# جير (ج-ي-ر) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%8A%D8%B1
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AC%D9%8A%D8%B1

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: ج - ي - ر
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 7 sözlük

## Sözlükler (7)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%8A%D8%B1/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الجيم والراء و و ا ي ء معهما
ج ر أ، ج أ ر، أ ج ر، ر ج أ، أ ر ج، ي ر ج، ج ر ي، ج ي ر، ج ر و، ج و ر، ر ج و، و ج ر، ر و ج مستعملات جزأ: فلان جَريء المقدم، وبه جُرأةٌ. جَراءةً، وهو جريءٌ، أي: جَسور وجرأته تجرئةً. وجمع الجريء: أجرثاء بهمزتين.
جأر:
جأرت البقرةُ جُؤاراً: رفعت صوتها.
وجأر القومُ إلى الله جؤاراً وهو أن يعرفوا أصواتهم إلى الله متضرِّعين.
أجر:
الأجرُ: جزاءُ العمل.. أجر يأجُرُ، والمفعول: مأجور.
والأجيرُ: المُستأجُر.
والإجارةُ: ما أعطيت من أجرٍ في عمل. وآجرتُ مملوكي إيجاراً فهو مُؤجر.
والأجورُ: جَبر الكسر على عوج العظم. وأجرت. وأجرت يدُه تأجُرُ أجوراً فهي آجرةٌ.
والأجارُ: سطحٌ ليس حَواليه سُترة. والجميع: أجاجيرُ وأجاجرة. والإنجارُ: لغةٌ قبيحةٌ.
رجأ:
أرجأت الشَّيءَ: أجرته، ومنه قول الله عز وجل في قراءة بعضهم: "وآخرون مُرجَئُون لأمر الله". أي: مؤجَّرون حتى يُنزل الله فيهم ما يريد.
أرج:
الأرجُ: نفحةُ الرِّيحِ الطَّيَّبة. تقول: أرجَ البيتُ يأرجُ أرجاُ فهو: أرجُ. والتأريجُ: شيء من كتب أصحاب الدّواوين. والأوارجة من كتب أصحاب الدواوين في الخراج.
والتَّأريجُ: شبهُ التأريش في الحرب، قال العجاج:
إنا إذا مُذكي أرَّجا
يرج:
واليارجانُ، كأنه فارسي: من حلي اليدين واليارجُ: من الأدوية، مرُّ يستشفى به لحدّة النظر.
جري:
الخيلُ تجري. والرّياح تجري، والشَّمسُ تجري جرياً إلا الماء فإنه يجري جِريةً.
والجزاءُ للخيل خاصة، قال:
غمر الجراء إذا قصرت عنانهُ
والإجريّا: طريقته التي يجري عليها من عادته. والإجريا: ضرب من الجري. وفرسٌ ذو أجاريّ أي: ذو فنون من الجري.. والجريّ: الرسول، لأنك أجريته في حاجتك.
والجاريةُ: مصدرها الجزاءُ، بلا فعل. يقال: فعلت في جرائها، أي: حين كانت جارية.
جير:
جَير: يمينٌ للعرب. فقولك: جير لا أفعل ذلك، كقولك: لا أفعل ذلك والله.
الجيّارُ: الصّاروج. والجيّار: خلقُ الخلقِ يأخذُ عند أكل السَّمنِ.
جرو:
الجرُ: جِروُ الكلب وجرو الأسد وجرو السِباع ويُجمع على أجرٍ. قال زهير:
ولأنت أشجُ حين تتّجـهُ ال		أبطالُ من ليثٍ أبي أجري
والجِروةُ: النَّفس.
جور:
الجور: نقيض العدل. وقومٌ جارةٌ وجَورَة، أي: ظلمة.
والجورُ: ترك القصيد في السَّير. والفعل منه: جار يَجورُ.
والجَوّار: الأكّار الذي يعمل لك في كرمٍ أو بُستان.
والجارُ: مجاوركَ في المسكن. الذي استجارك في الذِّمة تجيرهُ وتمنعه.
والجِوار مصدر من المجاورة. والجِوارُ: الاسم. والجميع: الأجوار، قال:
ورسم دار دارس الأجوار
والجيرانُ: جماعةُ كلِّ ذلك، أي الجيرة والأجوار.
رجو:
الرجاء، ممدود: نقيض اليأس.. رجا يرجو رجاءً. ورجى يُرجِّي. وارتجى يرجَّى يترجَّى. ترجِّياً، ومن قال: رجاة أن يكون كذا فقد أخطأ، إنّما هو رجاء.
والرّجا، مقصور: ناحيةُ كلِّ شيء. والاثنان: رجوان، والجميعُ: أرجاء.
والرَّجوُ: المبالاة. يقال: ما أرجو، أي: ما أبالي، من قول الله عزّ وجلّ: "مالكم لا ترجون لله وقاراً" أي، لا تخافون ولا تُبالون، وقال أبو ذؤيب:
إذا لسعته النّحل لم يرجُ لسعها		وخالفها في بيت نُوبٍ عواملِ
أي: لم يكترث.
وجر:
الوَجَرُ: أن تُوجِرُ دواءً أو ماء في وسط حلق صبيِّ، شبهُ الإسعاط.
والميجرةُ: شبهُ مسعطٍ يُوجَرُ به.
وأوجرتُ فلاناً الرُّمحَ: طعنته في صدره، قال:
أوجرتُه الرُّمحَ شزراً ثم قلتُ له		هذي المرةُ لا لعبُ الزَّحالـيقِ
والرجرُ: الخوفُ، تقول: إني منه لآوجَر، أي: خائف... وقد وَجِرَ وَجَراً. وفلانة منه وجراؤ.
روج:
روجتُ الدَّراهم: أرجتها، وتجاوزت في نقدها.

##### Türkçe

باب **الجيم** ve **الراء** ve **و** ve **ا** ve **ي** ve **ء** onlarla birlikte

**ج ر أ**، **ج أ ر**، **أ ج ر**، **ر ج أ**، **أ ر ج**، **ي ر ج**، **ج ر ي**، **ج ي ر**، **ج ر و**، **ج و ر**، **ر ج و**، **و ج ر**، **ر و ج** kullanılagelenlerdir.

**جزأ**: Falan, öne atılan **جَريء**’dir; onda **جُرأةٌ** vardır. **جَراءةً** (olarak). O **جريءٌ**’dir; yani: cesur. Onun **جرأته**’si **تجرئةً** (olarak). **الجريء**’in çoğulu: iki hemzeyle **أجرثاء**.

**جأر**:
İnek **جأرت** **جُؤاراً**: sesini yükseltti.
Kavim Allah’a **جأر** etti **جؤاراً**; bu, seslerini Allah’a yalvararak yükseltmeleridir.

**أجر**:
**الأجرُ**: işin karşılığı.. **أجر** **يأجُرُ**; mef’ûl: **مأجور**.
**والأجيرُ**: kiralanan (işçi).
**والإجارةُ**: bir işte ücret olarak verdiğin şey. Kölemi **آجرتُ** **إيجاراً**; o da **مُؤجر**’dir.
**والأجورُ**: kemiğin eğriliği üzerine kırığı sarmak. **وأجرت**. Eli **أجرت**; **تأجُرُ** **أجوراً**; o da **آجرةٌ**’dir.
**والأجارُ**: çevresinde perde olmayan bir dam. Hepsi: **أجاجيرُ** ve **أجاجرة**. **والإنجارُ**: çirkin bir dildir (kullanımdır).

