# جيأ — Lisânü'l-Arab

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%8A%D8%A3/sozluk/lisan
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AC%D9%8A%D8%A3/entries/lisan

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [جيأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%8A%D8%A3.md)
- Lisânü'l-Arab: İbn Manzûr · 13. yy

## Madde başı: جيأ

الـمَجِيء: الإِتيان. جاء جَيْئاً ومَجِيئاً. وحكى سيبويه عن بعض العرب هو يَجِيكَ بحذف الهمزة. وجَاء يَجيءُ جَيْئةً، وهو من بناء المرّة الواحدة إِلاّ أَنه وُضِع موضع المصدر مثل الرَّجْفةِ والرحْمة. والاسم
الجِيئَةُ على فِعْلةٍ، بكسر الجيم، وتقول: جئْت مَجِيئاً حَسناً، وهو شاذ لأَن المصدر من فعَلَ يَفْعِلُ مَفْعَلٌ بفتح العين، وقد شذت منه حروف فجاءت على مَفْعِلٍ كالـمَجِيء والـمَحِيضِ والـمَكيل والـمَصِير. وأَجَأْتُه أَي جِئتُ به.
وجايأَني، على فاعَلني، وجاءاني فَجِئْتُه أَجِيئه أَي غالبَني بكثرة الـمَجيء فغلَبْتُه. قال ابن بري: صوابه جايأَنِي؛ قال: ولا يجوز ما ذكره إِلاَّ على القلب. وجاء به، وأَجاءه، وإِنه لَجَيَّاءٌ بخير، وجَثَّاءٌ، الأَخيرة نادرة. وحكى ابن جني رحمه اللّه: جائِيٌّ على وجه الشذوذ. وجايا: لغة في جاءا، وهو من البَدليّ. ابن الأَعرابي: جايأَني الرجل من قُرْب أَي قابَلَني ومَرَّ بي، مُجايأَة أَي مقابلة؛ قال الأَزهري: هو من جِئْتُه مَجيئاً ومَجِيئةً: فأَنا جاءٍ. أَبو زيد: جايَأْتُ فلاناً: إِذا وافَقْت مَجِيئَه. ويقال: لو قد جاوَزْتَ هذا المكان لجايَأْتَ الغَيْث مُجايأَةً وجِياءً أَي وافقته. وتقول: الحمد للّه الذي جاء بك أَي الحمد للّهِ إذْ جِئتَ، ولا تقل الحمد للّه الذي جِئْتَ. قال ابن بري: الصحيح ما وجدته بخط الجوهري في كتابه عند هذا الموضع، وهو: الحَمْدُ للّهِ الذي جاء بك، والحمدُ للّهِ اذْ جئت، هكذا بالواو في قوله: والحمد للّه اذ جئت، عوضاً من قوله: أَي الحمدُ للّهِ اذْ جئت؛ قال: ويقوِّي صِحَّة هذا قَوْلُ ابن السكيت، تقول: الحمد للّهِ اذْ كان كذا وكذا، ولا تقل: الحمد للّه الذي كان كذا وكذا، حتى تقول به أَو مِنْه أَو عَنه. وانه لحَسَنُ الجِيئة أَي الحالةِ التي يَجيء عليها.
وأَجاءَه إِلى الشيء: جاءَ به وأَلجأَه واضْطَرَّه اليه؛ قال زهير بن أَبي سُلْمى:
وجارٍ، سارَ مُعْتَمِداً اليْكُم، *  أَجاءَتْهُ المخافةُ والرَّجاء قال الفرَّاء: أَصله من جئت، وقد جعلته العَرب إِلجاء. وفي المثل: شَرٌّ ما أَجاءَك إِلى مُخَّةِ العُرْقُوب، وشَرٌّ ما يُجِيئُك إِلى مُخَّةِ عُرْقُوب؛ قال الأَصمعي: وذلك أَنّ العُرْقوب لا مُخَّ فيه وانما يُحْوَجُ اليه من لا يَقدِرُ على شيء؛ ومنهم من يقول: شَرٌّ ما أَلجأَك، والمعنى واحد، وتميم تقول: شَرٌّ ما أَشاءَك، قال الشاعر: وشَدَدْنا شَدَّةً صادِقةً، *  فأَجاءتْكم إِلى سَفْحِ الجَبَلْ وما جاءتْ حاجَتَك أَي ما صارَتْ.
