# جون — Tehzîbu'l-Luğa

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%88%D9%86/sozluk/tehzib
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AC%D9%88%D9%86/entries/tehzib

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [جون](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%88%D9%86.md)
- Tehzîbu'l-Luğa: Ezherî · 10. yy

## Madde başı: جون

ج ن ( و ا ي ء )
جنى ، جنأ ، وجن ، نجا ، نجأ ، جون ، ونج ، نأج ، أجن ، نوج : ( مستعملة ) .
جنى : رُوِيَ عن عليّ بنِ أبي طالب رَضِيَ الله عنه أنَّهُ دخَلَ بَيتَ المال ، فقال : يا حَمْراءُ ، ويَا بَيْضَاءُ احْمَرِّي وابْيَضِّي . وغُرِّي غَيْري .
هذا جَنَايَ وخِيَارُه فيه
إذْ كلُّ جانٍ يَدُه إلى فيه
قال أَبو عبيد : يُضرَبُ هذا مثلاً للرجل يُؤثِرُ صاحبه بخيار ما عنده .
وذكر ابن الكلبي أنَّ المثل لعمرو بن عَدِيِّ اللّخْمِيّ ابن أخت جَذِيمَة ، وأن جذيمة نزل منزلاً وأمَرَ الناسَ أن يَجتنُوا له الْكَمْأَةَ ، فكان بعضهم يَستأثر بخير ما يجد ، فعندها قال عمرو :
هذا جَنَايَ وخِيارُه فِيه
إذْ كُلُّ جانٍ يَدهُ إلى فيه
وقال الليث : يقال : جنى الرجل جناية ، إذ جرّ جريرةً على نفسه أَوْ على قَوْمه يجني ، وتجنَّى فلانٌ على فلان ذنباً لم يَجْنِه ، إذا تَقَوَّله عليه وهو برىء .
والجَنَى : الرُّطَبُ .
وأنشد الفراء فيه :
هُزِّي إليْك الجِذعَ يَجنِيك الجَنَى
ويُقال للعسل إذا اشْتِير : جَنًى ، وكلُّ ثَمَرٍ يُجتَنَى ، فهو جَنًى مقصور .
والاجتِناء : أَخْذُكَ إيَّاه ، وهو جنًى ما دام طَرِيّاً ، ويُقال لكل شيء أُخِذَ من شَجره قد جُنِيَ واجتُنِيَ .
وقال الراجز يذكر الكَمْأَة :
جنَيْتُهُ من مُجْتَنى عَويص
وقال آخر :
إنكَ لا تَجْنِي من الشّوْكِ العِنَبْ
ويقال للثّمر إذا صُرِمَ : جَنِيّ .
وقال أبو عُبيد : يقال جنَيتُ فلاناً جَنًى أي جنَيْتُه له ، وأنشد :
ولَقَدْ جَنَيْتُكَ أَكْمُؤاً وعَساقِلاً
وَلَقَد نَهَيْتُكَ عن بَناتِ الأوْبَرِ
وقال شمِر : جنيتُك جنَيْتُ لَكَ وَعَلَيْك ، ومنه قولك :
جانِيكَ مَنْ يَجني عليك وقَدْ
تُعْدِي الصِّحاحَ فتَجْرَبُ الجُرْبُ
قال أبو عبيد في قولهم : جانيكَ مَنْ يَجنِي عليك ، يُضْرَب مَثلاً للرّجل يُعاقَب بجنايته ، ولا يُؤخَذُ غيره بذَنبه .
وقيل معناه : إنما يَجنِكَ مَنْ جنايَتُه راجعة إليك ، وذلك أنَّ الإخوة يجنون على الرجل ، يدل على ذلك قوله :
وقد تُعْدِي الصِّحاحَ مَباركُ الجُرْبِ
وقال أبو عبيد : ومن أَمْثالهم ( أَجنَاؤُها أَبْنَاؤها ) .
قال أبو عُبيد : الأَجناء ، جَمْع الجاني ، والأبناء جمع الباني ، مثل : شَاهِد وأشْهاد ، ونَاصِر وأَنصار ، والمعنى أنَّ الذي جنى فَهَدم هو الذي بَنَى بغَيْر تَدْبير فاحتاج إلى نقص ما عَمل وإفساده .
وقال أبو الهيثم : في قوله : ( جانيك مَن يجنى عليك ) يراد به الجاني لك الخير مَن يجني عليك الشرّ . وأنشد :
وقد تُعدي الصحاح مبارك الجُرْب
وقال شمر : قال ابن الأعرابيّ جنأ في عَدْوِه إذا أَلَحَّ وأَكبّ وأنشد :
وكأنه فَوْتَ الجوالب جانئاً
رِئمٌ يضايفه كلابٌ أخْضَعُ
يُضايفه : يُلحِيه رِئمٌ أخضع .
ثعلب ، عن ابن الأعرابيّ : الجاني اللَّقّاح .
قلت والجاني : الكاسب .
ويقال : أَجنتِ الشجرة ، إذا صار لها جَنًى يُجنيَ فَيؤكل .
وقال الشاعر :
أَجنَى له باللِّوَى شَرْيٌ وتَنُّومُ
جنأ : أبو زيد جَنَأَ الرَّجُل يَجْنأُ جُنُوءًا على الشيء ، إذا أكَبَّ عليه ، وأنشد :
أغَاضِرَ لو شَهِدْتِ غَدَاةَ بِنْتُمْ
جُنُوءَ الْعَائِدَاتِ على وِسَادِي
قال : وجَنيءَ الرجلُ يَجْنَأُ جَنَأَ ، إذا كانت فيه خِلْقَةً .
وقال الأصمعيّ : يقال للرجل إذَا انْكَبَّ على فَرَسه ، يَتَّقي الطَّعْن : قد جَنَأَ يَجْنَأ جُنُوءًا .
وقال مالك بن نويرة :
ونَجَّاكَ مِنَّا بعدما مِلْتَ جَانئاً
ورُمْتَ حِياضَ الموتِ كلَّ مَرامِ
قال فإِذا كان مُسْتَقيم الظَّهر ، ثم أَصَابَهُ جَنَأ ، قيل : جَنِىءَ يَجنَأ جَنأ ، فهو أَجنَأَ ، قال : وإذا أكَبَّ الرجلُ على الرَّجلَ يَقِيه
شيئاً ، قيل : أَجنَأَ عليه إجناء .
وفي الحديث : أَنَّ يهوديّاً زَنَى بامرأة ، فأَمَرَ النبيُّ ( صلى الله عليه وسلم ) بِرْجِمهما ، فَعَلِقَ الرَّجلُ يجانىءُ عليها يَقِيها الحِجَارَة ) ، أي يُكِبُّ عليها .
أبو عبيد ، عن الأصمعيّ : المُجْنَأ التُّرْس . قاله أبو قيس :
وَمُجْنَإٍ اسْمَرَ قَرَّاعِ
قال : والمُجْنَأ حُفْرَةُ القبر .
قال الْهُذَلِيْ :
إِذَا ما زَارَ مُجْنأةً عليها
ثِقال الصَّخْرِ والخشَبُ الْقَطِيلُ
وقال الليث : الأَجنأ الذي في كاهله انْحنَاءٌ على صدره ، وليس بالأحْدَب .
