# جيس (ج-ي-س) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%8A%D8%B3
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AC%D9%8A%D8%B3

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

Kur'an'daki karşılığı: Hemen işgal ettiler

- Harfler: ج - ي - س
- Kur'an'da: 1 geçiş · 1 ayet · 1 sîga
- 3 sözlük

## Sîgalar (1)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [فَجَاسُوا](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%8A%D8%B3/siga/%D9%81%D9%8E%D8%AC%D9%8E%D8%A7%D8%B3%D9%8F%D9%88%D8%A7.md) | فَفَعَلُوا | Hemen işgal ettiler | 1 | 1 | [17:5](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%8A%D8%B3/ayet/17:5.md) |

## Mücavir kökler — 11 mücavir (14 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [خلل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%84%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 12 · Hilale (Hı) diş aralarındaki kalıntıları çıkarmak için…
2. [دور](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%88%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 10 · Dar : Etrafı çevrili yer demektir
3. [بعث](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B9%D8%AB.md) — 1 ortak ayet · G² 9 · Baas içtima etmiş askeri birlik demektir
4. [بأس](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%A3%D8%B3.md) — 1 ortak ayet · G² 9 · Bes besese dağınık taşlar demektir
5. [شدد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%AF%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Sicim bağıdır
6. [فعل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B9%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Fa’l “Fa’l” “yapmak” demektir
7. [وعد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B9%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · “Va’id” yağmur bulutu demektir
8. [أول](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%88%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Alet kaldıraç demektir
9. [عبد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%A8%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Ana kapının önündeki bekçidir
10. [جيأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%8A%D8%A3.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Ceyee yağmur sularının toplanıp biriktiği yerdir
11. [كون](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%88%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Kevn, tepe demektir

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | جيس |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Ecvef (orta harfi illetli; [جوس](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%88%D8%B3.md) köküyle biếnteş/mübadil) |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [جوس](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%88%D8%B3.md), [طوف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%88%D9%81.md), [ولج](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%84%D8%AC.md) |
| Zıt Kök | [خرج](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B1%D8%AC.md) |
| Çekirdek Özet 1 | Bir yere girip aralarını yararak dolaşma, delip geçme ve araştırarak nüfuz etme |
| Çekirdek Özet 2 | Hasımların yaşam alanlarına boydan boya girip denetim kurma ve köşe bucak araştırma |
| Çekirdek Özet 3 | Askeri veya fiziki nüfuzla korunaklı mekanların dokunulmazlığının kırılması |
| Kritik Hata Riski | Eylemi salt yakıp yıkma veya kör bir katliam sanıp arama, tarama ve teftiş boyutunu gözden kaçırmak |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| جي | Boşluk, içe alma, oyukluk ve iç mekana yönelme hareketi; [جيأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%8A%D8%A3.md) ve [جيب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%8A%D8%A8.md) köklerinde olduğu gibi bir oyuğa, açıklığa veya göğüs boşluğuna erişmeyi ifade eder | س | Harekete sürtünme, nüfuz etme, aralara sokulma ve gizli kalan köşeleri yoklayarak tarama vasfı katmıştır |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ج | Değnek, deve; taşıma, yol alma, toplama | Mekan içinde ilerlemeyi, mesafe katetmeyi ve engelleri aşarak yol almayı temsil eder |
| ي | El ve kol; iş, yapma, uzanma | Müdahalede bulunmayı, bir işi fiilen icra etmeyi ve nesnelerin içine uzanmayı gösterir |
| س | Diken, destek; tutunma, dayanma, koruma | Pürüzlü yüzeylere takılmayı, dar aralıklara batmayı ve sürtünerek derinlemesine işlemeyi ifade eder |
| جيس | Yol alarak el uzatma ve dar aralıklara sokulup sürtünerek ilerleme | Bir sahanın bütün aralıklarına el uzatıp her köşeyi sürtünürcesine tarayarak boydan boya geçme hareketini kurar |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Bir beldenin veya evlerin arasına dalıp gizlenenleri ortaya çıkarmak üzere köşe bucak dolaşmak ve aramak |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Erken dönem şiir şahitlerinde kök daha çok asıl şekli olan [جوس](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%88%D8%B3.md) biçiminde beldenin veya konakların çiğnenip taranması anlamında geçer; doğrudan ي harfli kullanım için müstakil bir Cahiliye beyti tespit edilmemiştir |
| Erken Arapça kullanım | Klasik leksikograflar bu maddeyi çoğunlukla vâvî kök olan [جوس](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%88%D8%B3.md) maddesine sevk ederler; yer ve şahıs ismi olarak جَيْسَان kullanımı erken dönem kabile ve coğrafya kayıtlarında zikredilir |

Kaynak: Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab, Kitābü’l-ʿAyn.