**رجأ**:
Bir şeyi **أرجأت**: onu erteledin; bundan, Allah azze ve celle’nin bazılarının kıraatinde sözü: “وآخرون **مُرجَئُون** لأمر الله”. Yani: Allah onlarda dilediğini indirinceye kadar ertelenmişler.

**أرج**:
**الأرجُ**: hoş kokulu rüzgârın esintisi. Dersin ki: ev **أرجَ** eder, **يأرجُ** **أرجاُ**; o da: **أرجُ**’dür. **والتأريجُ**: divan sahiplerinin kitaplarından bir şey. **والأوارجة**: divan sahiplerinin haraçla ilgili kitaplarındandır.
**والتَّأريجُ**: savaşta **التأريش**’e benzer; el-‘Accâc dedi ki:
إنا إذا مُذكي أرَّجا

**يرج**:
**واليارجانُ**; sanki Farsçadır: iki elin süslerinden. **واليارجُ**: ilaçlardandır; acıdır, görmenin keskinliği için onunla şifa aranır.

**جري**:
Atlar **تجري**. Rüzgârlar **تجري**; güneş **تجري** **جرياً**; ancak su, **جِريةً** olarak **يجري**.
**والجزاءُ** atlara mahsustur; dedi ki:
غمر الجراء إذا قصرت عنانهُ
**والإجريّا**: âdetinden, üzerinde koştuğu yolu/yöntemi. **والإجريا**: koşmanın bir türü. **وفرسٌ ذو أجاريّ** yani: koşmanın türlü türlü (şekilleri) olan. **والجريّ**: elçi; çünkü onu ihtiyacında koşturdun.
**والجاريةُ**: kaynağı **الجزاءُ**’dır; fiilsiz. Denir ki: onun **جرائها**’sında yaptım; yani: o **جارية** iken.

**جير**:
**جَير**: Araplar için bir yemindir. Senin “**جير** لا أفعل ذلك” sözün, “Bunu yapmam, والله” sözün gibidir.
**الجيّارُ**: saruç. **والجيّار**: yaratılıştan bir huydur; içyağı yerken (insanı) tutar.

**جرو**:
**الجرُ**: köpeğin **جِروُ**’su, aslanın **جرو**’su ve yırtıcıların **جرو**’su; **أجرٍ** üzerine cem’ olunur. Züheyr dedi ki:
ولأنت أشجُ حين تتّجـهُ ال		أبطالُ من ليثٍ أبي أجري
**والجِروةُ**: nefis.

**جور**:
**الجور**: adaletin zıddı. **وقومٌ جارةٌ وجَورَة**; yani: zalimler.
**والجورُ**: yürüyüşte **القصيد**’i terk etmek. Fiili: **جار** **يَجورُ**.
**والجَوّار**: bağda veya bostanda senin için çalışan ırgat.
**والجارُ**: meskende sana komşu olan. Zimmette senden sığınma dileyen; onu **تجيرهُ** ve korursun.
**والجِوار** komşuluk (mücâvere)den bir masdardır. **والجِوارُ**: isimdir. Hepsi: **الأجوار**; dedi ki:
ورسم دار دارس الأجوار
**والجيرانُ**: bütün bunun topluluğu; yani **الجيرة** ve **الأجوار**.

**رجو**:
**الرجاء** (uzatmalı): ye’sin zıddı.. **رجا** **يرجو** **رجاءً**. **ورجى** **يُرجِّي**. **وارتجى** **يرجَّى** **يترجَّى**. **ترجِّياً** (olarak). “**رجاة** أن يكون كذا” diyen hata etmiştir; ancak o **رجاء**’dır.
**والرّجا** (kısaltmalı): her şeyin yanı. İkisi: **رجوان**; hepsi: **أرجاء**.
**والرَّجوُ**: aldırış etme. Denir ki: **ما أرجو**; yani: aldırmam; Allah azze ve celle’nin sözüne göre: “مالكم لا **ترجون** لله وقاراً” yani, korkmuyorsunuz ve aldırmıyorsunuz. Ebû Züeyb dedi ki:
إذا لسعته النّحل لم يرجُ لسعها		وخالفها في بيت نُوبٍ عواملِ
yani: aldırmadı.

**وجر**:
**الوَجَرُ**: bir ilacı veya suyu bir çocuğun boğazının ortasına vermendir; **الإسعاط**’a benzer.
**والميجرةُ**: kendisiyle **يُوجَرُ** olunan, **مسعط** benzeri.
Falanı mızrakla **أوجرتُ**: onu göğsünden vurdum; dedi ki:
أوجرتُه الرُّمحَ شزراً ثم قلتُ له		هذي المرةُ لا لعبُ الزَّحالـيقِ
**والرجرُ**: korku; dersin ki: ben ondan elbette **لآوجَر**’im; yani: korkmuş... **وقد وَجِرَ** **وَجَراً**. Ve falanca kadın ondan **وجراؤ**’dur.

**روج**:
Dirhemleri **روجتُ**: onları erteledin; ve onların nakdinde (bozdurmasında) aşırılığa gittin.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%8A%D8%B1/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

قولهم: جَيْرِ لا آتيك، بكسر الراء: يمينٌ للعرب. معناه حقَّاً. والجَيَّارُ: الصاروجُ. قال الأخطل يصف بيتاً:
كأنّها برج روميٍّ يُشَيِّدُهُلُزَّ بطين وآجُرٍّ وجَيَّارِ
والجَيَّارُ: حَرارةٌ في الصدر من غَيظ أو جوع. وكذلك الجائر. قال الشاعر:
فلما رأيتُ القوم نادَوْا مُقاعِسـاًتعَرَّضَ لي دونَ الترائبِ جائِرُ

##### Türkçe

Sözleri: **جَيْرِ لا آتيك**, **الراء**’nın kesriyle: Araplar için bir yemindir. Mânâsı: “gerçekten”. Ve **الجَيَّارُ**: **الصاروجُ**’dur. **الأخطل** bir evi vasfederek dedi:
Sanki o, Rûmî bir burçtur; onu
Luzz, çamur ve tuğla ve **جَيَّارِ** ile sağlamlaştırır.