قال سيبويه: أَدخلَ التأْنيثَ على ما حيث كانتِ الحاجةَ؛ كما قالوا: مَن كانت أُمَّك، حيث أَوْقَعُوا مَنْ على مُؤَنث، وانما صُيِّر جاء بمنزلة كان في هذا الحرف لأَنه بمنزلة المثل، كما جَعَلُوا عسى بمنزلة كان فيِ قولهم: عَسَى الغُوَيْرُ أَبْؤُساً، ولا تقول: عَسِيت أَخانا. والجِئاوةُ والجِياء والجِياءة: وِعاء توضع فيه القِدْر، وقيل هي كلُّ ما وُضِعَت فيه من خَصَفةٍ أَو جلد أَو غيره؛ وقال الأَحمر: هي الجِواءُ والجِياء؛ وفي حديث عليٍّ: لأَنْ أَطَّلِيَ بِجِواءِ قِدْرٍ أَحَبُّ اليَّ مِنْ أَن أَطَّليَ بزَعْفَرانٍ. قال: وجمع الجِئاء(1) (1 قوله «قال و جمع إلخ» يعني ابن الأثير ونصه وجمعها (أي الجواء) أجوية وقيل هي الجئاء مهموز وجمعها أجئية ويقال لها الجيا بلا همز ا هـ. وبهامشها جواء القدر سوادها.) أَجْئِيةٌ، وجمع الجِواء أَجْوِيةٌ.
الفرّاء: جَأَوْتُ البُرْمَةَ: رَقَعْتُها، وكذلك النَّعل. الليث: جِياوةُ: اسم حَيٍّ من قَيْسٍ قد دَرَجُوا ولا يُعْرَفُون. وجَيَّأْتُ القِرْبةَ: خِطْتُها. قال الشاعر:
تَخَرَّقَ ثَفْرُها، أَيَّام خُلَّتْ، *  على عَجَلٍ، فجِيبَ بها أَدِيمُ فجَيَّأَها النِّساءُ، فَخانَ مِنْها، *  كَبَعْثاةٌ ورادِعةٌ رَدُوم ابن السكيت: امْرأَةٌ مُجَيَّأَةٌ: إِذا أُفْضِيَتْ، فإِذا جُومِعَتْ أَحْدَثَتْ. ورجل مُجَيَّأ: إِذا جامَعَ سَلَحَ.
وقال الفرّاء في قول اللّه: فأَجَاءها الـمَخاضُ إِلى جِذْعِ النَّخْلةِ؛ هو من جِئْتُ، كما تقول: فجاء بها الـمَخاضُ، فلما أُلقِيَتِ الباءُ جُعل في الفِعْل أَلِفٌ، كما تقول: آتَيْتُكَ زَيْداً، تريد: أَتَيْتُك بزيد. والجايئةُ: مِدَّةُ الجُرْحِ والخُرَاجِ وما اجْتَمَعَ فيه من المِدَّة والقَيْحِ؛ يقال: جاءتْ جايِئةُ الجِراحِ.
والجِئَةُ والجِيئَةُ: حُفْرةٌ في الهَبْطةِ يجتمع فيها الماء، والأَعرف: الجِيَّةُ، من الجَوَى الذي هو فسادُ الجَوْف لأَنَّ الماءَ يَأْجِنُ هناك فيَتَغَيَّر، والجمع جَيْءٌ. وفي التهذيب: الجَيْأَةُ: مُجْتَمَعُ ماء في هَبْطةٍ حوالي الحُصُونِ؛ وقيل: الجَيْأَةُ: الموضع الذي يَجْتَمِع فيه الماء؛ وقال أَبو زيد: الجَيْأَةُ: الحُفْرة العظيمة يَجْتَمِع فيها ماء المطر وتُشْرِعُ الناسُ فيه حُشُوشَهم؛ قال الكميت:
ضفادِعُ جَيْأَةٍ حَسِبَتْ أَضاةً، *  مُنَضِّبةً، سَتَمْنَعُها، وطِينا وجَيْئةُ البطن: أَسْفل من السُّرَّةِ إِلى العانةِ. والجَيْئةُ: قِطعة يُرْقَعُ بها النَّعل، وقيل: هي سَيْرٌ يُخاط به. وقد أَجاءها. والجِيءُ والجَيءُ: الدُّعاء إِلى الطعام والشراب، وهو أَيضاً دعاء الإِبل إِلى الماء؛ قال معاذ الهرّاء: وما كانَ على الجِيءِ، *  ولا الهِيءِ امْتِداحِيكا
وقولهم: لو كان ذلك في الهِيء والجِيء ما نَفَعَه؛ قال أَبو عمرو: الهِيءُ: الطعام، والجِيءُ: الشَّرابُ. وقال الأُموي: هُما اسْمانِ من قولهم: جَأْجَأْتُ بالإِبل إِذا دَعَوْتها للشُّرْب، وهَأْهَأْتُ بها: إِذا دَعَوْتها للعَلف.