### Sami etimolojik katman

Sami dilleri ailesinde kök, içi boşluklu ya da yarı sesli ecvef yapıların sergilediği değişkenlik çerçevesinde değerlendirilir. Arapça جيس formu, anlamsal ve kökensel bakımdan [جوس](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%88%D8%B3.md) kökünün yâî varyantı veya imaleleşmiş bir biçimi olarak kabul edilir. Kuzeybatı Sami dillerinde (İbranice ve Aramice/Süryanice) doğrudan g-y-s veya g-w-s dizilişiyle "arama, teftiş veya istila amaçlı çiğneme" eylemini gösteren güçlü bir soydaş kelime tespit edilmemiştir. Ancak İbranicedeki g-w-ş (גוש) kökü "katılaşma, bir araya gelme, kütle oluşturma" dairesindeyken, Arapçada anlam "içeriye sokulma, mekanın gediklerini yoklama ve tazyik etme" yönünde özelleşmiştir. Dolayısıyla kök, iç Arapça gelişiminde ecvef köklerin vâv/yâ nöbetleşmesi neticesinde yerleşiklik kazanmış bir hareket ve mekan içi tarama fiilidir.

Güven: Muhtemel

Kaynak: Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab, Brown-Driver-Briggs.

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | [جوس](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%88%D8%B3.md) ile kökdeşlik ve imale/dönüşüm | Asıl gövde olan vâvî biçimin yâî forma kaymasıyla mekanın içini didik didik etme fiili ifade edilmiştir | Güçlü |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | Belirgin ses denkliği gösteren doğrudan ortak kök sınırlıdır | İbranice ve Süryanicede eşdeğer bir tarama/istila kökü yerine fonetik komşuluklar bulunur | Muhtemel |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Afro-Asyatik katmanda bu üçlü yapı için güvenilir dış soydaş tespit edilmemiştir | Veri bulunamadı |

Kaynak: Maqāyīs al-Lugha, Tāj al-ʿArūs.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| جيس | Anlamlı | Aramak, dolaşmak, girmek | Mekanların arasına girip didik didik araştırmak | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| جسي | Anlamlı | Katılaşmak, sertleşmek | Bir nesnenin kuruyup sertleşmesi ve esnekliğini yitirmesi | Kur'an'da geçmez |
| يجس | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Arap dilinde kullanılmayan diziliş |
| يسج | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Arap dilinde kullanılmayan diziliş |
| [سجي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AC%D9%8A.md) | Anlamlı | Durgunlaşmak, örtmek | Gecenin veya denizin sükunet bulup her şeyi örtmesi | Kur'an'da geçer; zıt yönde durulma |
| [سيج](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%8A%D8%AC.md) | Anlamlı | Çevirmek, sınır çekmek | Bir yerin etrafını çitle veya duvarla kapatmak | Kur'an'da geçmez |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| جيس | Merkez | İstila ve teftiş | Bir mekana nüfuz edip aralarını didik didik arayarak dolaşmak | Sınırları aşarak mahrem ve korunaklı alanın içine yayılma eylemidir |
| [جوس](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%88%D8%B3.md) | Komşu | Nüfuz ve tarama | جيس ile eşanlamlı asıl kök olup hapsedileni aramak için evlerin arasına girmektir | Kökün asıl morfolojik gövdesidir |
| [طوف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%88%D9%81.md) | Komşu | Dolaşma | Bir şeyin çevresinde veya etrafında dönüp dolaşmak | Mekanın içine dalmaktan ziyade çevresinde dönmeyi anlatır |
| [ولج](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%84%D8%AC.md) | Komşu | Giriş | Dar bir açıklıktan veya kapıdan içeri süzülüp girmek | Mekan içinde yayılıp arama yapmayı değil giriş hareketini vurgular |
| [خرج](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B1%D8%AC.md) | Zıt | Ayrılma | İçeriden dışarıya doğru hareket edip mekandan uzaklaşmak | Mekana nüfuz etmenin ve içeride yayılmanın tam karşıtıdır |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | جيس | Mekana girip aramak | Bir sahanın içine girip her köşeyi kontrol ederek dolaşmak | Kesin |
| Latince | pervagari, scrutari | Boydan boya dolaşmak, araştırmak | Mekanı baştan başa geçme ve gizlenen şeyleri arama yönünü karşılar | Güçlü |
| İngilizce | to overrun, to scour, to penetrate | İstila edip taramak, didik didik aramak | Hem askeri yayılmayı hem de arama ve denetim kurma eylemini kapsar | Kesin |
| Almanca | durchstreifen, durchkämmen | Baştan başa aramak, taramak | Bir bölgenin altını üstüne getirerek her köşesine girme anlamını verir | Kesin |
| Fransızca | sillonner, fouiller | Baştan başa dolaşmak, didik didik aramak | Korunaklı sahanın yarıklarına ve sokaklarına kadar nüfuz etmeyi anlatır | Güçlü |