أبو عبيد ، عن أبي عمرو : رَجلٌ أَجنَأ وأَدْنأ مهموزان ، بمعنى الأقْعَس ، وهو الذي في صدره انْكبابٌ إلى ظَهْره .
وقال الليث : ظَليم أَجنَأ ، ونَعَامَةٌ جَنْآء ، ومن حذف الهمز قال : جَنْواء ، والمصدر : الجنَأ ، وأنشد :
أَصَكُّ مُصَلَّمُ الأذْنَيْن أَجنَا
قُلت : وقال غيره في قوله : أجنَى ، صَار له التّنُّومُ والآءُ جَنًى يأكله ، وهو أصَحّ .
نجا : قال الليث : يقال نَجَا الرَّجل من الشّر يَنْجو نَجْواً أَوْ نَجاةً ، وهو يَنْجُو في السُّرعة نَجاءً ممدود ، فهو نَاجٍ سريعٌ ، وناقةٌ ناجيَة ونجاةٌ ، إذا كانت سريعة .
سَلَمة ، عن الفراء : العرب تقول : النّجاءَ النّجاءَ . والنَّجا النَّجاءَ . ( والنَّجاءَكَ النَّجاءَكَ ) . والنجاكَ النَّجاكَ ، وأنشد غيره :
إنّا أَخَذْتَ النَّهْبَ فالنّجا النَّجا
وقال الله جلَّ وعَزَّ : ( لاَّ خَيْرَ فِى كَثِيرٍ مِّن نَّجْوَاهُمْ ) ( النساء : 114 ) .
قال أبو إسحاق : مَعْنى النَّجوى في الكلام ما يَتَفَرَّدُ به الجَماعَة والاثنان سِرّاً كان أَو ظاهراً . قال : وقوله جلَّ وَعزَّ : ( وَإِذْ هُمْ نَجْوَى ) ( الإسراء : 47 ) . قال : هذا في معنى المصدر . وإذْ هم ذُوو نجوى .
والنَّجْوى : اسمٌ للصْدَر ، قال : ومعنى نَجَوْتُ الشيء في اللغة : خَلُّصْتُه وأَلقَيتَه ، ويقال : نَجَوْتُ الشيء أَنجوه إذا ناجَيْتَه .
سَلَمة ، عن الفرّاء : نجوْتُ الدَّوَاءَ ، إذا شَرِبْتَه ، وقال : إنما كنت أسْمَع من الدواء ما أَنْجَيتُه ، ونجوْتُ الجلد وأَنْجَيْتُه .
ثعلب ، عن ابن الأعرابيّ : أَنجاني الدَّواء ، أي أقعَدَنِي .
أبو عُبيد ، عن الأصمعيّ : أَنجَى فلانٌ إنْجاءاً إذا جلس على الْغائِطِ فَتَغَوَّطَ ، وقد نجَا الغائِطُ نَفْسُه يَنْجُو .
قال : وقال بعض العرب : اللَّحْمُ أَقَلُّ الطعام نَجْواً ، والنَّجْوُ : الْعَذِرَةُ نَفْسُها .
قال : واسْتَنْجَيْتُ اسْتِنجاءً ، إذا لَقَطْتَها ،
والنَّجو : السَّحابُ الذَّي هَراق ماءَه ، وناقة نجاةٌ ، أي سَرِيعَةٌ ، واسْتَنْجَيْتُ بالماء الحجارة ، أي تَطَهّرْتُ بها .
وقال الكسائيّ : جَلَسْتُ عن الغائِط فما أَنْجَيْتُ .
أبو عُبيد : قال أبو زيد : أَنجَيْتُ قَضِيباً من الشَّجرةِ ، إذا قَطَعْتَه ، واسْتَنْجَيْتُ الشَّجرةَ إذا قَطَعْتَها من أَصْلِهَا .
وقال شَمِر : نَجَيْتُ غُصنَ الشَّجرة ، واسْتَنْجَيْتُه ، إذا قَطَعْتَه .
قال : وأَرَى الاسْتنجاءَ في الوضُوء من هذه القَطِعة القَذِرَة بالماء .
وقال الزّجاج : يقال : أَنجَى فلان شيئاً وما نَجا شيئاً منذُ أيام ، أي لم يأت الغائط .
وقال الليث : نَجا فلان يَنْجو ، إذا أَحْدَثَ ذَنْباً ، أَوْ غير ذلك ثم يَنْجو . قال : واسْتَنْجى اسْتَفْعل من النجاة ، والاسْتِنجاء هو التَّنظيف بماءٍ أَوْ مَدَر ، والنَّجاة : هي النَّجوَةُ من الأرض لا يعلوها السَّيْل ، وأنشد :
فَأَصُونُ عِرضِي أَنْ ينَال ينَجْوَةٍ
إنَّ البَرىءَ من الْهَنَاتِ سَعِيدُ
وفلانٌ نَجِيُّ فلان ، أي يُناجيه دون مَنْ سِواه .
وقال الله : ( خَلَصُواْ نَجِيًّا ) ( يوسف : 80 ) معناه : اعْتَزلوا الناس مُتَناجِين ، تقول : قَوْمٌ نَجِيٌّ وأنجِيَة ، وأنشد :
إنِّي إذا ما القَوْمُ كانوا أنْجِيَهْ
واضْطَرَبْت أعْناقُهم كالأَرْشِيَهْ
وقال أبو إسحاق : نَجِيٌّ لفظٌ واحد في معنى جَميع ، وكذلك قوله : ( وَإِذْ هُمْ نَجْوَى ) ( الإسراء : 47 ) ، ويجوز : قَوْمٌ نَجِيٌّ ، وقَوْمٌ أنْجِيَةٌ ، وقَوْمٌ نَجْوَى .
ثعلب ، عن ابن الأعرابيّ : أَنجَى ، إذا عَرِق ، وأنْجَى ، إذا سَلَحَ ، وأنجَى ، وإذا كشف الجُلَّ عن ظَهْرِ فَرسه .
وقال أبو العباس في قوله : ( وَلاَ تَحْزَنْ إِنَّا ) ( العنكبوت : 33 ) أي نُخَلِّصَكَ من العذاب وأهلك .
الحرانيّ ، عن ابن السِّكّيت ، قال : أنشد الفراء ، وذكر أن الكسائيّ أنشده :
أقولُ لِصَاحِبَيَّ وقَدْ بَدَا لِي
مَعالِمُ منْهما وهما نَجِيّاً
قال الكسائيّ : أراد نَجِيّان ، فحذف النون . وقال الفراء : أي هما بموضع نَجْوَى ، فنَصب نَجِيّاً على مَذْهب الصِّفة .
وفي حديث النَّبيّ ( صلى الله عليه وسلم ) ( إذا سافرتم في الجَدْبِ فاسْتَنْجو ) ، معناه : أسْرِعوا السّير وانجُوا .
ويقال للقوم إذا انهزَموا : اسْتَنْجُوا ، ومنه قول لقمان بن عاد : أوَّلُنا إذا غَدَوْنا وآخِرُنا إذا اسْتَنْجيْنا ) أي هو حامِيَتُنا ، إذا انهزمنا يَدْفع عَنَّا .