### Türkçe

**الـمَجِيء**: gelme. **جاء** **جَيْئاً** ve **مَجِيئاً** (geldi). Sîbeveyh, bazı Araplardan, hemzeyi düşürerek “o sana gelir” mânasında **يَجِيكَ** olduğunu nakletti. Ve **جَاء يَجيءُ جَيْئةً**; bu, tek seferlik yapıdandır; ancak **الرَّجْفة** ve **الرحْمة** gibi masdarın yerine konulmuştur. İsim **الجِيئَةُ** “**فِعْلة**” üzerinedir; **الجيم**’in kesresiyle. Ve dersin ki: “**جئْت مَجِيئاً حَسناً**” (güzel bir gelişle geldim); bu şâzdır; çünkü **فعَلَ يَفْعِلُ**’in masdarı, **العين**’in fethasıyla **مَفْعَلٌ**’dır. Ondan bazı harfler şâz oldu da **مَفْعِلٍ** üzere geldi; **الـمَجِيء** ve **الـمَحِيض** ve **الـمَكيل** ve **الـمَصِير** gibi.

Ve **أَجَأْتُه**: yani onu getirerek geldim.

Ve **جايأَني** “**فاعَلني**” üzere; ve **جاءاني**; sonra **فَجِئْتُه أَجِيئه**: yani çokça **الـمَجيء** ile bana galip geldi de ben ona galip geldim. İbn Berrî dedi: doğrusu **جايأَنِي**’dir; dedi: zikrettiği şey ancak kalb (yer değiştirme) üzere câiz olur. Ve “onu getirdi” mânasında **جاء به** ve **أَجاءه** (denir). Ve “hayırla çok gelen” mânasında **لَجَيَّاءٌ بخير**; ve **جَثَّاءٌ**; sonuncusu nâdirdir.

İbn Cinnî (Allah ona rahmet etsin) şunu nakletti: şüzûz vechi üzere **جائِيٌّ**. Ve **جايا**: **جاءا**’da bir dildir; bu, bedelîdendir.

İbnü’l-A‘râbî: “adam bana yakından karşılaştı ve yanımdan geçti” mânasında **جايأَني الرجل من قُرْب**; **مُجايأَة**: yani karşılaşma. Ezherî dedi: bu, “ona gelişle geldim” mânasında **جِئْتُه مَجيئاً ومَجِيئةً**’dendir; artık ben **جاءٍ**’ım. Ebû Zeyd: “onun gelişiyle uyuştum” mânasında **جايَأْتُ فلاناً**: **إِذا وافَقْت مَجِيئَه**. Ve denir ki: “bu yeri geçseydin yağmurla uyuşurdun” mânasında **لو قد جاوَزْتَ هذا المكان لجايَأْتَ الغَيْث مُجايأَةً وجِياءً**: yani onunla uyuştun.