Kaynak: Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch, Lane's Lexicon.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| فَجَاسُوا | Askeri istila, yurtların arasına girip didik didik arama ve denetim sağlama | İsrailoğullarının ilk bozgunculuğu sonrası üzerlerine gönderilen güçlü kulların evlerin arasına kadar girip üstünlük kurması bağlamı (İsrâ [17:5](https://lisan.digital/tr/ayet/17:5.md)) |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | İlahi ceza ve sünnetullah | Bozgunculuk yapan toplumlara zalimlerin musallat kılınmasının kader ve adalet boyutu | Tarihsel yasaların kaçınılmaz bir sonucu olarak cezanın fiziki tahakkukuna yoğunlaşır |
| Fıkıh | Savaş hukuku ve dar'ül-harp | Düşman yurduna girildiğinde evlerin dokunulmazlığı ve askeri teftişin sınırları | Meskun mahallere girme, arama yapma ve kontrol sağlama eylemine odaklanır |
| Tefsir | Lafzî tahlil ve kıssa anlatımı | Kelimenin [جوس](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%88%D8%B3.md) kökünden mi yoksa müstakil bir yâî kökten mi geldiği ve eylemin niteliği | İstilanın sadece dışarıdan kuşatma değil, hanelerin arasına kadar sokulma olduğu vurgulanır |
| Hadis | Ahir zaman fitneleri | Hadis rivayetlerinde fitnelerin evlerin arasına girmesini tasvir eden bağlamlar | Kökün doğrudan kullanımı sınırlı olup benzer istila ve teftiş sahnelerinde yankılanır |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Sünnetullah ve toplumsal çözülme | İlahi cezanın tecellisi | Uyarı ve arındırma | Ahlaki çöküş yaşayan bir toplumun dokunulmazlık zannının kırılmasıdır | Güçlü |
| İlmi | Metodolojik araştırma | Derinlemesine tarama | Açığa çıkarma | Bir konunun tüm girinti ve çıkıntılarını atlamaksızın tahkik etmektir | Muhtemel |
| Siyasi | Hakimiyet ve egemenliğin yitimi | Askeri işgal ve nüfuz | Otoriteyi felç etme | Savunma hatlarının çökerek düşmanın yaşam alanlarına kadar sızmasıdır | Kesin |
| İktisadi | Mülkiyet güvenliği | Yağma ve zaptedilme | Değer kaybı ve yıkım | Korunaklı mülklerin ve ticaret alanlarının denetimden çıkıp çiğnenmesidir | Güçlü |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Graf tarama algoritmaları (Breadth/Depth-First Search) | Bir ağ yapısındaki tüm düğüm ve aralıkların dışarıda hiçbir nokta kalmayacak şekilde ziyaret edilmesi sürecidir | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Panoptik denetim ve mekan ihlali | Otoritenin veya hasmın bireylerin en mahrem yaşam alanlarına nüfuz ederek direnç odaklarını dağıtmasıdır | Güçlü |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Eylemi yalnızca alelade bir kentsel tahribat, yıkım veya rastgele bir cinayet dalgası olarak anlamak |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Düşmanın bir beldenin sınırlarını aşarak sokak aralarına, evlerin içine ve sığınaklara kadar girip her yeri teftiş ederek kontrol altına alması |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | İsrailoğullarına gönderilen cezanın mekanın mahremiyetini ve dokunulmazlığını bütünüyle sıfırlayan derin nüfuz boyutunu kavrayamamak |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Tarih felsefesi açısından bir medeniyetin çöküşünde askeri ve fiziki mağlubiyetin sadece sınır boylarında kalmayıp en korunaklı yaşam alanlarına kadar nasıl sirayet ettiğini tek bir fiille resmettiği için önemlidir |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | İsrailoğullarının iki fesadı ve buna karşılık gelen ilahi cezaların beyan edildiği İsrâ suresinin ilk ayetlerinde belirleyicidir |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Düşman ordularının sadece uzaktan kuşatma yaptıkları veya şehri yakıp geçtikleri algısını düzeltir; fiil bilfiil hanelerin arasına girilip köşe bucak arama yapıldığını gösterir |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Bir yerleşim yerinin veya meskenlerin arasına bizzat girerek, gizlenenleri veya arananları bulmak üzere köşe bucak dolaşmak, çiğnemek ve aramak.
- Soyut anlam: Bir yapının, sistemin veya mekanın en mahrem ve korunaklı katmanlarına kadar nüfuz edip bütün aralıkları denetim altına almak ve dokunulmazlığı ortadan kaldırmak.
- Sistematik karşılık: Savunma kalkanlarının çökmesi sonucu dış gücün iç sisteme sızarak tüm alt birimleri (evleri/hücreleri) tek tek taraması ve denetlemesi.
- LaTeX modeli: $$M \subset S \implies \forall x \in M, \quad \nabla \cdot J_{\text{ext}}(x) > 0 \implies \bigcup_{i} x_i \cap D = \emptyset$$
- LaTeX açıklaması: Modelde $S$ genel sahadır; $M$ bu sahadaki korunaklı ve yerleşik alt alanları (diyar/evler) temsil eder. Dışarıdan gelen nüfuz akışı $J_{\text{ext}}$, mekanın her bir $x$ alt birimine yayılır. Sonuçta korunan alt birimlerin dokunulmazlık kümesi $D$ ile kesişimi sıfırlanır; mekanın bütün aralıkları dış tazyik tarafından taranmış ve açık hale getirilmiş olur.