وقول الله جلَّ وعَزَّ : ( فَالْيَوْمَ نُنَجِّيكَ بِبَدَنِكَ ) ( يونس : 92 ) .
قال أبو إسحاق : معناه نُلْقيكَ عُرياناً لتكون لمن خَلْفك عِبْرة ، وقيل : نُلْقيكَ على نَجْوَةٍ من الأرْض .
وقال أبو زيد : النَّجْوَةُ المكان المرتفع الذي تَظُنُّ أنه نَجاؤك .
وقال ابن شُميل : يُقال للوادي نَجْوَة ، وللجَبْلِ نَجْوَة ، وللجَبَلِ نجوة ، فأمَّا نَجْوَةُ الوادي فَسَنَداه جميعاً مُستقيماً ؛ ومُسْتَلْقِيا ، كُلُّ سَنَدٍ نَجْوة وكذلك هو من الجبل ومن الأكمة ، وكُلُّ سند مُشْرِفٍ لا يَعْلوه السَّيل فهو نَجوَةٌ من الأرض . وهي النجوَات . والرّمل كله زعم نجوة ؛ لأنَّه لا يكون فيه سَيْلٌ أبداً ؛ ونَجْوَةُ الْجَبَل : مَنْبِتٌ للبقل ، ويقال : نَجَوْتُ الْجِلْدَ إذا أَلْقَيْتَه عن البعير وغيره . وأنشد :
فَقُلْتُ : انْجُوَا عَنْها نَجَا الْجِلْدِ إنَّه
سَيُرْضِيكُما منها سَنَامٌ وغارِبُهْ
وقد نَجَوْتُ فلاناً ، إذا اسْتَنْكَهْتَه ، قال الشاعر :
نَجَوْتُ مُجَالِداً فوجدْتُ منه
كَريحِ الكلْبِ ماتَ حديثَ عَهْدِ
وَنَجَوْتُ الْوَتَر واسْتَنْجَيْتُه ؛ إذا خَلَّصْتَه وأنشد :
فَتَبازَتْ فتبازَخْتُ لها
جِلْسَةَ الْجَازِرِ يَسْتَنْجِي الْوَتَر
وقيل : أصل هذا كله من النَّجْوَة ، وهو ما ارتفع من الأرض ؛ وقيل : إن الاسْتَنجاء من الحَدَثَ مأخوذٌ من هذا ؛ لأنه إذا أراد قَضاء الْحاجَة اسْتَتَر بنجْوَةٍ من الأرض .
وقال عَبِيد :
فمن بِنَجْوَتِه كمنْ بعَقْوَتِهِ
والْمُستَكِنُّ كَمَنْ يَمْشِي بِفرْوَاحِ
نجأ : قال اللّحيانيّ : يقال للرَّجل الشَّديد الإصَابَة بالعين : إنَّهُ لَنَجُؤُ الْعين ، على فَعُل ونَجُوء الْعَين على فَعُول ، ونَجِيءُ العين على فَعِلَ ، ونَجِيءُ العين على فعيل . وقد نَجأْتَه وتَنَجأْته ، أي أصَبْتَهُ . ويقال ادْفع عنك نَجْأَةَ السَّائل ، أي أعطه شيئاً مما تأَكل لتدفع به عنك شِدَّةَ نَطَره ، وأنشده :
ألا بِكِ النَّجْأَةُ يا ردَّادُ
أبو عُبيد ، عن الكسائيّ ، والأمَوِيّ : نَجَأْتُ الدَّابَّةَ وغيرها ، أي أصَبْتُها بعيني ، والاسم : النّجأَة .
ونج : قال الليث : الْوَنَج ضَرْبٌ من الصَّنْجِ ذي الأوْتار ، وقال غيره : الْوَنْجُ : مُعَرّب ، وأصله : وَنَهْ ، والعربُ قالت : الْوَنُّ بتَشْديد النُّون .
نأج : قال الليث : نأَجَ الْبُومُ ، يَنْأَجُ نَأْجاً ، والإِنسانُ إذا تَضَرّع في دعائه نَأَجَ إلى الله ، بَنْأَجُ ، وهو أضْرعُ ما يكون وأحْزَنُه ، وأنشد :
فلا يَغرَّنَّكَ قولُ النُّؤَّجِ
الْخَالجِين القولَ كلُّ مَخْلَجِ
وقال العجاج في الهام :
واتَّخَذَتْهُ النَّائجاتُ مَنْأَجَا
وقال غيره : النَّائِجاتُ الرِّياحُ الشَّديدةُ الْهُبوب ، ونَأَجَت الإبِلُ في سَيرها ، وأنشد ابن السِّكّيت :
قَدْ عَلِمَ الأحْماءُ والأزَاوِيجْ
أنْ لَيْس عَنْهُنَّ حديثٌ مَنْؤوج
قال : والْمَنْؤوجُ الْمَعْطُوفُ .
أبو عُبيد ، عن الأصمعيّ : النَّؤوج الريحُ الشَّديد المرّ .
وقال ابن بُزُرْج : نَأَج الخبرُ : ذَهَب في الأرْض .
أجن : أبو عُبيد ، عن أبي زيد : أجِنَ الماء يَأْجِنُ أُجُوناً ، إذا تَغير غير أنه شَرُوب . وأسِنَ يأسَنْ أسَناً وأسُوناً ، وهو الذي لا يَشْربه أحد من نَتْنِه .
وقال الليث : أجُونُ الماء ، وهو أنْ يَغشاه الْعِرمِضُ والْوَرَقُ .
وقال العجاج :
عَلَيهِ من سَافِي الرِّياحِ الْخُطَّطِ
أَجْنٌ كِنِّي اللّحْم لم يُشَيَّطِ
قال : ولغة أخرى : أجِنَ يأجَنُ أجَناً .
سلمة ، عن الفراء : يقال : إجَّانة وإنجانه وإلْجانَة ، بمعنى واحد وأفصحُها إجَّانَة .
وجن : قال الليث : الوَجْنَةُ ما ارتفعَ من الخدَّين ، الشِّدْق والمَحْجِر ، والأَوْجَنُ من الجِمال ، والْوَجْنَاءُ من النُّوق : ذات الوَجْنَةِ الضَّخْمَة ، وقَلَّما يقال : جَمَلٌ أَوْجَن ، ويقال : الوَجْنَةُ : الضخمة ، شُبِّهَت بالوَجِين من الأرض ، وهو مَتْنٌ ذو حِجَارةٍ صغيرة .
أبُو عُبيد ، عن الأصمعيّ : الوَجِينُ : العارِضُ من الأرض يَنْقَادُ ويرتفعُ ، وهو غَليظ .
شَمِر ، عن ابن الأعرابي : قال : الأوْجَنُ : الأفْعَلُ من الوَجِين ، في قول رُؤْبة :
أَعْيَسَ نَهَّاضٍ كَحَيْدِ الأَوْجَن
قال : والأَوْجَن الجَبَلُ الغَليظ .
