكان المِصاعُ بما في الجُوَنْ([25]) *

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%88%D9%81/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ج و ف
في جوفه داء‏.‏
وشيء أجوف وقناة جوفاء‏:‏ خلـاف أصـم وصمـاء وقصـب جـوف وفـرس مجوف بلقاً‏:‏ بلغ البلق جوفه‏.‏
قال‏:‏ ومجوف بلقاً ملكت عنانه يعدو على خمـس قوائمـه زكـا وجافه الطعن والدواء‏:‏ وصل إلى جوفه وأجافه الطاعن وطعنه جائفـة‏.‏
واجتـاف الوحشـي كناسه وتجوّفه‏:‏ دخل جوفه‏.‏
ونزلوا جوفاً من أجواف الأرض وهو المكان الواسعالمطمئن‏.‏
ومن المجاز‏:‏ رجل أجوف ومجوف‏:‏ جبان لا فؤاد له وقوم جوف‏.‏
قال حسان‏:‏ ألا أبلـغ أبـا سفيـان عني فأنت مجوف نخـب هـواء وقال‏:‏ حار بن كعب ألا أحلام تزجركم عنّا وأنتم من الجوف الجماخير وأجيفوا الأبواب‏:‏ ردوها وأغلقوها‏.‏
وأهلك الناس الأجوفان‏:‏ البطن والفرج‏.‏

##### Türkçe

ج و ف
Onun **جوف**’unda hastalık vardır.‏
**أجوف** bir şey ve **قناة جوفاء**: **أصم** ve **صماء**’nın zıddıdır; **قصب جوف** ve **فرس مجوف بلقاً**: alaca onun **جوف**’una ulaştı.‏
Dedi ki: ve **مجوف بلقاً**; dizginini tuttum, beş ayağı üzerinde koşar; ve **جافه الطعن والدواء**: onun **جوف**’una ulaştı; **أجافه الطاعن** ve onu **جائفة** olarak yaraladı.‏
**اجتاف الوحشي كناسه وتجوّفه**: onun **جوف**’una girdi.‏
Ve yerin **أجواف**’ından bir **جوف**’a indiler; o, geniş, alçak (çukur) yerdir.‏
Mecazdan: **رجل أجوف ومجوف**: kalbi olmayan korkak; ve **قوم جوف**.‏
Hassân dedi ki: Dikkat edin, benden **أبا سفيان**’a ulaştırın; çünkü sen **مجوف**’sun, **نخب** **هواء**. Ve dedi ki: **حار بن كعب**; hiç akıllar sizi bizden alıkoymaz mı, hâlbuki siz **الجوف الجماخير**’densiniz. Ve **أجيفوا الأبواب**: onları geri çevirdiler ve kapattılar.‏
İnsanları iki **أجوف** helâk etti: karın ve ferç.‏

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%88%D9%81/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

الجَوْفُ: المطمئن من الأَرض. وجَوْفُ الإنسان: بطنه، معروف. ابن سيده: الجَوْفُ باطِنُ البَطْنِ، والجَوْفُ ما انْطَبَقَتْ عليه الكَتِفان والعَضُدان والأَضْلاعُ والصُّقْلانِ، وجمعها أَجوافٌ.
وجافَه جَوْفاً: أَصابَ جَوْفَه. وجافَ الصَّيْدَ: أَدخل السهم في جَوْفِه ولم يظهر من الجانب الآخر. والجائفةُ: الطعْنةُ التي تبلغ الجوف. وطعْنَةٌ جائفة: تُخالِط الجوْف، وقيل: هي التي تَنْفُذُه. وجافَه بها وأَجافَه بها: أَصابَ جوفه. الجوهري: أَجَفْتُه الطعْنةَ وجُفْتُه بها؛ حكاه عن الكسائي في باب أَفْعَلْتُ الشيء وفَعَلْتُ به. ويقال: طَعَنْتُه فجُفْتُه وجافَه الدَّواءُ، فهو مَجُوفُ إذا دخل جَوْفَه. ووِعاء مُسْتَجافٌ: واسِعٌ. واسْتَجافَ الشيءُ واسْتَجْوَفَ: اتَّسَعَ؛ قال أَبو دواد:
فَهْيَ شَوْهاءُ كالجُوالِقِ، فُوها
مُسْتَجافٌ يَضِلُّ فيه الشَّكِيمُ
واسْتَجَفْتُ المكانَ: وجدته أَجْوَفَ.
والجَوَفُ، بالتحريك: مصدر قولك شيء أَجْوَفُ. وفي حديث خلق آدم، عليه السلام: فلما رآه أَجْوَفَ عَرَفَ أَنه خَلْقٌ لا يَتَمالَكُ؛ الأَجْوَفُ: الذي له جَوْفٌ، ولا يتمالَك أَي لا يَتَماسَكُ. وفي حديث عِمْران: كان عمر أَجْوَفَ جليداً أَي كبير الجوْفِ عظيمه. وفي حديث خُبَيْب: فَجافَتْني؛ هو من الأَوّل أَي وصلت إلى جَوْفي. وفي حديث مسروق في البعير الـمُتَرَدِّي في البئر: جُوفُوه أَي اطْعَنُوه في جوفه. وفي الحديث: في الجائفة ثُلُثُ الدِّيةِ؛ هي الطعنة التي تَنْفُذُ إلى الجوف. يقال: جُفْتُه إذا أَصَبْتَ جَوْفَه، وأَجَفْتُه الطَّعْنَة وجُفْتُهُ بها. قال ابن الأَثير: والمراد بالجوف ههنا كلُّ ما له قوة مُحِيلةٌ كالبَطْن والدِّماغ. وفي حديث حُذيْفَة: ما مِنَّا أَحَدٌ لو فُتِّشَ إلا فُتِّش عن جائفةٍ أَو مُنَقِّلةٍ؛ الـمُنَقِّلَةُ من الجراح: ما ينقل العظم عن موضعه، أَراد ليس أَحدٌ إلا وفيه عَيْب عظيم فاستعار الجائفةَ والمنقِّلةَ لذلك. والأَجْوَفانِ: البَطْنُ والفَرْجُ لاتِّساعِ أَجْوافِهما. أَبو عبيد في قوله في الحديث: لا تَنْسَوُا الجوْفَ وما وَعَى أَي ما يدخل فيه من الطعام والشراب، وقيل فيه قولان: قيل أَراد بالجوف البطن والفرج معاً كما قال إن أَخْوَفَ ما أَخافُ عليكم الأَجْوفان، وقيل: أَراد بالجوْفِ القلب وما وَعى وحَفِظَ من مَعْرِفةِ اللّه تعالى. وفرس أَجْوَفُ ومَجُوف ومُجَوَّفٌ: أَبيضُ الجوْفِ إلى منتهى الجنبين وسائرُ لونِه ما كان. ورجل أَجْوَفُ: واسع الجوْفِ؛ قال:
حارِ بْنَ كَعْبٍ، أَلا الأَحْلامُ تَزْجُرُكم
عَنّا، وأَنـْتُمْ من الجُوفِ الجَماخِيرِ؟
(* قوله «ألا الاحلام» في الاساس: ألا أحلام.)
وقول صخر الغَيّ:
أَسالَ منَ الليلِ أَشْجانَه،
كأَنَّ ظَواهِرَه كُنَّ جُوفا
يعني أَن الماء صادَفَ أَرضاً خَوَّارةً فاسْتَوْعَبَتْه فكأَنها جوفاء غير مُصْمَتةٍ. ورجل مَجوفٌ ومُجَوَّف: جَبانٌ لا قَلْبَ له كأَنه خالي الجوْفِ من الفُؤَادِ؛ ومنه قول حَسّان:
أَلا أَبْلِغْ أَبا سُفْيانَ عَنِّي:
فأَنت مُجَوَّفٌ نَخِبٌ هَواء
أَي خالي الجوف من القلب. قال أَبو عبيدة: الـمَجُوف الرَّجُل الضخم (*
قوله «الرجل الضخم» كذا في الأصل وشرح القاموس وبعض نسخ الصحاح، وفي بعض آخر: الرحل، بالحاء، وعليه يجيء الشاهد.) الجوف؛ قال الأَعشى يصف ناقته: هِيَ الصَّاحِبُ الأَدْنى وبَيْني وبَيْنَها
مَجُوفٌ عِلافيٌّ، وقِطْعٌ ونُمْرُقُ
يعني هي الصاحِب الذي يَصْحَبُني. وأَجَفْتُ البابَ: رددْتُه؛ وأَنشد ابن بري:
فَجِئنا من البابِ الـمُجافِ تَواتُراً،
وإنْ تَقعُدا بالخَلْفِ، فالخَلْفُ واسِعُ
وفي حديث الحج: أَنه دخل البيت وأَجافَ البابَ أَي ردّه عليه. وفي الحديث: أَجِيفُوا أَبوابَكم أَي رُدُّوها. وجَوْفُ كل شيء: داخِلُه. قال سيبويه: الجَوفُ من الأَلفاظ التي لا تستعمل ظرفاً إلا بالحروف لأَنه صار مختصاً كاليد والرجل. والجَوْفُ من الأَرض: ما اتَّسع واطْمَأَنَّ فصار كالجوف؛ وقال ذو الرمة:
مُوَلَّعةً خَنْساء ليسَتْ بنَعْجةٍ،
يُدَمِّنُ أَجْوافَ المِياهِ وَقِيرُها
وقول الشاعر:
يَجْتابُ أَصْلاً قالِصاً مُتَنَبِّذاً
بِعُجُوبِ أَنـْقاءٍ، يَمِيلُ هَيامُها
من رواه يجتاف، بالفاء، فمعناه يدخل، يصف مطراً. والقالص: الـمُرْتفع. والـمُتَنَبِّذ: الـمُتَنَحّي ناحيةً. والجوف من الأَرض أَوسع من الشِّعْب تَسِيلُ فيه التِّلاعُ والأَودية وله جِرَفةُ، وربما كان أَوْسَعَ من الوادي وأَقْعَر، وربما كان سهلاً يُمْسك الماء، وربما كان قاعاً مستديراً فأَمسك الماء. ابن الأَعرابي: الجَوْف الوادي. يقال: جوْفٌ لاخٌ إذا كان عَميقاً، وجوف جِلواح: واسِعٌ، وجَوْفٌ زَقَبٌ: ضَيِّقٌ. أَبو عمرو: إذا ارتفع بَلَقُ الفرس إلى جنبيه فهو مُجَوَّفٌ بَلَقاً؛ وأَنشد: ومُجَوَّف بَلَقاً مَلَكْتُ عِنانَه،
يَعْدُو على خَمْسٍ، قَوائِمُه زَكا
أَراد أَنه يعدو على خمس من الوحْش فيصيدها، وقوائمه زكا أَي ليست خَساً ولكنها أَزواج، ملكْتُ عِنانَه أَي اشترؤيته ولم أَسْتَعِرْه. أَبو عبيدة: أَجْوَفُ أَبْيَضُ البطنِ إلى منتهى الجَنْبَيْنِ ولون سائره ما كان، وهو الـمُجَوَّفُ بالبلَق ومُجَوَّفٌ بلَقاً. الجوهري: المجوّف من الدوابّ الذي يَصْعَدُ البلق حتى يَبْلُغَ البطنَ؛ عن الأَصمعي؛ وأَنشد لطفيل:شَميط الذنابى جُوِّفَتْ، وهي جَوْنةٌ
بِنُقْبة دِيباجٍ، ورَيْطٍ مُقَطَّعِ
واجتافَه وتَجَوَّفَه بمعنى أَي دخل في جوْفِه. وشيء جُوفيٌّ أَي واسِعُ الجَوْفِ. ودِلاءٌ جُوفٌ أَي واسِعة. وشجرة جَوْفاء أَي ذات جَوْفٍ. وشيء مُجَوَّفٌ أَي أَجْوَفُ وفيه تَجْوِيفٌ. وتَلْعة جائفةٌ: قَعِيرةٌ. وتِلاعٌ جَوائِفُ، وجَوائِفُ النَّفْسِ: ما تَقَعَّرَ من الجوْفِ ومَقارّ الرُّوحِ؛ قال الفرزدق:
أَلم يَكْفِني مَرْوانُ، لَـمّا أَتَيْتُهُ
زِياداً، وردَّ النَّفْسَ بَيْنَ الجَوائِفِ؟
وتَجَوَّفَتِ الخُوصةُ العَرْفَجَ: وذلك قبل أَن تخرج وهي في جَوْفِه. والجَوَفُ: خَلاء الجوْفٍ كالقَصبةِ الجَوْفاء. والجُوفانُ: جمع الأَجْوَفِ. واجتافَ الثَّوْرُ الكِناسَ وتَجَوَّفَه، كلاهما: دخل في جوْفه؛ قال العجاج يصف الثورَ والكِناسَ:
فهْو، إذا ما اجْتافَه جُوفيُّ،
كالخُصِّ إذْ جَلَّلَه الباريُّ
وقال ذو الرمة:
تَجَوَّفَ كلِّ أَرْطاةٍ رَبُوضٍ
من الدَّهْنا تَفَرَّعَتِ الحِبالا
والجَوْفُ: موضع باليمن، والجَوْفُ: اليمامة، وباليمن وادٍ يقال له الجوف؛ ومنه قوله:
الجَوْفُ خَيْرٌ لَكَ من أَغْواطِ،
ومِنْ أَلاءَاتٍ ومِنْ أُراطِ
(* قوله «أراط» في معجم ياقوت: أراط، بالضم، من مياه بني نمير، ثم قال: وأراط باليمامة. وفي اللسان في مادة أرط: فأما قوله الجوف إلخ فقد يجوز أن يكون أراط جمع أرطاة وهو الوجه وقد يكون جمع أرطى ا هـ. وفيه أيضاً ان الغوط والغائط المتسع من الأرض مع طمأنينة وجمعه اغواط ا هـ. وألاءات بوزن علامات وفعالات كما في المعجم وغيره موضع.)
وجَوْفُ حِمارٍ وجوْفُ الحِمار: وادٍ منسوب إلى حِمارِ بن مُوَيْلِعٍ رجل من بقايا عاد، فأَشرك باللّه فأَرسل اللّه عليه صاعقةً أَحْرَقَتْه والجَوْفَ، فصار مَلْعباً للجن لا يُتَجَرَّأُ على سلوكه؛ وبه فسر بعضهم قوله:
وخَرْقٍ كَجَوْف العَيْرِ قَفْرٍ مَضَلّة
أَراد كجوف الحِمار فلم يستقم له الوزن فوضع العيرَ موضعه لأَنه في معناه؛ وفي التهذيب: قال امروء القيس:
ووادٍ كَجَوْفِ العَيْرِ قَفْرٍ قَطَعْتُه
قال: أَراد بجوف العير وادياً بعينه أُضيف إلى العير وعرف بذلك. الجوهري: وقولهم أَخلى من جوف حمار هو اسم وادٍ في أَرض عادٍ فيه ماء وشجر، حماها رجل يقال له حِمار وكان له بنون فأَصابتهم صاعقة فماتوا، فكفر كفراً عظيماً، وقتل كل من مرَّ به من الناس، فأَقبلت نار من أَسفل الجوف فأَحرقته ومن فيه، وغاضَ ماؤه فضربت العرب به المثل فقالوا: أَكْفَرُ من حِمار، ووادٍ كجوف الحمار، وكجوف العَير، وأَخْرَبُ من جوف حمار. وفي الحديث: فَتَوقَّلَتْ بنا القِلاصُ من أَعالي الجَوْف؛ الجَوْفُ أَرْض لمُرادٍ، وقيل: هو بطن الوادِي. وقوله في الحديث قيل له: أَيُّ الليلِ أَسمَعُ؟ قال: جَوْفُ الليلِ الآخِرُ أَي ثلثه الآخِرُ، وهو الجزء الخامس من أَسْداس الليل، وأَهل اليمن والغَوْر يسمون فَساطِيطَ العُمّال الأَجْوافَ. والجُوفانُ: ذكر الرجل؛ قال:
لأَحْناء العِضاه أَقَلُّ عاراً
من الجُوفانِ، يَلْفَحُه السَّعِيرُ
وقال المؤرجُ: أَيْرُ الحِمار يقال له الجُوفان، وكانت بنو فزارةَ تُعَيَّرُ بأَكل الجُوفانِ فقال سالم بن دارةَ يهجو بني فَزارةَ: لا تَأْمَنَنَّ فَزارِيّاً خَلَوْتَ به
على قَلُوصِكَ، واكْتُبْها بأَسْيَارِ
لا تأْمَنَنْه ولا تأْمَنْ بَوائقَه،
بَعْدَ الذي امْتَلَّ أَيْرَ العَيْرِ في النارِ
منها:
أَطْعَمْتُمُ الضَّيْفَ جُوفاناً مُخاتَلةً،
فلا سَقاكم إلهِي الخالِقُ البارِي
والجائفُ: عِرْق يجري على العَضُد إلى نُغْض الكتف وهو الفلِيقُ. والجُوفيُّ والجُوافُ، بالضم: ضرب من السمك، واحدته جُوافَةٌ؛ وأَنشد أَبو الغَوْث:
إذا تَعَشَّوْا بَصَلاً وخلاًّ،
وكَنْعَداً وجُوفِياً قد صلاَّ،
باتُوا يَسُلُّونَ الفُساء سَلاَّ،
سَلَّ النَّبِيطِ القَصَبَ الـمُبْتَلاَّ
قال الجوهري: خففه للضرورة. وفي حديث مالك ابن دينار: أَكلتُ رغيفاً ورأْسَ جُوافةٍ فعلى الدنيا العَفاء؛ الجُوافةُ، بالضم والتخفيف: ضرب من السمك وليس من جَيِّدِه.
والجَوفاء: موضع أَو ماء؛ قال جرير:
وقد كان في بَقْعاء رِيٌّ لشائكُم،
وتَلْعَةَ والجَوفاء يَجْري غَدِيرُها
(* قوله «لشائكم» في معجم ياقوت في عدة مواضع: لشأنكم.)
وقوله في صفة نهر الجنة: حافتاه الياقوتُ الـمُجَيَّب؛ قال ابن الأَثير: الذي جاء في كتاب البخاري اللُّؤلؤ الـمُجَوَّفُ، قال: وهو معروف، قال: والذي جاء في سنن أَبي داودَ المجيَّب أَو المجوف بالشك، قال: والذي جاء في مَعالِمِ السُّنن المجيَّب أَو المجوَّب، بالباء فيهما، على الشك، قال: ومعناه الأَجوف.

##### Türkçe

**الجَوْفُ**: yerin çukur (alçak) olanı. Ve insanın **جَوْفُ**’u: karnı; bilinen (şey). İbn Sîde: **الجَوْفُ** karının iç kısmıdır; ve **الجَوْفُ** omuz kemikleri, üst kollar ve kaburgalar ile iki yan (böğür) tarafından kuşatılan şeydir; bunun çoğulu **أَجوافٌ**’dur.

Ve **جافَه جَوْفاً**: onun **جَوْفُ**’una isabet etti. Ve **جافَ الصَّيْدَ**: oku onun **جَوْفِه**’ine soktu da öbür taraftan görünmedi. Ve **الجائفةُ**: **الجوف**’a ulaşan darbedir (yaradır). Ve **طعْنَةٌ جائفة**: **الجوْف** ile karışır; ve denildi ki: o, onu delip geçen (yaradır). Ve **جافَه بها** ve **أَجافَه بها**: onun **جوفه**’una isabet etti. el-Cevherî: **أَجَفْتُه الطعْنةَ** ve **جُفْتُه بها**; bunu, “**أَفْعَلْتُ** şeyi ve **فَعَلْتُ** onunla” babında Kisâî’den nakletti. Ve denilir: **طَعَنْتُه فجُفْتُه**. Ve ilaç onu **جافَه**; o hâlde o, **مَجُوفُ**’tur; **جَوْفَه**’una girdiği zaman.

Ve **وِعاء مُسْتَجافٌ**: geniştir. Ve şey **اسْتَجافَ** ve **اسْتَجْوَفَ**: genişledi; Ebû Duvâd dedi ki:
فَهْيَ شَوْهاءُ كالجُوالِقِ، فُوها
مُسْتَجافٌ يَضِلُّ فيه الشَّكِيمُ
Ve **اسْتَجَفْتُ المكانَ**: onu daha **أَجْوَفَ** buldum.

Ve **الجَوَفُ** (harekeli): “şey **أَجْوَفُ**” sözünün masdarıdır. Âdem’in yaratılışı hadîsinde, عليه السلام: “Onu **أَجْوَفَ** görünce, onun kendini tutamayan bir yaratık olduğunu bildi”; **الأَجْوَفُ**: **جَوْفٌ**’u olan; ve “kendini tutamaz” yani “tutunup sağlam duramaz”. İmrân hadîsinde: Ömer **أَجْوَفَ جليداً** idi; yani **الجوْفِ**’u büyük, azîmi (çok büyük) idi. Hubeyb hadîsinde: “**فَجافَتْني**”; bu, birincidendir; yani **جَوْفي**’me ulaştı. Mesrûk’un, kuyuya düşen deve hakkında hadîsinde: “**جُوفُوه**” yani onu **جوفه**’unda mızraklayın. Hadîste: **الجائفة**’de diyetin üçte biri vardır; o, **الجوف**’a nüfuz eden darbedir. Denilir: **جُفْتُه**; **جَوْفَه**’una isabet ettiğin zaman; ve **أَجَفْتُه الطَّعْنَة** ve **جُفْتُهُ بها**. İbnü’l-Esîr dedi ki: Burada **الجوف** ile murad, karın ve beyin gibi dönüştürücü bir kuvveti olan her şeydir. Huzeyfe hadîsinde: “Bizden hiç kimse yoktur ki araştırılsa, mutlaka bir **جائفةٍ** yahut bir **مُنَقِّلةٍ** hakkında araştırılmasın”; **الـمُنَقِّلَةُ** yaralardan: kemiği yerinden nakleden (yaradır); muradı: hiç kimse yoktur ki onda büyük bir ayıp olmasın; bunun için **الجائفة** ve **المنقِّلة**’yi ona ödünç aldı (mecaz yaptı).

Ve **الأَجْوَفانِ**: karın ve ferc; ikisinin **أَجْوافِهما**’sının genişliği sebebiyle. Ebû Ubeyd, hadîste geçen “**لا تَنْسَوُا الجوْفَ وما وَعَى**” sözü hakkında: yani içine giren yiyecek ve içecek; ve onda iki söz söylendi: denildi ki, **الجوف** ile karın ve ferc birlikte murad edildi; nitekim “Sizin üzerinize en çok korktuğum şey **الأَجْوفان**’dır” dedi; ve denildi ki: **الجوْف** ile kalp ve Allah تعالى’yı bilmekten içine alıp koruduğu şey murad edildi. Ve at **أَجْوَفُ** ve **مَجُوف** ve **مُجَوَّفٌ**: **الجوْفِ**’u, iki yanının sonuna kadar beyaz; geri kalan rengi ne ise odur. Ve adam **أَجْوَفُ**: **الجوْفِ**’u geniş; dedi ki:
حارِ بْنَ كَعْبٍ، أَلا الأَحْلامُ تَزْجُرُكم
عَنّا، وأَنـْتُمْ من الجُوفِ الجَماخِيرِ؟
(* “**ألا الاحلام**” sözü, **الاساس**’ta: **ألا أحلام**.)