Ve dersin ki: “Allah’a hamd olsun ki seni getirdi” mânasında **الحمد للّه الذي جاء بك**; yani “Allah’a hamd olsun, zira geldin”; ve “Allah’a hamd olsun ki geldin” mânasında **الحمد للّه الذي جِئْتَ** deme. İbn Berrî dedi: doğru olan, Cevherî’nin kitabında bu yerin yanında hattıyla bulduğumdur; o da şudur: **الحَمْدُ للّهِ الذي جاء بك، والحمدُ للّهِ اذْ جئت**; “**والحمد للّه اذ جئت**” sözünde **الواو** ile böyledir; “yani Allah’a hamd olsun, zira geldin” sözünün yerine. Dedi: bunun sıhhatini, İbnü’s-Sikkît’in sözü kuvvetlendirir: “şöyle şöyle oldu diye Allah’a hamd olsun” mânasında **الحمد للّهِ اذْ كان كذا وكذا** dersin; “şöyle şöyle oldu diye Allah’a hamd olsun” mânasında **الحمد للّه الذي كان كذا وكذا** deme; ta ki onunla yahut ondan yahut onun hakkında (bir edat) söyleyinceye kadar.

Ve “gelişi güzel” mânasında **حَسَنُ الجِيئة**: yani geldiği hâl.

Ve “bir şeye sevk etti, mecbur etti” mânasında **أَجاءَه إِلى الشيء**: onu onunla getirdi, onu ilcâ etti ve onu ona zorladı; Züheyr b. Ebî Sülmâ dedi:
وجارٍ، سارَ مُعْتَمِداً اليْكُم، *  أَجاءَتْهُ المخافةُ والرَّجاء

Ferrâ dedi: aslı **جئت**’dendir; Arap onu ilcâ kılmıştır. Ve meselde: “seni aşık kemiğinin iliğine getiren şey ne kötüdür” mânasında **شَرٌّ ما أَجاءَك إِلى مُخَّةِ العُرْقُوب**; ve “seni bir aşık iliğine getiren şey ne kötüdür” mânasında **شَرٌّ ما يُجِيئُك إِلى مُخَّةِ عُرْقُوب**. Asma‘î dedi: bu, **العُرْقوب**’da ilik olmadığı içindir; ancak ona, hiçbir şeye gücü yetmeyen muhtaç olur. Onlardan kimi “seni ilcâ eden şey ne kötüdür” mânasında **شَرٌّ ما أَلجأَك** der; mânâ birdir. Temîm “seni getiren şey ne kötüdür” mânasında **شَرٌّ ما أَشاءَك** der. Şair dedi:
وشَدَدْنا شَدَّةً صادِقةً، *  فأَجاءتْكم إِلى سَفْحِ الجَبَلْ

Ve “ihtiyacın gelmedi” mânasında **وما جاءتْ حاجَتَك**: yani “olmadı”.

Sîbeveyh dedi: **الحاجة** olduğu için **ما** üzerine dişillik soktu; “annen kimdi?” mânasında **مَن كانت أُمَّك** dedikleri gibi; **مَنْ**’i müennes üzerine vâki kıldıkları yerde. Ancak bu harfte **جاء**’ı **كان** menzilesine çevirdiler; çünkü o, mesel menzilesindedir; “**عَسَى الغُوَيْرُ أَبْؤُساً**” sözlerinde **عسى**’yı **كان** menzilesine kıldıkları gibi. Ve “kardeşimize ümit ettim” mânasında **عَسِيت أَخانا** demezsin.

Ve **الجِئاوةُ** ve **الجِياء** ve **الجِياءة**: içine tencerenin konulduğu kap; “hurma yaprağı örgüsü yahut deri yahut başkası”ndan, tencerenin içine konulduğu her şey denildi. Ahmer dedi: o **الجِواءُ** ve **الجِياء**’dır. Ali’nin hadisinde: “tencere karasıyla sıvanmam, bana safranla sıvanmaktan daha sevgilidir” mânasında **لأَنْ أَطَّلِيَ بِجِواءِ قِدْرٍ أَحَبُّ اليَّ مِنْ أَن أَطَّليَ بزَعْفَرانٍ**. Dedi: **الجِئاء**’ın çoğulu(1) **أَجْئِيةٌ**’dir; **الجِواء**’ın çoğulu **أَجْوِيةٌ**’dir.
(1 “dedi ve çoğulu…” sözüyle İbnü’l-Esîr kastedilir; metni: “ve onun (yani الجواء’ın) çoğulu **أجوية**’dir; ‘o **الجئاء**’dır, hemzelidir; çoğulu **أجئية**’dir; ve ona hemzesiz **الجيا** denir” son. Kenarında: “**جواء القدر**: onun karası.”)