وقال ابن شميل : الوَجِينُ قُبُلُ الجَبَلِ وسَنَدُه ، ولا يكون الوَجِينُ إلاَّ لِوَادٍ وَطِىء ، يُعَارِضُ فيه الوادِي الداخل في الأرض الذي له أَجْرافٌ كأَنَّها جُدُر ، فتلك الوُجُنُ والأسناد ، قال : والناقةُ الوَجْناء تُشَبَّهُ بالوَجِين ، وهي العظيمة .
وقال ابن الأعرابيّ : إنما سُمِّيت الوَجْنَةُ وجْنَةً لِنُتُوئها وغِلَظِها .
ابن السكيت ، عن الفراء : حكى الكسائي : وُجْنَةٌ وأجْنَةٌ وَوَجْنةٌ ، قال : وسمعت بعض العرب يقول : وِجْنَة .
وقال ابن السكيت : يقال : ما أَدْرِي أيُّ مَنْ وَجَّنَ الجِلدَ هو ؟ أيْ أيُّ الناس هو ؟
وقال اللِّحيانيّ : المِيَجَنة التي يُوجَّن بها الأدِيم ، أي يُدَقُّ لِيَلِين عند دِباغِه ، وَوَجَنَت الدَّابِغَةُ أدِيمَها ، إذا دَقَّته .
وقال النابغة الجعدي :
ولم أرَ فيمَنْ وَجَّنَ الجِلدَ نِسْوَةً
أسَبَّ لأضْيافٍ وأقْبَحَ مَحْجِرا
أبو عُبيد ، عن أبي زيد : المِيجَنة المِدَقَّة ، وجمعها : مَوَاجِن ، وأنشدنا عن المفَضّل لعامر بن عُقيل السَّعديّ :
رِقابٌ كالمَوَاجِنِ خَاطِئاتٌ
وأسْتَاهٌ على الأكْوارِ كُومُ
أبو عُبيد ، عن الفراء : وَجَّنْتُ به الأرضَ ، وعَدَّنْتُ ومَرَّنْتُ ، إذا ضَربتَ به الأرض .
أبو العباس ، عن ابن الأعرابيّ : التَّوَجُّن : الذُّلُّ والخُضوع ، وامرأة مَوْجُونَة ، وهي الخَجِلَةُ من كثْرةِ الذُّنوب .
ابن السِّكيت : رَجُلٌ مُوَجَّن إذا كان عَظِيمَ الوَجَنَات .
جون : قال الليث : الجَوْنُ الأسْوَدُ اليَحْمُومِيُّ ، والأنثى جَوْنَة ، والجميع جُون ، ويقال : كلُّ بعيرٍ جَوْنٌ من بَعِيد ، وكلّ حمارِ وَحْشٍ جَوْنٌ من بعيد ، وعينُ الشمس تُسَمّى جَوْنَة ، وكلُّ لونِ سوادٍ مُشْربٍ حُمْرَة جَوْن ، أو سوادٍ مُخالِطُه حُمْرة كلَوْنِ القَطا .
ابن السِّكيت : القطا ضربان : جُونيُّ وكُدْرِيُّ ، أخرجوه على فعْلِيّ ؛ فالجُونيُّ والكُدْرِيُّ واحد ، والضَّربُ الثاني : القَطاط .
قال : والكُدْرِيُّ والجُونيُّ ما كان أكْدَر الظهر أسْود باطِنَ الجناح مُصْفَرَّ الحَلْق قصير الرِّجْلين ، في ذَنَبه رِيشَتان أطولْ من سائر الذَّنب .
قال : والقَطاطُ منه ما كان أسود باطن أجنحته ، وطالت أرْجُله ، واغْبَرَّتْ ظهوره ، غُبرة ليست بالشديدة ، وعظمت عُيونه .
وقال الليث : الجُونَةُ سُلَيْلَةٌ مستديرة مُغَشَّاةُ أَدَماً ، تكون مع العطَّارين ، وجمعها جُوَنٌ ومنهم من يهمز الجُؤَن . وقال الأعشى :
إذَا هُنَّ نَازَلْنَ أَقْرانَهُنَّ
وكان المِصاعُ بما في الجُوَنْ
يصف نساءً تَصَدَّيْن للرجال حاليات .
ثعلب ، عن ابن الأعرابي : التَّجوُّنُ تَبْيِيض باب العَروس ، والتَّجوُّنُ تَسْوِيدُ باب الميّت .
أبو عُبيد ، عن الأصمعيّ : الجَوْنُ الأسْودَ ، والجَونُ الأبْيض . قال وأتِيَ الحجاجُ بِدِرْعٍ وكانت صافِية ، فجعل لا يَرى صَفاءها ، فقال له فلان ، وكان فَصيحاً : إن الشمس جَوْنَة ، يعني أنها شديدة البَرِيق ، والصفاء فقد قَهَرَتْ لونَ الدِّرع ، وأنشد الأصمعيّ :
غَيَّر يا بِنْتَ الجُنَيْدِ لَوْنِي
طولُ اللَّيالي واختلافَ الجَوْنِ
يريدُ النَّهار . وقال آخر :
يُبَادِرُ الجَوْنَة أن تَغِيبا
وقال الفرزدق :
وجَوْنٍ عليه الجِصُّ فيه مَرِيضةٌ
تَطَلَّعُ منها النَّفْسُ والمَوْتُ حاضِرُهُ
قال : والجَوْن ها هنا : الأبيض ، يصف قصراً أبيض .
ثعلب ، عن ابن الأعرابيّ ، قال : الجَوْنَةُ الْعَجَمَة ، قال : ويقال لِلْخابِية جَوَنة ، وللدّلْو إذا اسْوَدَّتْ جَوْنة ، ولِلْعَرَق جَوْنٌ .
وأنشد ابن الأعرابي لماتِحٍ ، قال لماتِحٍ في البئر :
إنْ كانَتِ أُمّاً امَّصَرت فَصُرَّها
إنَّ امِّصَارَ الدَّلو لا يَضُرُّها
أَهيَ جُوَيْنٌ لاَقِها فبِرَّها
أَنْتَ بِخيْرٍ إن وُقيتَ شَرَّها
فأَجابه :
وُدِّي أُوَقَّيَ خَيْرَها وشَرّهَا
قال : معناه : على وُدِّي فأَضْمر الصّفة ، وأَعملها .
وقوله : أَهِيَ جُوَيْن ، أَرادَ أَخِي كان اسمُه جُوَيْنا ، وكل أخ يقال له : جُوَيْنٌ ، وجَوْنٌ .
سلمة ، عن الفراء ، قال : الجَوْنَان : طَرَفا القَوْس .
نوج : ثعلب ، عن ابن الأعرابيّ : ناجَ يَنُوجُ ، إذا راءى بعَمَله ، قال : والنَّوْجَةُ ، الزَّوْبَعَةُ من الرِّياح .

### Türkçe

ج ن ( **و ا ي ء** )
**جنى** ، **جنأ** ، **وجن** ، **نجا** ، **نجأ** ، **جون** ، **ونج** ، **نأج** ، **أجن** ، **نوج** : ( kullanımdadır ) .
**جنى** : Ali b. Ebî Tâlib’den Allah ondan razı olsun rivayet edildiğine göre, Beytülmâl’e girdi, şöyle dedi: “Ey **حمراءُ** , ve ey **بَيْضَاءُ** , kızar ve beyazlaş. Ve benden başkasını aldat.”