Ve Sahr el-Ğayy’ın sözü:
أَسالَ منَ الليلِ أَشْجانَه،
كأَنَّ ظَواهِرَه كُنَّ جُوفا
Yani su, gevşek bir yere rastladı da onu tamamen içine aldı; sanki o, dolu (katı) olmayan, boş (içi oyuk) idi. Ve adam **مَجوفٌ** ve **مُجَوَّف**: korkaktır; kalbi yoktur; sanki **الجوْفِ**’u **الفُؤَادِ**’dan boş gibidir; bundan Hassân’ın sözü:
أَلا أَبْلِغْ أَبا سُفْيانَ عَنِّي:
فأَنت مُجَوَّفٌ نَخِبٌ هَواء
Yani **الجوف**’u kalpten boştur. Ebû Ubeyde dedi ki: **الـمَجُوف** **الرَّجُل الضخم** (*
“**الرجل الضخم**” sözü: asılda ve **شرح القاموس**’ta ve **الصحاح**’ın bazı nüshalarında böyledir; bazısında ise **الرحل** (ح ile) vardır; buna göre şâhid gelir.) **الجوف**; A‘şâ, devesini vasfederken dedi ki:
هِيَ الصَّاحِبُ الأَدْنى وبَيْني وبَيْنَها
مَجُوفٌ عِلافيٌّ، وقِطْعٌ ونُمْرُقُ
Yani o, beni arkadaşlık eden yakın arkadaştır. Ve **أَجَفْتُ البابَ**: onu geri çevirdim (kapattım); İbn Berrî inşâd etti:
فَجِئنا من البابِ الـمُجافِ تَواتُراً،
وإنْ تَقعُدا بالخَلْفِ، فالخَلْفُ واسِعُ
Hac hadîsinde: eve girdi ve **أَجافَ البابَ**; yani onu üzerine geri çevirdi. Hadîste: “**أَجِيفُوا أَبوابَكم**” yani onları geri çevirin (kapayın). Her şeyin **جَوْفُ**’u: içidir. Sîbeveyh dedi ki: **الجَوفُ**, harflerle (edatlarla) olmaksızın zarf olarak kullanılmayan lafızlardandır; çünkü el ve ayak gibi, tahsis edilmiş oldu. Ve yerin **الجَوْفُ**’u: genişleyip alçalan, böylece **الجوف** gibi olan yerdir; Zû’r-Rumme dedi ki:
مُوَلَّعةً خَنْساء ليسَتْ بنَعْجةٍ،
يُدَمِّنُ أَجْوافَ المِياهِ وَقِيرُها
Ve şairin sözü:
يَجْتابُ أَصْلاً قالِصاً مُتَنَبِّذاً
بِعُجُوبِ أَنـْقاءٍ، يَمِيلُ هَيامُها
Bunu **يجتاف** (ف ile) rivayet edenin rivayetine göre, manası: girer; bir yağmuru vasfeder. Ve **القالص**: yüksek (yer). Ve **الـمُتَنَبِّذ**: bir yana çekilen. Ve yerin **الجوف**’u, **الشِّعْب**’den daha geniştir; içinde **التِّلاعُ** ve vadiler akar; onun bir **جِرَفةُ**’si vardır; bazen vadiden daha geniş ve daha derin olur; bazen suyu tutan bir düz olur; bazen yuvarlak bir çukur olur da suyu tutar. İbnü’l-A‘râbî: **الجَوْف** vadidir. Denilir: **جوْفٌ لاخٌ**; derin olduğu zaman. Ve **جوف جِلواح**: geniştir. Ve **جَوْفٌ زَقَبٌ**: dardır. Ebû Amr: atın **بَلَقُ**’u iki yanına yükselirse, o, **مُجَوَّفٌ بَلَقاً**’dır; ve inşâd etti:
ومُجَوَّف بَلَقاً مَلَكْتُ عِنانَه،
يَعْدُو على خَمْسٍ، قَوائِمُه زَكا
Muradı: vahşîden beşinin üzerine koşar da onları avlar; “**وقوائمه زكا**” yani değersiz değildir; bilakis çiftlerdir. “**ملكْتُ عِنانَه**” yani onu satın aldım; ödünç almadım. Ebû Ubeyde: **أَجْوَفُ** karnı iki yanının sonuna kadar beyaz olandır; geri kalanının rengi ne ise odur; o, **الـمُجَوَّفُ بالبلَق** ve **مُجَوَّفٌ بلَقاً**’dır. el-Cevherî: **المجوّف** hayvanlardan, **البلَق**’ı yükselip karna ulaşan olandır; Asma‘î’den; ve Tufeyl’e ait olarak inşâd etti:
شَميط الذنابى جُوِّفَتْ، وهي جَوْنةٌ
بِنُقْبة دِيباجٍ، ورَيْطٍ مُقَطَّعِ
Ve **اجتافَه** ve **تَجَوَّفَه** aynı manadadır; yani onun **جوْفِه**’ine girdi. Ve şey **جُوفيٌّ**: **الجَوْفِ**’u geniş. Ve kovalar **جُوفٌ**: geniş. Ve ağaç **جَوْفاء**: **جَوْفٍ** sahibi. Ve şey **مُجَوَّفٌ**: yani **أَجْوَفُ**; ve onda **تَجْوِيفٌ** vardır. Ve **تَلْعة جائفةٌ**: derin. Ve **تِلاعٌ جَوائِفُ**. Ve **جَوائِفُ النَّفْسِ**: **الجوْف**’tan çukurlaşan şey ve ruhun karar yerleri; Ferazdak dedi ki:
أَلم يَكْفِني مَرْوانُ، لَـمّا أَتَيْتُهُ
زِياداً، وردَّ النَّفْسَ بَيْنَ الجَوائِفِ؟
Ve **تَجَوَّفَتِ الخُوصةُ العَرْفَجَ**: bu, çıkmadan önce, onun **جَوْفِه**’inde iken olur. Ve **الجَوَفُ**: **جوْفٍ** boşluğu; **القَصبةِ الجَوْفاء** gibi. Ve **الجُوفانُ**: **الأَجْوَفِ**’in çoğuludur. Ve öküz **اجتافَ** sığınağı (**الكِناس**) ve **تَجَوَّفَه**; ikisi de: onun **جوْفِه**’ine girdi; ‘Accâc, öküzü ve sığınağı vasfederken dedi ki:
فهْو، إذا ما اجْتافَه جُوفيُّ،
كالخُصِّ إذْ جَلَّلَه الباريُّ
Ve Zû’r-Rumme dedi ki:
تَجَوَّفَ كلِّ أَرْطاةٍ رَبُوضٍ
من الدَّهْنا تَفَرَّعَتِ الحِبالا
Ve **الجَوْفُ**: Yemen’de bir yerdir; ve **الجَوْفُ**: Yemâme’dir; ve Yemen’de **الجوف** denilen bir vadi vardır; bundan onun sözü:
الجَوْفُ خَيْرٌ لَكَ من أَغْواطِ،
ومِنْ أَلاءَاتٍ ومِنْ أُراطِ
(* “**أراط**” sözü, Yâkût’un mu‘ceminde: **أراط** (ضم ile), Benî Numeyr’in sularındandır; sonra dedi ki: **وأراط** Yemâme’dedir. Ve **اللسان**’da **أرط** maddesinde: “**فأما قوله الجوف إلخ**” sözüne gelince, **أراط**’ın **أرطاة**’nin çoğulu olması caizdir; bu veçhtir; ve **أرطى**’nın çoğulu olması da olabilir, dedi. Orada ayrıca: **الغوط** ve **الغائط** yerin geniş ve alçak olanıdır; çoğulu **اغواط**’tır, dedi. Ve **ألاءات** “**علامات**” ve “**فعالات**” vezninde, mu‘cem ve başkalarında olduğu gibi, bir yerdir.)

Ve **جَوْفُ حِمارٍ** ve **جوْفُ الحِمار**: **حِمارِ بن مُوَيْلِعٍ**’e nisbet edilen bir vadidir; o, Âd’ın kalıntılarından bir adamdı; Allah’a ortak koştu; Allah da onun üzerine bir yıldırım gönderdi; onu ve **الجَوْفَ**’u yaktı; böylece cinlerin oyun yeri oldu; oradan geçmeye cesaret edilmez; bununla, bazılarının şu sözü tefsir ettiği (söylenir):
وخَرْقٍ كَجَوْف العَيْرِ قَفْرٍ مَضَلّة
**جوف الحِمار**’ı murad etti; fakat vezin ona düzgün gelmedi; manasında olduğu için **العير**’i onun yerine koydu. Ve **التهذيب**’de: İmru’ul-Kays dedi ki:
ووادٍ كَجَوْفِ العَيْرِ قَفْرٍ قَطَعْتُه
Dedi ki: **جوف العير** ile, belirli bir vadiyi murad etti; **العير**’e izafe edildi ve bununla bilindi. el-Cevherî: “**أَخلى من جوف حمار**” sözleri, Âd diyarında bir vadinin adıdır; onda su ve ağaç vardır; onu **حِمار** denilen bir adam korumuştu; onun oğulları vardı; onlara yıldırım isabet etti de öldüler; o da büyük bir küfre düştü; oradan geçen insanlardan her kimi bulduysa öldürdü; derken **الجوف**’un altından bir ateş geldi de onu ve içindekileri yaktı; suyu çekildi; Araplar onunla darb-ı mesel yaptı ve dediler: “**أَكْفَرُ من حِمار**”, “**ووادٍ كجوف الحمار**”, “**وكجوف العَير**”, “**وأَخْرَبُ من جوف حمار**”. Hadîste: “**فَتَوقَّلَتْ بنا القِلاصُ من أَعالي الجَوْف**”; **الجَوْفُ** Murâd’a ait bir arazidir; ve denildi ki: o, vadinin karnıdır. Ve hadîste onun sözü: “Hangi gece daha işittir?” denildi; dedi ki: “**جَوْفُ الليلِ الآخِرُ**”; yani onun son üçte biri; o, gecenin altıda birlerinin beşinci parçasıdır. Ve Yemen ve **الغَوْر** ehli, işçilerin çadırlarını **الأَجْوافَ** diye adlandırırlar.

Ve **الجُوفانُ**: erkeğin zekeridir; dedi ki:
لأَحْناء العِضاه أَقَلُّ عاراً
من الجُوفانِ، يَلْفَحُه السَّعِيرُ
Ve Müerric dedi ki: eşeğin **أَيْرُ**’ine **الجُوفان** denilir; Benî Fezâre, **الجُوفان** yemeleriyle ayıplanırdı; Sâlim b. Dâre, Benî Fezâre’yi hicvederek dedi ki:
لا تَأْمَنَنَّ فَزارِيّاً خَلَوْتَ به
على قَلُوصِكَ، واكْتُبْها بأَسْيَارِ
لا تأْمَنَنْه ولا تأْمَنْ بَوائقَه،
بَعْدَ الذي امْتَلَّ أَيْرَ العَيْرِ في النارِ
Bundan:
أَطْعَمْتُمُ الضَّيْفَ جُوفاناً مُخاتَلةً،
فلا سَقاكم إلهِي الخالِقُ البارِي

Ve **والجائفُ**: omuzdan kürek kemiğinin **نُغْض**’una doğru akan bir damardır; o, **الفلِيقُ**’tur. Ve **الجُوفيُّ** ve **الجُوافُ** (ضم ile): balıktan bir türdür; onun bir tanesi **جُوافَةٌ**’dir; Ebû’l-Ğavs inşâd etti:
إذا تَعَشَّوْا بَصَلاً وخلاًّ،
وكَنْعَداً وجُوفِياً قد صلاَّ،
باتُوا يَسُلُّونَ الفُساء سَلاَّ،
سَلَّ النَّبِيطِ القَصَبَ الـمُبْتَلاَّ
el-Cevherî dedi ki: zaruret için hafifletti. Mâlik b. Dînâr hadîsinde: “Bir ekmek ve bir **جُوافةٍ** başı yedim; artık dünya üzerine yok oluş (olsun)”; **الجُوافةُ** (ضم ile ve hafifletmeyle): balıktan bir türdür; onun iyisinden değildir.

Ve **الجَوفاء**: bir yer yahut bir sudur; Cerîr dedi ki:
وقد كان في بَقْعاء رِيٌّ لشائكُم،
وتَلْعَةَ والجَوفاء يَجْري غَدِيرُها
(* “**لشائكم**” sözü, Yâkût’un mu‘ceminde birçok yerde: **لشأنكم**.)

Ve cennet nehrinin sıfatında geçen sözü: “iki kıyısı **الياقوتُ الـمُجَيَّب**”; İbnü’l-Esîr dedi ki: Buhârî’nin kitabında gelen, **اللُّؤلؤ الـمُجَوَّفُ**’tur; dedi ki: o bilinir. Dedi ki: Ebû Dâvûd’un süneninde gelen, şüphe ile “**المجيَّب** yahut **المجوف**”tur. Dedi ki: **مَعالِمِ السُّنن**’de gelen, şüphe ile “**المجيَّب** yahut **المجوَّب**”dur; ikisinde de **باء** iledir. Dedi ki: manası **الأَجوف**’tur.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%88%D9%81/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ج و ف * * جَوْفُ * الإنسان بطنه و * الأَجْوَافُ * جمعه و * الأَجْوَفانِ * البطن والفرج و * الجَائِفةُ * الطعنة التي تبلغ الجوف والتي تخالط الجوف والتي تنفذ أيضا و * الجَوَفُ * بفتحتين مصدر لك شيء * أجْوَفُ * وشيء * مُجَوَّفٌ * أي جوف وفيه * تجوِيفٌ

##### Türkçe

* ج و ف * * **جَوْفُ** * insanın karnıdır ve * **الأَجْوَافُ** * onun çoğuludur ve * **الأَجْوَفانِ** * karın ve fercdir ve * **الجَائِفةُ** * cevfe ulaşan, cevfle karışan ve ayrıca nüfuz eden de olan darbedir ve * **الجَوَفُ** * iki fetha ile, her **أجْوَفُ** olan şey için mastardır ve şey * **مُجَوَّفٌ** * yani cevflidir ve onda **تجوِيفٌ** vardır.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%88%D9%81/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

الجوف: المطمئن المتسع من الأرض الذي صار كالجوف، وهو أوسع من الشعب، تسيل في التلاع والأودية، وله جرفة، وربما كان كان أوسع من الوادي وأقعر، وربما كان سهلا يمسك الماء، وربما كان قاعا مستدريرا فأمسك الماء، وقال ابن الأعرابي: الجوف: الوادي، يقال: جوف لاخ: إذا كان عميقا، وجوف جلواح: واسع، وجوف زقب: ضيق.
 الجوف منك: بطنك معروف قال ابن سيده: هو باطن البطن، والجوف أيضا: ما انطبقت عليه الكتفان والعضدان والأضلاع والصقلان، والجمع: الأجوف، وفي الحديث: )وأن لا تنسوا الجوف وما وعى(، المراد به الحض على الحلال من الرزق، وقال سيبويه: الجوف: من الألفاظ التي لا تستعمل ظرفا إلا بالحروف، لأنه صار مختصا كاليد والرجل. الجوف: ع بناحية عمان.
 في الصحاح: الجوف: اسم واد بأرض عاد فيه ماء وشجر حماه رجل اسمه حمار، وكان له بنون، فأصابتهم صاعقة، فماتوا، فكفر كفرا عظيما، وقتل كل من مر به من الناس، فأقبلت نار من أسفل الجوف فأحرقته ومن فيه، وغاض ماؤه، فضربت العرب به المثل، فقالوا: )أكفر من حمار( وواد كجوف الحمار، وكجوف العير، و)أخرب من جوف حمار( وقد ذكر في ح م ر.
 الجوف: كورة بالأندلس، الجوف: ع بناحية أكشونية غربي قرطبة، والجوف: ع بأرض مراد، وهو المذكور في تفسير قوله تعالى: )إنا أرسلنا نوحا( وبه فسر أيضا الحديث: )فتوقلت بنا القلاص، أعالي الجوف( الجوف: ع باليمامة، ومنه قول الشاعر:
  الجوف خير لك من أغواط
  ومن ألاءات ومـن أراط ويقال: الجوف: اسم لليمامة كلها: والجوف: ع بديار سعد من بني تميم، يقال له: جوف طويلع .
 ودرب الجوف: بالبصرة ومنه حيان الأعرج الجوفي وأبو الشعثاء جابرئ بن زيد الجوفي، هكذا نقله الصاغاني في العباب، واختلف كلام الحافظ بن حجر في التبصير، فقال في الحرقي، بضم ففتح ثم قاف مكسورة، نسبة إلى الحرقة: بطن من جهينة، منهم أبو الشعثاء جابر بن زيد الأزهري الحرقي، تابعي مشهور، وقال بعد ذلك في الخوفي - بخاء معجمة -: أبو الشعثاء الخوفي: جابر بن زيد، والخوف: ناحية من بلاد عمان. انتهى.
 قلت: والصواب في نسبة أبي الشعثاء المذكور إلى الجوف، بالجيم، لموضع من عمان ؛ فإنه أزدي، وما عدا ذلك تصحيف .
 وأهل اليمن والغور يسمون فساطيط عمالهم الأجواف .
 وجوف الليل: الآخر، في الحديث، وهو قوله صلى الله عليه وسلم لما سئل: أي الليل أسمع ? قال: ) جوف الليل الآخر (، أي ثلثة الآخر، وهو الجزء الخامس من أسداس الليل، أي لا نصفه، كما زعمه بعضهم .
 والاجوفان: البطن، والفرج، نقله الجوهري، ومنه الحديث: ) وإن أخوف ما أخاف عليكم الأجوفان ( ؛ وإنما سيما لاتساعهما .
 والجوف، محركة: السعة، يقال: شيء أجوف بين الجوف: أي واسع .
 والأجوف: من صفات الأسد العظيم الجوف، قال:
  أجوف جاف جاهل مصدر

  والأجوف في الاصطلاح الصرفي: المعتل العين، أي: ما كان أحد حروف العلة في عين الكلمة، أي: وسطها وجوفها، نحو: قال، وباع . والأجوف: الواسع بين الجوف، وفي خلق آدم عليه السلام: ) فلما رآه أجوف عرف أنه خلق لا يتمالك ( أي: لا يتماسك، والأجوف: الذي له جوف، وفي حديث عمران: ) كان عمر أجوف جليدا: (: أي كبير الجوف عظيمه، والجمع: الجوف، بالضم قال:
  حار بن كعب ألا الأحلام تزجركمعنا وأنتم من الجوف الجماخير ? كالجوفي، بالضم أي: واسع الجوف، وضبطه الجوهري بالفتح، وأنشد للعجاج يصف كناس ثور:
  فهو إذا ما اجتافه جوفي
  كالخص إذ جلله الباري قال الصاغاني: الصواب ضم الجيم في اللغة والرجز، وهو من تغيرات النسب، كالسهلي والدهري .
 والجوفاء من الدلاء: الواسعة ذات جوف، أي: سعة، ومن القنا والشجر: الفارغة ذات جوف، وجمع الكل جوف، بالضم .
 والجوفاء: موضع، أو ماء لمعاوية، وعوف، ابني عامر بن ربيعة، قال جرير:
  وقد كان في بقعاء لـشـائكـم                      وتلعة والجوفاء يجري غديرها وقال أبو عبيد في تفسير هذا البيت: هذه أماكن ومياه لبني سليط حوالي اليمامة، ونسب الشعر لغسان بن ذهيل .
 والجائفة: طعنة تبلغ الجوف، وقال أبو عبيد: وقد تكون التي تخالط الجوف، والتي تنفذ أيضا، كما في الصحاح، ومنه الحديث: ) في الجائفة ثلث الدية (، قال ابن الأثير: والمراد بالجواف ها هنا كل ما له قوة محيلة كالبطن والدماغ، وفي حديث: و) وما منا أحد لوفتش إلا فتش عن جائفة أو منقلة إلا عمر، وابن عمر ( أراد ليس أحد وإلا وفيه عيب عظيم، فاستعار الجائفة والمنقلة لذلك .
 وجيفان عارض اليمامة: خمسة مواضع، يقال جائف كذا، وجائف كذا، نقله الصاغاني .
 وتلعة جائفة: قعيرة، ج: جوائف .
 وجوائف النفس: ما تقعر من الجوف في مقار الروح قال الفرزدق:
  ألم يكفني مروان لما أتيتهزيادا ورد النفس بين الجوائف ? كذا في اللسان، ويروي:
  نفارا ورد النفس بين الشراسف والمجوف، كمخوف: الرجل العظيم الجوف، عن أبي عبيدة، قال الأعشي يصف ناقته: هي الصاحب الأدني وبيني وبينها مجوف علافي وقطع ونمرق يقول: هي الصاحب الذي يصحبني، كما في الصحاح والعباب .
 والمجوف، كمعظم: ما فيه تجويف، وهو أجوف، كما في الصحاح، قال: والمجوف من الدواب، الي يصعد البلق منه حتى يبلغ البطن، عن الأصمعي، وأنشد لطفيل الغنوي:
  شميط الذنابي جوفت وهي جونة                      بنقبة ديباج وريط مـقـطـع وقال أبو عمرو: وإذا ارتفع بلق الفرس إلى جنبيه فهو مجوف بلقا، وأنشد:
  ومجوف بلقا ملكت على خمس قوائمه زكا على خمس، أي: من الوحش فيصدها وقال أبو عبيد: أجوف: أبيض البطن إلى منتهى الجنبين، ولون سائره ما كان، وهو المجوف بالبلق، ومجوف بلقا .

  ومن المجاز: المجوف من الرجال: من لا قلب له، وهو الجبان، ومنه قول حسان يهجو أبا سفيان بن المغيرة بن الحارث بن عبد المطلب رضي الله عنهما:
  ألا أبلغ أبا سفيان عني فأنت مجوف نخب هواء أي خالي الجوف من القلب، ووقع اللسان: ) ألا أبلغ أبا حسان ( والصواب ما ذكرت .
 والجوفي، ككوفي، وقد يخفف لضرورة الشعر، والجواف، كغراب: سمك، نقله الجوهري، وأنشدني أبو الغوث قول الراجز:
  إذا تعشوا بصلا وخلا
  وكنعدا وجوفيا قد صلا
  باتلوا يسلون الفساء سلا
  سل النبيط القصب المبتلا قلت: ورواية ابن دريد:
  وجوفيا محسفا قد صلا قال الجوهري: وإنما خففه لمضرورة .
 وفي النهاية، في حديث مالك ابن دينار: ) أكلت رغيفا ورأس جوافه فعلى الدنيا العفاء (،الجوافة، بالضم: ضرب من السمك، وليس من جيده.
 قال المؤرج: الجوفان، بالضم: أير الحمار، وكانت بنو فزارة تعير بأكل الجوفان، فقال سالم بن دارة يهجوهم:
  لا تـأمـنــن فـــزاريا خـــلـــوت بـــه                      علـى قـلـوصـك واكـتـبـهـا بـــأســـيار
  لا تأمننه ولا تأمن بوائقهبعد الذي امتل أير العيرفي النار
  أطعمتم الضيف جوفانا مخاتلةفلا سقاكم إلهي الخالق البارى وقال أبو عبيد: أجفته الطعنة: بلغت بها جوفه، كجفته بها، حكاه عن الكسائي في باب أفعلت الشيء وفعلت به .
 أجفت الباب: رددته، نقله الجوهري، وهو مجاز، ومنه الحديث: ) وأجيفوا الأبواب، وأطفئول المصابيح ( .
 وتجوفه: دخل جوفه، كاجتافه، قال لبيد رضي الله عنه، يصف مهاة، وفي اللسان مطرا:
  يجتاف أصلا قالصا متنبذا                      بعجوب أنقاء يميل هيامها وقال ذو الرمة:
  تجوف كل أرطاة ربوض                      من الدهنا تفرعت الحبالا واستجاف المكان: وجده أجوف، كما في العباب واللسان واستجاف الشيء: اتسع، كاستجوف، نقله الجوهري، وأنشد لأبي دؤاد . يصف فرسا:
  فهي شوهاء كالجواليق فوها                      مسجاف يضل فيه الشكـيم ومما يستدرك عليه: جافه جوفا: أصاب جوفه، وجاف الصيد: دخل السهم في جوفه ولم يظهر من الجانب الآخر .
 وجافه الدواء فهو مجوف: إذا: دخل جوفه .
 ووعاء مستجاف: واسع .
 وجوفه تجويفا: طعنه في جوفه .
 وفرس أجوف ومجوف: كمقول: أبيض الجوف إلى منتهى الجنبين. ورجل أجوف ومجوف: جبان.
 وقوم جوف، بالضم .
 والمجاف، بالضم: الباب المغلق: وأنشد ابن بري:
  فجيئآ من الباب المجاف تواتراوإن تقعدا بالخلف فالخلف واسع وتجوفت الخوصة العرفج، وذلك قبل أن تخرج وهي في جوفه .
 والجوف: الوادي، وقيل: بطنه، والجوفان، بالضم: ذكر الرجل، قال:
  لأجناء العضاه أقل عـارا                      من الجوفان يلفحه السعير والجائف: عرق يجري على العضد إلى نغض الكتف، وهو الفليق .
 واللؤلؤ المجوف، كمعظم: هو الأجوف .

