# جير — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%8A%D8%B1/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AC%D9%8A%D8%B1/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [جير](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%8A%D8%B1.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: جير

جير، بكسر الراء كأمس، على أصل التقاء الساكنين، وهو الأشهر فيه، وقال سيبويه: حركوه لالتقاء الساكنين وإلا فحكمه السكون، لأنه كالصوت، وقد ينون، نقله الصغاني وقال إنه لغة في جير، بكسر الراء، ومنعه ابن هشام وغيره، ويقال فيه أيضا: جير كأين، مبينا على الفتح، نقله الصغاني أيضا: يمين، أي حقا. وقال ابن الأنباري: جير يوضع موضع اليمين. وفي الصحاح: وقولهم: جير لا آتيك: يمين للعرب، ومعناها حقا، قال الشاعر:
  وقلن على الفردوس أول مشـرب                      أجل جير أن كانت أبيحت دعاثره. جواب بمعنى نعم لا اسم بمعنى حقا فيكون مصدرا، ولا أبدا فيكون ظرفا، وإلا لأعربت ودخلت عليها ال، قاله ابن هشام في المغني. وقال أبو حيان في شرح التسهيل: جير من حروف الجواب فيها خلاف أهي اسم أو حرف? أو بمعنى أجل، قال بعض الأغفال:

  قالت أراك هاربا للـجـور                      من هدة السلطان قلت جير. ويقال: جير لا أفعل ذلك ولا جير لا أفعل، أي لاحقا قاله شمر. وقال شيخنا: وحكى ابن الربيع أن جير اسم فعل، ونقله الرضي عن عبد القاهر وقال: معناه أعرف. وأغفل ذلك ابن هشام وغيره. والجير، محركة: القصر والقماءة، وقد جير، كفرح، نقله الصغاني. والجيار، مشددة: الصاروج وقد جير الحوض. وعن ابن الأعرابي: إذا خلط الرماد بالنورة والجص فهو الجيار. وقال الأخطل يصف ناقة:
  شبهها بالبرج في صلابتها وقوتها.
  كأنها برج رومي يشيده.
  لز بطين وآجر وجيار. وإذا لم يخلط بالنورة فهو الجير، بالكسر. وقيل: الجيار: النورة وحدها. الجيار: حرارة هكذا في النسخ بالراء، وضبط في غالب الأصول بالزاي في الصدر والحلق، غيظا أو جوعا، قال المتنخل الهذلي، وقيل هو لأبي ذؤيب:
  كأنما بين لـحـييه ولـبـتـه                      من جلبة الجوع جيار وإرزيز. كالجائر، قال الشاعر:
  فلما رأيت القوم نادوا مقاعسـا                      تعرض لي دون الترائب جائر. وقال ابن جني: الظاهر في جيار أن يكون فعالا، كالكلاء والجبان، قال: ويحتمل أن يكون فيعالا، كخيتام، وأن يكون فوعالا، كتوارب. الجيار: ع بنواحي البحرين، وثم كان مقتل الحطم القيسي لما ارتدت بكر بن وائل. وجير: كبقم: كورة بمصر من كورها الجنوبية، نقله الصغاني. قال شيخنا: هذا مما يستدرك به على ما مر في توج وبذر، فاعرفه في نظائره، فإنه من الأشباه. وجيرة، ككيسة: ع بالحجاز لكنانة بن مالك، قيل: هو على ساحل مكة.
 ويوسف بن جيرويه الطيالسي كنفطويه: محدث عن ابن قوهى، وعنه أبو الحسن النعيمي. وحوض مجير، كمعظم: مصغر، من الجير، محركة، أو مقعر، أو مجصص، من الجير بالكسر، وهو الجص. وجيران، بالكسر، معرب كيران، وضبطه السمعاني بالفتح، ة بأصفهان على فرسخين منها منها: أبو عبد الله محمد بن إبراهيم، روى عن بكر بن بكار، وآخر من حدث عنه أبو بكر القباب. وأبو العباس أحمد بن محمد بن سهل بن المبارك، المعدل البزاز، ثقة من أهل أصبهان، داره بفرسان، يروي عن لوين وغيره. والهذيل بن عبد الله وفي كتاب السمعاني: عبد الله بن قدامة بن عامر بن حشرج بن خولي الضبي، كان سكن قرية جيران، يروي عن أحمد بن يونس الضبي وغيره، الجيرانيون المحدثون.
 وفاته: أبو بكر عمر بن عبد الله بن أحمد الجيراني، حدث عن أبي بشر المروزي، وأبو محمود بن الجيراني،حدث بفرودادان، إحدى قرى أصبهان، كتب عنه السمعاني بإفادة معمر بن الفاخر.
 جيران: صقع بين سيراف وعمان، ويعد من أعمال سيراف. وجيران أيضا: جزيرة بحرية بين البصرة وسيراف، قدرها نصف ميل في مثله، فارسية معربة. وجيرون، بالفتح، ذكر الفتح مستدرك: دمشق نفسها أبو بابها الذي بقرب الجامع الكبير الأموي، عن الإمام المطرزي، أو أن باب جيرون منسوب إلى الملك جيرون، لأنه كان حصنا له، وباب الحصن باق إلى الآن هائل. والصحيح أن الذي بناه اسمه جيرون، وهو من الشياطين، لسيدنا سليمان عليه السلام، فسمي به. قال السمعاني: وهذا الموضع من منتزهات دمشق، حتى قال أبو بكر الصنوبري:
  أمر بـدير مـران فـأحـيا                      وأجعل بيت لهوي بيت لهيا.