Bu benim topladığım; onun seçkini de ondadır
Zira her toplayanın eli ağzınadır
Ebû Ubeyd dedi: Bu, yanında olanın en seçkinini arkadaşına tercih eden adam hakkında mesel olarak vurulur.
İbnü’l-Kelbî, meselin Cezîme’nin kız kardeşinin oğlu olan Amr b. Adî el-Lahmî’ye ait olduğunu zikretti; Cezîme bir menzile indi ve insanlara onun için **الْكَمْأَةَ** toplamalarını emretti; onların bazısı bulduğu en hayırlı şeye kendini ayrıcalıklı kılıyordu; o sırada Amr dedi ki:
Bu benim topladığım; onun seçkini de ondadır
Zira her toplayanın eli ağzınadır
Leys dedi: Denir ki: Adam bir **جناية** işledi; yani kendisi üzerine yahut kavmi üzerine bir suç yükledi; (böylece) **يجني**. Ve falan, falan üzerine işlemediği bir günahı **تجنَّى** etti; yani onu (suçu) ona yakıştırdı, hâlbuki o berîdir.
Ve **الجَنَى** : taze hurmadır.
Ferrâ onda (bu anlamda) şu beyti okudu:
“Hurma dalını kendine doğru salla; **الجَنَى** sana **يَجنِيك**”
Ve bal, sağılırsa, ona **جَنًى** denir; ve her meyve ki **يُجتَنَى** (toplanır), o, kısaltılmış (maksûr) **جَنًى**’dır.
Ve **الاجتِناء** : onu almandır; ve o, taze kaldığı müddetçe **جنًى**’dır; ve ağacından alınmış her şey için “**جُنِيَ** ve **اجتُنِيَ**” denir.
Râciz, **الْكَمْأَةَ**’yi anarak dedi:
“Onu, çetin bir toplanacak yerden topladım”
Bir başkası dedi:
“Sen, dikenden üzüm **تَجْنِي** etmezsin”
Ve meyve koparıldığında ona **جَنِيّ** denir.
Ebû Ubeyd dedi: “**جنَيتُ** falanı **جَنًى**” denir; yani onun için onu topladım; ve şu beyti okudu:
“Gerçekten sana **أَكْمُؤاً** ve **عَساقِلاً** topladım
Ve gerçekten seni **بَناتِ الأوْبَرِ**’den nehyettim”
Şemir dedi: “**جنيتُك**” (demek) “senin için ve aleyhine topladım”dır; bundan da senin şu sözündür:
“Senin **جانِيكَ**’in, aleyhine toplayan kimsedir; hâlbuki
Sağlamları bulaştırır da uyuz uyuzlanır”
Ebû Ubeyd, onların “**جانيكَ مَنْ يَجنِي عليك**” sözünde dedi: Adamın kendi **جناية**siyle cezalandırılması hakkında mesel olarak vurulur; başkası onun günahıyla alınmaz.
Ve denildi ki: Manası: ancak seni, **جنايَتُه** sana dönen kimse **يَجنِيك** eder; bu da şudur: kardeşler adam üzerine toplarlar; buna şu sözü delâlet eder:
“Ve sağlamları, uyuzun çömelmeleri bulaştırır”
Ebû Ubeyd dedi: Ve onların mesellerindendir: ( **أَجنَاؤُها أَبْنَاؤها** ).
Ebû Ubeyd dedi: **الأَجناء** , **الجاني**’nin çoğuludur; **الأبناء** da **الباني**’nin çoğuludur; misal: **شَاهِد** ve **أشْهاد** , ve **نَاصِر** ve **أَنصار** ; mana: yıkan ve yıktıran, tedbirsizce bina edenin kendisidir; böylece yaptığı şeyi eksiltmeye ve bozmasına muhtaç olur.
Ebû’l-Heysem dedi: “(**جانيك مَن يجنى عليك**)” sözünde murad: sana hayrı toplayan, sana şerri toplayandır. Ve okudu:
“Ve sağlamları uyuzun çömelmeleri bulaştırır”
Şemir dedi: İbnü’l-A‘râbî dedi: **جنأ** , koşusunda, ısrar ettiğinde ve yüzüstü kapandığında; ve şu beyti okudu:
“Sanki o, yük develerinin kaçışı; **جانئاً**
Bir **رِئمٌ**; ona, alçak bir köpek eşlik eder”
**يُضايفه** : ona, alçak bir **رِئمٌ** ısrar eder.
Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **الجاني** : dölleyici (erkek)dir.
Ben dedim: ve **الجاني** : kazanan (kâsib)dir.
Ve denir: **أَجنتِ الشجرة** , ona yenilecek şekilde toplanan bir **جَنًى** olduğunda.
Şair dedi:
“Ona, **باللِّوَى**’da **شَرْيٌ** ve **تَنُّومُ** **أَجنَى** etti”
**جنأ** : Ebû Zeyd: **جَنَأَ** adam, bir şey üzerine **يَجْنأُ** **جُنُوءًا**; yani ona yüzüstü kapandı; ve şu beyti okudu:
“Ey **أغَاضِرَ** , ayrıldığınız sabahı görseydin
Dönüp gelenlerin yastığıma **جُنُوءَ**unu”
Dedi: ve **جَنيءَ** adam **يَجْنَأُ** **جَنَأَ**; onda yaratılıştan (doğuştan) olduğunda.
Asma‘î dedi: Adam, atı üzerinde, mızrak darbesinden sakınarak eğildiğinde denir: **جَنَأَ** **يَجْنَأ** **جُنُوءًا**.
Mâlik b. Nuveyra dedi:
“Bizden seni kurtardı; sen, sonra **جَانئاً** eğildikten sonra
Ve ölüm havuzlarını her hedef olarak arzuladın”
Dedi: Sırtı düzgün iken sonra ona **جَنَأ** isabet ederse, “**جَنِىءَ** **يَجنَأ** **جَنأ**” denir; o, **أَجنَأَ**’dır. Dedi: Adam, bir adam üzerine, onu bir şeyden koruyarak eğilirse, “**أَجنَأَ** عليه **إجناء**” denir.
Hadiste: Bir Yahudi bir kadınla zina etti; Peygamber ( صلى الله عليه وسلم ) ikisini recmetmeyi emretti; adam, onun üzerine **يجانىءُ** olarak asılı kaldı, onu taşlardan koruyordu; yani onun üzerine kapanır.
Ebû Ubeyd, Asma‘î’den: **المُجْنَأ** : kalkandır. Ebû Kays söyledi:
“Ve esmer bir **مُجْنَإٍ**; çarpışan”
Dedi: ve **المُجْنَأ** : kabir çukurudur.
Huzelî dedi:
“Ne zaman ki, üzerinde
Ağır kaya ve kesilmiş odun bulunan bir **مُجْنأةً**’yi ziyaret etti”
Leys dedi: **الأَجنأ** , omuz başında göğsüne doğru bir eğrilik olandır; kambur değildir.