##### Türkçe

**الجوف**: yerden, **الجوف** gibi olmuş, çökük, geniş yer; o, **الشعب**’den daha geniştir; **التلاع** ve **الأودية** içinde akar; onun bir **جرفة**’si vardır; bazen **الوادي**’den daha geniş ve daha çukur olur; bazen suyu tutan bir düz olur; bazen de yuvarlakça bir **قاع** olur da suyu tutar. İbnü’l-A‘râbî dedi: **الجوف**: **الوادي**; denir ki: **جوف لاخ**: derin olduğu zaman; **جوف جلواح**: geniş; **جوف زقب**: dar.

Senden olan **الجوف**: karnın; bilinen. İbn Sîde dedi: o, karnın içidir. **الجوف** ayrıca: iki kürek kemiğinin, iki üst kolun, kaburgaların ve iki **صقلان**’ın kapladığı şeydir. Çoğulu: **الأجوف**. Hadiste: (وأن لا تنسوا **الجوف** وما وعى), bununla murad, rızıktan helâle teşviktir. Sîbeveyh dedi: **الجوف**, harflerle olmaksızın zarf olarak kullanılmayan lafızlardandır; çünkü el ve ayak gibi hususîleşmiştir. **الجوف**: Umân nahiyesinde bir **ع**.

**الصحاح**’ta: **الجوف**: Âd diyarında, içinde su ve ağaç bulunan bir vâdinin adıdır; onu adı **حمار** olan bir adam korumuştu; onun oğulları vardı; onlara bir yıldırım isabet etti de öldüler; büyük bir küfürle kâfir oldu; insanların içinden yanından geçen herkesi öldürdü; derken **الجوف**’un altından bir ateş geldi de onu ve içindekileri yaktı; suyu çekildi; Araplar onunla mesel vurdular; dediler ki: (أكفر من **حمار**) ve **واد** كجوف **الحمار** ve كجوف **العير** ve (أخرب من جوف **حمار**). **ح م ر** maddesinde zikredilmiştir.

**الجوف**: Endülüs’te bir **كورة**. **الجوف**: Kurtuba’nın batısında, **أكشونية** nahiyesinde bir **ع**. **الجوف**: Murâd toprağında bir **ع**; o, Yüce Allah’ın sözü: (إنا أرسلنا نوحا) tefsirinde zikredilendir; bununla şu hadis de tefsir edilmiştir: (فتوقلت بنا القلاص، أعالي **الجوف**). **الجوف**: Yemâme’de bir **ع**; şairin sözü ondandır:
الجوف خير لك من أغواط
ومن ألاءات ومـن أراط
Ve denir ki: **الجوف**, Yemâme’nin tamamının adıdır. **الجوف**: Benî Temîm’den Sa‘d diyarında bir **ع**; ona **جوف طويلع** denir.

**درب الجوف**: Basra’dadır; ondan **حيان الأعرج الجوفي** ve **أبو الشعثاء جابرئ بن زيد الجوفي**. Bunu Sâğânî **العباب**’da böyle nakletti. Hâfız İbn Hacer’in **التبصير**’deki sözü ihtilaf etti; **الحرقي** hakkında dedi: **الحاء**’ın dammesi, sonra fetha, sonra kesreli **القاف** ile; **الحرقة**’ya nisbet: Cüheyne’den bir batın; onlardan **أبو الشعثاء جابر بن زيد الأزهري الحرقي**; meşhur tâbiî. Sonra **الخوفي** hakkında dedi — mu‘ceme **خاء** ile —: **أبو الشعثاء الخوفي**: Câbir b. Zeyd; **الخوف**: Umân beldelerinden bir nahiye. Bitti.

Dedim: zikredilen **أبو الشعثاء**’nın nisbetinde doğru olan, Umân’dan bir mevkiye, **الجوف**’a, **الجيم** ile nisbet edilmesidir; çünkü o Ezdî’dir; bunun dışındakiler tashîftir.

Yemen ve **الغور** ehli, âmillerinin çadırlarını **الأجواف** diye adlandırırlar.

**جوف الليل**: son kısmı. Hadiste; o, sallallahu aleyhi ve sellem’in, kendisine sorulduğunda: gecenin hangisi daha işittir? dediği sözdür: (جوف الليل الآخر); yani sonun üçte biri; o, gecenin altıda birlerinin beşinci kısmıdır; yani onun yarısı değildir; bazılarının zannettiği gibi.

**الأجوفان**: karın ve ferç; Cevherî nakletti. Ondan hadis: (وإن أخوف ما أخاف عليكم **الأجوفان**)؛ ancak ikisinin genişliğinden dolayı böyle adlandırıldılar.

**الجوف** — harekeli —: genişlik; denir ki: شيء **أجوف** بين **الجوف**: yani geniş.

**الأجوف**: büyük **الجوف**’lu aslanın sıfatlarındandır; dedi ki:
أجوف جاف جاهل مصدر

**الأجوف** sarf ıstılahında: **العين**’i illetli olan; yani kelimenin **عين**’inde, yani ortasında ve **جوف**’unda illet harflerinden biri bulunan; مثل: **قال** ve **باع**. **الأجوف**: **الجوف**’u geniş olan. Âdem aleyhisselâm’ın yaratılışı hakkında: (فلما رآه **أجوف** عرف أنه خلق لا يتمالك) yani: tutunmaz. **الأجوف**: **جوف**’u olan. İmrân hadîsinde: (كان عمر **أجوف** جليدا:) yani: **جوف**’u büyük, onun azametlisi. Çoğulu: **الجوف** (damme ile). Dedi ki:
حار بن كعب ألا الأحلام تزجركمعنا وأنتم من الجوف الجماخير ?
**كالجوفي** — damme ile — yani: **جوف**’u geniş. Cevherî onu fetha ile ضبط etti. ‘Accâc’tan, bir öküzün inini vasfederken rivayet etti:
فهو إذا ما اجتافه جوفي
كالخص إذ جلله الباري
Sâğânî dedi: dilde ve recezde doğru olan **الجيم**’in dammesidir; bu, nisbetin değişmelerindendir; **السهلي** ve **الدهري** gibi.

Kovalardan **الجوفاء**: **جوف**’lu, yani geniş olan. Kamış ve ağaçtan: boş, **جوف**’lu olan. Hepsinin çoğulu **جوف**’tur (damme ile).

**الجوفاء**: bir mevki; yahut Muâviye ve Avf’a — Âmir b. Rebî‘a’nın iki oğluna — ait bir sudur. Cerîr dedi ki:
وقد كان في بقعاء لـشـائكـم                      وتلعة والجوفاء يجري غديرها
Ebû Ubeyd bu beytin tefsirinde dedi: bunlar, Yemâme civarında Benî Sulayt’a ait mekânlar ve sulardır. Şiiri Gassân b. Zuheyl’e nisbet etti.

**الجائفة**: **الجوف**’a ulaşan bir mızrak darbesi. Ebû Ubeyd dedi: **الجوف**’a karışan da olabilir; nüfuz eden de; **الصحاح**’ta olduğu gibi. Ondan hadis: (في **الجائفة** ثلث الدية). İbnü’l-Esîr dedi: buradaki **الجواف** ile murad, karın ve beyin gibi dönüştürücü kuvveti olan her şeydir. Ve hadiste: (وما منا أحد لوفتش إلا فتش عن **جائفة** أو **منقلة** إلا عمر، وابن عمر) murad etti: büyük bir ayıbı olmayan hiç kimse yoktur; bunun için **الجائفة** ve **المنقلة**’yi buna istiâre etti.

**جيفان**: Yemâme’nin **عارض**’ı; beş mevki. Denir: **جائف** şöyle, **جائف** şöyle. Sâğânî nakletti.

**تلعة جائفة**: derin. Çoğulu: **جوائف**.

**جوائف النفس**: ruhun karar yerlerinde, **الجوف**’tan çukurlaşan şeyler. Ferazdak dedi ki:
ألم يكفني مروان لما أتيتهزيادا ورد النفس بين الجوائف ?
**اللسان**’da böyledir; ve şöyle rivayet edilir:
نفارا ورد النفس بين الشراسف
Ve **المجوف** — **كمخوف** gibi —: **الجوف**’u büyük adam; Ebû Ubeyde’den. A‘şâ, devesini vasfederken dedi:
هي الصاحب الأدني وبيني وبينها مجوف علافي وقطع ونمرق
Yani: o, bana arkadaşlık eden arkadaştır; **الصحاح** ve **العباب**’da olduğu gibi.

**المجوف** — **كمعظم** gibi —: içinde **تجويف** bulunan; o, **أجوف**’tur; **الصحاح**’ta olduğu gibi. Dedi ki: ve **المجوف** hayvanlardan: **البلق**’ı ondan yükselip karna ulaşan; Asma‘î’den. Tufeyl el-Ganevî’den rivayet etti:
شميط الذنابي جوفت وهي جونة                      بنقبة ديباج وريط مـقـطـع
Ebû Amr dedi: atın **بلق**’ı iki yanına yükseldiği zaman o, **مجوف بلقا**’dır. Ve rivayet etti:
ومجوف بلقا ملكت على خمس قوائمه زكا
“beş üzerinde”: yani vahşîden; onu geri çevirir. Ebû Ubeyd dedi: **أجوف**: karnı, iki yanının sonuna kadar beyaz olan; geri kalanının rengi ne olursa olsun; o, **المجوف بالبلق**’tır; ve **مجوف بلقا**.

Ve mecazdan: erkeklerden **المجوف**: kalbi olmayan; o, korkaktır. Ondan, Hassân’ın, Ebû Süfyân b. el-Muğîre b. el-Hâris b. Abdülmuttalib’i (Allah ikisinden de razı olsun) hicvettiği sözü:

  ألا أبلغ أبا سفيان عني فأنت **مجوف** نخب هواء أي خالي الجوف من القلب
yani: kalpten içi boş. Ve dil sürçmesi vâki oldu: ) ألا أبلغ أبا حسان (; doğrusu benim zikrettiğimdir.

Ve **الجوفي**, **كوفي** gibi; şiir zarureti için hafifletilebilir. Ve **الجواف**, **غراب** gibi: balık; onu Cevherî nakletti. Ebû’l-Ğavs bana râcizin sözünü okuttu:

  إذا تعشوا بصلا وخلا
  وكنعدا وجوفيا قد صلا
  باتلوا يسلون الفساء سلا
  سل النبيط القصب المبتلا

Dedim: İbn Düreyd’in rivayeti:

  وجوفيا محسفا قد صلا

Cevherî dedi: Onu ancak zaruret için hafifletti.

Ve **النهاية**’de, Mâlik b. Dînâr hadîsinde: ) أكلت رغيفا ورأس **جوافه** فعلى الدنيا العفاء (; **الجوافة**, zamme ile: bir tür balık; onun iyisinden değildir.

Müerric dedi: **الجوفان**, zamme ile: eşeğin aleti. Benû Fezâre **الجوفان** yemeleriyle ayıplanırdı; Sâlim b. Dâre onları hicvederek dedi:

  لا تـأمـنــن فـــزاريا خـــلـــوت بـــه                      علـى قـلـوصـك واكـتـبـهـا بـــأســـيار
  لا تأمننه ولا تأمن بوائقهبعد الذي امتل أير العيرفي النار
  أطعمتم الضيف جوفانا مخاتلةفلا سقاكم إلهي الخالق البارى

Ebû Ubeyd dedi: **أجفته** الطعنة: onunla **جوف**’una ulaştın; **كجفته** بها; onu, “**أفعلت** الشيء و**فعلت** به” bâbında Kisâî’den hikâye etti.

**أجفت** الباب: onu geri çevirdin; Cevherî nakletti; bu mecazdır. Ondan hadîs: ) وأجيفوا الأبواب، وأطفئول المصابيح ( .

Ve **تجوفه**: **جوف**’una girdi; **كاجتافه**. Lebîd (Allah ondan razı olsun) bir yaban öküzünü vasfederek dedi; **اللسان**’da “**مطرا**”:

  يجتاف أصلا قالصا متنبذا                      بعجوب أنقاء يميل هيامها

Ve Zü’r-Rumme dedi:

  تجوف كل أرطاة ربوض                      من الدهنا تفرعت الحبالا

Ve **استجاف** المكان: onu **أجوف** buldu; **العباب** ve **اللسان**’da olduğu gibi. Ve **استجاف** الشيء: genişledi; **كاستجوف**; Cevherî nakletti. Ebû Düâd’a ait şu beyit okundu; bir atı vasfeder:

  فهي شوهاء كالجواليق فوها                      مسجاف يضل فيه الشكـيم

Ve kendisine istidrâk olunanlardan: **جافه** **جوفا**: **جوف**’unu vurdu. Ve **جاف** الصيد: ok, avın **جوف**’una girdi de öte taraftan görünmedi.

Ve **جافه** الدواء فهو **مجوف**: yani: **جوف**’una girdiği zaman.

Ve **وعاء مستجاف**: geniş.

Ve **جوفه** **تجويفا**: onu **جوف**’undan bıçakladı.

Ve **فرس أجوف ومجوف**: **كمقول**: yanların sonuna kadar **جوف**’u beyaz. Ve **رجل أجوف ومجوف**: korkak.

Ve **قوم جوف**, zamme ile.

Ve **المجاف**, zamme ile: kapalı kapı. İbn Berrî şu beyti okudu:

  فجيئآ من الباب المجاف تواتراوإن تقعدا بالخلف فالخلف واسع

Ve **تجوفت** الخوصة العرفج: bu, çıkmadan önce; o, onun **جوف**’undadır.

Ve **الجوف**: vadi; ve denildi ki: onun karnı. Ve **الجوفان**, zamme ile: erkeğin aleti. Dedi ki:

  لأجناء العضاه أقل عـارا                      من الجوفان يلفحه السعير

Ve **الجائف**: omuzdan kürek kemiğinin çıkıntısına doğru akan damar; o, **الفليق**’tir.

Ve **اللؤلؤ المجوف**, **كمعظم**: o, **الأجوف**’tur.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%88%D9%81/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

جَوَفٌ
1 جَوَفٌ أجوف جوف The being [hollow, or] wide and hollow within: (PS:) or the being empty, vacant, or void: an inf. n. of which the verb is of the class of تَعِبَ [i. e. جَافَ, originally جَوِفَ, like خَافَ, sec. pers. جِفْتَ, aor. يَجَافُ]: (Msb:) the being wide, spacious, or ample: (K:) the inf. n., or source, whence شَىْءٌ أَجْوَفُ. (S.) [See also 10.] -A2- جَافَهُ, [aor. يَجُوفُ,] inf. n. جَوْفٌ, It reached his جَوْف [or inside, or interior, &c.]. (TA.) It (medicine) entered his جَوْف. (TA. [See also 8.]) And جَافَتْهُ الجِرَاحَةُ The wound reached his جَوْف. (Msb.) ― -b2- طَعَنَهُ فَجَافَهُ, and ↓ اجافهُ, He pierced him and pierced his جَوْف: (Mgh, Msb:) and ↓ جوّفهُ, inf. n. تَجْوِيفٌ, he pierced him in his جَوْف. (TA.) جُفْتُهُ بِالطَّعْنَةِ, and الطَّعْنَةَ ↓ أَجَفْتُهُ, I made the spear-wound, or the like, to reach his جَوْف. (Ks, A 'Obeyd, S, K.) جَافَ الصَّيْدَ He made the arrow to enter the جَوْف of the object of the chase. (TA.)

تَجْوِيفٌ
2 تَجْوِيفٌ تجويف The making [a thing] hollow, or empty in the middle. (KL, PS.) You say, جوّفهُ, inf. n. تَجْوِيفٌ, [He made it hollow; hollowed it out;] he made it to have a جَوْف. (Msb.) And of a thing that is مُجَوَّف, (S, K,) i. e. أجْوَف, (S,) you say, فِيهِ تَجْوِيفٌ [In it is a hollowing out; meaning a hollow, in which sense تجويف has a pl., namely, تَجَاوِيفُ]. (S, K.) ― -b2- See also 1.

4 أَجْوَفَ see 1, in two places. ― -b2- اجاف البَابَ (tropical:) He shut, or closed, the door. (S, K, TA.) Hence, in a trad., وَأَجِيفُوا الأَبْوَاَ وَأَطْفِئُوا المَصَابِيحَ [And shut ye the doors, and extinguish the lamps]. (TA.)

تجوّف
5 تجوّف جوف تجوف It was, or became, hollow, or empty within. (KL.) -A2- تجوّفهُ: see 8. ― -b2- تَجَوَّفَتِ الخُوصَةُ العَرْفَجَ The leaf was in the جَوْف [or inside] of the [plant called] عرفج, not having yet come forth. (S.)

اجتافهُ
8 اجتافهُ اجتافه اجتافة He entered its جَوْف [or inside, or interior; he entered into the midst of it]; as also ↓ تجوّفهُ. (S, K.) [See an ex. in a verse of Lebeed, voce أَصْلٌ: and see also 1.]

١٠
10 استجاف ١٠ and اِسْتَجْوَفَ It (a thing) became wide, spacious, or ample. (S, K.) [See also 1, first sentence.] -A2- استجافهُ He found it (a place) to be أَجْوَف [i. e. hollow, or empty within; or wide, spacious, or ample]. (O, L, K.)

جَوْفٌ
جَوْفٌ أجوف جوف [A hollow; an interior empty, vacant, or void, space;] a vacancy: pl. أَجْوَافٌ: this is the primary signification: then it was used in relation to a thing capable of being occupied and of being unoccupied; so as to be applied in the sense next following. (Msb.) ― -b2- The inside, or interior, (Msb, KL,) of a house [&c.]. (Msb.) ― -b3- [The midst, or middle, of a thing.] ― -b4- A low, or depressed, (S, K, TA,) and wide, (TA,) tract, or portion, of land, or ground: (S, K, TA:) what is wider than the شِعْب; the [water-courses termed] تِلَاع, and the valleys, flow into it; and it has جِرَفَة [or abrupt, water-worn, banks]: sometimes it is wider than a valley, and deeper: and sometimes it is a plain, or soft, tract, that retains water: and sometimes it is completely round, so that it retains water: accord. to IAar, it signifies a valley: or, as some say, the interior (بَطْن) of a valley. (TA.) ― -b5- The belly, or abdomen, of a man: (S, K:) or, accord. to ISd, the interior of the belly: and the part upon which close the shoulder-blades and the upper arms and the ribs and the two flanks (الصُّقْلَانِ): (TA:) the chest, or thorax; i. e., the part of the body that is separated from the بَطْن [or belly, or abdomen,] by the حِجَاب [or diaphragm, or midriff]; containing the heart and its appertenances: (Zj in his “ Khalk el-Insلn: ”) pl. as above. (TA.) See also جَائِفٌ. It is one of the words that are not used adverbially except with prepositions. (Sb, TA.) It is said in a trad., لَا تَنْسَوُا الجَوْفَ وَمَا وَعَى [Forget not ye the جوف and what it hath collected]; meaning what enters into it, of food and beverage: but some say that الجوف here means the belly and the فَرْج [or vulva, or pudendum muliebre], together, which are also called ↓ الأَجْوَفَانِ: and some say that the meaning is, the heart and what it hath retained, and kept in memory, of the knowledge of God. (A 'Obeyd, TA.) ― -b6- الأَجْوَافُ is also applied by the people of El-Ghowr (K) and of El-Yemen (TA) to The tents (فَسَاطِيط) of their عُمَّال [or governors, or collectors of the poor-rates]. (K.) ― -b7- جَوْفُ اللَّيْلِ الآخِرُ, occurring in a trad., means (assumed tropical:) The last third of the night: [or] the fifth of the sixths of the night: (K:) not the half, as some assert. (TA.)

جَوْفِىٌّ
جَوْفِىٌّ أجوف جوف جوفى جوفي جوفيي : see أَجْوَفُ.

جُوفِىٌّ
جُوفِىٌّ أجوف جوف جوفى جوفي جوفيي : see أَجْوَفُ. -A2- Also, and without tesh-deed, (S, K,) [app. meaning, when with the article ال, written and pronounced الجُوفِى,] in the accus. case جُوفِيًا, by poetic license, (S,) A species of fish; and so ↓ جُوَافٌ. (S, K.)

جُوفَانٌ
جُوفَانٌ جوف جوفان The penis of an ass: (El-Muنrrij, K:) and of a man. (TA.)

جُوَافٌ
جُوَافٌ جواف : see جُوفِىٌّ.

جَائِفٌ
جَائِفٌ ذ Reaching the جَوْف. (Msb.) [Hence,] طَعْنَةٌ جَائِفَةٌ, (S, Mgh, K, &c.,) or جِرَاحَةٌ جَائِفَةٌ, (Msb,) A spear-wound, or the like, that reaches the ↓ جَوْف, (S, Mgh, Msb, K,) by which is here meant [the interior of the body or head, or], accord. to IAth, any vital part, as the belly and the brain: (TA:) and sometimes, that penetrates into the جوف: (A 'Obeyd, S, Mgh:) and that passes through also: (A 'Obeyd, S:) and said to be such as is in the pit between the collarbones, and in the pubes; but not in the neck, nor in the throat, nor in the thigh, nor in the leg: (Mgh:) not if it reaches the interior of the bone of the thigh: (Msb:) opposed to جَالِفَةٌ. (S in art. جلف.) ― -b2- Hence, جَائِفَةٌ is applied to (tropical:) A great fault or imperfection or vice. (TA from a trad.) ― -b3- تَلْعَةٌ جَائِفَةٌ A deep [water-course, &c.: see تلعه]: pl. جَوَائِفُ. (K, TA. [In the CK, قَصِيرَةٌ is erroneously put for قَعِيرَةٌ.]) ― -b4- جَوَائِفُ النَّفْسِ The deep recesses of the جَوْفَ [or chest] in the places where the soul has its seat; expl. by مَا تَقَعَّرَ مِنَ الجَوْفِ فِى مَقَارِّ الرُّوحِ. (L, K.) So in the phrase, used by El-Farezdak, وَرَدَّ النَّفْسَ بَيْنَ الجَوَائِفِ [And he drove back the soul into the midst of the deep recesses of the chest]: (L, TA:) but some read بين الشَّرَاسِفِ. (TA.) ― -b5- الجَائِفُ [The cephalic vein;] a vein that runs along the upper arm to the [cartilage called] نَغْض of the shoulder-blade; it is the فَلِيق. (TA.)