  ولي في باب جيرون ظباء                      أعاطيها الهوى ظبيا فظبيا. ثم قال: ومن هذه المحلة شيخنا أبو محمد هبة الله بن أحمد بن عبد الله بن علي بن طاووس، المقرئ الجيروني، إمام جامع دمشق، كان يسكن باب جيرون، ثقة صدوق، مكثر، له رحلة إلى العراق وأصبهان، توفي سنة 536.
 والجيار: الشدة، وبه فسر ثعلب قول المنتخل الهذلي السابق. ومجيرة، بضم ففتح: هضبة قبل شمام، في ديار باهلة. والمجيرية: قرية بمصر.

### Türkçe

**جير**، **الراء**’nın kesriyle, **أمس** gibi, iki sâkinin birleşmesi aslı üzere; ve onda en meşhur olan budur. Sîbeveyh dedi: “Onu iki sâkinin birleşmesi için harekelediler; yoksa hükmü sükûndur; çünkü o ses gibidir.” Tenvinlenebilir; bunu Sığânî nakletti ve bunun, **جير**’de, **الراء**’nın kesriyle, bir dil olduğunu söyledi. İbn Hişâm ve başkaları bunu men etti. Onda ayrıca şöyle de denir: **جير** **أين** gibi, fetha üzere mebnî olarak; bunu da Sığânî nakletti: yemin (demektir), yani “gerçekten”. İbnü’l-Enbârî dedi: **جير** yeminin yerine konulur. **الصحاح**’ta: “Onların sözü: **جير** لا آتيك: Arap için bir yemindir; manası ‘gerçekten’dir.” Şair dedi:
  Ve dediler: Firdevs üzerine ilk içilecek yer (hakkında):
  Evet, **جير**; eğer onun patikaları mubah kılındıysa.

“Evet” manasında bir cevaptır; “gerçekten” manasında bir isim değildir ki masdar olsun; “asla” değildir ki zarf olsun; yoksa i‘rablanırdı ve üzerine **ال** girerdi. Bunu İbn Hişâm **المغني**’de söyledi. Ebû Hayyân **شرح التسهيل**’de dedi: **جير** cevap harflerindendir; onda ihtilaf vardır: isim midir yoksa harf midir? yahut **أجل** manasında mıdır? Bazı gafiller dedi:

  Dedi: Seni zulümden kaçarken görüyorum,
  Sultan’ın şiddetinden; dedim: **جير**.

Ve denir: **جير** لا أفعل ذلك ve **جير** لا أفعل; yani “sonradan”. Bunu Şemmer söyledi. Şeyhimiz dedi: İbnü’r-Rebî‘, **جير**’in fiil ismi olduğunu hikâye etti; Râzî onu Abdülkâhir’den nakletti ve dedi: manası “bilirim”dir. İbn Hişâm ve başkaları bunu atladı. Ve **الجير** (harekeli): kısalık ve alçaklık; ve **جير** etti, **فرح** gibi; bunu Sığânî nakletti. Ve **الجيار** (şeddeli): **الصاروج**; ve havuzu **جير** etti. İbnü’l-A‘râbî’den: Külü kireçle ve alçıyla karıştırdığında o **الجيار**’dır. Ahtal bir deveyi vasfederek dedi:
  Onu, sağlamlığında ve kuvvetinde burca benzetti.
  Sanki o, onu inşa eden bir Rûm burcudur:
  Yapışkan çamur, tuğla ve **جيار**.

Ve kireçle karıştırılmazsa o **الجير**’dir, kesr ile. Ve denildi: **الجيار**: yalnız kireçtir. **الجيار**: sıcaklık; nüshalarda böyle **الراء** ile; çoğu asıllarda **الزاي** ile, göğüste ve boğazda, öfke yahut açlıktan; Mütenahhil el-Hüzelî dedi, ve denildi ki o Ebû Züeyb’indir:
  Sanki iki çenesi ile gerdanı arasında,
  Açlığın gürültüsünden **جيار** ve **إرزيز** vardır.

**الجائر** gibi. Şair dedi:
  Kavmi gördüğümde “Mek‘as” diye çağırdılar,
  Köprücük kemiklerinin aşağısında bana karşı çıktı: **جائر**.