Ve **الجَيَّارُ**: öfke veya açlıktan göğüste bir hararettir. Ve كذلك **الجائر**. Şair dedi:
Kavmi gördüğümde, “مُقاعِسـاً” diye çağırdılar;
Bana, köprücük kemiklerinin aşağısında, **جائِرُ** karşı çıktı.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%8A%D8%B1/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الجيم والياء وما يثلثهما)
(جيأ) الجيم والياء والهمزة كلمتان من غير قياس بينهما. يقال جاء يجيء مجيئاً. ويقال جاءاني([1]) فجِئْتُه، أي غالبني بكثْرة المجيء [فغلبته([2])]. والجَيْئَة: مصدر جاء([3]). والجِئَةُ: مجتمع الماء حَوَالي الحِصْنِ وغيره. ويقال هي جيئة بالكسر والتثقيل.
(جيب) الجيم والياء والباء أصلٌ يجوز أن يكون من باب الإبدال. فالجَيْبُ جَيب القميص. يقال جِبْتُ القميص قوّرت جَيْبه، وجَيَّبْتُه جعلت له جَيباً.
وهذا يدلُّ أنّ أصله واو، وهو بمعنى خَرقْت([4]). وقد مضى ذكره.
(جيد) الجيم والياء والدال أصلٌ واحد، وهو العُنُق. يقال جِيدٌ وأجْيادٌ. والجَيَد: طولُ الجِيد. والجَيْداء: الطَّويلة الجِيد. وأما قول الأعشى :
* رجالَ إيادٍ بأجْيَادِها([5]) *
فيقال إنّها معربة وإنه أراد الأكسية([6]).
(جير) الجيم والياء والراء كلمةٌ واحدة. جَيْرِ بمعنى حَقّاً. قال:
وقالت قد أَسِيتَ فقلتُ جَيْرٍ *** أَسِيٌّ إنَّه من ذاكِ إنَّه([7])فأمّا الجَيّار، وهو الصَّاروج، فكلمة مُعرَّبة. قال الأعشى:
* بطين وجَيّارٍ وكِلْسٍ وقَرْمَدِ([8]) *
وأما الجائر فَمَا يجدُه الإنسانُ في صدره من حرارةِ غيظٍ أو حزن؛ فهو من باب الواو، وقد مضى ذكره.
(جيز) الجيم والياء والزاء أصل يائه([9]) واو، وقد مضى ذِكرُه.
(جيس) الجيم والياء والسين أصل يائه واو، وقد مضى ذكرُه.
 (جيش) الجيم والياء والشين أصلٌ واحد، وهو الثَّوَران والغَلَيان. يقال جاشت القِدْرُ تجيش جَيْشاً وجَيَشاناً. قال:
وجاشَتْ بهم يوماً إلى الليل قِدْرُنا *** تصكُّ حَرَابِيَّ الظُّهُورِ وتَدْسَعُ([10])ومنه قولهم: جاشَتْ نَفْسُه، كأنّها غلَتْ. والجيش معروفٌ، وهو من الباب، لأنها جماعةٌ تَجِيش.
(جيض) الجيم والياء والضاد كلامٌ قليلٌ يدلُّ على جنسٍ من المشي([11]). يقال مشى مِشيةً جِيَضّاً([12])، وهي مِشْيةٌ فيها اختيال. وجاضَ يَجِيض، إذا مَرَّ مرورَ الفارِّ.
(جيل) الجيم والياء واللام يدلُّ على التجمّع. فالجِيل الجماعة. والجيل هذه الأُمَّة، وهم إخوان الدَّيْلَم، ويقال إيَّاهم أراد امرؤ القيس في قوله:
أطافَتْ به جِيلاَنُ عند جِدَادِه *** ورُدّد فيه الماءُ حَتّى تَحَيَّرا([13])وأما الجَيألُ، وهي الضَّبُع، فليست من الباب.
---------------------
([1]) في الأصل والمجمل: "جاءني" تحريف صوابه في اللسان. وقد خطأ صاحب القاموس الجوهري في "جاءاني" هذه، وقال: إن الصواب جايأني. ونقل الزبيدي عن ابن سيده أن ما ذكره الجوهري صحيح سماعاً، وإن كان "جاياني" هو القياس.
([2]) التكملة من المجمل واللسان والقاموس.
([3]) من المصادر التي جاءت على بناء اسم المرة وليست منه، مثل الرجفة والرحمة. والاسم الجيئة بالكسر.
([4]) في الأصل : "من خرقت".
([5]) صدره كما في ديوان الأعشى 53 واللسان (جلد، جود، جيد) والمعرب 112:
* وبيداء تحسب آرامها *
          ويروى: "بأجلادها" و"بأجمادها".
([6]) قالوا: إنها معربة من "الجودياء" بمعنى الكساء. و"الجوديا" آرامية. انظر أدي شير 48.
([7]) البيت في اللسان (أسى) برواية: "إنني من ذاك إني". وروي في المغني لابن هشام برواية ابن فارس. انظر شرح شواهد المغني 125.
([8]) صدره كما في ديوان الأعشى 131: * فأضحت كبنيان التهامي شاده *
([9]) في الأصل، بابه.
([10]) لأوس بن حجر في ديوانه 11 واللسان (حرب). وحرابي الظهور: لحومها، جمع حرباء. وفي الأصل: "تصل"، صوابه بالكاف كما في الديوان واللسان.
([11]) في الأصل: "الشيء".
([12]) يقال: مشية جيض كهجف، وجيضى بوزن ما قبلها مع القصر.
([13]) ديوان امرئ القيس 92 واللسان (جيل).

ـ

##### Türkçe

(جيم ve **ياء** ve onları üçleyen şeyler babı)

(**جيأ**) **الجيم** ve **الياء** ve **الهمزة** kıyassız olarak aralarında iki kelimedir. Denir: **جاء** **يجيء** **مجيئاً**. Ve denir: **جاءاني**; sonra ben ona **فجِئْتُه**, yani gelişin çokluğuyla bana galip geldi [ben de ona galip geldim]. Ve **الجَيْئَة**: **جاء**’ın masdarıdır. Ve **الجِئَةُ**: kalenin ve başkasının çevresinde suyun toplandığı yerdir. Ve denir: o, kesre ile ve teşdîd ile **جيئة**’dir.

(**جيب**) **الجيم** ve **الياء** ve **الباء** bir asıldır; ibdâl babından olması caizdir. Artık **الجَيْبُ** gömleğin yakası/açıklığıdır. Denir: **جِبْتُ** gömleği; yani onun **جَيْب**’ini oydum. Ve **جَيَّبْتُه**: ona bir **جَيب** yaptım.

Bu, aslının **واو** olduğunu gösterir; ve “deldim” manasındadır. Onun zikri geçmişti.

(**جيد**) **الجيم** ve **الياء** ve **الدال** tek bir asıldır; o da boyundur. Denir: **جِيدٌ** ve **أجْيادٌ**. Ve **الجَيَد**: **الجِيد**’in uzunluğudur. Ve **الجَيْداء**: boynu uzun olan (dişi)dir. Ama A‘şâ’nın sözü:
* رجالَ إيادٍ بأجْيَادِها *
denir ki o, mu‘arrebdir ve o, elbiseleri kastetmiştir.

(**جير**) **الجيم** ve **الياء** ve **الراء** tek bir kelimedir. **جَيْرِ** “hakikaten” manasındadır. Dedi ki:
وقالت قد أَسِيتَ فقلتُ جَيْرٍ *** أَسِيٌّ إنَّه من ذاكِ إنَّه
Ama **الجَيّار**, yani **الصَّاروج**, mu‘arreb bir kelimedir. A‘şâ dedi:
* بطين وجَيّارٍ وكِلْسٍ وقَرْمَدِ *
Ve **الجائر** ise, insanın göğsünde bulduğu öfke yahut hüzün hararetidir; o, **واو** babındandır; onun zikri geçmişti.

(**جيز**) **الجيم** ve **الياء** ve **الزاء**; **ياء**’sının aslı **واو**dur; onun zikri geçmişti.