أَجْوَفُ
أَجْوَفُ ذ Having a جَوْف; (TA;) [i. e.,] hollow, or empty within; (KL, PS;) having in it a تَجْوِيف [or hollowing out, meaning a hollow], (S,) and so ↓ مُجَوَّفٌ: (S, K: [but the latter is more properly rendered hollowed, or hollowed out:]) empty, vacant, or void: (Msb:) wide, spacious, or ample; (S, K;) as also ↓ مُسْتَجَافٌ, (S, TA,) and ↓ جُوفِىٌّ, with damm, (K,) thus correctly written, being a rel. n. altered from the original form, like سُهْلِىٌّ and دُهْرِىٌّ, (Sgh, TA,) but meaning wide in the جَوْف [or belly, &c.], written by J [in the S] ↓ جَوْفِىٌّ, with fet-h: (TA:) great in the جَوْف; (TA;) as also ↓ مَجُوفٌ; (AO, S, K;) each applied to a man: (TA:) [fem. جَوْفَآءُ:] pl. جُوفٌ. (TA.) You say لُؤْلُؤٌ أَجْوَفُ, and ↓ مُجَوَّفٌ, [Hollow, and hollowed, pearls; or] both signify the same. (TA.) And قَنَاةٌ جَوْفَآءُ An empty [or a hollow] cane, or reed: (K:) and in like manner, شَجَرَةٌ [a tree]; (S, K;) having a جَوْف. (S.) And دَلْوٌ جَوْفَآءُ A wide, or an ample, bucket: (K:) and دِلَآءٌ جَوفٌ wide, or ample, buckets: (S:) and قِدْرٌ جَوْفَآءُ a wide, capacious, cooking-pot. (Ham p. 719.) And الأَجْوَفُ The lion that is great in the جَوْف [or belly, &c.]. (K.) And الأَجْوَفَانِ The belly and the فَرْج [or vulva, or pudendum muliebre]; (S, K;) because of their width. (TA.) See also جَوْفٌ. Hence the trad., اـِنَّ أَخْوَفَ مَا أَخَافُ عَلَيْكُمُ الأَجْوَفَانِ [Verily what I most fear for you are the belly and the vulva]. (TA.) ― -b2- (tropical:) A cowardly man; as also ↓ مِجْوَفٌ, and ↓ مُجَوَّفٌ; the last explained in the K as meaning having no heart: pl. [of the first] جُوفٌ. (TA.) ― -b3- A horse white in the جَوْف [or belly] as far as the part where the sides terminate, whatever be the colour of the rest of him; (AO, TA;) as also ↓ مِجْوَفٌ. (TA.) [See also مُجَوَّفٌ.] ― -b4- In the conventional language of the science of inflection, (assumed tropical:) [A hollow word; i. e.] a word having an infirm letter for its medial radical; (K, TA;) as قَالَ and بَاعَ. (TA.)

مُجَافٌ
مُجَافٌ مجاف (tropical:) A shut, or closed, door. (TA.)

مَجُوفٌ
مَجُوفٌ مجذوف : see أَجْوَفُ.

مِجْوَفٌ
مِجْوَفٌ مجوف : see أَجْوَفُ, in two places.

مُجَوَّفٌ
مُجَوَّفٌ مجوف : see أَجْوَفُ, in three places. ― -b2- Also A beast whose بَلَق [q. v.] reaches up to his belly: (As, S, K:) or a horse whose بَلَق reaches to his sides is said to be مُجَوَّفٌ بَلَقًا. (AA, TA.) [See also أَجْوَفُ, last meaning but one.] ― -b3- And an epithet applied to the bird called صُرَد, because it is white in the belly. (Mgh and Msb in art. صرد.)

مُسْتَجَافٌ
مُسْتَجَافٌ مستجاف : see أَجْوَفُ.

##### Türkçe

**جَوَفٌ**
1 **جَوَفٌ** **أجوف** **جوف** İçinin [oyuk, yahut] geniş ve içi boş olması: (PS:) yahut boş, hâlî, ya da yoksun olması: fiili **تَعِبَ** babından olan bir mastar ki [yani **جَافَ**, aslında **جَوِفَ**, **خَافَ** gibi, ikinci şahıs **جِفْتَ**, muzâri‘ **يَجَافُ**]: (Msb:) geniş, ferah, yahut vâsi‘ olması: (K:) **شَىْءٌ أَجْوَفُ**’un kendisinden çıktığı mastar yahut kaynak. (S.) [Bk. ayrıca 10.] -A2- **جَافَهُ**, [muzâri‘i **يَجُوفُ**,] mastarı **جَوْفٌ**, Onun **جَوْف**’una [yahut içine, yahut iç kısmına, vb.] ulaştı. (TA.) O (ilaç) onun **جَوْف**’una girdi. (TA. [Bk. ayrıca 8.]) Ve **جَافَتْهُ الجِرَاحَةُ** Yara onun **جَوْف**’una ulaştı. (Msb.) ― -b2- **طَعَنَهُ فَجَافَهُ**, ve ↓ **اجافهُ**, Ona sapladı ve onun **جَوْف**’unu deldi: (Mgh, Msb:) ve ↓ **جوّفهُ**, mastarı **تَجْوِيفٌ**, onu **جَوْف**’undan deldi. (TA.) **جُفْتُهُ بِالطَّعْنَةِ**, ve **الطَّعْنَةَ** ↓ **أَجَفْتُهُ**, Mızrak yarasını yahut benzerini onun **جَوْف**’una ulaştırdım. (Ks, A 'Obeyd, S, K.) **جَافَ الصَّيْدَ** Oku, avın hedefinin **جَوْف**’una girdirdi. (TA.)

**تَجْوِيفٌ**
2 **تَجْوِيفٌ** **تجويف** [Bir şeyi] ortasından oyuk kılmak, yahut içini boşaltmak. (KL, PS.) Dersin ki, **جوّفهُ**, mastarı **تَجْوِيفٌ**, [Onu oyuk yaptı; içini oydu;] ona bir **جَوْف** sahibi kıldı. (Msb.) Ve **مُجَوَّف** olan bir şey hakkında, (S, K,) yani **أجْوَف**, (S,) dersin ki, **فِيهِ تَجْوِيفٌ** [Onda bir oyma vardır; yani bir oyuk; bu mânâda **تجويف**’in çoğulu vardır, o da **تَجَاوِيفُ**’tir]. (S, K.) ― -b2- Bk. ayrıca 1.

4 **أَجْوَفَ**: bk. 1, iki yerde. ― -b2- **اجاف البَابَ** (mecaz:) Kapıyı kapattı, yahut örttü. (S, K, TA.) Bundan dolayı, bir rivayette, **وَأَجِيفُوا الأَبْوَاَ وَأَطْفِئُوا المَصَابِيحَ** [Ve kapıları kapatın ve kandilleri söndürün]. (TA.)

**تجوّف**
5 **تجوّف** **جوف** **تجوف** İçten oyuk oldu, yahut içi boş oldu. (KL.) -A2- **تجوّفهُ**: bk. 8. ― -b2- **تَجَوَّفَتِ الخُوصَةُ العَرْفَجَ** Yaprak, henüz çıkmamış olarak, **عرفج** denilen [bitkinin] **جَوْف**’unda [yahut içinde] idi. (S.)

**اجتافهُ**
8 **اجتافهُ** **اجتافه** **اجتافة** Onun **جَوْف**’una [yahut içine, yahut iç kısmına; onun ortasına] girdi; bunun gibi ↓ **تجوّفهُ**. (S, K.) [Lebîd’in bir beytinde bir örnek için **أَصْلٌ** maddesine bak; ayrıca 1’e de bak.]

**١٠**
10 **استجاف** ١٠ ve **اِسْتَجْوَفَ** O (bir şey) genişledi, ferahladı, yahut vâsi‘ oldu. (S, K.) [Bk. ayrıca 1, ilk cümle.] -A2- **استجافهُ** Onu (bir yeri) **أَجْوَف** [yani içi oyuk, yahut içi boş; yahut geniş, ferah, yahut vâsi‘] buldu. (O, L, K.)

**جَوْفٌ**
**جَوْفٌ** **أجوف** **جوف** [Bir oyuk; içte boş, hâlî, yahut yoksun bir mekân;] bir boşluk: çoğulu **أَجْوَافٌ**: bu, aslî mânâdır: sonra, dolabilen ve boşalabilen bir şeyle ilgili olarak kullanıldı; böylece bir sonraki mânâda kullanılacak oldu. (Msb.) ― -b2- Bir evin [&c.] içi, yahut iç kısmı. (Msb, KL.) ― -b3- [Bir şeyin ortası, yahut orta kısmı.] ― -b4- Alçak, yahut çukur, (S, K, TA,) ve geniş, (TA,) bir arazi parçası yahut yer bölümü: (S, K, TA:) **شِعْب**’den daha geniş olan şey; **تِلَاع** denilen [su yatakları] ve vadiler ona akar; ve onun **جِرَفَة**’si [yahut dik, su aşındırmış kıyıları] vardır: bazen bir vadiden daha geniş ve daha derindir: bazen su tutan bir düzlük yahut yumuşak bir arazi parçasıdır: bazen tamamen yuvarlaktır, böylece su tutar: IAar’a göre, bir vadiyi ifade eder: yahut bazılarına göre, bir vadinin içi (**بَطْن**)dir. (TA.) ― -b5- Bir adamın karnı, yahut batnı: (S, K:) yahut ISd’ye göre, karnın iç kısmı: ve kürek kemiklerinin ve üst kolların ve kaburgaların ve iki böğrün (**الصُّقْلَانِ**) birleştiği kısım: (TA:) göğüs, yahut toraks; yani bedenin, **حِجَاب** [yahut diyafram] ile **بَطْن** [yahut karın]dan ayrılan kısmı; kalbi ve ona bağlı olanları içerir: (Zj, “Khalk el-Insلn”ında:) çoğulu yukarıdaki gibidir. (TA.) Bk. ayrıca **جَائِفٌ**. Edatlarla olmaksızın zarf olarak kullanılmayan kelimelerden biridir. (Sb, TA.) Bir rivayette şöyle denmiştir: **لَا تَنْسَوُا الجَوْفَ وَمَا وَعَى** [**الجوف**’u ve onun topladığını unutmayın]; yani içine giren şeyler, yiyecek ve içecek: fakat bazıları der ki burada **الجوف** karın ve **فَرْج** [yahut vulva, yahut kadın tenasül uzvu] birlikte demektir; bunlara ayrıca ↓ **الأَجْوَفَانِ** denir: ve bazıları der ki mânâ, kalp ve onun Allah bilgisi olarak saklayıp hafızada tuttuğu şeydir. (A 'Obeyd, TA.) ― -b6- **الأَجْوَافُ**, El-Ghowr (K) ve El-Yemen (TA) halkı tarafından, onların **عُمَّال**’ının [yahut valilerinin, yahut zekât toplayıcılarının] çadırları (**فَسَاطِيط**) için de kullanılır. (K.) ― -b7- Bir rivayette geçen **جَوْفُ اللَّيْلِ الآخِرُ**, (mecaz kabul edilerek:) gecenin son üçte biri demektir: [yahut] gecenin altıda birlerinin beşincisi: (K:) bazıların iddia ettiği gibi yarısı değildir. (TA.)

**جَوْفِىٌّ**
**جَوْفِىٌّ** **أجوف** **جوف** **جوفى** **جوفي** **جوفي** **جوفيي**: bk. **أَجْوَفُ**.

**جُوفِىٌّ**
**جُوفِىٌّ** **أجوف** **جوف** **جوفى** **جوفي** **جوفي** **جوفيي**: bk. **أَجْوَفُ**. -A2- Ayrıca, şeddesiz olarak da, (S, K,) [görünüşe göre **ال** takısı ile olunca, yazılışı ve okunuşu **الجُوفِى** olur,] mansûb hâlde şiir zaruretiyle **جُوفِيًا**, (S,) bir balık türü; bunun gibi ↓ **جُوَافٌ**. (S, K.)

**جُوفَانٌ**
**جُوفَانٌ** **جوف** **جوفان** Bir eşeğin penisi: (El-Muنrrij, K:) ve bir erkeğin de. (TA.)

**جُوَافٌ**
**جُوَافٌ** **جواف**: bk. **جُوفِىٌّ**.

**جَائِفٌ**
**جَائِفٌ** ذ **جَوْف**’a ulaşan. (Msb.) [Bundan dolayı,] **طَعْنَةٌ جَائِفَةٌ**, (S, Mgh, K, &c.,) yahut **جِرَاحَةٌ جَائِفَةٌ**, (Msb,) ↓ **جَوْف**’a ulaşan mızrak yarası yahut benzeri, (S, Mgh, Msb, K,) ki burada bununla [bedenin yahut başın iç kısmı] kastedilir; yahut IAth’a göre, karın ve beyin gibi her hayati kısım: (TA:) ve bazen, **جوف**’un içine nüfuz eden: (A 'Obeyd, S, Mgh:) ve ayrıca içinden geçip çıkan: (A 'Obeyd, S:) ve köprücük kemikleri arasındaki çukurda ve pubiste olan türden olduğu söylenir; fakat boyunda, ne gırtlakta, ne uylukta, ne bacakta değildir: (Mgh:) uyluk kemiğinin iç kısmına ulaşırsa değildir: (Msb:) **جَالِفَةٌ**’nin zıddıdır. (S, جلف maddesinde.) ― -b2- Bundan dolayı, **جَائِفَةٌ** (mecaz:) büyük bir kusur yahut noksanlık yahut kötü huy için kullanılır. (TA, bir rivayetten.) ― -b3- **تَلْعَةٌ جَائِفَةٌ** Derin bir [su yatağı, vb.: **تلعه**’ye bak]: çoğulu **جَوَائِفُ**. (K, TA. [CK’de **قَصِيرَةٌ**, yanlışlıkla **قَعِيرَةٌ** yerine konmuştur.]) ― -b4- **جَوَائِفُ النَّفْسِ** Ruhun makamlarının bulunduğu yerlerde **جَوْفَ**un [yahut göğsün] derin oyukları; **مَا تَقَعَّرَ مِنَ الجَوْفِ فِى مَقَارِّ الرُّوحِ** ile açıklanır. (L, K.) El-Ferezdak’ın kullandığı şu ibarede böyledir: **وَرَدَّ النَّفْسَ بَيْنَ الجَوَائِفِ** [Ve ruhu göğsün derin oyuklarının ortasına geri çevirdi]: (L, TA:) fakat bazıları **بين الشَّرَاسِفِ** diye okur. (TA.) ― -b5- **الجَائِفُ** [Baş damarı;] üst kol boyunca kürek kemiğinin **نَغْض** denilen [kıkırdağına] kadar uzanan bir damar; o, **فَلِيق**’tir. (TA.)

**أَجْوَفُ**
**أَجْوَفُ** ذ Bir **جَوْف** sahibi olan; (TA;) [yani] içi oyuk, yahut içi boş; (KL, PS;) içinde bir **تَجْوِيف** [yahut oyma, yani bir oyuk] bulunan, (S,) ve bunun gibi ↓ **مُجَوَّفٌ**: (S, K: [fakat ikincisi daha doğru olarak oyulmuş, yahut içi oyulmuş diye çevrilir:]) boş, hâlî, yahut yoksun: (Msb:) geniş, ferah, yahut vâsi‘; (S, K;) bunun gibi ↓ **مُسْتَجَافٌ**, (S, TA,) ve ↓ **جُوفِىٌّ**, damme ile, (K,) böyle doğru yazılır; aslî şekilden değiştirilmiş bir nisbet ismidir; **سُهْلِىٌّ** ve **دُهْرِىٌّ** gibi, (Sgh, TA,) fakat **جَوْف**’ta [yahut karında, vb.] geniş mânâsındadır; J’nin [S’de] fet-ha ile ↓ **جَوْفِىٌّ** yazdığı: (TA:) **جَوْف**’ta büyük; (TA;) bunun gibi ↓ **مَجُوفٌ**; (AO, S, K;) her biri bir adama uygulanır: (TA:) [müennesi **جَوْفَآءُ**:] çoğulu **جُوفٌ**. (TA.) Dersin ki **لُؤْلُؤٌ أَجْوَفُ**, ve ↓ **مُجَوَّفٌ**, [Oyuk ve oyulmuş inciler; yahut] ikisi de aynı mânâyı ifade eder. (TA.) Ve **قَنَاةٌ جَوْفَآءُ** Boş [yahut oyuk] bir kamış yahut saz: (K:) ve aynı şekilde, **شَجَرَةٌ** [bir ağaç]; (S, K;) bir **جَوْف** sahibi olan. (S.) Ve **دَلْوٌ جَوْفَآءُ** Geniş, yahut vâsi‘ bir kova: (K:) ve **دِلَآءٌ جَوفٌ** geniş, yahut vâsi‘ kovalar: (S:) ve **قِدْرٌ جَوْفَآءُ** geniş, hacimli bir tencere. (Ham p. 719.) Ve **الأَجْوَفُ** **جَوْف**’ta [yahut karında, vb.] büyük olan aslan. (K.) Ve **الأَجْوَفَانِ** Karın ve **فَرْج** [yahut vulva, yahut kadın tenasül uzvu]; (S, K;) genişliklerinden dolayı. (TA.) Bk. ayrıca **جَوْفٌ**. Bundan dolayı rivayet: **اـِنَّ أَخْوَفَ مَا أَخَافُ عَلَيْكُمُ الأَجْوَفَانِ** [Şüphesiz sizin için en çok korktuğum şey **الأَجْوَفَانِ**’dır]. (TA.) ― -b2- (mecaz:) Korkak bir adam; bunun gibi ↓ **مِجْوَفٌ**, ve ↓ **مُجَوَّفٌ**; sonuncusu K’da kalbi olmayan diye açıklanmıştır: [birincinin] çoğulu **جُوفٌ**. (TA.) ― -b3- Geri kalan rengi ne olursa olsun, **جَوْف**’unda [yahut karnında] yanların bittiği yere kadar beyaz olan bir at; (AO, TA;) bunun gibi ↓ **مِجْوَفٌ**. (TA.) [Bk. ayrıca **مُجَوَّفٌ**.] ― -b4- Sarf ilminin ıstılah dilinde, (mecaz kabul edilerek:) [“oyuk kelime”; yani] orta kök harfi illetli olan bir kelime; (K, TA;) **قَالَ** ve **بَاعَ** gibi. (TA.)

**مُجَافٌ**
**مُجَافٌ** **مجاف** (mecaz:) Kapalı, yahut örtülü bir kapı. (TA.)

**مَجُوفٌ**
**مَجُوفٌ** **مجذوف**: bk. **أَجْوَفُ**.

**مِجْوَفٌ**
**مِجْوَفٌ** **مجوف**: bk. **أَجْوَفُ**, iki yerde.

**مُجَوَّفٌ**
**مُجَوَّفٌ** **مجوف**: bk. **أَجْوَفُ**, üç yerde. ― -b2- Ayrıca, **بَلَق**’ı [bk. ilgili madde] karnına kadar çıkan bir hayvan: (As, S, K:) yahut **بَلَق**’ı yanlarına kadar çıkan bir ata **مُجَوَّفٌ بَلَقًا** denir. (AA, TA.) [Bk. ayrıca **أَجْوَفُ**, sondan bir önceki mânâ.] ― -b3- Ve **صُرَد** denilen kuşa, karnı beyaz olduğu için verilen bir sıfat. (Mgh ve Msb, صرد maddesinde.)

**مُسْتَجَافٌ**
**مُسْتَجَافٌ** **مستجاف**: bk. **أَجْوَفُ**.

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%88%D9%81/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

جَاف
جَاف ( w )  U ( n. ac. جَوْف 1 ),
a.  Pierced through.

جَوِفَ
جَوِفَ A ( n. ac. جَوَف 4 ),
a.  Was hollow, concave.

جَوَّفَ
جَوَّفَ II ,
a.  Made hollow, hollowed out.

b.  Disembowelled.

أَجْوَفَ
أَجْوَفَ IV ,
a.  Drove into the belly of.

b.  Shut ( door ).

تَجَوَّفَ
تَجَوَّفَ V ,
a.  Was hollow, empty.

اِجْتَوَفَ
اِجْتَوَفَ VIII ,
a.  Penetrated into.

جَوْف
جَوْف 1 , ( pl. أَجْوَاْف 38 ),
a.  Hollow, cavity.

b.  Inside, interior; belly, bowels; cavity of the chest.

أَجْوَفُ
أَجْوَفُ 14 , ( pl. جُوْف 3 ),
a.  Hollow, empty; spacious, capacious; concave.

مُجَوَّف
مُجَوَّف [ N. P. جَوَّفَ II ,
a.  see 14 .

##### Türkçe

**جَاف**
**جَاف** (w) U (mast. **جَوْف** 1),
a. Delip geçti.

**جَوِفَ**
**جَوِفَ** A (mast. **جَوَف** 4),
a. İçi boş, çukur oldu.

**جَوَّفَ**
**جَوَّفَ** II,
a. İçi boş yaptı, oydu.

b. Karnını yardı, iç organlarını çıkardı.

**أَجْوَفَ**
**أَجْوَفَ** IV,
a. Karnına doğru sürdü/soktu.

b. Kapattı (kapı).

**تَجَوَّفَ**
**تَجَوَّفَ** V,
a. İçi boş, boş oldu.

**اِجْتَوَفَ**
**اِجْتَوَفَ** VIII,
a. İçine nüfuz etti.

**جَوْف**
**جَوْف** 1, (çoğ. **أَجْوَاْف** 38),
a. İçi boşluk, oyuk.

b. İç, iç taraf; karın, bağırsaklar; göğüs boşluğu.