İbn Cinnî dedi: **جيار**’da zahir olan, onun **فعال** olmasıdır; **الكلاء** ve **الجبان** gibi. Dedi: Ve muhtemeldir ki **فيعال** olsun; **خيتام** gibi; ve **فوعال** olsun; **توارب** gibi. **الجيار**: Bahreyn civarında bir yer; ve orada, Bekr b. Vâil irtidat ettiğinde, Hutam el-Kaysî’nin öldürüldüğü yer vardı. Ve **جير**: **بقم** gibi: Mısır’da, onun güney kûrelerinden bir kûre; bunu Sığânî nakletti. Şeyhimiz dedi: Bu, **توج** ve **بذر**’de geçen şeye istidrâk edilendir; öyleyse onu benzerlerinde bil; çünkü o, benzerlerdendir. Ve **جيرة**: **ككيسة** gibi: Hicaz’da, Kinâne b. Mâlik’e ait bir yer; denildi ki o Mekke sahilindedir.

Ve Yûsuf b. Cîrûye et-Tayâlisî, **كنفطويه** gibi: İbn Kuvhâ’dan hadis rivayet eden; ondan Ebû’l-Hasen en-Nu‘aymî (rivayet etti). Ve **حوض مجير**: **كمعظم** gibi: küçültme; **الجير**’den (harekeli), yahut oyuk, yahut **الجير**’den (kesr ile) alçılanmış; ve o **الجص**’tır. Ve **جيران** (kesr ile): **كيران**’ın mu‘arrebidir; Sem‘ânî onu fetha ile ضبط etti; İsfahan’da, ondan iki fersah uzaklıkta bir yer. Ondandır: Ebû Abdillâh Muhammed b. İbrâhîm; Bekr b. Bekkâr’dan rivayet etti; ondan hadis rivayet edenlerin sonuncusu Ebû Bekr el-Kabbâb’dır. Ve Ebû’l-Abbâs Ahmed b. Muhammed b. Sehl b. el-Mübârek, el-mu‘addil el-Bezzâz; İsfahan ehlinden sika; evi Fersân’dadır; Luvayn ve başkalarından rivayet eder. Ve el-Hüzeyl b. Abdillâh; ve Sem‘ânî’nin kitabında: Abdullâh b. Kudâme b. Âmir b. Haşrec b. Hûlî ed-Dabbî; **جيران** köyünde oturmuştu; Ahmed b. Yûnus ed-Dabbî ve başkalarından rivayet eder; muhaddis **الجيرانيون**.
 Onun vefatı: Ebû Bekr Ömer b. Abdillâh b. Ahmed el-Cîrânî; Ebû Bişr el-Mervezî’den hadis rivayet etti. Ve Ebû Mahmûd b. el-Cîrânî; Furûdâdân’da—İsfahan köylerinden biri—hadis rivayet etti; Sem‘ânî, Ma‘mer b. el-Fâhir’in ifadesiyle ondan yazdı.
 **جيران**: Sîrâf ile Umân arasında bir bölge; ve Sîrâf’ın amellerinden sayılır. Ve **جيران** ayrıca: Basra ile Sîrâf arasında deniz adası; ölçüsü, benzerinde yarım mildir; Farsça mu‘arrebdir. Ve **جيرون** (fetha ile); fethayı zikretmek istidrâktir: Dımaşk’ın kendisi; yahut büyük Emevî camiine yakın olan kapısı; İmam el-Matrizî’den. Yahut **باب جيرون** melik **جيرون**’a nispetlidir; çünkü o onun için bir hisardı; ve hisar kapısı şimdiye dek kalmıştır, heybetlidir. Ve sahih olan: Onu yapanın adı **جيرون** idi; ve o, efendimiz Süleyman—aleyhisselâm—için, şeytanlardandır; böylece onunla adlandırıldı. Sem‘ânî dedi: Ve bu mevki, Dımaşk’ın gezinti yerlerindendir; hatta Ebû Bekr es-Sunûberî dedi:
  Deyr Merân’a uğrarım da diriltirim,
  Ve eğlencemin evini, onun eğlencesinin evi kılarım.

  Ve benim **باب جيرون**’da ceylanlarım vardır,
  Onlara aşkı, ceylandan ceylana veririm.

Sonra dedi: Ve bu mahalledendir: şeyhimiz Ebû Muhammed Hibetullâh b. Ahmed b. Abdillâh b. Alî b. Tâvûs, el-mukrî el-Cîrûnî; Dımaşk camiinin imamı; **باب جيرون**’da otururdu; sika, sadûk, çok rivayet eden; Irak’a ve İsfahan’a yolculuğu vardır; 536 yılında vefat etti.
 Ve **الجيار**: şiddet; ve bununla, Mütenahhil el-Hüzelî’nin önceki sözü Se‘leb tarafından tefsir edildi. Ve **مجيرة** (damme sonra fetha ile): Şemâm’dan önce bir tepe; Bâhile diyarında. Ve **المجيرية**: Mısır’da bir köy.