Ebû Ubeyd, Ebû Amr’dan: **رَجلٌ أَجنَأ وأَدْنأ** , ikisi de hemzelidir; **الأقْعَس** manasındadır; o, göğsünde sırtına doğru bir kapanma olandır.
Leys dedi: **ظَليم أَجنَأ** , ve **نَعَامَةٌ جَنْآء** ; hemzeyi hazfeden “**جَنْواء**” dedi; masdar: **الجنَأ** ; ve şu beyti okudu:
“İki kulağı kesik, **أَجنَا**; sertçe vuran”
Ben dedim: ve başkası, **أجنَى** sözünde dedi: ona **التّنُّومُ** ve **الآءُ** , yenilecek bir **جَنًى** oldu; bu daha sahihdir.
**نجا** : Leys dedi: Denir ki: Adam şerden **نَجَا** eder; **يَنْجو** **نَجْواً** yahut **نَجاةً**; ve süratte **يَنْجُو** **نَجاءً** (uzatılmış) olarak; o, hızlı bir **نَاجٍ**’dir; ve hızlı olduğunda dişi deve **ناجيَة** ve **نجاةٌ**’dır.
Seleme, Ferrâ’dan: Araplar der: “**النّجاءَ النّجاءَ**”. Ve “**النَّجا النَّجاءَ**”. (Ve “**النَّجاءَكَ النَّجاءَكَ**”). Ve “**النجاكَ النَّجاكَ**”; ve başkası şu beyti okudu:
“Biz ganimeti aldık; artık **النّجا النَّجا**”
Allah, azîz ve celîl, dedi: ( **لاَّ خَيْرَ فِى كَثِيرٍ مِّن نَّجْوَاهُمْ** ) ( النساء : 114 ) .
Ebû İshâk dedi: Konuşmada **النَّجوى**’nın manası, cemaatin ve iki kişinin, gizli olsun açık olsun, kendisiyle tek başına kaldığı şeydir. Dedi: ve azîz ve celîl olanın sözü: ( **وَإِذْ هُمْ نَجْوَى** ) ( الإسراء : 47 ) . Dedi: Bu, masdar manasındadır; “ve o vakit onlar **ذُوو نجوى**” (fısıltı sahipleri)dir.
Ve **النَّجْوى** : masdarın ismidir. Dedi: ve dilde “**نَجَوْتُ** şeyi”nin manası: onu ayıkladım ve attım; ve denir: “**نَجَوْتُ** şeyi **أَنجوه**” eğer onunla **ناجَيْتَه** (gizlice konuştun) ise.
Seleme, Ferrâ’dan: “**نجوْتُ** ilacı” denir; onu içtiğinde. Dedi: Ben ilaca dair ancak “onu **أَنْجَيتُه**” (içtiğim) sözünü işitirdim. Ve “**نجوْتُ** deriyi ve **أَنْجَيْتُه**”.
Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: “**أَنجاني** ilaç” yani beni oturttu (çöktürdü).
Ebû Ubeyd, Asma‘î’den: Falan **أَنجَى** eder **إنْجاءاً**; yani dışkılamak için **الْغائِطِ** üzerine oturur da dışkılar; ve **الغائِطُ**’un kendisi **نجَا** eder, **يَنْجُو**.
Dedi: ve bazı Araplar dedi: “Et, yemeğin en az **نَجْواً** olanıdır”; ve **النَّجْوُ** : bizzat dışkıdır.
Dedi: “**اسْتَنْجَيْتُ** **اسْتِنجاءً**” (denir); onu topladığında.
Ve **النَّجو** : suyunu döken buluttur. Ve hızlı demek olarak dişi deve **نجاةٌ**; ve “**اسْتَنْجَيْتُ** su ile taşları” yani onunla temizlendim.
Kisâî dedi: “Dışkılamak için oturdum da hiçbir şey **أَنْجَيْتُ** etmedim.”
Ebû Ubeyd: Ebû Zeyd dedi: “Ağaçtan bir dalı **أَنجَيْتُ**” denir; onu kestiğinde. Ve “ağacı **اسْتَنْجَيْتُ**” onu kökünden kestiğinde.
Şemir dedi: “Ağacın dalını **نَجَيْتُ** ve **اسْتَنْجَيْتُه**” denir; onu kestiğinde.
Dedi: ve ben, abdestteki **الاسْتنجاء**’ı, bu pis parçayı su ile kesip ayırmaktan (gidermekten) görüyorum.
Zeccâc dedi: Denir ki: “Falan bir şey **أَنجَى** etti; ve günlerdir hiçbir şey **نَجا** etmedi”; yani dışkı gelmedi.
Leys dedi: Falan **نَجا** eder, **يَنْجو**; bir günah yahut başka bir şey işlediğinde, sonra kurtulur. Dedi: ve **اسْتَنْجى** , **النجاة**’den **اسْتَفْعل** babındandır; ve **الاسْتِنجاء** suyla yahut çamurla temizliktir. Ve **النَّجاة** : yerden, selin üstüne çıkmadığı **النَّجوَةُ**’dir. Ve şu beyti okudu:
“Ben ırzımı korurum; bir **ينَجْوَةٍ**’ye erişmesin diye
Şüphesiz ayıplardan berî olan mutludur”
Ve falan, falanın **نَجِيُّ**’dir; yani onu, başkasından ayrı olarak gizlice konuşur.
Allah dedi: ( **خَلَصُواْ نَجِيًّا** ) ( يوسف : 80 ) manası: insanlardan ayrıldılar; gizlice konuşanlar olarak. Dersin ki: “kavim **نَجِيٌّ** ve **أنجِيَة**”; ve şu beyti okudu:
“Ben, kavim **أنْجِيَهْ** olduklarında
Ve boyunları ipler gibi çalkalandığında”
Ebû İshâk dedi: **نَجِيٌّ** , tek bir lafızdır; **جَميع** manasındadır. Aynı şekilde onun sözü: ( **وَإِذْ هُمْ نَجْوَى** ) ( الإسراء : 47 ) ; ve caizdir: “kavim **نَجِيٌّ**”, ve “kavim **أنْجِيَةٌ**”, ve “kavim **نَجْوَى**”.
Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **أَنجَى** , terlediğinde; ve **أنْجَى** , dışkıladığında; ve **أنجَى** , atının sırtından örtüyü kaldırdığında.
Ebû’l-Abbâs, onun sözü hakkında: ( **وَلاَ تَحْزَنْ إِنَّا** ) ( العنكبوت : 33 ) yani seni azaptan ve aileni kurtarırız.
Harrânî, İbnü’s-Sikkît’ten: Ferrâ’nın okuduğunu rivayet etti; ve Kisâî’nin ona okuttuğunu zikretti:
“İki arkadaşıma derim; bana göründü
İkisinden işaretler; ikisi de **نَجِيّاً** iken”
Kisâî dedi: **نَجِيّان** murad etti; nûnu hazfetti. Ferrâ dedi: yani ikisi **نَجْوَى** yerindedir; **نَجِيّاً**’yı sıfat mezhebi üzere nasb etti.
Nebî’nin ( صلى الله عليه وسلم ) hadisinde: ( “Kuraklıkta yolculuk ettiğinizde **فاسْتَنْجو**” ) ; manası: yürüyüşü hızlandırın ve kurtulun.