**أَجْوَفُ**
**أَجْوَفُ** 14, (çoğ. **جُوْف** 3),
a. İçi boş, boş; geniş, ferah; çukur.

**مُجَوَّف**
**مُجَوَّف** [N. P. **جَوَّفَ** II,
a. 14’e bak.

### [Kitâbullâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%88%D9%81/sozluk/kitab_allah.md) — Kur'an kullanımından türetilmiş

جوف
جَافَ - يَجُوفُ - جَوْف

جَافَ - يَجُوْفُ + الكائن أو الشيء: يكون أجوفاً: يكون ذا فراغ متسع في باطنه وداخله
جَوْف:على وزن "فـَعـْل" اسم فعل  " جَافَ - يَجُوْفُ ": وهو أيضاً ما يكون بفعل " جَافَ - يَجوْفُ":  الفراع المتسع في داخل أو باطن الشيء، والذي لا يكون ظاهراً للمطلع من الخارج
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " بيان فراغ وتجوف الأشياء وخواؤها"، وهي:
جَوِيَ - يَجْوَى، فَضَا - يَفْضُوْ (فَضِيَ - يَفْضَى)، خَوَى - يَخْوِي (خَوِيَ - يَخْوَى)، خَلِيَ - يَخْلُو (خَلا - يَخْلُو)، جَافَ - يَجُوْفُ، فَرَغ َ- يَفْرُغَ
جوفه
 	﴿ما جعل الله لرجل من قلبين في جوفه وما جعل أزواجكم اللائي تظاهرون منهن أمهاتكم وما جعل أدعياءكم أبناءكم ذلكم قولكم بأفواهكم والله يقول الحق وهو يهدي السبيل(4)﴾ الأحزاب
مختار الصحاح
● [جوف] ج و ف: جَوْفُ الإنسان بطنه و الأَجْوَافُ جمعه و الأَجْوَفانِ البطن والفرج و الجَائِفةُ الطعنة التي تبلغ الجوف والتي تخالط الجوف والتي تنفذ أيضا و الجَوَفُ بفتحتين مصدر لك شيء أجْوَفُ وشيء مُجَوَّفٌ أي جوف وفيه تجوِيفٌ
معجم الفرائد القرآنية
ج  و  ف
"جَوْفِهِ" في قوله تعالى :" مَا جَعَلَ اللَّهُ لِرَجُلٍ مِنْ قَلْبَيْنِ فِي جَوْفِهِ " (4) الأحزاب .
الجَوْفُ : المطمئن من الأرض، وجوف الإنسان بطنه، والأجوفان البطن والفرج، والجائفة الطعنة التي تبلغ الجوف.
الراغب
الجوف: ما يحجب عن الفؤاد
ملخص اللسان
1.     وجافَه جَوْفاً: أَصابَ جَوْفَه.
2.     واسْتَجافَ الشيءُ واسْتَجْوَفَ: اتَّسَعَ؛
3.     واسْتَجَفْتُ المكانَ: وجدته أَجْوَفَ.
4.     وجَوْفُ كل شيء: داخِلُه.
5.      والجَوْفُ من الأَرض: ما اتَّسع واطْمَأَنَّ ؛
6.     وجافَ الصَّيْدَ: أَدخل السهم في جَوْفِه ولم يظهر من الجانب الآخر.
7.     الجَوْفُ: المطمئن من الأَرض.
8.     والجوف من الأَرض أَوسع من الشِّعْب تَسِيلُ فيه التِّلاعُ والأَودية وله جِرَفةُ،
9.     الجَوْف الوادي.
10.                         وجَوْفُ الإنسان: بطنه،.
11.                         الجَوْفُ باطِنُ البَطْنِ،
12.                        والجَوْفُ ما انْطَبَقَتْ عليه الكَتِفان والعَضُدان والأَضْلاعُ والصُّقْلانِ،
13.                        كان   عمر أَجْوَفَ جليداً أَي كبير الجوْفِ عظيمه.
14.                        والجائفةُ: الطعْنةُ التي تبلغ الجوف.
15.                        وطعْنَةٌ جائفة: تُخالِط الجوْف، أو تَنْفُذُه.
16.                         ووِعاء مُسْتَجافٌ: واسِعٌ.
17.                        جُوفُوه أَي اطْعَنُوه في جوفه.
18.                        الجائفة ثُلُثُ الدِّيةِ؛ هي الطعنة التي تَنْفُذُ إلى الجوف.
19.                        والأَجْوَفانِ: البَطْنُ والفَرْجُ لاتِّساعِ أَجْوافِهما.
20.                        لا تَنْسَوُا الجوْفَ وما وَعَى أَي ما يدخل فيه من الطعام والشراب،
21.                        وفرس أَجْوَفُ ومَجُوف ومُجَوَّفٌ:   أَبيضُ الجوْفِ إلى منتهى الجنبين وسائرُ لونِه ما كان.
22.                         ورجل أَجْوَفُ:   واسع الجوْفِ؛
23.                        ورجل مَجوفٌ ومُجَوَّف: جَبانٌ لا قَلْبَ له كأَنه خالي   الجوْفِ من الفُؤَادِ؛
24.                        الـمَجُوف الرَّجُل الضخم الجوف؛
25.                        أَنه دخل البيت وأَجافَ البابَ أَي ردّه عليه.
26.                        وجوف جِلواح: واسِعٌ،
27.                         وجَوْفٌ زَقَبٌ: ضَيِّقٌ.
28.                        أَجْوَفُ أَبْيَضُ البطنِ إلى منتهى الجَنْبَيْنِ ولون سائره ما كان،   وه
29.                        المجوّف من   الدوابّ الذي يَصْعَدُ البلق حتى يَبْلُغَ البطنَ؛
30.                        وتَلْعة جائفةٌ: قَعِيرةٌ.
31.                        وجَوائِفُ النَّفْسِ: ما تَقَعَّرَ من الجوْفِ ومَقارّ   الرُّوحِ؛
32.                        والجَوْفُ: موضع باليمن،
33.                        والجَوْفُ: اليمامة،
34.                        وجَوْفُ حِمارٍ وجوْفُ الحِمار: وادٍ منسوب إلى حِمارِ بن مُوَيْلِعٍ رجل من بقايا عاد، فأَشرك باللّه فأَرسل اللّه عليه صاعقةً أَحْرَقَتْه
35.                        جوف العير وادياً بعينه أُضيف إلى العير وعرف بذلك.
36.                        الجَوْفُ أَرْض لمُرادٍ،
37.                        الجَوْفُ: هو بطن الوادِي.
38.                        جَوْفُ الليلِ الآخِرُ أَي ثلثه الآخِرُ،
39.                         والجُوفانُ: ذكر الرجل؛
40.                        والجائفُ: عِرْق يجري على العَضُد إلى نُغْض الكتف وهو الفلِيقُ.
41.                        والجُوفيُّ والجُوافُ: ضرب من السمك،
42.                       والجَوفاء: موضع أَو ماء؛
لسان العرب
● - جوف: الجَوْفُ: المطمئن من الأَرض. وجَوْفُ الإنسان: بطنه، معروف. ابن   سيده: الجَوْفُ باطِنُ البَطْنِ، والجَوْفُ ما انْطَبَقَتْ عليه الكَتِفان   والعَضُدان والأَضْلاعُ والصُّقْلانِ، وجمعها أَجوافٌ.   وجافَه جَوْفاً: أَصابَ جَوْفَه. وجافَ الصَّيْدَ: أَدخل السهم في   جَوْفِه ولم يظهر من الجانب الآخر. والجائفةُ: الطعْنةُ التي تبلغ الجوف.   وطعْنَةٌ جائفة: تُخالِط الجوْف، وقيل: هي التي تَنْفُذُه. وجافَه بها   وأَجافَه بها: أَصابَ جوفه. الجوهري: أَجَفْتُه الطعْنةَ وجُفْتُه بها؛ حكاه عن   الكسائي في باب أَفْعَلْتُ الشيء وفَعَلْتُ به. ويقال: طَعَنْتُه   فجُفْتُه وجافَه الدَّواءُ، فهو مَجُوفُ إذا دخل جَوْفَه.   ووِعاء مُسْتَجافٌ: واسِعٌ. واسْتَجافَ الشيءُ واسْتَجْوَفَ: اتَّسَعَ؛   قال أَبو دواد:   فَهْيَ شَوْهاءُ كالجُوالِقِ، فُوها   مُسْتَجافٌ يَضِلُّ فيه الشَّكِيمُ   واسْتَجَفْتُ المكانَ: وجدته أَجْوَفَ.   والجَوَفُ، بالتحريك: مصدر قولك شيء أَجْوَفُ. وفي حديث خلق آدم، عليه   السلام: فلما رآه أَجْوَفَ عَرَفَ أَنه خَلْقٌ لا يَتَمالَكُ؛ الأَجْوَفُ:   الذي له جَوْفٌ، ولا يتمالَك أَي لا يَتَماسَكُ. وفي حديث عِمْران: كان   عمر أَجْوَفَ جليداً أَي كبير الجوْفِ عظيمه. وفي حديث خُبَيْب:   فَجافَتْني؛ هو من الأَوّل أَي وصلت إلى جَوْفي. وفي حديث مسروق في البعير   الـمُتَرَدِّي في البئر: جُوفُوه أَي اطْعَنُوه في جوفه. وفي الحديث: في   الجائفة ثُلُثُ الدِّيةِ؛ هي الطعنة التي تَنْفُذُ إلى الجوف. يقال: جُفْتُه   إذا أَصَبْتَ جَوْفَه، وأَجَفْتُه الطَّعْنَة وجُفْتُهُ بها. قال ابن   الأَثير: والمراد بالجوف ههنا كلُّ ما له قوة مُحِيلةٌ كالبَطْن والدِّماغ.   وفي حديث حُذيْفَة: ما مِنَّا أَحَدٌ لو فُتِّشَ إلا فُتِّش عن جائفةٍ أَو   مُنَقِّلةٍ؛ الـمُنَقِّلَةُ من الجراح: ما ينقل العظم عن موضعه، أَراد   ليس أَحدٌ إلا وفيه عَيْب عظيم فاستعار الجائفةَ والمنقِّلةَ لذلك.   والأَجْوَفانِ: البَطْنُ والفَرْجُ لاتِّساعِ أَجْوافِهما. أَبو عبيد في قوله في   الحديث: لا تَنْسَوُا الجوْفَ وما وَعَى أَي ما يدخل فيه من الطعام   والشراب، وقيل فيه قولان: قيل أَراد بالجوف البطن والفرج معاً كما قال إن   أَخْوَفَ ما أَخافُ عليكم الأَجْوفان، وقيل: أَراد بالجوْفِ القلب وما وَعى   وحَفِظَ من مَعْرِفةِ اللّه تعالى. وفرس أَجْوَفُ ومَجُوف ومُجَوَّفٌ:   أَبيضُ الجوْفِ إلى منتهى الجنبين وسائرُ لونِه ما كان. ورجل أَجْوَفُ:   واسع الجوْفِ؛ قال:   حارِ بْنَ كَعْبٍ، أَلا الأَحْلامُ تَزْجُرُكم   عَنّا، وأَنـْتُمْ من الجُوفِ الجَماخِيرِ؟   (* قوله «ألا الاحلام» في الاساس: ألا أحلام.)   وقول صخر الغَيّ:   أَسالَ منَ الليلِ أَشْجانَه،   كأَنَّ ظَواهِرَه كُنَّ جُوفا   يعني أَن الماء صادَفَ أَرضاً خَوَّارةً فاسْتَوْعَبَتْه فكأَنها جوفاء   غير مُصْمَتةٍ. ورجل مَجوفٌ ومُجَوَّف: جَبانٌ لا قَلْبَ له كأَنه خالي   الجوْفِ من الفُؤَادِ؛ ومنه قول حَسّان:   أَلا أَبْلِغْ أَبا سُفْيانَ عَنِّي:   فأَنت مُجَوَّفٌ نَخِبٌ هَواء   أَي خالي الجوف من القلب. قال أَبو عبيدة: الـمَجُوف الرَّجُل الضخم   (*   قوله «الرجل الضخم» كذا في الأصل وشرح القاموس وبعض نسخ الصحاح، وفي بعض   آخر: الرحل، بالحاء، وعليه يجيء الشاهد.) الجوف؛ قال الأَعشى يصف ناقته:   هِيَ الصَّاحِبُ الأَدْنى وبَيْني وبَيْنَها   مَجُوفٌ عِلافيٌّ، وقِطْعٌ ونُمْرُقُ   يعني هي الصاحِب الذي يَصْحَبُني. وأَجَفْتُ البابَ: رددْتُه؛ وأَنشد   ابن بري:   فَجِئنا من البابِ الـمُجافِ تَواتُراً،   وإنْ تَقعُدا بالخَلْفِ، فالخَلْفُ واسِعُ   وفي حديث الحج: أَنه دخل البيت وأَجافَ البابَ أَي ردّه عليه. وفي   الحديث: أَجِيفُوا أَبوابَكم أَي رُدُّوها. وجَوْفُ كل شيء: داخِلُه. قال   سيبويه: الجَوفُ من الأَلفاظ التي لا تستعمل ظرفاً إلا بالحروف لأَنه صار   مختصاً كاليد والرجل. والجَوْفُ من الأَرض: ما اتَّسع واطْمَأَنَّ فصار   كالجوف؛ وقال ذو الرمة:   مُوَلَّعةً خَنْساء ليسَتْ بنَعْجةٍ،   يُدَمِّنُ أَجْوافَ المِياهِ وَقِيرُها   وقول الشاعر:   يَجْتابُ أَصْلاً قالِصاً مُتَنَبِّذاً   بِعُجُوبِ أَنـْقاءٍ، يَمِيلُ هَيامُها   من رواه يجتاف، بالفاء، فمعناه يدخل، يصف مطراً. والقالص: الـمُرْتفع.   والـمُتَنَبِّذ: الـمُتَنَحّي ناحيةً. والجوف من الأَرض أَوسع من الشِّعْب   تَسِيلُ فيه التِّلاعُ والأَودية وله جِرَفةُ، وربما كان أَوْسَعَ من   الوادي وأَقْعَر، وربما كان سهلاً يُمْسك الماء، وربما كان قاعاً مستديراً   فأَمسك الماء. ابن الأَعرابي: الجَوْف الوادي. يقال: جوْفٌ لاخٌ إذا كان   عَميقاً، وجوف جِلواح: واسِعٌ، وجَوْفٌ زَقَبٌ: ضَيِّقٌ. أَبو عمرو: إذا   ارتفع بَلَقُ الفرس إلى جنبيه فهو مُجَوَّفٌ بَلَقاً؛ وأَنشد:   ومُجَوَّف بَلَقاً مَلَكْتُ عِنانَه،   يَعْدُو على خَمْسٍ، قَوائِمُه زَكا   أَراد أَنه يعدو على خمس من الوحْش فيصيدها، وقوائمه زكا أَي ليست خَساً   ولكنها أَزواج، ملكْتُ عِنانَه أَي اشترؤيته ولم أَسْتَعِرْه. أَبو   عبيدة: أَجْوَفُ أَبْيَضُ البطنِ إلى منتهى الجَنْبَيْنِ ولون سائره ما كان،   وهو الـمُجَوَّفُ بالبلَق ومُجَوَّفٌ بلَقاً. الجوهري: المجوّف من   الدوابّ الذي يَصْعَدُ البلق حتى يَبْلُغَ البطنَ؛ عن الأَصمعي؛ وأَنشد   لطفيل:شَميط الذنابى جُوِّفَتْ، وهي جَوْنةٌ   بِنُقْبة دِيباجٍ، ورَيْطٍ مُقَطَّعِ   واجتافَه وتَجَوَّفَه بمعنى أَي دخل في جوْفِه. وشيء جُوفيٌّ أَي واسِعُ   الجَوْفِ. ودِلاءٌ جُوفٌ أَي واسِعة. وشجرة جَوْفاء أَي ذات جَوْفٍ.   وشيء مُجَوَّفٌ أَي أَجْوَفُ وفيه تَجْوِيفٌ. وتَلْعة جائفةٌ: قَعِيرةٌ.   وتِلاعٌ جَوائِفُ، وجَوائِفُ النَّفْسِ: ما تَقَعَّرَ من الجوْفِ ومَقارّ   الرُّوحِ؛ قال الفرزدق:   أَلم يَكْفِني مَرْوانُ، لَـمّا أَتَيْتُهُ   زِياداً، وردَّ النَّفْسَ بَيْنَ الجَوائِفِ؟   وتَجَوَّفَتِ الخُوصةُ العَرْفَجَ: وذلك قبل أَن تخرج وهي في جَوْفِه.   والجَوَفُ: خَلاء الجوْفٍ كالقَصبةِ الجَوْفاء. والجُوفانُ: جمع   الأَجْوَفِ. واجتافَ الثَّوْرُ الكِناسَ وتَجَوَّفَه، كلاهما: دخل في جوْفه؛ قال   العجاج يصف الثورَ والكِناسَ:   فهْو، إذا ما اجْتافَه جُوفيُّ،   كالخُصِّ إذْ جَلَّلَه الباريُّ   وقال ذو الرمة:   تَجَوَّفَ كلِّ أَرْطاةٍ رَبُوضٍ   من الدَّهْنا تَفَرَّعَتِ الحِبالا   والجَوْفُ: موضع باليمن، والجَوْفُ: اليمامة، وباليمن وادٍ يقال له   الجوف؛ ومنه قوله:   الجَوْفُ خَيْرٌ لَكَ من أَغْواطِ،   ومِنْ أَلاءَاتٍ ومِنْ أُراطِ   (* قوله «أراط» في معجم ياقوت: أراط، بالضم، من مياه بني نمير، ثم قال:   وأراط باليمامة. وفي اللسان في مادة أرط: فأما قوله الجوف إلخ فقد يجوز   أن يكون أراط جمع أرطاة وهو الوجه وقد يكون جمع أرطى ا هـ. وفيه أيضاً ان   الغوط والغائط المتسع من الأرض مع طمأنينة وجمعه اغواط ا هـ. وألاءات   بوزن علامات وفعالات كما في المعجم وغيره موضع.)   وجَوْفُ حِمارٍ وجوْفُ الحِمار: وادٍ منسوب إلى حِمارِ بن مُوَيْلِعٍ   رجل من بقايا عاد، فأَشرك باللّه فأَرسل اللّه عليه صاعقةً أَحْرَقَتْه   والجَوْفَ، فصار مَلْعباً للجن لا يُتَجَرَّأُ على سلوكه؛ وبه فسر بعضهم   قوله:   وخَرْقٍ كَجَوْف العَيْرِ قَفْرٍ مَضَلّة   أَراد كجوف الحِمار فلم يستقم له الوزن فوضع العيرَ موضعه لأَنه في   معناه؛ وفي التهذيب: قال امروء القيس:   ووادٍ كَجَوْفِ العَيْرِ قَفْرٍ قَطَعْتُه   قال: أَراد بجوف العير وادياً بعينه أُضيف إلى العير وعرف بذلك.   الجوهري: وقولهم أَخلى من جوف حمار هو اسم وادٍ في أَرض عادٍ فيه ماء وشجر،   حماها رجل يقال له حِمار وكان له بنون فأَصابتهم صاعقة فماتوا، فكفر كفراً   عظيماً، وقتل كل من مرَّ به من الناس، فأَقبلت نار من أَسفل الجوف فأَحرقته   ومن فيه، وغاضَ ماؤه فضربت العرب به المثل فقالوا: أَكْفَرُ من حِمار،   ووادٍ كجوف الحمار، وكجوف العَير، وأَخْرَبُ من جوف حمار. وفي الحديث:   فَتَوقَّلَتْ بنا القِلاصُ من أَعالي الجَوْف؛ الجَوْفُ أَرْض لمُرادٍ،   وقيل: هو بطن الوادِي. وقوله في الحديث قيل له: أَيُّ الليلِ أَسمَعُ؟ قال:   جَوْفُ الليلِ الآخِرُ أَي ثلثه الآخِرُ، وهو الجزء الخامس من أَسْداس   الليل، وأَهل اليمن والغَوْر يسمون فَساطِيطَ العُمّال الأَجْوافَ.   والجُوفانُ: ذكر الرجل؛ قال:   لأَحْناء العِضاه أَقَلُّ عاراً   من الجُوفانِ، يَلْفَحُه السَّعِيرُ   وقال المؤرجُ: أَيْرُ الحِمار يقال له الجُوفان، وكانت بنو فزارةَ   تُعَيَّرُ بأَكل الجُوفانِ فقال سالم بن دارةَ يهجو بني فَزارةَ:   لا تَأْمَنَنَّ فَزارِيّاً خَلَوْتَ به   على قَلُوصِكَ، واكْتُبْها بأَسْيَارِ   لا تأْمَنَنْه ولا تأْمَنْ بَوائقَه،   بَعْدَ الذي امْتَلَّ أَيْرَ العَيْرِ في النارِ   منها:   أَطْعَمْتُمُ الضَّيْفَ جُوفاناً مُخاتَلةً،   فلا سَقاكم إلهِي الخالِقُ البارِي   والجائفُ: عِرْق يجري على العَضُد إلى نُغْض الكتف وهو الفلِيقُ.   والجُوفيُّ والجُوافُ، بالضم: ضرب من السمك، واحدته جُوافَةٌ؛ وأَنشد   أَبو الغَوْث:   إذا تَعَشَّوْا بَصَلاً وخلاًّ،   وكَنْعَداً وجُوفِياً قد صلاَّ،   باتُوا يَسُلُّونَ الفُساء سَلاَّ،   سَلَّ النَّبِيطِ القَصَبَ الـمُبْتَلاَّ   قال الجوهري: خففه للضرورة. وفي حديث مالك ابن دينار: أَكلتُ رغيفاً   ورأْسَ جُوافةٍ فعلى الدنيا العَفاء؛ الجُوافةُ، بالضم والتخفيف: ضرب من   السمك وليس من جَيِّدِه.   والجَوفاء: موضع أَو ماء؛ قال جرير:   وقد كان في بَقْعاء رِيٌّ لشائكُم،   وتَلْعَةَ والجَوفاء يَجْري غَدِيرُها   (* قوله «لشائكم» في معجم ياقوت في عدة مواضع: لشأنكم.)   وقوله في صفة نهر الجنة: حافتاه الياقوتُ الـمُجَيَّب؛ قال ابن الأَثير:   الذي جاء في كتاب البخاري اللُّؤلؤ الـمُجَوَّفُ، قال: وهو معروف، قال:   والذي جاء في سنن أَبي داودَ المجيَّب أَو المجوف بالشك، قال: والذي جاء   في مَعالِمِ السُّنن المجيَّب أَو المجوَّب، بالباء فيهما، على الشك،   قال: ومعناه الأَجوف.
مقاييس اللغة:
(جوف) الجيم والواو والفاء كلمةٌ واحدة، وهي جَوْفُ الشيء. يقال هذا جَوْفُ الإنسان، وجوفُ كلِّ شيء. وطَعْنَةٌ جائِفَةٌ، إذا وصلت إلى الجَوْفِ. وقِدْرٌ جَوْفاءُ: واسعةُ الجَوْفِ. وجَوْفُ عَيْرٍ: مكانٌ حماهُ رجل اسمه حِمار. وفي المثل: "أخْلَى مِنْ جَوْفِ عَيْر". وأصله رجلٌ كان يحمي وادياً لـه. وقد ذُكر حديثُهُ في كتاب العين.
القاموس المحيط:
الجَوْفُ المُطْمَئِنُّ من الأرضِ، و مِنْكَ بَطْنُكَ، و ع بِنَاحِيَةِ عُمَانَ، ووادٍ بِأَرْضِ عادٍ حَماهُ رَجُلٌ اسْمُهُ حِمَارٌ، وذُكِرَ في ح م ر، وكُورَةٌ بالأَنْدَلُسِ، و ع بناحِيَةِ أكْشُونيَةَ، و ع بِأَرْضِ مُرادٍ وهو المذكورُ في تَفْسِيرِ قوله تعالى " إنَّا أرْسَلْنَا نوحاً " ، و ع باليمامةِ، و ع بديارِ سَعْدٍ، ودَرْبُ الجَوْفِ بالبَصْرَةِ، ومنه حَيَّانُ الأَعْرَجُ الجَوْفِيُّ، وأبو الشَّعْثَاءِ جابِرُ بنُ زيدٍ. وأهْلُ الغَوْرِ يُسَمُّونَ فَساطِيطَ عُمَّالِهِم الأَجْوَافَ. و " جَوْفُ الليلِ الآخِرُ " في الحديثِ، أي ثُلُثُهُ الآخِرُ، وهو الخامِسُ من أسْداسِ الليلِ. والأَجْوَفَانِ البَطْنُ والفَرْجُ. والجَوَفُ، مُحَرَّكَةً السَّعَةُ. والأَجْوَفُ الأَسَدُ العظيمُ الجَوْفِ، و في الاصْطلاحِ الصَّرْفِيِّ المُعْتَلُّ العَيْنِ. و الواسِعُ، كالجُوفِيِّ، بالضمِّ.
والجَوْفَاءُ من الدِلاءِ: الواسِعَةُ، و من القنا، ومن الشَّجَرِ: الفارِغَةُ، وماءٌ لِمُعَاوِيَةَ وعَوْفٍ ابْنَيْ عامِرِ بنِ رَبيعَةَ. والجائفَةُ: طَعْنَةٌ تَبْلُغُ الجَوْفَ. وجِيفانُ اليمامةِ: خَمْسَةُ مَواضِعَ، يُقالُ: جائفُ كذا، وجائفُ كذا. وتَلْعَةٌ جائفَةٌ: قَعيرَةٌ، ج: جَوائِفُ. وجَوَائِفُ النَّفْسِ: ما تَقَعَّرَ من الجَوْفِ في مَقارِّ الروحِ. والمَجُوفُ، كمَخوفٍ: العظيمُ الجَوْفِ. وكمُعَظَّمٍ: ما فيه تَجْوِيفٌ، و من الدوابِّ: الذي يَصْعَدُ البَلَقُ منه حتى يَبْلُغَ البَطْنَ، ومَنْ لا قَلْبَ له. والجُوفِيُّ، كَكوفِيٍّ، وقد يُخَفَّفُ، وكغُرابٍ: سَمَكٌ. والجُوفانُ، بالضم: أيْرُ الحِمارِ. وأجَفْتُهُ الطَّعْنَةَ: بَلَغْتُ بها جَوْفَهُ، كجُفْتُهُ بها، و البابَ: رَدَدْتُهُ. وتَجَوَّفَهُ: دَخَلَ جَوْفَهُ، كاجْتافَهُ. واسْتَجَافَ المكانَ: وجَدَهُ أجْوَفَ، و الشيءُ: اتَّسَعَ، كاسْتَجْوَفَ.
تاج العروس:
ج و ف
الْجَوْفُ : المُطْمَئنّ المُتَّسِعُ من الأَرْضِ الذي صار كالجَوْفِ وهو أَوْسَعُ من الشِّعْبِ تَسيلُ في التِّلاَعُ والأَوْديَةُ وله جِرَفَةٌ وربما كان كان أَوْسَعَ من الوَادي وأَقْعَرَ ورُبَّمَا كان سَهْلاً يُمْسِكُ الماءَ وربما كان قَاعاً مُسْتَدريراً فأَمْسَكَ الماءَ وقالَ ابنُ الأَعْرَابِيِّ : الجَوْفُ : الوَادي يُقَال : جَوْفٌ لاَخٍ : إِذا كان عَميقاً وجَوْفٌ جِلْوَاحٌ : وَاسعٌ وجَوْفٌ زَقَبٌ : ضَيِّقٌ
الجَوْفُ مِنْكَ : بَطْنُكَ مَعْرُوفٌ قال ابنُ سِيده : هو بَاطِنُ البَطْنِ والجَوْفُ أَيضاً : ما انْطَبَقَتْ عليه الكَتِفَانِ والعَضُدَانِ والأَضْلاعُ والصُّقَلانِ والجَمْعُ : الأَجْوُفُ وفي الحدِيثِ : ( وأَنْ لا تَنْسَوُا الْجَوْفَ ومَا وَعَى ) المُرَادُ به الحَضُّ علَى الحَلاَلِ مِن الرِّزْقِ وقال سِيبَوَيْهِ : الجَوْفُ : مِن الأَلْفَاظِ التي لا تُسْتَعْمَلُ ظَرْفاً إِلاَّ بالحُرُوف لأَنَّه صارَ مُخْتَصَّا كالْيَدِ والرَّجْلِ . الجَوْفُ : ع بنَاحِيَةِ عُمَانَ
في الصِّحاحِ : الجَوْفُ : اسْمُ وَادٍ بأَرْضِ عَادٍ فيهِ ماءٌ وشَجَرٌ حَمَاهُ رَجُلٌ اسْمُهُ حِمَارٌ وكان له بَنُونَ فأَصَابَتْهُم صَاعِقَةٌ فمَاتُوا فكفَرَ كُفْراً عَظِيماً وقَتَلَ كلَّ مَن مَرَّ به مِن النَّاسِ فأَقْبَلَتْ نَارٌ مِن أَسْفَلِ الجَوْفِ فَأَحْرَقَتْهُ ومَنْ فِيهِ وغَاضَ مَاؤُه فضَرَبَتِ العربُ به المَثَلَ فقالُوا : ( أَكْفَرُ مِن حِمَارِ ) ووَادٍ كجَوْفِ الحمارِ وكَجَوْفِ العَيْرِ و ( أَخْرَبُ مِن جَوْف حِمارٍ )وقد ذُكِرَ في ح م ر
الجَوْفُ : كُورَةٌ بِالأَنْدَلُسِ الجَوْفُ : ع بِنَاحِيَةِ أَكْشُونِيَةَ غَرْبِيَّ قُرْطُبَةَ والجَوْفُ : ع بأَرْضِ مُرَادٍ وهو المذكورُ في تَفْسِير قَوْلِهِ تعالَى : ( إِنَّا أَرْسَلْنَا نُوحاً ) وبه فُسِّرِ أَيضاً الحَدِيثُ : ( فَتَوَقَّلَتْ بِنَا الْقِلاَصُ أعالِي الْجَوْفِ ) الْجَوْفُ : ع بِالْيَمَامَةِ ومنه قَوْلُ الشاعرِ :
" الْجَوْفُ خَيْر لَكَ مِنْ أَغْوَاط
" ومِنْ أَلاَءَاتٍ ومِنْ أُرَاطِ ويُقَال : الجَوْفُ : اسْمٌ لليَمَامَةِ كُلِّهَا : والجَوْفُ : ع بِدِيَارِ سَعْدٍ مِن بَنِي تَمِيمٍ يُقَال له : جَوْفُ طُوَيْلِعٍ
ودَرْبُ الْجَوْفِ : بِالْبَصْرَةِ ومنه حَيَّانُ الأَعْرَجُ الْجَوْفِيُّ وأَبُو الشَّعْثَاءِ جَابِرئُ بنُ زَيْدٍ الجَوْفِيُّ هكَذا نَقَلَهُ الصَّاغَانيُّ في العُبَابِ واخْتَلَف كلامُ الحافظِ بن حَجَرٍ في التَّبْصِيرِ فقال في الحُرَقِيِّ بضَمٍّ فَفَتْحٍ ثم قَافٍ مَكْسُورةٍ نِسْبَةً إِلَى الْحُرَقَةِ : بَطْنٌ مِن جُهَيْنَةَ مِنْهُم أَبُو الشَّعْثَاءِ جابرُ بنُ زَيْد الأًزْهَرِيُّ الحُرَقِيُّ تابِعيٌّ مَشْهُورٌ وقال بعدَ ذلك في الْخَوْفِيِّ - بخَاءٍ مُعْجَمَةٍ - : أَبو الشَّعْثَاءِ الخَوْفِيُّ : جابرُ بنُ زيدٍ والخَوْفُ : نَاحِيَة مِن بِلادِ عُمَانَ . انتهى
قلتُ : والصَّوابُ في نِسْبَةِ أَبِي الشَّعْثاءِ المذكورِ إِلَى الْجَوْفِ بالجِيمِ لِمَوْضِع مِن عُمَانَ ؛ فإِنَّه أزْدِيٌّ وما عَدَا ذلك تَصْحِيف
وأَهْلُ اليَمَنِ والغَوْرِ يُسَمُّونَ فَسَاطِيطَ عُمَّالِهِم الأَجْوَافَ
وجَوْفُ اللَّيْلِ : الآخِرُ في الحَدِيثِ وهو قَوْلُهُ صلَّى اللهُ عليه وسلَّم لَمَّا سُئِلَ : أَي اللَّيْلِ أَسْمَعُ ؟ قال : ( جَوْفُ اللَّيْلِ الآخِرِ ) أَي ثُلُثُةُ الآخِرُ وهو الجُزْءُ الْخَامِسُ مِن أَسْدَاسِ اللَّيْلِ أَي لا نِصْفُه كما زَعَمَهُ بَعْضُهم
والاجْوَفَانِ : الْبَطْنُ والْفَرْجُ نَقَلَهُ الجَوْهَرِيُّ ومنه الحديثُ : ( وإِن أَخْوَفَ ما أَخَافُ عَلَيكُم الأَجْوَفَانِ ) ؛ وإِنَّمَا سُيِّمَا لاِتِّسَاعِهِمَا
والْجَوَفُ مُحَرَّكَةً : السَّعَةُ يُقَال : شَيْءٌ أَجْوفُ بَيِّنُ الْجَوَفِ : أَي وَاسِعٌ
والأَجْوَفُ : مِن صِفَاتِ الأَسَدِ الْعَظِيمُ الْجَوْفِ قال :
" أَجْوَفُ جَافٍ جَاهِلٌ مُصَدَّرُ
والأَجْوَفُ في الاصْطِلاَحِ الصَّرْفِيِّ : المُعْتِلُّ الْعَيْنِ أَي : ما كان أَحَدُ حُرُوفِ العِلَّةِ في عَيْنِ الكَلِمَةِ أَي : وَسَطِهَا وجَوْفِها نحو : قال وباع . والأَجْوَفُ : الْوَاسِعُ بَيِّنُ الْجَوَفِ وفي خَلْقِ آدَمَ عليه السَّلامُ : ( فَلَمَّا رَآهُ أَجْوَفَ عَرَفَ أَنَّهُ خَلْقٌ لا يَتَمَالَكُ ) أَي : لا يَتَمَاسَكُ والأَجْوَفُ : الذّي له جَوْفٌ وفي حديثِ عِمْرَانَ : ( كان عُمَرُ أَجْوَفَ جَلِيداً : ) : أَي كَبيرَ الجَوْفِ عَظِيمَهُ والجَمْع : الجُوفُ بِالضَّمِّ قال :
" حَارِ بنَ كَعْبٍ أَلاَ الأَحْلاَمُ تَزْجُرُكُمْعَنَّا وأَنْتُمْ مِنَ الْجُوفِ الْجَمَاخِيرِ ؟ كالْجُوفِيّ بِالضَّمِّ أَي : وَاسِعُ الجَوْفِ وضَبَطَهُ الجَوْهَرِيُّ بالفَتْحِ وأَنْشَدَ لِلْعَجَّاجِ يَصِفُ كِنَاسَ ثَوْرٍ :
" فَهْوَ إذَا مَا اجْتَافَهُ جَوْفِيُّ
" كَالْخُصِّ إِذْ جَلَّلَهُ الْبَارِيُّ قال الصَّاغَانيُّ : الصَّوابُ ضَمُّ الجِيمِ في اللُّغَةِ والرَّجَزِ وهو من تَغَيُّراتِ النَّسَبِ كالسُّهْلِيِّ والدُّهْرِيِّ
والجَوْفَاءُ مِن الدِّلاَءِ : الوَاسِعَةُ ذاتَ جَوْفٍ أَي : سَعَةٍ ومِن الْقَنَا والشَّجَرِ : الْفَارِغَةُ ذاتُ جَوْفٍ وجَمْعُ الكُلِّ جُوفٌ بِالضَّمِّ
والجَوْفَاءُ : مَوْضِعٌ أَو مَاءٌ لِمُعَاوِيَةَ وعَوْفٍ ابْنَيْ عامرِ بنِ رَبِيعَةَ قال جَرِيرٌ :
وقَد كَانَ في بَقْعَاءَ لِشَائِكُمْ ... وتَلْعَةَ والْجَوْفَاءُ يجَرْيِ غَدِيرُهَا وقال أَبو عُبَيْدَ َفي تَفْسِيرِ هذِا البيت : هذه أماكنُ ومِيَاهُ لبَنِي سَلِيطٍ حَوَالِي الْيَمَامَةِ ونَسَبَ الشّعْر لِغَسَّانَ بنِ ذُهَيْلٍ
والجَائِفَةُ : طَعْنَةٌ تَبْلُغُ الْجَوْفَ وقال أَبو عُبَيْدٍ : وقد تكونُ التي تُخَالِطُ الجَوْفَ والتي تَنْفُذُ أَيضاً كما في الصِّحاحِ ومنه الحَدِيثُ : ( في الْجَائِفَةِ ثُلُثُ الدِّيَةِ ) قال ابنُ الأَثِيرِ : والمُرَادُ بالجَوْاِف ها هنا كُلُّ ما لَهُ قُوَّةٌ مُحِيلَةٌ كالبَطْنِ والدِّمَاغِ وفي حديثٍ : و ( ومَا مِنَّا أَحَدٌ لَوْفُتِّشَ إِلاَّ فُتِّشَ عَنْ جَائِفَةٍ أو مُنَقِّلَةٍ إِلاَّ عُمَرَ وابنَ عُمَرَ ) أَراد ليس أَحَدٌ وإِلاَّ وفيه عَيْبٌ عَظِيمٌ فاسْتَعَارَ الْجَائِفَةَ والمُنَقِّلَةَ لذلك
وجِيفَانُ عَارِضِ الْيَمَامَةِ : خَمْسَةُ مَوَاضِعَ يُقَال جَائِفُ كذا وجَائِفُ كذا نَقَلَهُ الصَّاغَانيُّ
وتَلْعَةٌ جَائِفَةٌ : قَعِيرَةٌ ج : جَوَائِفُ
وجَوَائِفُ النَّفْسِ : ما تَقَعَّرَ مِن الجَوْفِ في مَقَارِّ الرُّوحِ قال الفَرَزْدَقُ :
" أَلَمْ يَكْفِنِي مَرْوَانُ لَمَّا أَتَيْتُهُزِيَاداً ورَدَّ النَّفْسَ بَيْنَ الْجَوَائِفِ ؟ كذا في اللسان ويُروي :
" نِفَاراً ورَدَّ النَّفْسَ بَيْنَ الشَّرَاسِفِ والْمَجُوفُ كمَخُوفٍ : الرَّجُلُ العَظِيمُ الْجَوْفِ عن أَبي عُبَيْدةَ قال الأَعْشَي يَصِفُ نَاقَتَهُ : هي الصَّاحِبُ الأَدْنَي وبَيْنِي وبَيْنَهَا مَجُوفٌ عِلاَفِيٌّ وقِطْعٌ ونُمْرُقُ يقول : هي الصَّاحِبُ الذي يَصْحَبُنِي كما في الصِّحاحِ والعُبَابِ
والمُجَوَّفُ كمُعْظَّمٍ : ما فِيه تَجْوِيفٌ وهو أَجْوَفُ كما في الصِّحاحِ قال : والمُجَوَّفُ مِن الدَّوابِّ الي يَصْعَدُ الْبَلَقُ منه حتَّى يَبْلُغَ البطْنَ عن الأَصْمَعِيِّ وأنْشَدَ لطُفَيْل الْغَنَوِيِّ :
شَمِيطُ الذُّنابَي جُوِّفَتْ وهْيَ جَوْنَة ... بِنُقْبَةِ دِيبَاجٍ ورَيْطٍ مُقْطَّعِ وقال أَبو عمروٍ : وإِذا ارْتَفَعَ بَلَقُ الفَرَسِ إِلَى جَنْبَيْهِ فهو مُجَوَّفٌ بَلَقاً وأَنْشَدَ :
" ومُجَوَّف بَلَقاً مَلَكْتُ علَى خَمْسٍ قَوَاَئِمُهُ زكَا على خَمْسٍ أَي : مِن الوَحْشِ فَيَصِدُهُا وقال أَبو عُبَيْد : أَجْوَفُ : أَبِيَضُ البَطْنِ إِلَى مُنْتَهَى الجَنْبَيْنِ ولَونُ سَائِرِه ما كانَ وهو المُجَوَّفُ بالْبَلَقِ ومُجَوَّفٌ بَلَقاً
ومِن المَجَازِ : المُجَوَّفُ من الرّجَالِ : مَن لا قَلْبَ له وهو الجَبَانُ ومنه قَوْلُ حَسَّانَ يَهْجُو أَبا سُفْيَانَ بنَ المُغِيرَةِ بنِ الحارثِ بن عبدِ المُطَّلِبِ رَضِيَ الله عنهما :
" أَلا أَبْلِغْ أَبا سُفْيَانَ عَنِّي فَأَنْتَ مَجَوَّفٌ نَخِبٌ هَوَاءُ أَي خَالِي الجَوْفِ مِن القَلْبِ وَوَقَعَ اللِّسَانِ : ( أَلا أَبلغ أَبَا حَسَّانَ ) والصوابُ ما ذكرتُ
والْجُوفِيُّ ككُوفِيٍّ وقد يُخَفَّفُ لضِرُورَةِ الشِّعْرِ والجُوَافُ كغُرَابٍ : سَمَكٌ نَقَلَهُ الجَوْهَرِيُّ وأَنْشَدَنِي أَبو الغَوْثِ قَوْلَ الرَّاجِزِ :
" إِذا تَعَشَّوْا بَصَلاً وخَلاًّ
" وكَنْعَداً وجُوفِياً قَدْ صَلاَّ
" بَاتُلوا يَسُلُّونَ الْفُسَاءَ سَلاَّ
" سَلَّ النَّبِيطِ الْقَصَبَ الْمُبْتَلاَّ قلتُ : ورِوَايَةُ ابنُ دُرَيْدٍ :
" وجُوفِياً مُحَسَّفاً قد صَلَّا قال الجَوْهَرِيُّ : وإِنَّمَا خَفَّفَهُ لمضَّرُورةِ
وفي النِّهايَةِ في حَدِيثِ مَالِكِ ابنِ دِينَارٍ : ( أَكَلْتُ رِغيفاً وَرَأْسَ جُوَافَه فَعَلَى الدُّنْيَا الْعَفَاءُ ) الجُوَافَةُ بِالضَّمِّ : ضَرْبٌ مِن السَّمَكِ وليس مِن جَيِّدِهِ
قال المُؤَرِّجُ : الْجُوفَانُ بِالضَّمِّ : أَيْرُ الْحِمَارِ وكانتْ بنو فَزَارَةَ تُعَيَّرُ بأَكْلِ الجُوفَانِ فقال سالِمُ بنُ دَارَةَ يَهْجُوهم :
لاَ تَأْمَنَنَّ فَزَارِيّاً خَلَوْتَ بِهِ ... عَلَى قَلَوصِكَ واكْتُبْهَا بِأَسْيَارِ
" لا تَأْمَنَنْهُ ولا تَأْمَنْ بوائِقَهُبَعْدَ الذي امْتَلَّ أَيْرَ الْعَيْرِفي النَّارِ
" أَطْعَمْتُمُ الضَّيْفَ جُوفَاناً مُخَاتَلَةًفَلاَ سَقَاكُمْ إِلهِي الْخَالِقُ البَارِى وقال أَبو عُبَيْدٍ : أَجَفْتُه الطَّعْنَةَ : بَلَغْتُ بها جَوْفَهُ كجُفْتُهُ بها حَكَاهُ عن الكِسَائِيِّ في باب أَفْعَلْتُ الشَّيْءِ وفَعَلْتُ به
أجَفْتُ الْبَابَ : رَدَدْتُهُ نَقَلَهُ الجَوْهَرِيُّ وهو مَجازٌ ومنه الحَدِيثُ : ( وأَجِيفُوا الأَبْوَابَ وأَطْفِئُول المَصَابِيحَ )
وتَجَوَّفَهُ : دَخَلَ جَوْفَهُ كاجْتَافَهُ قال لَبِيدٌ رَضِيَ اللهُ عنه يَصِفُ مَهَاةً وفي اللِّسَانِ مَطَراً :
يَجْتَافُ أَصْلاً قَالِصاً مُتَنَبِّذاً ... بِعُجُوبِ أَنْقَاءٍ يَمِيلُ هَيَامُهَا وقال ذُو الرُّمَّةِ :
تَجَوَّفَ كُلَّ أَرْطَاةٍ رَبُوضٍ ... مِن الدَّهْنَا تَفَرَّعَتِ الْحِبَالاَ واسْتَجَافَ الْمَكانَ : وَجَدَهُ أَجْوَفَ كما في العًبَابِ واللِّسَانِ واسْتَجَافَ الشَّيْءُ : اتَّسَعُ كاسْتَجْوَفَ نَقَلَهُ الجَوْهَرِيُّ وأَنْشَدَ لأَبِي دُؤَاد . يَصِفُ فَرَساً :
فَهْيَ شَوْهَاءُ كَالْجُواَليِقِ فُوهَا ... مُسْجَاَفٌ يَضِلُّ فيه الشَّكِيمُ ومّما يُسْتَدْرَكُ عليه : جَافَهُ جَوْفَاً : أَصابَ جَوْفَه وجَافَ الصَّيْدُ : دَخَلَ السَّهْمُ في جَوْفِهِ ولم يَظْهَرْ مِنَ الجانِب الآخَر
وجَافَهُ الدَّواءُ فهو مَجُوفٌ : إِذا : دَخَل جَوْفَهُ
ووِعَاءٌ مُسْتَجَافٌ : واسِعٌ
وجَوَّفَهُ تَجْوِيفاً : طَعَنَهُ في جَوْفِهِ
وفَرَسٌ أَجْوَفُ ومَجُوفٌ : كَمَقُولٍ : أَبْيَضُ الجَوْفِ إلى مُنْتَهَى الجَنْبَيْنِ . ورَجُلٌ أَجْوَفُ ومَجُوفٌ : جَبَان
وقَوْمٌ جُوفٌ بِالضَّمِّ
والمُجَافُ بِالضَّمِّ : البابُ المُغْلَقُ : وأَنْشَدَ ابنُ بَرِّيّ :
" فَجِيئآ مِنَ البابِ الْمُجَافِ تَوَاتُراًوإِن تَقْعُدَا بِالخَلْفِ فَالْخَلْفِ وَاسِعُ وتَجَوَّفَتِ الْخُوصَةُ الْعَرْفَجَ وذلِكَ قبلَ أَن تَخْرُجَ وهي في جَوْفِهِ
والجَوْفُ : الوَادِي وقيل : بَطْنُهُ والجُوفَانُ بِالضَّمِّ : ذَكَرُ الرَّجُلِ قال :
لأَجْنَاءُ الْعِضَاهِ أَقَلُّ عَاراً ... مِنَ الْجُوْفَانِ يَلْفَحُهُ السَّعِيرُ والجَائِفُ : عِرْقٌ يَجْرِي علَى العَضُدِ إِلَى نُغْضِ الْكَتِفِ وهو الفَلِيقُ
واللُّؤْلُؤُ المُجَوَّفُ كمُعَظَّمٍ : هو الأَجْوَفُ