## Geçtiği ayetler (1 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AC%D9%8A%D8%B3/occurrences?meal=IK

### [İsra 17:5](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%8A%D8%B3/ayet/17:5.md) — فَجَاسُوا

فَإِذَا جَاءَ وَعْدُ أُولَاهُمَا بَعَثْنَا عَلَيْكُمْ عِبَادًا لَنَا أُولِي بَأْسٍ شَدِيدٍ فَجَاسُوا خِلَالَ الدِّيَارِ وَكَانَ وَعْدًا مَفْعُولًا

Meal (IK): O ikiden birincisinin vakti gelince, üzerinize çok güçlü olan kullarımızı saldık. Onlar, memleketin her köşesini kontrollarına aldılar. Bu, yerine gelmiş bir vaad idi.

## Sözlükler (3)

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%8A%D8%B3/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الجيم والياء وما يثلثهما)
(جيأ) الجيم والياء والهمزة كلمتان من غير قياس بينهما. يقال جاء يجيء مجيئاً. ويقال جاءاني([1]) فجِئْتُه، أي غالبني بكثْرة المجيء [فغلبته([2])]. والجَيْئَة: مصدر جاء([3]). والجِئَةُ: مجتمع الماء حَوَالي الحِصْنِ وغيره. ويقال هي جيئة بالكسر والتثقيل.
(جيب) الجيم والياء والباء أصلٌ يجوز أن يكون من باب الإبدال. فالجَيْبُ جَيب القميص. يقال جِبْتُ القميص قوّرت جَيْبه، وجَيَّبْتُه جعلت له جَيباً.
وهذا يدلُّ أنّ أصله واو، وهو بمعنى خَرقْت([4]). وقد مضى ذكره.
(جيد) الجيم والياء والدال أصلٌ واحد، وهو العُنُق. يقال جِيدٌ وأجْيادٌ. والجَيَد: طولُ الجِيد. والجَيْداء: الطَّويلة الجِيد. وأما قول الأعشى :
* رجالَ إيادٍ بأجْيَادِها([5]) *
فيقال إنّها معربة وإنه أراد الأكسية([6]).
(جير) الجيم والياء والراء كلمةٌ واحدة. جَيْرِ بمعنى حَقّاً. قال:
وقالت قد أَسِيتَ فقلتُ جَيْرٍ *** أَسِيٌّ إنَّه من ذاكِ إنَّه([7])فأمّا الجَيّار، وهو الصَّاروج، فكلمة مُعرَّبة. قال الأعشى:
* بطين وجَيّارٍ وكِلْسٍ وقَرْمَدِ([8]) *
وأما الجائر فَمَا يجدُه الإنسانُ في صدره من حرارةِ غيظٍ أو حزن؛ فهو من باب الواو، وقد مضى ذكره.
(جيز) الجيم والياء والزاء أصل يائه([9]) واو، وقد مضى ذِكرُه.
(جيس) الجيم والياء والسين أصل يائه واو، وقد مضى ذكرُه.