Ve kavme, yenildiklerinde, “**اسْتَنْجُوا**” denir; bundan da Lokmân b. Âd’ın sözü: “Sabahladığımızda ilkimiz, **اسْتَنْجيْنا** ettiğimizde sonumuz” yani o, yenildiğimizde bizi koruyanımızdır; bizden savar.
Azîz ve celîl olan Allah’ın sözü: ( **فَالْيَوْمَ نُنَجِّيكَ بِبَدَنِكَ** ) ( يونس : 92 ) .
Ebû İshâk dedi: manası: seni çıplak olarak atarız; arkandakilere ibret olasın diye. Ve denildi: seni yerden bir **نَجْوَةٍ** üzerine atarız.
Ebû Zeyd dedi: **النَّجْوَةُ** , senin **نَجاؤك** olduğunu zannettiğin yüksek yerdir.
İbn Şümeyl dedi: Vadiye **نَجْوَة** denir; dağa **نَجْوَة** denir; dağa **نجوة** denir. Vadi **نَجْوَة**’si ise iki yamacıdır; düz ve yatık; her yamaç bir **نَجْوة**’dir; aynı şekilde dağdan ve tümsekten olan da böyledir. Ve selin üstüne çıkmadığı her yüksek yamaç, yerden bir **نَجوَةٌ**’dir. Onlar **النجوَات**’tır. Ve kumun tamamı, iddia ettiğine göre, **نجوة**’dir; çünkü onda asla sel olmaz. Ve dağın **نَجْوَة**’si: otun bittiği yerdir. Ve “**نَجَوْتُ** deriyi” denir; onu deve ve başkasından attığında. Ve şu beyti okudu:
“Dedim ki: ondan uzaklaşın; deriyi soymak gibi **نَجَا** edin; çünkü
Ondan size bir hörgüç ve onun omzu razı edecektir”
Ve “**نَجَوْتُ** falanı” denir; onu kokladığında. Şair dedi:
“**نَجَوْتُ** Mücâlid’i; onda buldum
Yeni ölmüş köpeğin kokusu gibi”
Ve “**نَجَوْتُ** kirişi ve **اسْتَنْجَيْتُه**”; onu kurtardığında. Ve şu beyti okudu:
“Derken sıçradı; ben de ona karşı sıçradım
Kasabın oturuşu gibi; kirişi **يَسْتَنْجِي** eder”
Ve denildi: bunun hepsinin aslı **النَّجْوَة**’dendir; o, yerden yükselen şeydir. Ve denildi: hadesten **الاسْتَنجاء** bundan alınmıştır; çünkü ihtiyaç gidermek istediğinde yerden bir **نجْوَةٍ** ile örtünür.
Ubeyd dedi:
“Onun **بِنَجْوَتِه**’sinden olan, onun **بعَقْوَتِهِ**’sinden olan gibidir
Ve gizlenen, genişlikte yürüyen gibidir”
**نجأ** : Lihyânî dedi: Göze (nazarla) isabeti şiddetli olan adama denir: o, **لَنَجُؤُ الْعين**’dir; **فَعُل** vezninde. Ve **نَجُوء الْعَين** **فَعُول** vezninde; ve **نَجِيءُ العين** **فَعِلَ** vezninde; ve **نَجِيءُ العين** **فعيل** vezninde. Ve onu **نَجأْتَه** ve **تَنَجأْته**; yani onu isabet ettirdin. Ve denir: “Senden, dilencinin **نَجْأَةَ**sini defet”; yani onun sert bakışının şiddetini senden defetmek için yediğinden ona bir şey ver. Ve şu beyti okudu:
“Dikkat et; ey **ردَّادُ** , **النَّجْأَةُ** sende (olsun)”
Ebû Ubeyd, Kisâî ve Emevî’den: “**نَجَأْتُ** biniti ve başkasını” yani onu gözümle isabet ettirdim; isim: **النّجأَة**.
**ونج** : Leys dedi: **الْوَنَج** , telli **الصَّنْجِ**’den bir türdür. Başkası dedi: **الْوَنْجُ** , Arapçalaştırılmıştır; aslı **وَنَهْ**’dir; Araplar, nûnu şeddeli olarak **الْوَنُّ** dedi.
**نأج** : Leys dedi: **نأَجَ** baykuş, **يَنْأَجُ** **نَأْجاً**; ve insan, duasında yalvardığında, Allah’a **نَأَجَ** eder; **بَنْأَجُ**; o, en çok yalvaran ve en hüzünlü olduğu hâldir. Ve şu beyti okudu:
“**النُّؤَّجِ**’in sözü seni aldatmasın
Sözü çekip çıkaranların hepsi çekip çıkarandır”
A‘câc, **الهام** hakkında dedi:
“Ve onu, **النَّائجاتُ** bir **مَنْأَجَا** edindi”
Başkası dedi: **النَّائِجاتُ** , esişi şiddetli rüzgârlardır. Ve develer, yürüyüşlerinde **نَأَجَت** eder. İbnü’s-Sikkît şu beyti okudu:
“**الأحْماءُ** ve **الأزَاوِيجْ** bildi ki
Onlardan (yana) hiçbir söz **مَنْؤوج** değildir”
Dedi: ve **الْمَنْؤوجُ** : bükülmüş (ma‘tûf) olandır.
Ebû Ubeyd, Asma‘î’den: **النَّؤوج** , şiddetli acı rüzgârdır.
İbn Büzurc dedi: **نَأَج** haber; yani yeryüzünde yayıldı.
**أجن** : Ebû Ubeyd, Ebû Zeyd’den: Su **أجِنَ** eder, **يَأْجِنُ** **أُجُوناً**; değiştiğinde, fakat içilir (olduğu hâlde). Ve **أسِنَ** eder, **يأسَنْ** **أسَناً** ve **أسُوناً**; o, kokusundan dolayı kimsenin içmediği şeydir.
Leys dedi: Suyun **أجُونُ**u; üzerine **الْعِرمِضُ** ve yaprakların gelmesidir.
A‘câc dedi:
“Üzerinde rüzgârların savurduğu **الْخُطَّطِ**’tan
**أَجْنٌ**; sanki et, kızartılmamış”
Dedi: ve başka bir dil: **أجِنَ** **يأجَنُ** **أجَناً**.
Seleme, Ferrâ’dan: “**إجَّانة** ve **إنجانه** ve **إلْجانَة**” denir; manası birdir; en fasihi **إجَّانَة**’dir.
**وجن** : Leys dedi: **الوَجْنَةُ** , iki yanaktan yükselen şeydir; **الشِّدْق** ve **المَحْجِر**. Ve develerden **الأَوْجَنُ**; ve dişi develerden **الْوَجْنَاءُ** : büyük **الوَجْنَة** sahibi olandır. Ve nadiren “**جَمَلٌ أَوْجَن**” denir. Ve “**الوَجْنَةُ** : büyük olan” denir; yerden **الوَجِين**’e benzetildi; o, küçük taşları olan bir sırt (metn)dir.
Ebû Ubeyd, Asma‘î’den: **الوَجِينُ** : yerden bir yan (arız)dır; uzanır ve yükselir; o, kalındır.