##### Türkçe

جوف
**جَافَ - يَجُوفُ - جَوْف**
**جَافَ - يَجُوْفُ** + canlı veya şey: içi boş olur: içi ve iç tarafında geniş bir boşluk sahibi olur.
**جَوْف**: “فـَعـْل” vezninde, **جَافَ - يَجُوْفُ** fiilinin isim-fiilidir: ve o, ayrıca **جَافَ - يَجوْفُ** fiiliyle olan şeydir: şeyin içi veya iç tarafındaki geniş boşluk; ki dışarıdan bakan için dıştan görünür olmaz.
Ve lafız, “eşyanın boşluğunu, içinin oyukluğunu ve içinin boş oluşunu beyan” lafızları grubuna mensuptur; bunlar:
**جَوِيَ - يَجْوَى**، **فَضَا - يَفْضُوْ (فَضِيَ - يَفْضَى)**، **خَوَى - يَخْوِي (خَوِيَ - يَخْوَى)**، **خَلِيَ - يَخْلُو (خَلا - يَخْلُو)**، **جَافَ - يَجُوْفُ**، **فَرَغ َ- يَفْرُغَ**

جوفه
 	﴿**ما جعل الله لرجل من قلبين في جوفه وما جعل أزواجكم اللائي تظاهرون منهن أمهاتكم وما جعل أدعياءكم أبناءكم ذلكم قولكم بأفواهكم والله يقول الحق وهو يهدي السبيل(4)**﴾ الأحزاب

مختار الصحاح
● [**جوف**] ج و ف: insanın **جَوْفُ**’u karnıdır; **الأَجْوَافُ** onun çoğuludur; **الأَجْوَفانِ** karın ve fercdir. **الجَائِفةُ**: **جوف**’a ulaşan, **جوف**’a karışan ve ayrıca nüfuz eden de olan darbedir. **الجَوَفُ** (iki fetha ile): her **أجْوَفُ** şey için mastardır. Ve **مُجَوَّفٌ** şey: yani **جوف**’u vardır ve onda **تجوِيفٌ** vardır.