 (جيش) الجيم والياء والشين أصلٌ واحد، وهو الثَّوَران والغَلَيان. يقال جاشت القِدْرُ تجيش جَيْشاً وجَيَشاناً. قال:
وجاشَتْ بهم يوماً إلى الليل قِدْرُنا *** تصكُّ حَرَابِيَّ الظُّهُورِ وتَدْسَعُ([10])ومنه قولهم: جاشَتْ نَفْسُه، كأنّها غلَتْ. والجيش معروفٌ، وهو من الباب، لأنها جماعةٌ تَجِيش.
(جيض) الجيم والياء والضاد كلامٌ قليلٌ يدلُّ على جنسٍ من المشي([11]). يقال مشى مِشيةً جِيَضّاً([12])، وهي مِشْيةٌ فيها اختيال. وجاضَ يَجِيض، إذا مَرَّ مرورَ الفارِّ.
(جيل) الجيم والياء واللام يدلُّ على التجمّع. فالجِيل الجماعة. والجيل هذه الأُمَّة، وهم إخوان الدَّيْلَم، ويقال إيَّاهم أراد امرؤ القيس في قوله:
أطافَتْ به جِيلاَنُ عند جِدَادِه *** ورُدّد فيه الماءُ حَتّى تَحَيَّرا([13])وأما الجَيألُ، وهي الضَّبُع، فليست من الباب.
---------------------
([1]) في الأصل والمجمل: "جاءني" تحريف صوابه في اللسان. وقد خطأ صاحب القاموس الجوهري في "جاءاني" هذه، وقال: إن الصواب جايأني. ونقل الزبيدي عن ابن سيده أن ما ذكره الجوهري صحيح سماعاً، وإن كان "جاياني" هو القياس.
([2]) التكملة من المجمل واللسان والقاموس.
([3]) من المصادر التي جاءت على بناء اسم المرة وليست منه، مثل الرجفة والرحمة. والاسم الجيئة بالكسر.
([4]) في الأصل : "من خرقت".
([5]) صدره كما في ديوان الأعشى 53 واللسان (جلد، جود، جيد) والمعرب 112:
* وبيداء تحسب آرامها *
          ويروى: "بأجلادها" و"بأجمادها".
([6]) قالوا: إنها معربة من "الجودياء" بمعنى الكساء. و"الجوديا" آرامية. انظر أدي شير 48.
([7]) البيت في اللسان (أسى) برواية: "إنني من ذاك إني". وروي في المغني لابن هشام برواية ابن فارس. انظر شرح شواهد المغني 125.
([8]) صدره كما في ديوان الأعشى 131: * فأضحت كبنيان التهامي شاده *
([9]) في الأصل، بابه.
([10]) لأوس بن حجر في ديوانه 11 واللسان (حرب). وحرابي الظهور: لحومها، جمع حرباء. وفي الأصل: "تصل"، صوابه بالكاف كما في الديوان واللسان.
([11]) في الأصل: "الشيء".
([12]) يقال: مشية جيض كهجف، وجيضى بوزن ما قبلها مع القصر.
([13]) ديوان امرئ القيس 92 واللسان (جيل).