(**جيس**) **الجيم** ve **الياء** ve **السين**; **ياء**’sının aslı **واو**dur; onun zikri geçmişti.

(**جيش**) **الجيم** ve **الياء** ve **الشين** tek bir asıldır; o da kabarma ve kaynamadır. Denir: **جاشت** kazan **تجيش** **جَيْشاً** ve **جَيَشاناً**. Dedi ki:
وجاشَتْ بهم يوماً إلى الليل قِدْرُنا *** تصكُّ حَرَابِيَّ الظُّهُورِ وتَدْسَعُ
Ve ondan onların sözü: **جاشَتْ** nefsi; sanki kaynamıştır. Ve **الجيش** bilinen şeydir; o, babdandır; çünkü o, kaynayan bir topluluktur.

(**جيض**) **الجيم** ve **الياء** ve **الضاد** az bir sözdür; yürüyüşten bir cinsi gösterir. Denir: **مشى** bir yürüyüşle **جِيَضّاً**; o, içinde salınma bulunan bir yürüyüştür. Ve **جاضَ** **يَجِيض**: kaçanın geçişi gibi geçip gittiği zaman.

(**جيل**) **الجيم** ve **الياء** ve **اللام** toplanmayı gösterir. Artık **الجِيل** topluluktur. Ve **الجيل** bu ümmettir; onlar **الدَّيْلَم**’in kardeşleridir. Ve denir: İmru’ul-Kays şu sözünde onları kastetmiştir:
أطافَتْ به جِيلاَنُ عند جِدَادِه *** ورُدّد فيه الماءُ حَتّى تَحَيَّرا
Ama **الجَيألُ**, o da sırtlan, babdan değildir.

---------------------
([1]) Asılda ve **المجمل**’de: “**جاءني**”; **اللسان**’da doğrusu olanı tahriftir. Ve **القاموس** sahibi, Cevherî’yi bu “**جاءاني**”de hatalı saydı ve dedi ki: doğrusu **جايأني**’dir. Ve Zebîdî, İbn Sîde’den nakletti ki Cevherî’nin zikrettiği işitme yoluyla sahihtir; her ne kadar “**جاياني**” kıyas olsa da.
([2]) Tamamlama **المجمل** ve **اللسان** ve **القاموس**’tandır.
([3]) Bir kere oluş ismi kalıbı üzere gelip ondan olmayan masdarlardandır; **الرجفة** ve **الرحمة** gibi. İsim, kesre ile **الجيئة**’dir.
([4]) Asılda: “**من خرقت**”.
([5]) İlk mısraı, A‘şâ divanı 53’te ve **اللسان** (**جلد**، **جود**، **جيد**) ve **المعرب** 112’de olduğu gibidir:
* وبيداء تحسب آرامها *
          Ve rivayet olunur: “**بأجلادها**” ve “**بأجمادها**”.
([6]) Dediler ki: o, “**الجودياء**”dan mu‘arrebdir; “örtü” manasındadır. Ve “**الجوديا**” Ârâmîcedir. Bkz. Adî Şîr 48.
([7]) Beyit **اللسان** (**أسى**)’da şu rivayetle: “**إنني من ذاك إني**”. Ve İbn Hişâm’ın **المغني**’sinde İbn Fâris rivayetiyle rivayet olundu. Bkz. **شرح شواهد المغني** 125.
([8]) İlk mısraı, A‘şâ divanı 131’de olduğu gibidir: * فأضحت كبنيان التهامي شاده *
([9]) Asılda: onun babı.
([10]) Evs b. Hacer’indir; divanında 11 ve **اللسان** (**حرب**). Ve **حرابي الظهور**: onların etleri; **حرباء**’nın çoğulu. Ve asılda: “**تصل**”; doğrusu kâf iledir; divanda ve **اللسان**’da olduğu gibi.
([11]) Asılda: “**الشيء**”.
([12]) Denir: **مشية جيض**; **كهجف** gibi; ve **جيضى** ondan öncekinin vezni üzere, kısaltma ile.
([13]) İmru’ul-Kays divanı 92 ve **اللسان** (**جيل**).

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%8A%D8%B1/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

جَيْرِ: بمعنى أَجَلْ؛ قال بعض الأَغفال:
قَالَتْ: أَراكَ هارِباً لِلْجَوْرِ
مِنْ هَدَّةِ السُّلْطانِ؟ قُلْتُ: جَيْرِ
قال سيبويه: حركوه لالتقاء الساكنين وإِلا فحكمه السكون لأَنه كالصوت. وجَيْرِ: بمعنى اليمين، يقال: جَيْرِ لا أَفعل كذا وكذا. وبعضهم يقول: جَيْرَ، بالنصب، معناها نَعَمْ وأَجَلْ، وهي خفض بغير تنوين. قال الكسائي في الخفض بلا تنوين. شمر: لا جَيْرِ لا حَقّاً. يقال: جَيْرِ لا أَفعل ذلك ولا جَيْر لا أَفعل ذلك، وهي كسرة لا تنتقل؛ وأَنشد:
جَامِعُ قَدْ أَسْمَعْتَ مَنْ يَدْعُو جَيْرِ،
وَلَيْسَ يَدْعُو جَامِعٌ إِلى جَيْرِ
قال ابن الأَنباري: جَيْرِ يوضع موضع اليمين. الجوهري: قولهم جَيْرِ لا آتيك، بكسر الراء، يمين للعرب ومعناها حقّاً؛ قال الشاعر: وقُلْنَ عَلى الفِرْدَوْسِ أَوَّلَ مَشْرَبٍ:
أَجَلْ جَيْرِ أَنْ كَانَتْ أُبِيحَتْ دَعاثِرُهْ
والجَيَّارُ: الصَّارُوجُ. وقد جَيَّرَ الحوضَ؛ قال الشاعر: إِذا ما شَتَتْ لَمْ تَسْتُرِيها، وإِنْ تَقِظْ
تُباشرْ بِصُبْحِ المازِنِيِّ المُجَيَّرا
(* قوله: «إِذا ما شئت إلخ» كذا في الأصل).
ابن الأَعرابي: إِذا خُلط. الرَّمادُ بالنُّورَةِ والجِصِّ فهو الجَيَّارُ؛ وقال الأَخطل يصف بيتاً:
بحُرَّةَ كأَتانِ الضَّحْلِ أَضْمَرَهَا،
بَعْدَ الرَّبالَةِ، تَرْحالي وتَسْيَارِي
كأَنها بُرْجُ رُومِيٍّ يُشَيِّدُهُ،
لُزَّ بِطِينٍ وآجُرٍّ وجَيَّارِ
والهاء في كأَنها ضمير ناقته، شبهها بالبرج في صلابتها وقُوَّتها. والحُرَّةُ: الناقة الكريمة. وأَتانُ الضَّحْلِ: الصخرة العظيمة المُلَمْلَمَةُ. والضحك: الماء القليل. والرَّبالة: السِّمَن. وفي حديث ابن عمر: أَنه مر بصاحب جِير قد سقط فأَعانه؛ الجِيرُ: الجِصُّ فإِذا خلط بالنورة فهو الجَيَّارُ، وقيل: الجَيَّار النورة وحدها. والجَيَّارُ: الذي يجد في جوفه حَرّاً شديداً. والجائِرُ والجَيَّارُ: حَرٌّ في الحَلْقِ والصَّدْرِ من غيظ أَو جوع؛ قال المُتَنَخِّلُ الهُُذَلِيُّ، وقيل: هو لأَبي ذؤيب:
كأَنما بَيْنَ لَحْيَيْهِ ولَبَّتِهِ،
مِن جُلْبَةِ الجُوعِ، جَيَّارٌ وإِرْزِيزُ
وفي الصحاح:
قَدْ حَالَ بَيْنَ تَراقِيهِ ولَبَّتِهِ
وقال الشاعر في الجائر:
فَلَمَّا رأَيتُ القَوْمَ نادَوْا مُقاعِساً،
تَعَرَّضَ لِي دونَ التَّرائبِ جَائرُ
قال ابن جني: الظاهر في جَيَّارٍ أَن يكون فَعَّالاً كالكَلاَّءِ والجَبَّانِ؛ قال: ويحتمل أَن يكون فَيْعالاً كخَيْتامٍ وأَن يكون فَوْعالاً كَتَوْرابٍ. والجَيَّارُ: الشِّدَّةُ؛ وبه فسر ثعلب بيت المتنخل الهذلي جَيَّارٌ وإِرْزِيزُ.