معجم الفرائد القرآنية
ج  و  ف
**"جَوْفِهِ"** Yüce Allah’ın sözü olan: **" مَا جَعَلَ اللَّهُ لِرَجُلٍ مِنْ قَلْبَيْنِ فِي جَوْفِهِ "** (4) الأحزاب içinde.
**الجَوْفُ**: yerin çukur (alçak) kısmı; insanın **جوف**’u karnıdır; **الأجوفان** karın ve fercdir; **الجائفة** **جوف**’a ulaşan darbedir.

الراغب
**الجوف**: fuâddan gizlenen şey.

ملخص اللسان
1.     **وجافَه جَوْفاً**: onun **جَوْف**’unu vurdu.
2.     **واسْتَجافَ** şey ve **واسْتَجْوَفَ**: genişledi;
3.     **واسْتَجَفْتُ** mekânı: onu **أَجْوَفَ** buldum.
4.     Her şeyin **جَوْفُ**’u: onun içidir.
5.      Yerden **الجَوْفُ**: genişleyip alçalan şeydir;
6.     **وجافَ** avı: oku onun **جَوْفِه**’ine soktu ve öte taraftan görünmedi.
7.     **الجَوْفُ**: yerin çukur (alçak) kısmı.
8.     Yerden **الجوف** şı‘bden daha geniştir; içinde tılâ‘lar ve vadiler akar; ve onun bir **جِرَفةُ**’si vardır,
9.     **الجَوْف** vadi.
10.                         İnsanın **جَوْفُ**’u: karnıdır.
11.                         **الجَوْفُ**: karnın iç kısmıdır,
12.                        **الجَوْفُ**: üzerine iki kürek kemiği, iki üst kol ve kaburgalar ve iki **الصُّقْلانِ** kapanmış olan şeydir,
13.                        Ömer büyük **أَجْوَفَ** idi; yani **جوْف**’u büyük, azameti büyüktü.
14.                        **الجائفةُ**: **جوف**’a ulaşan darbedir.
15.                        **وطعْنَةٌ جائفة**: **جوف**’a karışır; yahut onu deler.
16.                         **ووِعاء مُسْتَجافٌ**: geniştir.
17.                        **جُوفُوه**: yani onu **جوف**’undan mızraklayın.
18.                        **الجائفة** diyetin üçte biridir; o, **جوف**’a nüfuz eden darbedir.
19.                        **والأَجْوَفانِ**: karın ve ferc; iki **أَجْوافِهما**’nın genişliği sebebiyle.
20.                        **لا تَنْسَوُا الجوْفَ وما وَعَى**: yani içine giren yiyecek ve içecek şeyi,
21.                        **وفرس أَجْوَفُ ومَجُوف ومُجَوَّفٌ**: yanların sonuna kadar **جوْف**’u beyaz olan; geri kalan rengi ne ise odur.
22.                         **ورجل أَجْوَفُ**: **جوْف**’u geniş;
23.                        **ورجل مَجوفٌ ومُجَوَّف**: korkak; kalbi yok; sanki **جوْف**’u fuâddan boş gibidir;
24.                        **الـمَجُوف**: **جوْف**’u iri olan iri adam;
25.                        Şüphesiz o eve girdi ve **أَجافَ** kapıyı: yani onu üzerine geri çevirdi.
26.                        **وجوف جِلواح**: geniştir,
27.                         **وجَوْفٌ زَقَبٌ**: dardır.
28.                        **أَجْوَفُ**: karnı yanların sonuna kadar beyazdır; geri kalanının rengi ne ise odur, وه
29.                        **المجوّف**: binek hayvanlarından, alaca (beyazlık) karna varıncaya kadar yükselen olandır;
30.                        **وتَلْعة جائفةٌ**: derin çukurludur.
31.                        **وجَوائِفُ النَّفْسِ**: **جوْف**’tan oyulan şey ve ruhun karar yerleri;
32.                        **والجَوْفُ**: Yemen’de bir yerdir,
33.                        **والجَوْفُ**: Yemâme’dir,
34.                        **وجَوْفُ حِمارٍ وجوْفُ الحِمار**: Âd kalıntılarından bir adam olan **حِمارِ بن مُوَيْلِعٍ**’e nispet edilen bir vadidir; Allah’a ortak koştu; bunun üzerine Allah ona bir yıldırım gönderdi; onu yaktı.
35.                        **جوف العير**: bizzat bir vadi; **العير**’e izafe edildi ve bununla bilindi.
36.                        **الجَوْفُ**: Murâd’a ait bir arazidir,
37.                        **الجَوْفُ**: vadinin karnıdır.
38.                        **جَوْفُ الليلِ الآخِرُ**: yani onun son üçte biri,
39.                         **والجُوفانُ**: erkeğin zekeridir;
40.                        **والجائفُ**: üst koldan kürek kemiğinin **نُغْض**’una doğru akan bir damardır; o **الفلِيقُ**’tur.
41.                        **والجُوفيُّ والجُوافُ**: balıktan bir türdür,
42.                       **والجَوفاء**: bir yer yahut su;
لسان العرب

● - **جوف**: **الجَوْفُ**: yerin çukur (alçak) kısmı. Ve insanın **جَوْفُ**’u: karnı; bilinen. İbn Sîde: **الجَوْفُ** karnın iç kısmıdır; ve **الجَوْفُ** omuz kemikleri, üst kollar, kaburgalar ve iki köprücük kemiğinin üzerine kapanıp örttüğü şeydir; bunun çoğulu **أَجوافٌ**’dır. Ve **جافَه جَوْفاً**: onun **جَوْفُ**’unu vurdu. Ve **جافَ الصَّيْدَ**: oku onun **جَوْفِ**’una soktu da öbür taraftan görünmedi. Ve **الجائفةُ**: **الجوف**’a ulaşan yaradır. Ve **طعْنَةٌ جائفة**: **الجوْف** ile karışır; ve denildi ki: o, onu delip geçen şeydir. Ve onunla **جافَه** ve onunla **أَجافَه**: onun **جوف**’unu vurdu. el-Cevherî: **أَجَفْتُه الطعْنةَ** ve **جُفْتُه بها**; bunu, “**أَفْعَلْتُ** şeyi ve onunla **فَعَلْتُ**” babında Kisâî’den nakletti. Ve denilir: **طَعَنْتُه فجُفْتُه**. Ve **جافَه الدَّواءُ**: ilaç onun **جَوْفُ**’una girdi; o hâlde o **مَجُوفُ**’dur, yani **جَوْفُ**’una girmişse. Ve **وِعاء مُسْتَجافٌ**: geniştir. Ve **اسْتَجافَ الشيءُ** ve **اسْتَجْوَفَ**: genişledi; Ebû Duvâd dedi ki:
فَهْيَ شَوْهاءُ كالجُوالِقِ، فُوها
مُسْتَجافٌ يَضِلُّ فيه الشَّكِيمُ
Ve **اسْتَجَفْتُ المكانَ**: onu daha **أَجْوَفَ** buldum.

Ve **الجَوَفُ**, hareke ile: “şey **أَجْوَفُ**” sözünün masdarıdır. Âdem’in yaratılışı hadîsinde, عليه السلام: “Onu **أَجْوَفَ** görünce, onun kendini tutamayan bir yaratılış olduğunu bildi”; **الأَجْوَفُ**: **جَوْفٌ**’u olan kimsedir; ve “kendini tutamaz” yani “kendini sağlam tutamaz”. İmrân hadîsinde: Ömer **أَجْوَفَ جليداً** idi; yani **الجوْفِ**’u büyük, onun büyüğü. Hubeyb hadîsinde: “**فَجافَتْني**”; bu, birincidendir; yani **جَوْفي**’me ulaştı. Mesrûk’un, kuyuya düşen deve hakkında hadîsinde: “**جُوفُوه**” yani onu **جوف**’undan mızraklayın. Ve hadîste: “**الجائفة**’de diyetin üçte biri vardır”; o, **الجوف**’a nüfuz eden yaradır. Denilir: **جُفْتُه**; **جَوْفَه**’unu vurduğun zaman; ve **أَجَفْتُه الطَّعْنَة** ve **جُفْتُهُ بها**. İbnü’l-Esîr dedi ki: Burada **الجوف** ile murad, karın ve beyin gibi dönüştürücü bir kuvveti olan her şeydir. Huzeyfe hadîsinde: “Bizden hiç kimse yoktur ki araştırılsa, mutlaka bir **جائفةٍ** yahut bir **مُنَقِّلةٍ** hakkında araştırılmasın”; **الـمُنَقِّلَةُ** yaralardan: kemiği yerinden nakleden şeydir; muradı: hiç kimse yoktur ki onda büyük bir ayıp bulunmasın; bunun için **الجائفة**’yi ve **المنقِّلة**’yi buna ödünç aldı.

Ve **الأَجْوَفانِ**: karın ve ferc; ikisinin **أَجْوافِ**’ının genişliği sebebiyle. Ebû Ubeyd, hadîste geçen “**لا تَنْسَوُا الجوْفَ وما وَعَى**” sözünde: yani içine giren yiyecek ve içecek; ve onda iki söz söylendi: denildi ki **الجوف** ile karın ve ferc birlikte kastedildi; nitekim “Sizin üzerinize korktuğum en korkunç şey **الأَجْوفان**’dır” dedi; ve denildi ki: **الجوْف** ile kalp ve Allah تعالى معرفetinden içine alıp sakladığı şey kastedildi. Ve **فرس أَجْوَفُ** ve **مَجُوف** ve **مُجَوَّفٌ**: karnı, iki yanının sonuna kadar beyaz; geri kalan rengi ne ise odur. Ve **رجل أَجْوَفُ**: **الجوْفِ**’u geniş; dedi ki:
حارِ بْنَ كَعْبٍ، أَلا الأَحْلامُ تَزْجُرُكم
عَنّا، وأَنـْتُمْ من الجُوفِ الجَماخِيرِ؟
(* «ألا الاحلام» sözü, **الاساس**’ta: «ألا أحلام»dır.)
Ve Sahr el-Gayy’ın sözü:
أَسالَ منَ الليلِ أَشْجانَه،
كأَنَّ ظَواهِرَه كُنَّ جُوفا
Yani su, gevşek bir yere rastladı da onu bütünüyle içine aldı; sanki o, dolu (katı) olmayan boş bir şeymiş gibi. Ve **رجل مَجوفٌ** ve **مُجَوَّف**: korkak; kalbi yok; sanki **الجوْفِ**’u **الفُؤَادِ**’dan boş gibidir; bundan Hassân’ın sözü:
أَلا أَبْلِغْ أَبا سُفْيانَ عَنِّي:
فأَنت مُجَوَّفٌ نَخِبٌ هَواء
Yani **الجوف**’u kalpten boş. Ebû Ubeyde dedi ki: **الـمَجُوف**: **الجوف**’u iri olan adamdır. (* «الرجل الضخم» sözü: asılda ve **شرح القاموس**’ta ve **الصحاح**’ın bazı nüshalarında böyledir; bazılarında ise **الرحل** (ح ile)dir; buna göre şâhid gelir.) el-A‘şâ, dişi devesini vasfederken dedi ki:
هِيَ الصَّاحِبُ الأَدْنى وبَيْني وبَيْنَها
مَجُوفٌ عِلافيٌّ، وقِطْعٌ ونُمْرُقُ
Yani o, bana arkadaşlık eden en yakın arkadaştır. Ve **أَجَفْتُ البابَ**: onu geri çevirdim; İbn Berrî inşâd etti:
فَجِئنا من البابِ الـمُجافِ تَواتُراً،
وإنْ تَقعُدا بالخَلْفِ، فالخَلْفُ واسِعُ
Hac hadîsinde: eve girdi ve **أَجافَ البابَ**; yani onu üzerine geri çevirdi. Ve hadîste: “**أَجِيفُوا أَبوابَكم**” yani onları geri çevirin. Ve her şeyin **جَوْفُ**’u: onun içidir. Sîbeveyh dedi ki: **الجَوفُ**, harfler olmaksızın zarf olarak kullanılmayan lafızlardandır; çünkü el ve ayak gibi, tahsis edilmiş oldu. Ve yerin **الجَوْفُ**’u: genişleyip alçalan ve böylece **الجوف** gibi olan şeydir; Zû’r-Rumme dedi ki:
مُوَلَّعةً خَنْساء ليسَتْ بنَعْجةٍ،
يُدَمِّنُ أَجْوافَ المِياهِ وَقِيرُها
Ve şairin sözü:
يَجْتابُ أَصْلاً قالِصاً مُتَنَبِّذاً
بِعُجُوبِ أَنـْقاءٍ، يَمِيلُ هَيامُها
Bunu **يجتاف** (ف ile) rivayet edenin mânası: girer; bir yağmuru vasfeder. Ve **القالص**: yüksek yer. Ve **الـمُتَنَبِّذ**: bir tarafa çekilen. Ve yerin **الجوف**’u, **الشِّعْب**’den daha geniştir; içinde küçük vadiler ve vadiler akar; onun bir **جِرَفةُ**’si vardır; bazen vadiden daha geniş ve daha çukur olur; bazen suyu tutan bir düz olur; bazen de yuvarlak bir çukur olur da suyu tutar. İbnü’l-A‘râbî: **الجَوْف** vâdidir. Denilir: **جوْفٌ لاخٌ**; derin olduğu zaman. Ve **جوف جِلواح**: geniştir. Ve **جَوْفٌ زَقَبٌ**: dardır. Ebû Amr: atın **بَلَقُ**’u iki yanına yükselirse, o **مُجَوَّفٌ بَلَقاً**’dır; ve inşâd etti:
ومُجَوَّف بَلَقاً مَلَكْتُ عِنانَه،
يَعْدُو على خَمْسٍ، قَوائِمُه زَكا
Muradı: vahşîden beşinin üzerine koşar da onları avlar; ve “**قوائمه زَكا**” yani zayıf değildir; fakat çiftlerdir. “**ملكْتُ عِنانَه**” yani onu satın aldım ve onu ödünç almadım. Ebû Ubeyde: **أَجْوَفُ**: karnı, iki yanının sonuna kadar beyaz; geri kalanının rengi ne ise odur; o, **الـمُجَوَّفُ بالبلَق** ve **مُجَوَّفٌ بلَقاً**’dır. el-Cevherî: **المجوّف** hayvanlardan, **البلَق**’ı yükselip karna ulaşan olandır; Asma‘î’den; ve Tufeyl için inşâd etti:
شَميط الذنابى جُوِّفَتْ، وهي جَوْنةٌ
بِنُقْبة دِيباجٍ، ورَيْطٍ مُقَطَّعِ
Ve **اجتافَه** ve **تَجَوَّفَه** aynı mânadadır; yani onun **جوْفِ**’una girdi. Ve **شيء جُوفيٌّ**: yani **الجَوْفِ**’u geniş. Ve **دِلاءٌ جُوفٌ**: yani geniş. Ve **شجرة جَوْفاء**: yani **جَوْفٍ** sahibi. Ve **شيء مُجَوَّفٌ**: yani **أَجْوَفُ**; ve onda **تَجْوِيفٌ** vardır. Ve **تَلْعة جائفةٌ**: derin. Ve **تِلاعٌ جَوائِفُ**. Ve **جَوائِفُ النَّفْسِ**: **الجوْف**’tan oyulan şeyler ve ruhun karar yerleri; Ferazdak dedi ki:
أَلم يَكْفِني مَرْوانُ، لَـمّا أَتَيْتُهُ
زِياداً، وردَّ النَّفْسَ بَيْنَ الجَوائِفِ؟
Ve **تَجَوَّفَتِ الخُوصةُ العَرْفَجَ**: bu, çıkmadan önce, onun **جَوْفِ**’unda iken olur. Ve **الجَوَفُ**: **القَصبةِ الجَوْفاء** gibi, **جوْفٍ** boşluğu. Ve **الجُوفانُ**: **الأَجْوَفِ**’in çoğuludur. Ve öküz, **الكِناسَ**’a **اجتافَ** etti ve onu **تَجَوَّفَه**; ikisi de: onun **جوْفِ**’una girdi; ‘Accâc, öküzü ve **الكِناسَ**’ı vasfederken dedi ki:
فهْو، إذا ما اجْتافَه جُوفيُّ،
كالخُصِّ إذْ جَلَّلَه الباريُّ
Ve Zû’r-Rumme dedi ki:
تَجَوَّفَ كلِّ أَرْطاةٍ رَبُوضٍ
من الدَّهْنا تَفَرَّعَتِ الحِبالا
Ve **الجَوْفُ**: Yemen’de bir yerdir; ve **الجَوْفُ**: Yemâme’dir. Ve Yemen’de **الجوف** denilen bir vadi vardır; ondan şu sözü:
الجَوْفُ خَيْرٌ لَكَ من أَغْواطِ،

Ve **أَلاءَاتٍ**’tan ve **أُراطِ**’tan.
(* “**أراط**” sözü hakkında: Yâkût’un Mu‘cem’inde: **أراط**; zamme ile; Benî Numeyr’in sularındandır; sonra dedi ki: ve **أراط** Yemâme’dedir. Lisân’da **أرط** maddesinde: “**الجوف** … ilh” sözüne gelince, **أراط**’ın **أرطاة**’nin çoğulu olması câiz olur; bu vechdir; ve **أرطى**’nın çoğulu olması da olabilir, h. Ayrıca onda: **الغوط** ve **الغائط** yerin geniş olanı, bir alçaklıkla beraberdir; çoğulu **اغواط**’tır, h. Ve **ألاءات** “**علامات**” ve “**فعالات**” veznindedir; Mu‘cem’de ve başkasında olduğu gibi; bir yerdir.)

Ve **جَوْفُ حِمارٍ** ve **جوْفُ الحِمار**: **حِمارِ بن مُوَيْلِعٍ**’e nisbet edilen bir vâdidir; Âd’ın kalıntılarından bir adam; Allah’a ortak koştu; bunun üzerine Allah onun üzerine bir yıldırım gönderdi; onu ve **الجَوْف**’u yaktı; böylece cinler için bir oyun yeri oldu; içine girmeye cüret edilmez; bununla bazıları şu sözü tefsir etti:

Ve bir yarık ki **جَوْف العَيْرِ** gibi, ıssız, şaşırtıcı;

**جَوْف الحِمار** gibi demek istedi; fakat vezin ona düzgün gelmedi; **العير**’i onun yerine koydu; çünkü mânâsında onun gibidir. Ve Tehzîb’de: İmru’ul-Kays dedi:

Ve bir vâdi ki **جَوْفِ العَيْرِ** gibi, ıssız; onu katettim;

Dedi ki: **جَوْف العير** ile bizzat bir vâdiyi kastetti; **العير**’e izâfe edildi ve bununla bilindi.

Cevherî: “**أَخلى من جوف حمار**” sözleri: Âd diyarında bir vâdinin adıdır; onda su ve ağaç vardır; onu **حِمار** denilen bir adam koruma altına aldı; onun oğulları vardı; onlara bir yıldırım isabet etti de öldüler; bunun üzerine büyük bir küfürle kâfir oldu; insanlardan yanından geçen her kimi öldürdü; derken **الجوف**’un alt tarafından bir ateş geldi de onu ve içindekileri yaktı; suyu çekildi; Araplar bununla darb-ı mesel yaptı ve dediler: “**أَكْفَرُ من حِمار**”, “bir vâdi ki **جوف الحمار** gibi”, ve “**جوف العَير** gibi”, ve “**أَخْرَبُ من جوف حمار**”.

Ve hadiste: “Bizi **القِلاصُ** **أَعالي الجَوْف**’tan **تَوقَّلَتْ**”; **الجَوْفُ** Murâd’a ait bir arazidir; ve denildi ki: o, vâdinin karnıdır.

Ve hadisteki sözü: Ona denildi ki: “Gecenin hangisi daha işittir?” Dedi: “**جَوْفُ الليلِ الآخِرُ**”; yani onun son üçte biri; o, gecenin altıda birlerinin beşinci kısmıdır. Ve Yemen ehli ile **الغَوْر** ehli, âmillerin çadırlarını **الأَجْوافَ** diye adlandırırlar.

Ve **الجُوفانُ**: erkeğin zekeridir; dedi ki:

**العِضاه**’ın kıvrımlarına (sığınmak) daha az ayıptır,
**الجُوفان**’dan; onu **السَّعِيرُ** yakar.

Ve Müerric dedi ki: Eşeğin aleti **الجُوفان** diye adlandırılır. Benû Fezâre **الجُوفان** yemeleriyle ayıplanırdı; bunun üzerine Sâlim b. Dâre Benû Fezâre’yi hicvederek dedi:

Bir Fezârî’den emin olma; onunla baş başa kaldın mı,
**قَلُوصِكَ** üzerinde; ve onu **أَسْيَارِ** ile yaz.
Ondan emin olma ve onun belâlarından emin olma,
ateşte eşeğin aletini doldurduktan sonra.

Ondan:

Misafiri hileyle **جُوفاناً** yedirdiniz;
artık sizi benim ilâhım, yaratıcı **البارِي** sulamasın.

Ve **الجائفُ**: omuz üzerinde kürek kemiğinin **نُغْض**’una doğru akan bir damardır; o, **الفلِيقُ**’tir.

Ve **الجُوفيُّ** ve **الجُوافُ**, zamme ile: balıktan bir türdür; tekili **جُوافَةٌ**’dir; Ebû’l-Ğavs inşâd etti:

Soğan ve sirke ile akşam yediklerinde,
ve **كَنْعَداً** ve kızartılmış **جُوفِياً**,
geceyi yelleri çekip çıkararak geçirirler, çekip çıkarma;
**النَّبِيطِ**’in ıslanmış kamışı çekip çıkarması gibi.

Cevherî dedi ki: Zaruret için hafifletti.

Ve Mâlik b. Dînâr hadîsinde: “Bir somun yedim ve bir **جُوافةٍ** başı; artık dünyaya toprak”; **الجُوافةُ**, zamme ile ve hafifletme ile: balıktan bir türdür; onun iyisinden değildir.

Ve **الجَوفاء**: bir yer yahut bir sudur; Cerîr dedi ki:

Sizin dikenliniz için **بَقْعاء**’da bir sululuk vardı,
ve **تَلْعَةَ** ve **الجَوفاء**; onun küçük deresi akar.

(* “**لشائكم**” sözü hakkında: Yâkût’un Mu‘cem’inde birçok yerde: **لشأنكم**.)

Ve cennet nehrinin sıfatında geçen sözü: “İki kıyısı **الياقوتُ الـمُجَيَّب**”; İbnü’l-Esîr dedi ki: Buhârî’nin kitabında gelen: “**اللُّؤلؤ الـمُجَوَّفُ**”; dedi ki: o bilinen bir şeydir. Dedi ki: Ebû Dâvûd’un Sünen’inde gelen: “**المجيَّب** yahut **المجوف**” şüphe ile. Dedi ki: “Ma‘âlimü’s-sünen”de gelen: “**المجيَّب** yahut **المجوَّب**”, ikisinde de **الباء** ile, şüphe üzere. Dedi ki: mânâsı **الأَجوف**’tur.