Şemir, İbnü’l-A‘râbî’den: dedi ki: **الأوْجَنُ** , **الوَجِين**’den **الأفْعَل** veznindedir; Ru’be’nin şu sözünde:
“Akça, atılgan; kalın **الأَوْجَن**’in sırtı gibi”
Dedi: ve **الأَوْجَن** , kalın dağdır.
İbn Şümeyl dedi: **الوَجِينُ** , dağın önü ve yamacıdır; **الوَجِينُ** ancak alçak bir vadi içindir; vadide, yere giren, sanki duvarlar gibi yarları olan iç vadiye karşıdan gelir; işte onlar **الوُجُنُ** ve yamaçlardır. Dedi: ve dişi deve **الوَجْناء** , **الوَجِين**’e benzetilir; o, iri olandır.
İbnü’l-A‘râbî dedi: **الوَجْنَةُ** ancak kabarıklığı ve kalınlığı sebebiyle **وجْنَةً** diye adlandırıldı.
İbnü’s-Sikkît, Ferrâ’dan: Kisâî’nin “**وُجْنَةٌ** ve **أجْنَةٌ** ve **وَوَجْنةٌ**” dediğini nakletti. Dedi: bazı Arapların “**وِجْنَة**” dediğini işittim.
İbnü’s-Sikkît dedi: Denir ki: “Deriyi kim **وَجَّنَ** etti, bilmiyorum; o kimdir?” yani hangi insan o?
Lihyânî dedi: **المِيَجَنة** , onunla derinin **يُوجَّن** edildiği şeydir; yani tabaklanırken yumuşasın diye dövülür. Ve tabaklayıcı, derisini **وَجَنَت** etti; onu dövdüğünde.
Nâbiga el-Ca‘dî dedi:
“Deriyi **وَجَّنَ** edenler içinde kadınlar görmedim
Misafirlere daha sövücü ve daha çirkin **مَحْجِرا**”
Ebû Ubeyd, Ebû Zeyd’den: **المِيجَنة** : tokmaktır; çoğulu: **مَوَاجِن**. Ve bize Mufaddal’dan, Âmir b. Ukayl es-Sa‘dî için okundu:
“Boyunlar, **المَوَاجِنِ** gibi; hatalı
Ve sağrılar, semerler üzerinde yığın”
Ebû Ubeyd, Ferrâ’dan: “Onunla yeri **وَجَّنْتُ** ettim; ve **عَدَّنْتُ** ve **مَرَّنْتُ**” denir; onunla yere vurduğunda.
Ebû’l-Abbâs, İbnü’l-A‘râbî’den: **التَّوَجُّن** : zillet ve boyun eğmedir. Ve kadın **مَوْجُونَة**; o, günahların çokluğundan utanan kadındır.
İbnü’s-Sikkît: Adam **مُوَجَّن**’dir; **الوَجَنَات**ı büyük olduğunda.
**جون** : Leys dedi: **الجَوْنُ** , kapkara (yahmûmî) siyahtır; dişisi **جَوْنَة**; hepsi **جُون**. Ve denir: her deve, uzaktan, **جَوْنٌ**’dur; ve her yaban eşeği, uzaktan, **جَوْنٌ**’dur. Ve güneşin gözüne **جَوْنَة** denir. Ve kızıllıkla karışık her siyah renk **جَوْن**’dur; yahut içinde kızıllık karışan siyah, **القَطا**’nın rengi gibi.
İbnü’s-Sikkît: **القطا** iki türdür: **جُونيُّ** ve **كُدْرِيُّ**; onu **فعْلِيّ** üzere çıkardılar; böylece **الجُونيُّ** ve **الكُدْرِيُّ** birdir. İkinci tür: **القَطاط**.
Dedi: ve **الكُدْرِيُّ** ve **الجُونيُّ** , sırtı daha koyu; kanadının içi siyah; boğazı sarı; bacakları kısa; kuyruğunda, kuyruğun geri kalanından daha uzun iki tüy olan şeydir.
Dedi: ve ondan **القَطاطُ** , kanatlarının içi siyah olan; bacakları uzayan; sırtları tozlanan; şiddetli olmayan bir tozluluk; gözleri büyüyen şeydir.
Leys dedi: **الجُونَةُ** , yuvarlak bir sepetçiktir; deriyle kaplanmıştır; attârlarla bulunur. Çoğulu **جُوَنٌ**’dur; onlardan kimi **الجُؤَن** diye hemzeler. A‘şâ dedi:
“Onlar, akranlarına indikleri vakit
Ve güreş, **الجُوَنْ**’da olanla (olduğu vakit)”
Erkeklere karşı çıkan, süslü kadınları tasvir eder.
Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **التَّجوُّنُ** , gelin evinin kapısını beyazlatmaktır; ve **التَّجوُّنُ** , ölünün kapısını karartmaktır.
Ebû Ubeyd, Asma‘î’den: **الجَوْنُ** siyah; ve **الجَونُ** beyazdır. Dedi: Haccâc’a bir zırh getirildi; berraktı; onun berraklığını görmez oldu; ona, fasih olan falan dedi: “Güneş **جَوْنَة**’dir”; yani o, şiddetli parlaklıktadır; berraklık, zırhın rengini bastırmıştır. Asma‘î şu beyti okudu:
“Ey **بِنْتَ الجُنَيْدِ** , rengimi değiştirdi
Gecelerin uzunluğu ve **الجَوْنِ**’un değişmesi”
Gündüzü murad eder. Bir başkası dedi:
“**الجَوْنَة**’yi, kaybolmadan önce acele eder”
Ferazdak dedi:
“Üzerinde alçı olan beyaz bir **جَوْنٍ**; içinde hasta (bir kadın)
Ondan can bakınır; ölüm de hazırdır”
Dedi: ve buradaki **الجَوْن** : beyazdır; beyaz bir köşkü tasvir eder.
Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: dedi ki: **الجَوْنَةُ** : **الْعَجَمَة**’dir. Dedi: ve **الْخابِية**’ye **جَوَنة** denir; ve karardığında kovaya **جَوْنة** denir; ve tere **جَوْنٌ** denir.
İbnü’l-A‘râbî, kuyudan su çeken birine (mâtih) şu beyti okudu; kuyuda su çeken birine dedi:
“Eğer anne ise, **امَّصَرت** ettiyse, onu sık
Kovanın **امِّصَار**ı ona zarar vermez
O, **جُوَيْنٌ** müdür; onu karşıla da iyilik et
Onun şerrinden korunursan hayır üzeresin”
O da ona cevap verdi:
“Dilerim onun hayrını ve şerrini koruyayım”
Dedi: manası: “benim dileğim üzere”; sıfatı gizledi ve onu amel ettirdi.
Ve “**أَهِيَ جُوَيْن**” sözü: “kardeşim”i murad etti; adı **جُوَيْنا** idi. Ve her kardeşe **جُوَيْنٌ** ve **جَوْنٌ** denir.
Seleme, Ferrâ’dan: **الجَوْنَان** : yayın iki ucudur.
**نوج** : Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **ناجَ** **يَنُوجُ**; ameliyle riyâ yaptığında. Dedi: ve **النَّوْجَةُ** : rüzgârlardan kasırgadır.