Ferrâ: “tencereyi yamadım” mânasında **جَأَوْتُ البُرْمَةَ**; aynı şekilde ayakkabı. Leys: **جِياوةُ**: Kays’tan bir kabîlenin adıdır; yok olup gitmişlerdir ve bilinmezler.

Ve “tulumun ağzını diktim” mânasında **جَيَّأْتُ القِرْبةَ**: onu diktim. Şair dedi:
تَخَرَّقَ ثَفْرُها، أَيَّام خُلَّتْ، *  على عَجَلٍ، فجِيبَ بها أَدِيمُ
فجَيَّأَها النِّساءُ، فَخانَ مِنْها، *  كَبَعْثاةٌ ورادِعةٌ رَدُوم

İbnü’s-Sikkît: “ifzâ edilmişse” mânasında **امْرأَةٌ مُجَيَّأَةٌ**; artık cima edilince hades çıkarır. Ve “cima edince dışkılarsa” mânasında **رجل مُجَيَّأ**.

Ferrâ, Allah’ın sözü hakkında: **فأَجَاءها الـمَخاضُ إِلى جِذْعِ النَّخْلةِ**; bu, **جِئْتُ**’dendir; “doğum sancısı onu getirdi” mânasında **فجاء بها الـمَخاضُ** dediğin gibi. **الباء** atılınca fiilde bir **أَلِفٌ** kılındı; “sana Zeyd’i getirdim” mânasında **آتَيْتُكَ زَيْداً** dediğin gibi; “sana Zeyd ile geldim” mânasında **أَتَيْتُك بزيد** istersin.

Ve **الجايئةُ**: yaranın ve çıbanın cerahati ve içinde cerahat ve irin olarak toplanan şey; “yaraların cerahati geldi” mânasında **جاءتْ جايِئةُ الجِراحِ** denir.

Ve **الجِئَةُ** ve **الجِيئَةُ**: çukur yerde suyun toplandığı bir çukur; daha bilinen **الجِيَّةُ**’dir; iç bozulması olan **الجَوَى**’dan; çünkü su orada kokar da değişir. Çoğulu **جَيْءٌ**’dür.

Ve **التهذيب**’de: **الجَيْأَةُ**: kalelerin civarında bir çukur yerde suyun toplandığı yer. Ve denildi: **الجَيْأَةُ**: suyun toplandığı yer. Ebû Zeyd dedi: **الجَيْأَةُ**: yağmur suyunun toplandığı büyük çukur; insanlar onda helâlarını açarlar. Kümeyt dedi:
ضفادِعُ جَيْأَةٍ حَسِبَتْ أَضاةً، *  مُنَضِّبةً، سَتَمْنَعُها، وطِينا

Ve **جَيْئةُ البطن**: göbeğin altından kasığa kadar olan yer. Ve **الجَيْئةُ**: ayakkabının yamandığı parça; denildi: onunla dikilen kayıştır. Ve “onu yamadı” mânasında **أَجاءها**.

Ve **الجِيءُ** ve **الجَيءُ**: yemeğe ve içeceğe çağırma; o, ayrıca develeri suya çağırmadır. Muâz el-Herrâ’ dedi:
وما كانَ على الجِيءِ، *  ولا الهِيءِ امْتِداحِيكا

Ve onların sözü: “bu, **الهِيء** ve **الجِيء** içinde olsaydı ona fayda vermezdi” mânasında **لو كان ذلك في الهِيء والجِيء ما نَفَعَه**. Ebû Amr dedi: **الهِيءُ**: yemek; **الجِيءُ**: içecek. Ümevî dedi: ikisi, “develeri içmeye çağırdım” mânasında **جَأْجَأْتُ بالإِبل** sözünden iki isimdir; ve “onları yemeğe çağırdım” mânasında **هَأْهَأْتُ بها**: **إِذا دَعَوْتها للعَلف**.