مقاييس اللغة:
(**جوف**) **الجيم** ve **الواو** ve **الفاء** tek bir kelimedir; o da şeyin **جَوْفُ**’udur. “Bu, insanın **جَوْفُ**’udur” denir; ve her şeyin **جوفُ**’u. Ve **طَعْنَةٌ جائِفَةٌ**, **الجَوْفِ**’a ulaştığı zaman. Ve **قِدْرٌ جَوْفاءُ**: **الجَوْفِ**’u geniş olan. Ve **جَوْفُ عَيْرٍ**: adı **حِمار** olan bir adamın koruduğu yer. Ve meselde: “**أخْلَى مِنْ جَوْفِ عَيْر**”. Aslı, kendisine ait bir vadiyi koruyan bir adamdır. Onun haberi **كتاب العين**’de zikredilmiştir.

القاموس المحيط:
**الجَوْفُ**: yerden çukur (alçak) olan; ve senden: karnın; ve **ع** Umman nahiyesinde; ve **عاد** toprağında bir vadi; onu adı **حِمَار** olan bir adam korumuştur; ve **ح م ر**’de zikredilmiştir; ve Endülüs’te bir **كُورَةٌ**; ve **ع** **أكْشُونيَة** nahiyesinde; ve **ع** **مُراد** toprağında; o, Yüce’nin şu sözü’nün tefsirinde zikredilendir: “**إنَّا أرْسَلْنَا نوحاً**”; ve **ع** Yemâme’de; ve **ع** **سَعْد** diyarında; ve Basra’da **دَرْبُ الجَوْفِ**; ve ondan **حَيَّانُ الأَعْرَجُ الجَوْفِيُّ**, ve **أبو الشَّعْثَاءِ جابِرُ بنُ زيدٍ**. Ve **الغَوْر** ehli, âmillerinin çadırlarını **الأَجْوَافَ** diye adlandırırlar. Ve hadiste “**جَوْفُ الليلِ الآخِرُ**”, yani onun son üçte biri; ve o, gecenin altıda birlerinin beşincisidir. Ve **الأَجْوَفَانِ**: karın ve ferç. Ve **الجَوَفُ**, harekeli olarak: genişliktir. Ve **الأَجْوَفُ**: **الجَوْفِ**’u büyük olan aslan; ve sarf ıstılahında **المُعْتَلُّ العَيْنِ**. Ve geniş olan; **الجُوفِيِّ** gibi, zamme ile.

Ve **الجَوْفَاءُ** kovalar(dan): geniş olan; ve kamışlardan; ve ağaçtan: boş olan. Ve **ماءٌ** (bir su): **مُعَاوِيَةَ** ve **عَوْفٍ** için; ikisi de **عامِرِ بنِ رَبيعَةَ**’nin iki oğludur. Ve **الجائفَةُ**: **الجَوْفَ**’a ulaşan bir darbe. Ve **جِيفانُ اليمامةِ**: beş mevki; “şunun **جائفُ**’i, şunun **جائفُ**’i” denir. Ve **تَلْعَةٌ جائفَةٌ**: derin (çukur) olan; çoğulu: **جَوائِفُ**. Ve **جَوَائِفُ النَّفْسِ**: ruhun karar yerlerinde **الجَوْفِ**’tan oyulup derinleşen şeyler. Ve **المَجُوفُ**, **مَخوفٍ** gibi: **الجَوْفِ**’u büyük olan. Ve **مُعَظَّمٍ** gibi: içinde **تَجْوِيفٌ** bulunan şey; ve binek hayvanlarından: ondan **البَلَقُ** yükselip karna ulaşan; ve kalbi olmayan kimse. Ve **الجُوفِيُّ**, **كوفِيٍّ** gibi; ve bazen hafifletilir; ve **غُرابٍ** gibi: bir balık. Ve **الجُوفانُ**, zamme ile: eşeğin **أيْرُ**’i. Ve **أجَفْتُهُ الطَّعْنَةَ**: onunla onun **جَوْفَ**’una ulaştım; **جُفْتُهُ بها** gibi; ve kapıyı: onu geri çevirdim. Ve **تَجَوَّفَهُ**: onun **جَوْفَ**’una girdi; **اجْتافَهُ** gibi. Ve **اسْتَجَافَ المكانَ**: onu **أجْوَفَ** buldu; ve şey: genişledi; **اسْتَجْوَفَ** gibi.

تاج العروس:
ج و ف
**الْجَوْفُ**: yerden, **الجَوْفِ** gibi olmuş olan, çukur ve geniş yer; **الشِّعْبِ**’den daha geniştir; **التِّلاَعُ** ve vadiler onda akar; onun bir **جِرَفَةٌ**’si vardır; bazen vadiden daha geniş ve daha derin olur; bazen suyu tutan bir düzlük olur; bazen de yuvarlakça bir taban olur da suyu tutar. **ابنُ الأَعْرَابِيِّ** dedi ki: **الجَوْفُ**: vadi; denir ki: **جَوْفٌ لاَخٍ**: derin olduğu zaman; ve **جَوْفٌ جِلْوَاحٌ**: geniş; ve **جَوْفٌ زَقَبٌ**: dar.

**الجَوْفُ** senden: karnındır, bilinir. **ابنُ سِيده** dedi ki: o, karnın içidir. Ve **الجَوْفُ** ayrıca: iki kürek kemiğinin, iki pazunun, kaburgaların, iki **الصُّقَلانِ**’ın kapladığı şeydir. Çoğulu: **الأَجْوُفُ**. Ve hadiste: (**وأَنْ لا تَنْسَوُا الْجَوْفَ ومَا وَعَى**) murad, rızıktan helale teşviktir. Ve **سِيبَوَيْهِ** dedi ki: **الجَوْفُ**, harflerle olmadıkça zarf olarak kullanılmayan lafızlardandır; çünkü **الْيَدِ** ve **الرَّجْلِ** gibi, hususîleşmiştir. **الجَوْفُ**: **ع** Umman nahiyesinde.

**الصِّحاحِ**’ta: **الجَوْفُ**: **عَاد** toprağında bir vadinin adıdır; onda su ve ağaç vardır; onu adı **حِمَار** olan bir adam korumuştur; onun oğulları vardı; onlara bir yıldırım isabet etti de öldüler; bunun üzerine büyük bir küfürle kâfir oldu ve insanlardan yanından geçen herkesi öldürdü; derken **الجَوْفِ**’un altından bir ateş geldi de onu ve içindekileri yaktı; suyu çekildi; Araplar onunla mesel darb ettiler ve dediler ki: (**أَكْفَرُ مِن حِمَارِ**) ve “eşeğin **جَوْفِ**’u gibi” ve “**العَيْرِ**’in **جَوْفِ**’u gibi” ve (**أَخْرَبُ مِن جَوْف حِمارٍ**). Ve **ح م ر**’de zikredilmiştir.

**الجَوْفُ**: Endülüs’te bir **كُورَةٌ**. **الجَوْفُ**: **ع** Kurtuba’nın batısında **أَكْشُونِيَة** nahiyesinde. **الجَوْفُ**: **ع** **مُراد** toprağında; ve Yüce’nin şu sözü’nün tefsirinde zikredilendir: (**إِنَّا أَرْسَلْنَا نُوحاً**); ve onunla şu hadis de tefsir edilmiştir: (**فَتَوَقَّلَتْ بِنَا الْقِلاَصُ أعالِي الْجَوْفِ**). **الْجَوْفُ**: **ع** Yemâme’de; ve şairin sözü ondandır:
" **الْجَوْفُ خَيْر لَكَ مِنْ أَغْوَاط**
" ve **أَلاَءَاتٍ**’tan ve **أُرَاطِ**’tan. Ve denir ki: **الجَوْفُ**, Yemâme’nin tamamının adıdır. Ve **الجَوْفُ**: **ع** **سَعْد** diyarında, **بَنِي تَمِيم**’dendir; ona **جَوْفُ طُوَيْلِعٍ** denir.

**دَرْبُ الْجَوْفِ**: Basra’dadır; ve ondan **حَيَّانُ الأَعْرَجُ الْجَوْفِيُّ** ve **أَبُو الشَّعْثَاءِ جَابِرئُ بنُ زَيْدٍ الجَوْفِيُّ**; **الصَّاغَانيُّ** bunu **العُبَابِ**’da böyle nakletti. Ve hâfız **بن حَجَرٍ**’in **التَّبْصِيرِ**’deki sözü ihtilaf etti; **الحُرَقِيِّ** hakkında, zamme ile sonra fetha ile sonra kesreli **قاف** ile, **الْحُرَقَةِ**’ye nisbet olarak dedi: **جُهَيْنَة**’den bir batın; onlardan **أَبُو الشَّعْثَاءِ جابرُ بنُ زَيْد الأًزْهَرِيُّ الحُرَقِيُّ**, meşhur bir tâbiîdir. Sonra bunun ardından **الْخَوْفِيِّ** hakkında — mu‘ceme **خاء** ile — dedi: **أَبو الشَّعْثَاءِ الخَوْفِيُّ**: **جابرُ بنُ زيدٍ**; ve **الخَوْفُ**: Umman beldelerinden bir nahiye. Bitti.

Ben dedim: zikredilen **أَبِي الشَّعْثاءِ**’ın nisbetinde doğru olan, Umman’dan bir mevkie, **الجِيم** ile **الْجَوْفِ**’adır; çünkü o **أزْدِيّ**’dir; bunun dışındakiler tashiftir.

Ve Yemen ve **الغَوْر** ehli, âmillerinin çadırlarını **الأَجْوَافَ** diye adlandırırlar.

Ve hadiste **جَوْفُ اللَّيْلِ**: son olan; o, sallallahu aleyhi ve sellem’in, kendisine “gecenin hangisi daha işittir?” diye sorulduğunda söylediği sözdür; dedi ki: (**جَوْفُ اللَّيْلِ الآخِرِ**), yani son üçte biri; ve o, gecenin altıda birlerinin beşinci kısmıdır; yani bazılarının zannettiği gibi yarısı değildir.

Ve **الاجْوَفَانِ**: karın ve ferç; **الجَوْهَرِيُّ** onu nakletti. Ve ondan hadis: (**وإِن أَخْوَفَ ما أَخَافُ عَلَيكُم الأَجْوَفَانِ**); ikisi, genişliklerinden dolayı böyle adlandırılmıştır.

Ve **الْجَوَفُ** harekeli olarak: genişliktir. Denir ki: **شَيْءٌ أَجْوفُ بَيِّنُ الْجَوْفِ**: yani geniş.

Ve **الأَجْوَفُ**: aslanın sıfatlarındandır; **الْجَوْفِ**’u büyük olan. Dedi ki:
" **أَجْوَفُ جَافٍ جَاهِلٌ مُصَدَّرُ**

**الأَجْوَفُ** sarf ıstılahında: **المُعْتِلُّ الْعَيْنِ**; yani: kelimenin **عَيْنِ الكَلِمَةِ**’sinde, yani: ortasında ve iç boşluğunda illet harflerinden birinin bulunduğu şey; meselâ: **قال** ve **باع**.

**الأَجْوَفُ**: geniş olan, **الْجَوَفِ**’i açıkça belli olan. Âdem’in yaratılışı hakkında—aleyhisselâm—: “(Onu **أَجْوَفَ** görünce, onun kendini tutamayan bir yaratılış olduğunu bildi)” yani: sağlam durmaz.

**الأَجْوَفُ**: kendisinde **جَوْفٌ** bulunan kimse. İmrân hadîsinde: “(Ömer **أَجْوَفَ** sert idi:)” yani: iç boşluğu büyük, onu azametli olan. Çoğulu: **الجُوفُ** (ötre ile). Dedi ki:
“**حَارِ بنَ كَعْبٍ**; hey, akıllar sizi bizden alıkoymuyor mu, siz ise **الْجُوفِ الْجَمَاخِيرِ**’densiniz?”
**كالْجُوفِيّ** (ötre ile) yani: iç boşluğu geniş olan. Cevherî onu fetha ile ضبط etti ve A‘câc’tan, bir boğanın inini vasfederken, şu beyti okudu:
“Onu **جَوْفِيُّ** (bir şey) oyup boşalttığında, o (in) işte odur;
“**الْبَارِيُّ** onu örttüğünde, çardak gibi.”
Sâğânî dedi ki: dilde ve recezde **الجِيمِ**’in ötreli olması doğrudur; bu, nisbetin değişmelerindendir; **السُّهْلِيِّ** ve **الدُّهْرِيِّ** gibi.

**الجَوْفَاءُ** (kovalardan): iç boşluğu olan geniş; yani: genişlik sahibi. **الْقَنَا** ve ağaçtan: içi boş, iç boşluğu olan. Hepsinin çoğulu: **جُوفٌ** (ötre ile).

**الجَوْفَاءُ**: Muâviye ve Âmir b. Rebîa’nın iki oğlu Avf için bir yer yahut bir su. Cerîr dedi ki:
Ve sizin dikenliniz için **بَقْعَاءَ**’da olmuştu ... ve bir vadi yatağı; ve **الْجَوْفَاءُ**’nın küçük suyu akıyor.
Ebû Ubeyd bu beytin tefsirinde dedi ki: bunlar, Yemâme civarında Benî Selît’e ait yerler ve sulardır. Şiiri **غَسَّانَ بنِ ذُهَيْلٍ**’e nisbet etti.

**الجَائِفَةُ**: iç boşluğa ulaşan bir mızrak darbesi. Ebû Ubeyd dedi ki: **الجَوْفَ** ile karışan ve ayrıca nüfuz eden de olabilir; **الصِّحاح**’ta olduğu gibi. Ondandır hadîs: “(**الْجَائِفَةِ**’de diyetin üçte biri vardır).” İbnü’l-Esîr dedi ki: burada **الجَوَافِ** ile murad, **البَطْنِ** ve **الدِّمَاغِ** gibi, dönüştürücü bir kuvveti olan her şeydir. Bir hadîste: “(Bizden hiç kimse yoktur ki, araştırılsa, **جَائِفَةٍ** yahut **مُنَقِّلَةٍ** hakkında araştırılmasın; Ömer ve İbn Ömer müstesna.)” Muradı: hiç kimse yoktur ki onda büyük bir ayıp bulunmasın; bunun için **الْجَائِفَةَ** ve **المُنَقِّلَةَ**’yi ödünç aldı.

**وجِيفَانُ عَارِضِ الْيَمَامَةِ**: beş yerdir; “şu **جَائِفُ** ve şu **جَائِفُ**” denir; Sâğânî onu nakletti.

**تَلْعَةٌ جَائِفَةٌ**: derin çukur; çoğulu: **جَوَائِفُ**.

**جَوَائِفُ النَّفْسِ**: ruhun karar yerlerinde, iç boşluktan derinleşmiş olan şey. Ferazdak dedi ki:
“**مَرْوَانُ** bana yetmedi mi, ona geldiğimde, **زِيَاداً** (ile) ve nefsi **الْجَوَائِفِ** arasında geri çevirdi?”
Lisân’da böyledir; şöyle de rivayet edilir:
“**نِفَاراً** (ile) ve nefsi **الشَّرَاسِفِ** arasında geri çevirdi.”

**الْمَجُوفُ** ( **مَخُوفٍ** gibi): iç boşluğu büyük olan adam; Ebû Ubeyde’den. A‘şâ, dişi devesini vasfederken dedi ki:
O, en yakın yoldaştır; benimle onun arasında **مَجُوفٌ عِلاَفِيٌّ** ve parçalar ve yastık vardır.
Diyor ki: **الصِّحاح** ve **العُبَابِ**’da olduğu gibi, o beni arkadaşlık eden yoldaştır.

**والمُجَوَّفُ** ( **مُعْظَّمٍ** gibi): içinde oyuklaştırma bulunan şey; ve o **أَجْوَفُ**’tur; **الصِّحاح**’ta olduğu gibi. Dedi ki: **المُجَوَّفُ** (hayvanlardan), **الْبَلَقُ**’ın ondan yükselip karna varıncaya kadar ulaştığıdır; Asma‘î’den. Tufeyl el-Ganevî’den şu beyti okudu:
**شَمِيطُ الذُّنابَي** oyuklaştırıldı, hâlbuki o koyu renklidir ... ipekli bir kumaşın ve parçalanmış bir örtünün delikli yerinde.
Ebû Amr dedi ki: atın **بَلَقُ**’ı iki yanına yükselirse, o **مُجَوَّفٌ بَلَقاً**’dır. Şu beyti okudu:
“Ve **مُجَوَّف بَلَقاً** (bir at) — beş (şey) üzerine onun ayakları (ile) sahip oldum; beş üzerine...”
“Beş üzerine” yani: vahşîden; böylece onu geri çevirir. Ebû Ubeyd dedi ki: **أَجْوَفُ**: karnı beyaz olup iki yanın sonuna kadar (beyaz) olan; geri kalanının rengi ise ne ise odur; ve o, **الْمُجَوَّفُ بالْبَلَقِ**’tır; ve **مُجَوَّفٌ بَلَقاً**.

Mecazdandır: erkeklerden **المُجَوَّفُ**: kalbi olmayan kimse; o korkaktır. Ondandır Hassân’ın, Ebû Süfyân b. el-Muğîre b. el-Hâris b. Abdülmuttalib’i—Allah ikisinden de razı olsun—hicvederken sözü:
“Benden **أَبا سُفْيَانَ**’a ulaştır: sen **مَجَوَّفٌ** çürük, boş havâsın.”
Yani: kalpten iç boşluğu boş olan. **اللِّسَانِ**’da: “(Benden **أَبَا حَسَّانَ**’a ulaştır)” vâki olmuştur; doğru olan, benim zikrettiğimdir.

**والْجُوفِيُّ** ( **ككُوفِيٍّ** gibi) ve şiir zarureti için hafifletilebilir. **الجُوَافُ** ( **كغُرَابٍ** gibi): bir balıktır; Cevherî onu nakletti. Ebû’l-Gavs bana, râcizin sözünü okuttu:
“Akşam yemeğinde soğan ve sirke yediklerinde,
“Ve **كَنْعَداً** ve kızartılmış **جُوفِياً**,
“Gecelediler; yellenmeyi çekip çıkarıyorlar, çekip çıkarma (gibi),
“**النَّبِيطِ**’in ıslak kamışı çekip çıkarması gibi.”
Dedim ki: İbn Düreyd’in rivayeti:
“Ve kızartılmış, kazınmış **جُوفِياً**.”
Cevherî dedi ki: onu ancak zaruret için hafifletmiştir.

**النِّهايَةِ**’de, Mâlik b. Dînâr hadîsinde: “(Bir somun ve bir **جُوَافَه** başı yedim; artık dünyaya toz olsun.)” **الجُوَافَةُ** (ötre ile): bir çeşit balıktır; onun iyisinden değildir.

Müerric dedi ki: **الْجُوفَانُ** (ötre ile): eşeğin tenasül uzvu. Benî Fezâre, **الجُوفَانِ** yemeleriyle ayıplanırdı. Sâlim b. Dâre onları hicvederek dedi ki:
Bir Fezârî’den emin olma, onunla baş başa kaldığında ... dişi devenin üzerinde; onu kayışlarla yaz.
“Ondan emin olma ve onun felâketlerinden emin olma; o şeyden sonra ki, ateşte eşeğin tenasül uzvunu doldurdu.
“Misafire hileyle **جُوفَاناً** yedirdiniz; artık beni yaratan **الْخَالِقُ البَارِى** size su vermesin.”

Ebû Ubeyd dedi ki: **أَجَفْتُه الطَّعْنَةَ**: o darbe ile onun **جَوْفَهُ**’una ulaştım; **جُفْتُهُ بها** gibi; bunu Kisâî’den, “**أَفْعَلْتُ الشَّيْءِ** ve **فَعَلْتُ به**” babında hikâye etti.

**أجَفْتُ الْبَابَ**: onu geri çevirdim; Cevherî onu nakletti; bu mecazdır. Ondandır hadîs: “(Kapıları **أَجِيفُوا** ve kandilleri söndürün.)”

**وتَجَوَّفَهُ**: onun **جَوْفَهُ**’una girdi; **اجْتَافَهُ** gibi. Lebîd—Allah ondan razı olsun—bir yaban ineğini vasfederken; Lisân’da “yağmur” (diye):
**يَجْتَافُ** kökü, çekilmiş, uzak duran (bir şeyi) ... **أَنْقَاءٍ**’ın kalçalarıyla; onun hezeyanı eğilir.
Zü’r-Rumme dedi ki:
**تَجَوَّفَ** her çökmüş **أَرْطَاةٍ**’yı ... **الدَّهْنَا**’dan; ipler dallanıp budaklandı.

**واسْتَجَافَ الْمَكانَ**: onu **أَجْوَفَ** buldu; **العُبَابِ** ve **اللِّسَانِ**’da olduğu gibi. **واسْتَجَافَ الشَّيْءُ**: genişledi; **اسْتَجْوَفَ** gibi; Cevherî onu nakletti. Ebû Dü’âd’dan, bir atı vasfederken, şu beyti okudu:
O, çirkin dudaklıdır; ağzı **الْجُواَليِقِ** gibi ... **مُسْجَاَفٌ**; içinde gem (kayışı) kaybolur.

Üzerine istidrâk edilenlerdendir: **جَافَهُ جَوْفَاً**: onun **جَوْفَهُ**’una isabet etti. **وجَافَ الصَّيْدُ**: ok onun **جَوْفِهِ**’na girdi ve öteki taraftan görünmedi.

Ve **جَافَهُ الدَّواءُ**; o hâlde o **مَجُوفٌ**dur: yani, **جَوْفَهُ**’una girdiği zaman.

Ve **وِعَاءٌ مُسْتَجَافٌ**: geniştir.

Ve **جَوَّفَهُ تَجْوِيفاً**: onu **جَوْفِهِ**’inde mızrakladı.

Ve **فَرَسٌ أَجْوَفُ** ve **مَجُوفٌ**: **كَمَقُولٍ** gibi: **الجَوْفِ**’u beyazdır, iki yanın sonuna kadar. Ve **رَجُلٌ أَجْوَفُ** ve **مَجُوفٌ**: korkaktır.

Ve **قَوْمٌ جُوفٌ** (ötre ile).

Ve **المُجَافُ** (ötre ile): kapalı kapıdır. Ve İbn Berrî inşad etti:

"Kapalı kapıdan ardı ardına geldiler;
ve eğer ikiniz arkada oturursanız, arka geniştir."

Ve **تَجَوَّفَتِ الْخُوصَةُ** **الْعَرْفَجَ**; ve bu, çıkmadan önce, o onun **جَوْفِهِ**’indeyken.

Ve **الجَوْفُ**: vadidir; ve denildi ki: onun karnıdır. Ve **الجُوفَانُ** (ötre ile): erkeğin erkeklik organıdır. Dedi ki:

"**الْعِضَاهِ**’ın **أَجْنَاءُ**’ı daha az ayıptır ...
**الْجُوْفَانِ**’dan; ona **السَّعِيرُ** dokunur."

Ve **الجَائِفُ**: omuz üzerinde, kürek kemiğinin **نُغْضِ**’una doğru akan bir damardır; ve o **الفَلِيقُ**’tur.

Ve **اللُّؤْلُؤُ المُجَوَّفُ** **كمُعَظَّمٍ** gibi: o **الأَجْوَفُ**’tur.