##### Türkçe

**جَيْرِ**: **أَجَلْ** anlamındadır; bazı gafiller dedi:
قَالَتْ: أَراكَ هارِباً لِلْجَوْرِ
مِنْ هَدَّةِ السُّلْطانِ؟ قُلْتُ: **جَيْرِ**

Sîbeveyh dedi: İki sâkinin karşılaşmasından dolayı onu harekelediler; yoksa hükmü sükûndur; çünkü o ses gibidir.

Ve **جَيْرِ**: yemin anlamındadır; denir ki: **جَيْرِ** لا أَفعل كذا وكذا. Bazıları der ki:
**جَيْرَ**; nasb ile; manası **نَعَمْ** ve **أَجَلْ**’dir; ve o, tenvinsiz cer’dir. Kisâî, tenvinsiz cer’de (böyle) dedi. Şemr: لا **جَيْرِ** لا حَقّاً. Denir ki: **جَيْرِ** لا أَفعل ذلك
ve لا **جَيْر** لا أَفعل ذلك; ve o, intikal etmeyen bir kesradır; ve (şu beyti) inşâd etti:
جَامِعُ قَدْ أَسْمَعْتَ مَنْ يَدْعُو **جَيْرِ**،
وَلَيْسَ يَدْعُو جَامِعٌ إِلى **جَيْرِ**

İbnü’l-Enbârî dedi: **جَيْرِ**, yeminin yerine konur. Cevherî: onların “**جَيْرِ** لا
آتيك” sözleri, râ’nın kesriyle, Araplar için bir yemindir ve manası “hakikaten”dir; şair dedi:
وقُلْنَ عَلى الفِرْدَوْسِ أَوَّلَ مَشْرَبٍ:
**أَجَلْ** **جَيْرِ** أَنْ كَانَتْ أُبِيحَتْ دَعاثِرُهْ

Ve **الجَيَّارُ**: **الصَّارُوجُ**’dur. Ve havuzu **جَيَّرَ** etti; şair dedi:
إِذا ما شَتَتْ لَمْ تَسْتُرِيها، وإِنْ تَقِظْ
تُباشرْ بِصُبْحِ المازِنِيِّ المُجَيَّرا

(* Onun sözü: «إِذا ما شئت إلخ» asılda böyle).

İbnü’l-A‘râbî: karıştırıldığı zaman. Kül, kireç ve alçı ile karıştırılırsa o **الجَيَّارُ**’dur; Ahtal bir evi vasfederek dedi:
بحُرَّةَ كأَتانِ الضَّحْلِ أَضْمَرَهَا،
بَعْدَ الرَّبالَةِ، تَرْحالي وتَسْيَارِي
كأَنها بُرْجُ رُومِيٍّ يُشَيِّدُهُ،
لُزَّ بِطِينٍ وآجُرٍّ و**جَيَّارِ**

Ve “كأَنها”daki **الهاء**, onun devesinin zamiridir; onu, sağlamlığında ve kuvvetinde burca benzetti.
Ve **الحُرَّةُ**: değerli dişi devedir. Ve **أَتانُ الضَّحْلِ**: büyük, yekpare kaya. Ve **الضحك**: az sudur. Ve **الرَّبالة**: semizliktir.

Ve İbn Ömer hadîsinde: onun, düşmüş bir **جِير** sahibine uğradığı ve ona yardım ettiği (rivayet edilmiştir); **الجِيرُ**: alçıdır; kireçle karıştırılırsa o **الجَيَّارُ** olur; ve denildi ki: **الجَيَّار** yalnız kireçtir.

Ve **الجَيَّارُ**: karnında şiddetli bir hararet bulan kimsedir. Ve **الجائِرُ** ve **الجَيَّارُ**: öfke yahut açlıktan boğazda ve göğüste bir hararettir; Mütenahhil el-Hüzelî dedi, ve denildi ki: o, Ebû Züeyb’indir:
كأَنما بَيْنَ لَحْيَيْهِ ولَبَّتِهِ،
مِن جُلْبَةِ الجُوعِ، **جَيَّارٌ** وإِرْزِيزُ

Ve **الصحاح**’ta:
قَدْ حَالَ بَيْنَ تَراقِيهِ ولَبَّتِهِ

Ve şair **الجائر** hakkında dedi:
فَلَمَّا رأَيتُ القَوْمَ نادَوْا مُقاعِساً،
تَعَرَّضَ لِي دونَ التَّرائبِ **جَائرُ**

İbn Cinnî dedi: **جَيَّارٍ**’da zâhir olan, **الكَلاَّءِ**
ve **الجَبَّانِ** gibi **فَعَّال** olmasıdır; dedi: ve **خَيْتامٍ** gibi **فَيْعال** olması ve **تَوْرابٍ** gibi **فَوْعال** olması da muhtemeldir. Ve **الجَيَّارُ**: şiddettir; ve bununla Sa‘leb, Mütenahhil el-Hüzelî’nin “**جَيَّارٌ** وإِرْزِيزُ” beytini tefsir etti.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%8A%D8%B1/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ج ي ر * * جَيْرِ * بكسر الراء يمين للعرب معناها حقا

##### Türkçe

* **ج ي ر** * * **جَيْرِ** * râ’nın kesriyle: Araplar için bir yemin; mânâsı: gerçekten.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%8A%D8%B1/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

جير، بكسر الراء كأمس، على أصل التقاء الساكنين، وهو الأشهر فيه، وقال سيبويه: حركوه لالتقاء الساكنين وإلا فحكمه السكون، لأنه كالصوت، وقد ينون، نقله الصغاني وقال إنه لغة في جير، بكسر الراء، ومنعه ابن هشام وغيره، ويقال فيه أيضا: جير كأين، مبينا على الفتح، نقله الصغاني أيضا: يمين، أي حقا. وقال ابن الأنباري: جير يوضع موضع اليمين. وفي الصحاح: وقولهم: جير لا آتيك: يمين للعرب، ومعناها حقا، قال الشاعر:
  وقلن على الفردوس أول مشـرب                      أجل جير أن كانت أبيحت دعاثره. جواب بمعنى نعم لا اسم بمعنى حقا فيكون مصدرا، ولا أبدا فيكون ظرفا، وإلا لأعربت ودخلت عليها ال، قاله ابن هشام في المغني. وقال أبو حيان في شرح التسهيل: جير من حروف الجواب فيها خلاف أهي اسم أو حرف? أو بمعنى أجل، قال بعض الأغفال:

  قالت أراك هاربا للـجـور                      من هدة السلطان قلت جير. ويقال: جير لا أفعل ذلك ولا جير لا أفعل، أي لاحقا قاله شمر. وقال شيخنا: وحكى ابن الربيع أن جير اسم فعل، ونقله الرضي عن عبد القاهر وقال: معناه أعرف. وأغفل ذلك ابن هشام وغيره. والجير، محركة: القصر والقماءة، وقد جير، كفرح، نقله الصغاني. والجيار، مشددة: الصاروج وقد جير الحوض. وعن ابن الأعرابي: إذا خلط الرماد بالنورة والجص فهو الجيار. وقال الأخطل يصف ناقة:
  شبهها بالبرج في صلابتها وقوتها.
  كأنها برج رومي يشيده.
  لز بطين وآجر وجيار. وإذا لم يخلط بالنورة فهو الجير، بالكسر. وقيل: الجيار: النورة وحدها. الجيار: حرارة هكذا في النسخ بالراء، وضبط في غالب الأصول بالزاي في الصدر والحلق، غيظا أو جوعا، قال المتنخل الهذلي، وقيل هو لأبي ذؤيب:
  كأنما بين لـحـييه ولـبـتـه                      من جلبة الجوع جيار وإرزيز. كالجائر، قال الشاعر:
  فلما رأيت القوم نادوا مقاعسـا                      تعرض لي دون الترائب جائر. وقال ابن جني: الظاهر في جيار أن يكون فعالا، كالكلاء والجبان، قال: ويحتمل أن يكون فيعالا، كخيتام، وأن يكون فوعالا، كتوارب. الجيار: ع بنواحي البحرين، وثم كان مقتل الحطم القيسي لما ارتدت بكر بن وائل. وجير: كبقم: كورة بمصر من كورها الجنوبية، نقله الصغاني. قال شيخنا: هذا مما يستدرك به على ما مر في توج وبذر، فاعرفه في نظائره، فإنه من الأشباه. وجيرة، ككيسة: ع بالحجاز لكنانة بن مالك، قيل: هو على ساحل مكة.
 ويوسف بن جيرويه الطيالسي كنفطويه: محدث عن ابن قوهى، وعنه أبو الحسن النعيمي. وحوض مجير، كمعظم: مصغر، من الجير، محركة، أو مقعر، أو مجصص، من الجير بالكسر، وهو الجص. وجيران، بالكسر، معرب كيران، وضبطه السمعاني بالفتح، ة بأصفهان على فرسخين منها منها: أبو عبد الله محمد بن إبراهيم، روى عن بكر بن بكار، وآخر من حدث عنه أبو بكر القباب. وأبو العباس أحمد بن محمد بن سهل بن المبارك، المعدل البزاز، ثقة من أهل أصبهان، داره بفرسان، يروي عن لوين وغيره. والهذيل بن عبد الله وفي كتاب السمعاني: عبد الله بن قدامة بن عامر بن حشرج بن خولي الضبي، كان سكن قرية جيران، يروي عن أحمد بن يونس الضبي وغيره، الجيرانيون المحدثون.
 وفاته: أبو بكر عمر بن عبد الله بن أحمد الجيراني، حدث عن أبي بشر المروزي، وأبو محمود بن الجيراني،حدث بفرودادان، إحدى قرى أصبهان، كتب عنه السمعاني بإفادة معمر بن الفاخر.
 جيران: صقع بين سيراف وعمان، ويعد من أعمال سيراف. وجيران أيضا: جزيرة بحرية بين البصرة وسيراف، قدرها نصف ميل في مثله، فارسية معربة. وجيرون، بالفتح، ذكر الفتح مستدرك: دمشق نفسها أبو بابها الذي بقرب الجامع الكبير الأموي، عن الإمام المطرزي، أو أن باب جيرون منسوب إلى الملك جيرون، لأنه كان حصنا له، وباب الحصن باق إلى الآن هائل. والصحيح أن الذي بناه اسمه جيرون، وهو من الشياطين، لسيدنا سليمان عليه السلام، فسمي به. قال السمعاني: وهذا الموضع من منتزهات دمشق، حتى قال أبو بكر الصنوبري:
  أمر بـدير مـران فـأحـيا                      وأجعل بيت لهوي بيت لهيا.

  ولي في باب جيرون ظباء                      أعاطيها الهوى ظبيا فظبيا. ثم قال: ومن هذه المحلة شيخنا أبو محمد هبة الله بن أحمد بن عبد الله بن علي بن طاووس، المقرئ الجيروني، إمام جامع دمشق، كان يسكن باب جيرون، ثقة صدوق، مكثر، له رحلة إلى العراق وأصبهان، توفي سنة 536.
 والجيار: الشدة، وبه فسر ثعلب قول المنتخل الهذلي السابق. ومجيرة، بضم ففتح: هضبة قبل شمام، في ديار باهلة. والمجيرية: قرية بمصر.

##### Türkçe

**جير**، **الراء**’nın kesriyle, **أمس** gibi, iki sâkinin birleşmesi aslı üzere; ve onda en meşhur olan budur. Sîbeveyh dedi: “Onu iki sâkinin birleşmesi için harekelediler; yoksa hükmü sükûndur; çünkü o ses gibidir.” Tenvinlenebilir; bunu Sığânî nakletti ve bunun, **جير**’de, **الراء**’nın kesriyle, bir dil olduğunu söyledi. İbn Hişâm ve başkaları bunu men etti. Onda ayrıca şöyle de denir: **جير** **أين** gibi, fetha üzere mebnî olarak; bunu da Sığânî nakletti: yemin (demektir), yani “gerçekten”. İbnü’l-Enbârî dedi: **جير** yeminin yerine konulur. **الصحاح**’ta: “Onların sözü: **جير** لا آتيك: Arap için bir yemindir; manası ‘gerçekten’dir.” Şair dedi:
  Ve dediler: Firdevs üzerine ilk içilecek yer (hakkında):
  Evet, **جير**; eğer onun patikaları mubah kılındıysa.

“Evet” manasında bir cevaptır; “gerçekten” manasında bir isim değildir ki masdar olsun; “asla” değildir ki zarf olsun; yoksa i‘rablanırdı ve üzerine **ال** girerdi. Bunu İbn Hişâm **المغني**’de söyledi. Ebû Hayyân **شرح التسهيل**’de dedi: **جير** cevap harflerindendir; onda ihtilaf vardır: isim midir yoksa harf midir? yahut **أجل** manasında mıdır? Bazı gafiller dedi:

  Dedi: Seni zulümden kaçarken görüyorum,
  Sultan’ın şiddetinden; dedim: **جير**.