ـ

##### Türkçe

(جيم بابı ve **الياء** ve ikisini üçleyen şeyler)

(**جيأ**) **الجيم** ve **الياء** ve **الهمزة** kıyassız olarak aralarında iki kelimedir. Denir: geldi, gelir; geliş olarak. Ve denir: bana geldiler([1]) de ben ona geldim; yani gelişin çokluğu ile bana galip geldi [de ben ona galip geldim([2])]. Ve **الجَيْئَة**: geldi’nin([3]) mastarıdır. Ve **الجِئَةُ**: kalenin ve başkasının çevresinde suyun toplandığı yer. Ve denir: o, kesre ve teşdîd ile **جيئة**’dir.

(**جيب**) **الجيم** ve **الياء** ve **الباء** bir asıldır; ibdâl babından olması caizdir. Böylece **الجَيْبُ** gömleğin yakasıdır. Denir: gömleği yardım; yakasını oydum, ve onu yakalı yaptım; ona bir yaka yaptım.

Bu, aslının **واو** olduğuna delâlet eder; ve “deldim”([4]) mânâsındadır. Onun zikri geçmiştir.

(**جيد**) **الجيم** ve **الياء** ve **الدال** tek bir asıldır; o da boyundur. Denir: **جِيدٌ** ve **أجْيادٌ**. Ve **الجَيَد**: boynun uzunluğudur. Ve **الجَيْداء**: boynu uzun olan (kadın). Ama A‘şâ’nın sözü:
* رجالَ إيادٍ بأجْيَادِها([5]) *
hakkında denir ki: o, mu‘arrebdir ve onunla örtüleri([6]) kastetmiştir.

(**جير**) **الجيم** ve **الياء** ve **الراء** tek bir kelimedir. **جَيْرِ** “hakikaten” mânâsındadır. Dedi ki:
وقالت قد أَسِيتَ فقلتُ جَيْرٍ *** أَسِيٌّ إنَّه من ذاكِ إنَّه([7])
Ama **الجَيّار**; o **الصَّاروج**dur; mu‘arreb bir kelimedir. A‘şâ dedi:
* بطين وجَيّارٍ وكِلْسٍ وقَرْمَدِ([8]) *
Ama **الجائر** ise: insanın göğsünde bulduğu öfke yahut hüzün hararetidir; o **واو** babındandır; onun zikri geçmiştir.

(**جيز**) **الجيم** ve **الياء** ve **الزاء**; **ياء**sının aslı([9]) **واو**dur; onun zikri geçmiştir.

(**جيس**) **الجيم** ve **الياء** ve **السين**; **ياء**sının aslı **واو**dur; onun zikri geçmiştir.

(**جيش**) **الجيم** ve **الياء** ve **الشين** tek bir asıldır; o da kabarma ve kaynamadır. Denir: kazan kaynadı; kaynar; **جَيْشاً** ve **جَيَشاناً**. Dedi:
وجاشَتْ بهم يوماً إلى الليل قِدْرُنا *** تصكُّ حَرَابِيَّ الظُّهُورِ وتَدْسَعُ([10])
Ve ondan onların sözü: nefsi kaynadı; sanki kaynamış gibi. Ve **الجيش** mâlûmdur; ve o babdandır; çünkü o, kaynayan bir topluluktur.

(**جيض**) **الجيم** ve **الياء** ve **الضاد** az bir sözdür; yürüyüşten bir cinse delâlet eder([11]). Denir: **جِيَضّاً**([12]) yürüyüşüyle yürüdü; o, içinde salınma bulunan bir yürüyüştür. Ve **جاضَ يَجِيض**: kaçanın geçişi gibi geçtiği zaman.

(**جيل**) **الجيم** ve **الياء** ve **اللام** toplanmaya delâlet eder. Böylece **الجِيل** topluluktur. Ve **الجيل** bu ümmettir; onlar **الدَّيْلَم**’in kardeşleridir. Ve denir: İmru’ul-Kays şu sözünde onları kastetmiştir:
أطافَتْ به جِيلاَنُ عند جِدَادِه *** ورُدّد فيه الماءُ حَتّى تَحَيَّرا([13])
Ama **الجَيألُ**; o **الضَّبُع**dır; babdan değildir.