Ve denir: **جير** لا أفعل ذلك ve **جير** لا أفعل; yani “sonradan”. Bunu Şemmer söyledi. Şeyhimiz dedi: İbnü’r-Rebî‘, **جير**’in fiil ismi olduğunu hikâye etti; Râzî onu Abdülkâhir’den nakletti ve dedi: manası “bilirim”dir. İbn Hişâm ve başkaları bunu atladı. Ve **الجير** (harekeli): kısalık ve alçaklık; ve **جير** etti, **فرح** gibi; bunu Sığânî nakletti. Ve **الجيار** (şeddeli): **الصاروج**; ve havuzu **جير** etti. İbnü’l-A‘râbî’den: Külü kireçle ve alçıyla karıştırdığında o **الجيار**’dır. Ahtal bir deveyi vasfederek dedi:
  Onu, sağlamlığında ve kuvvetinde burca benzetti.
  Sanki o, onu inşa eden bir Rûm burcudur:
  Yapışkan çamur, tuğla ve **جيار**.

Ve kireçle karıştırılmazsa o **الجير**’dir, kesr ile. Ve denildi: **الجيار**: yalnız kireçtir. **الجيار**: sıcaklık; nüshalarda böyle **الراء** ile; çoğu asıllarda **الزاي** ile, göğüste ve boğazda, öfke yahut açlıktan; Mütenahhil el-Hüzelî dedi, ve denildi ki o Ebû Züeyb’indir:
  Sanki iki çenesi ile gerdanı arasında,
  Açlığın gürültüsünden **جيار** ve **إرزيز** vardır.

**الجائر** gibi. Şair dedi:
  Kavmi gördüğümde “Mek‘as” diye çağırdılar,
  Köprücük kemiklerinin aşağısında bana karşı çıktı: **جائر**.

İbn Cinnî dedi: **جيار**’da zahir olan, onun **فعال** olmasıdır; **الكلاء** ve **الجبان** gibi. Dedi: Ve muhtemeldir ki **فيعال** olsun; **خيتام** gibi; ve **فوعال** olsun; **توارب** gibi. **الجيار**: Bahreyn civarında bir yer; ve orada, Bekr b. Vâil irtidat ettiğinde, Hutam el-Kaysî’nin öldürüldüğü yer vardı. Ve **جير**: **بقم** gibi: Mısır’da, onun güney kûrelerinden bir kûre; bunu Sığânî nakletti. Şeyhimiz dedi: Bu, **توج** ve **بذر**’de geçen şeye istidrâk edilendir; öyleyse onu benzerlerinde bil; çünkü o, benzerlerdendir. Ve **جيرة**: **ككيسة** gibi: Hicaz’da, Kinâne b. Mâlik’e ait bir yer; denildi ki o Mekke sahilindedir.

Ve Yûsuf b. Cîrûye et-Tayâlisî, **كنفطويه** gibi: İbn Kuvhâ’dan hadis rivayet eden; ondan Ebû’l-Hasen en-Nu‘aymî (rivayet etti). Ve **حوض مجير**: **كمعظم** gibi: küçültme; **الجير**’den (harekeli), yahut oyuk, yahut **الجير**’den (kesr ile) alçılanmış; ve o **الجص**’tır. Ve **جيران** (kesr ile): **كيران**’ın mu‘arrebidir; Sem‘ânî onu fetha ile ضبط etti; İsfahan’da, ondan iki fersah uzaklıkta bir yer. Ondandır: Ebû Abdillâh Muhammed b. İbrâhîm; Bekr b. Bekkâr’dan rivayet etti; ondan hadis rivayet edenlerin sonuncusu Ebû Bekr el-Kabbâb’dır. Ve Ebû’l-Abbâs Ahmed b. Muhammed b. Sehl b. el-Mübârek, el-mu‘addil el-Bezzâz; İsfahan ehlinden sika; evi Fersân’dadır; Luvayn ve başkalarından rivayet eder. Ve el-Hüzeyl b. Abdillâh; ve Sem‘ânî’nin kitabında: Abdullâh b. Kudâme b. Âmir b. Haşrec b. Hûlî ed-Dabbî; **جيران** köyünde oturmuştu; Ahmed b. Yûnus ed-Dabbî ve başkalarından rivayet eder; muhaddis **الجيرانيون**.
 Onun vefatı: Ebû Bekr Ömer b. Abdillâh b. Ahmed el-Cîrânî; Ebû Bişr el-Mervezî’den hadis rivayet etti. Ve Ebû Mahmûd b. el-Cîrânî; Furûdâdân’da—İsfahan köylerinden biri—hadis rivayet etti; Sem‘ânî, Ma‘mer b. el-Fâhir’in ifadesiyle ondan yazdı.
 **جيران**: Sîrâf ile Umân arasında bir bölge; ve Sîrâf’ın amellerinden sayılır. Ve **جيران** ayrıca: Basra ile Sîrâf arasında deniz adası; ölçüsü, benzerinde yarım mildir; Farsça mu‘arrebdir. Ve **جيرون** (fetha ile); fethayı zikretmek istidrâktir: Dımaşk’ın kendisi; yahut büyük Emevî camiine yakın olan kapısı; İmam el-Matrizî’den. Yahut **باب جيرون** melik **جيرون**’a nispetlidir; çünkü o onun için bir hisardı; ve hisar kapısı şimdiye dek kalmıştır, heybetlidir. Ve sahih olan: Onu yapanın adı **جيرون** idi; ve o, efendimiz Süleyman—aleyhisselâm—için, şeytanlardandır; böylece onunla adlandırıldı. Sem‘ânî dedi: Ve bu mevki, Dımaşk’ın gezinti yerlerindendir; hatta Ebû Bekr es-Sunûberî dedi:
  Deyr Merân’a uğrarım da diriltirim,
  Ve eğlencemin evini, onun eğlencesinin evi kılarım.

  Ve benim **باب جيرون**’da ceylanlarım vardır,
  Onlara aşkı, ceylandan ceylana veririm.

Sonra dedi: Ve bu mahalledendir: şeyhimiz Ebû Muhammed Hibetullâh b. Ahmed b. Abdillâh b. Alî b. Tâvûs, el-mukrî el-Cîrûnî; Dımaşk camiinin imamı; **باب جيرون**’da otururdu; sika, sadûk, çok rivayet eden; Irak’a ve İsfahan’a yolculuğu vardır; 536 yılında vefat etti.
 Ve **الجيار**: şiddet; ve bununla, Mütenahhil el-Hüzelî’nin önceki sözü Se‘leb tarafından tefsir edildi. Ve **مجيرة** (damme sonra fetha ile): Şemâm’dan önce bir tepe; Bâhile diyarında. Ve **المجيرية**: Mısır’da bir köy.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%8A%D8%B1/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

جيّر
2 جيّر جير He plastered a watering-trough or tank with جَيَّار. (TA.)

جَيْرِ
جَيْرِ جير , with kesr to the ر, (S, Mughnee, K, &c.,) like أَمْسِ; (Mughnee;) and جَيْرَ, like أَيْنَ; and sometimes جَيْرٍ; (Mughnee, K;) or this, where it occurs, is for جَيْرِ اـِنَّ, and is properly written جَيْرِنْ, اـِنَّ in the sense of نَعَمْ being a corroborative of جَيْرِ, and its hemzeh and sheddeh and final vowel being here suppressed: (Mughnee:) a form of oath, (S, K,) or put in the place of an oath, (IAmb, TA,) meaning Verily, or truly; syn. حَقًّا: (S, K:) or a responsive particle, (Mughnee,) meaning yes; syn. نَعَمْ [which is most approved as responsive to an interrogation], (Mughnee, K,) or أَجَلْ [which is most approved as responsive to an affirmation]; (Sharh et-Tesheel, K;) not a noun in the sense of حَقًّا, for were it so it would be an inf. n.; nor in the sense of أَبَدًا, for were it so it would be an adv. n. of time; and if it were a noun it would be decl., and would admit the article ال, and would not have اـِنَّ for a corroborative, nor have لَا opposed to it, as it has in the saying,
اـِذَا تَقُولُ لَا ابْنَةُ العُجَيْرِ
تَصْدُقُ لَا اـِذَا تَقُولُ جَيْرِ
[When the daughter of El-'Ojeyr says لا, she speaks truly: not when she says جير]: (Mughnee:) or it is a verbal noun, meaning I know; syn. أَعْرِفُ; as is mentioned by Ibn-Abi-r-Rabeea, and by Er-Radee on the authority of 'Abd-El- Kلhir. (MF.) You say, جَيْرِ لَا آتِيكَ Verily, or truly, [&c.,] I will not come to thee. (S.) And جَيْرِ لَا أَفْعَلُ ذٰلِكَ Verily, or truly, [&c.,] I will not do that. (K, * TA.) And لَا جَيْرِ لَا أَفْعَلُ No, verily, or truly, [&c.,] I will not do [that]. (K.)

جِيرٌ
جِيرٌ جير Gypsum; syn. جِصٌّ. (IAar, TA.) [In modern Arabic, Lime: see also what next follows.]

جَيَّارٌ
جَيَّارٌ جيار Quick lime, and the mixtures thereof, with which are plastered watering-troughs or tanks, and baths; syn. صَارُوجٌ: (S, K:) quick lime and gypsum mixed with ashes: (IAar TA:) or quick lime alone. (TA. [See also جِيرٌ.]) -A2- [A limeburner: so in the present day: see أَتُونٌ.] -A3- Heat in the chest, by reason of rage or hunger; as also ↓ جَائِرٌ: (S, K:) or cough, or the like. (Ham p. 56.) It is app. of the measure فَعَّالٌ; or it may be of the measure فَيْعَالٌ; or فَوْعَالٌ [originally جَوْيَارٌ]. (IJ, TA.) ― -b2- Strength, or vehemence. (TA.)

جَائِرٌ
جَائِرٌ ذ : see جَيَّارٌ.

مُجَيَّرٌ
مُجَيَّرٌ مجير A watering-trough or tank made small: or made deep: or plastered with gypsum. (K.)

##### Türkçe

جيّر
2 **جيّر** **جير**: **جَيَّار** ile bir sulukluğu yahut havuzu sıvadı. (TA.)

جَيْرِ
**جَيْرِ** **جير**, **ر** üzerine kesre ile, (S, Mughnee, K, vb.,) **أَمْسِ** gibi; (Mughnee;) ve **جَيْرَ**, **أَيْنَ** gibi; ve bazen **جَيْرٍ**; (Mughnee, K;) yahut bu, geçtiği yerde, **جَيْرِ اـِنَّ** yerinedir; ve doğru yazılışı **جَيْرِنْ**’dir; **اـِنَّ**, **نَعَمْ** mânâsında, **جَيْرِ**’in pekiştiricisi olmak üzere; onun hemzesi ve şeddesi ve son harekesi burada düşürülmüştür: (Mughnee:) bir yemin şekli, (S, K,) yahut yeminin yerine konulur, (IAmb, TA,) “Şüphesiz” yahut “gerçekten” mânâsında; eş anlamlısı **حَقًّا**: (S, K:) yahut bir cevap edatı, (Mughnee,) “evet” mânâsında; eş anlamlısı **نَعَمْ** [soruya cevapta en makbul olan], (Mughnee, K,) yahut **أَجَلْ** [tasdike cevapta en makbul olan]; (Sharh et-Tesheel, K;) **حَقًّا** mânâsında bir isim değildir; çünkü öyle olsaydı bir mastar ismi olurdu; ne de **أَبَدًا** mânâsındadır; çünkü öyle olsaydı zaman zarfı ismi olurdu; ve eğer bir isim olsaydı i‘rablı olurdu, ve **ال** takısını kabul ederdi, ve pekiştirici olarak **اـِنَّ** bulunmazdı, ve ona karşıt olarak **لَا** bulunmazdı; hâlbuki şu sözde ona karşıt olarak **لَا** vardır:
اـِذَا تَقُولُ لَا ابْنَةُ العُجَيْرِ
تَصْدُقُ لَا اـِذَا تَقُولُ جَيْرِ
[El-‘Uceyr’in kızı **لَا** dediğinde doğru söyler: **جير** dediğinde değil]: (Mughnee:) yahut o, “biliyorum” mânâsında bir mastardır; eş anlamlısı **أَعْرِفُ**; İbn-Ebî’r-Rabîa tarafından ve Er-Radî tarafından ‘Abd-El- Kلhir’den rivayetle zikredildiği üzere. (MF.) Sen dersin ki: **جَيْرِ لَا آتِيكَ** “Şüphesiz, yahut gerçekten, [&c.,] sana gelmeyeceğim.” (S.) Ve **جَيْرِ لَا أَفْعَلُ ذٰلِكَ** “Şüphesiz, yahut gerçekten, [&c.,] bunu yapmayacağım.” (K, * TA.) Ve **لَا جَيْرِ لَا أَفْعَلُ** “Hayır, şüphesiz, yahut gerçekten, [&c.,] yapmayacağım [bunu].” (K.)

جِيرٌ
**جِيرٌ** **جير**: Alçı taşı; eş anlamlısı **جِصٌّ**. (IAar, TA.) [Modern Arapçada: kireç: ayrıca hemen ardından gelen şeye de bak.]

جَيَّارٌ
**جَيَّارٌ** **جيار**: Sönmemiş kireç ve onun karışımları; bunlarla sulukluklar yahut havuzlar ve hamamlar sıvanır; eş anlamlısı **صَارُوجٌ**: (S, K:) kül ile karıştırılmış sönmemiş kireç ve alçı: (IAar TA:) yahut yalnız sönmemiş kireç. (TA. [Ayrıca **جِيرٌ**’e de bak.]) -A2- [Kireç yakıcısı: günümüzde böyledir: **أَتُونٌ**’a bak.] -A3- Öfke yahut açlık sebebiyle göğüste hararet; bunun gibi ↓ **جَائِرٌ** da: (S, K:) yahut öksürük, yahut benzeri. (Ham s. 56.) Görünüşe göre vezni **فَعَّالٌ**’dır; yahut vezni **فَيْعَالٌ** olabilir; yahut **فَوْعَالٌ** [aslında **جَوْيَارٌ**]. (IJ, TA.) ― -b2- Kuvvet, yahut şiddet. (TA.)

جَائِرٌ
**جَائِرٌ** ذ: **جَيَّارٌ**’a bak.

مُجَيَّرٌ
**مُجَيَّرٌ** **مجير**: Küçük yapılmış bir sulukluk yahut havuz: yahut derin yapılmış: yahut alçı ile sıvanmış. (K.)