---------------------
([1]) Asılda ve el-Mucmel’de: “bana geldi” vardır; Lisân’daki doğrusu onun tahrifidir. Kâmûs sahibi, Cevherî’yi bu “bana geldiler”de hatalı saydı ve dedi ki: doğrusu “bana geldi”dir. Zebîdî, İbn Sîde’den nakletti ki: Cevherî’nin zikrettiği işitme yoluyla sahihtir; her ne kadar “bana geldi” kıyas olsa da.
([2]) Tekmile, el-Mucmel ve Lisân ve Kâmûs’tandır.
([3]) Bir kere oluş ismi binası üzere gelen, ondan olmayan masdarlardandır; **الرجفة** ve **الرحمة** gibi. İsim, kesre ile **الجيئة**’dir.
([4]) Asılda: “deldimden”.
([5]) Sadrı, A‘şâ Dîvânı 53 ve Lisân (**جلد**، **جود**، **جيد**) ve el-Mu‘arreb 112’deki gibidir:
* وبيداء تحسب آرامها *
          Rivayet olunur: “**بأجلادها**” ve “**بأجمادها**”.
([6]) Dediler ki: o, “**الجودياء**”dan mu‘arrebtir; örtü mânâsındadır. Ve “**الجوديا**” Ârâmîcedir. Bk. Adî Şîr 48.
([7]) Beyit, Lisân (**أسى**)da “**إنني من ذاك إني**” rivayetiyle (gelmiştir). İbn Hişâm’ın el-Muğnî’sinde İbn Fâris rivayetiyle rivayet edilmiştir. Bk. Şerhu Şevâhidi’l-Muğnî 125.
([8]) Sadrı, A‘şâ Dîvânı 131’deki gibidir: * فأضحت كبنيان التهامي شاده *
([9]) Asılda: onun babı.
([10]) Evs b. Hacer’indir; Dîvânı 11 ve Lisân (**حرب**)dedir. **حرابي الظهور**: etleri; **حرباء**’ın çoğulu. Asılda: “**تصل**” vardır; doğrusu kâf iledir; dîvân ve Lisân’daki gibi.
([11]) Asılda: “şey”.
([12]) Denir: **جيض** yürüyüşü; **هجف** gibi; ve **جيضى** ondan önceki vezin üzere, kısaltma ile.
([13]) İmru’ul-Kays Dîvânı 92 ve Lisân (**جيل**).

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%8A%D8%B3/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

جَيْسانُ: موضع معروف، ورواه ابن دُرَيْد بالشين المعجمة، وسيأْتي ذكره. وجَيْسانُ: اسم، واللَّه أَعلم.

##### Türkçe

**جَيْسانُ**: bilinen bir yer; İbn Dُرَيْد onu **الشين** المعجمة ile rivayet etmiştir; ve zikri gelecektir. Ve **جَيْسانُ**: bir isimdir; ve Allah daha iyi bilir.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%8A%D8%B3/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

جيسان، أهمله الجوهري، وقال الليث: هو اسم. قال الدينوري: الجيسوان: جنس من أفخر النخل له بسر جيد، واحدته جيسوانة، وهو معرب كيسوان، ومعناه الذوائب وأصله فارسي، نقله الصاغاني. ومما يستدرك عليه: جيسان: اسم موضع في شعر عبد القيس، ورواه ابن دريد بالشين، وسيأتي إن شاء الله.

##### Türkçe

**جيسان**: el-Cevherî onu ihmal etti. Leys dedi ki: O bir isimdir. Dîneverî dedi ki: **الجيسوان**: en seçkin hurma ağaçlarından bir cinstir; onun iyi **بسر**’i vardır. Onun teki **جيسوانة**’dir. Ve o, **كيسوان**’ın muarrabıdır; manası “**الذوائب**”dir; aslı Farsçadır. Bunu es-Sağânî nakletti. Ve onun üzerine istidrâk olunanlardandır: **جيسان**: Abdülkays’ın şiirinde bir yer adıdır; İbn Düreyd onu **بالشين** ile rivayet etti; ve inşallah gelecektir.
