# جيس — Mekâyîsü'l-Luğa

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%8A%D8%B3/sozluk/mekayis
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AC%D9%8A%D8%B3/entries/mekayis

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [جيس](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%8A%D8%B3.md)
- Mekâyîsü'l-Luğa: İbn Fâris · 11. yy

## Madde başı: جيس

(باب الجيم والياء وما يثلثهما)
(جيأ) الجيم والياء والهمزة كلمتان من غير قياس بينهما. يقال جاء يجيء مجيئاً. ويقال جاءاني([1]) فجِئْتُه، أي غالبني بكثْرة المجيء [فغلبته([2])]. والجَيْئَة: مصدر جاء([3]). والجِئَةُ: مجتمع الماء حَوَالي الحِصْنِ وغيره. ويقال هي جيئة بالكسر والتثقيل.
(جيب) الجيم والياء والباء أصلٌ يجوز أن يكون من باب الإبدال. فالجَيْبُ جَيب القميص. يقال جِبْتُ القميص قوّرت جَيْبه، وجَيَّبْتُه جعلت له جَيباً.
وهذا يدلُّ أنّ أصله واو، وهو بمعنى خَرقْت([4]). وقد مضى ذكره.
(جيد) الجيم والياء والدال أصلٌ واحد، وهو العُنُق. يقال جِيدٌ وأجْيادٌ. والجَيَد: طولُ الجِيد. والجَيْداء: الطَّويلة الجِيد. وأما قول الأعشى :
* رجالَ إيادٍ بأجْيَادِها([5]) *
فيقال إنّها معربة وإنه أراد الأكسية([6]).
(جير) الجيم والياء والراء كلمةٌ واحدة. جَيْرِ بمعنى حَقّاً. قال:
وقالت قد أَسِيتَ فقلتُ جَيْرٍ *** أَسِيٌّ إنَّه من ذاكِ إنَّه([7])فأمّا الجَيّار، وهو الصَّاروج، فكلمة مُعرَّبة. قال الأعشى:
* بطين وجَيّارٍ وكِلْسٍ وقَرْمَدِ([8]) *
وأما الجائر فَمَا يجدُه الإنسانُ في صدره من حرارةِ غيظٍ أو حزن؛ فهو من باب الواو، وقد مضى ذكره.
(جيز) الجيم والياء والزاء أصل يائه([9]) واو، وقد مضى ذِكرُه.
(جيس) الجيم والياء والسين أصل يائه واو، وقد مضى ذكرُه.
 (جيش) الجيم والياء والشين أصلٌ واحد، وهو الثَّوَران والغَلَيان. يقال جاشت القِدْرُ تجيش جَيْشاً وجَيَشاناً. قال:
وجاشَتْ بهم يوماً إلى الليل قِدْرُنا *** تصكُّ حَرَابِيَّ الظُّهُورِ وتَدْسَعُ([10])ومنه قولهم: جاشَتْ نَفْسُه، كأنّها غلَتْ. والجيش معروفٌ، وهو من الباب، لأنها جماعةٌ تَجِيش.
(جيض) الجيم والياء والضاد كلامٌ قليلٌ يدلُّ على جنسٍ من المشي([11]). يقال مشى مِشيةً جِيَضّاً([12])، وهي مِشْيةٌ فيها اختيال. وجاضَ يَجِيض، إذا مَرَّ مرورَ الفارِّ.
(جيل) الجيم والياء واللام يدلُّ على التجمّع. فالجِيل الجماعة. والجيل هذه الأُمَّة، وهم إخوان الدَّيْلَم، ويقال إيَّاهم أراد امرؤ القيس في قوله:
أطافَتْ به جِيلاَنُ عند جِدَادِه *** ورُدّد فيه الماءُ حَتّى تَحَيَّرا([13])وأما الجَيألُ، وهي الضَّبُع، فليست من الباب.
---------------------
([1]) في الأصل والمجمل: "جاءني" تحريف صوابه في اللسان. وقد خطأ صاحب القاموس الجوهري في "جاءاني" هذه، وقال: إن الصواب جايأني. ونقل الزبيدي عن ابن سيده أن ما ذكره الجوهري صحيح سماعاً، وإن كان "جاياني" هو القياس.
([2]) التكملة من المجمل واللسان والقاموس.
([3]) من المصادر التي جاءت على بناء اسم المرة وليست منه، مثل الرجفة والرحمة. والاسم الجيئة بالكسر.
([4]) في الأصل : "من خرقت".
([5]) صدره كما في ديوان الأعشى 53 واللسان (جلد، جود، جيد) والمعرب 112:
* وبيداء تحسب آرامها *
          ويروى: "بأجلادها" و"بأجمادها".
([6]) قالوا: إنها معربة من "الجودياء" بمعنى الكساء. و"الجوديا" آرامية. انظر أدي شير 48.
([7]) البيت في اللسان (أسى) برواية: "إنني من ذاك إني". وروي في المغني لابن هشام برواية ابن فارس. انظر شرح شواهد المغني 125.
([8]) صدره كما في ديوان الأعشى 131: * فأضحت كبنيان التهامي شاده *
([9]) في الأصل، بابه.
([10]) لأوس بن حجر في ديوانه 11 واللسان (حرب). وحرابي الظهور: لحومها، جمع حرباء. وفي الأصل: "تصل"، صوابه بالكاف كما في الديوان واللسان.
([11]) في الأصل: "الشيء".
([12]) يقال: مشية جيض كهجف، وجيضى بوزن ما قبلها مع القصر.
([13]) ديوان امرئ القيس 92 واللسان (جيل).

ـ

### Türkçe

(جيم بابı ve **الياء** ve ikisini üçleyen şeyler)

(**جيأ**) **الجيم** ve **الياء** ve **الهمزة** kıyassız olarak aralarında iki kelimedir. Denir: geldi, gelir; geliş olarak. Ve denir: bana geldiler([1]) de ben ona geldim; yani gelişin çokluğu ile bana galip geldi [de ben ona galip geldim([2])]. Ve **الجَيْئَة**: geldi’nin([3]) mastarıdır. Ve **الجِئَةُ**: kalenin ve başkasının çevresinde suyun toplandığı yer. Ve denir: o, kesre ve teşdîd ile **جيئة**’dir.

(**جيب**) **الجيم** ve **الياء** ve **الباء** bir asıldır; ibdâl babından olması caizdir. Böylece **الجَيْبُ** gömleğin yakasıdır. Denir: gömleği yardım; yakasını oydum, ve onu yakalı yaptım; ona bir yaka yaptım.

Bu, aslının **واو** olduğuna delâlet eder; ve “deldim”([4]) mânâsındadır. Onun zikri geçmiştir.

(**جيد**) **الجيم** ve **الياء** ve **الدال** tek bir asıldır; o da boyundur. Denir: **جِيدٌ** ve **أجْيادٌ**. Ve **الجَيَد**: boynun uzunluğudur. Ve **الجَيْداء**: boynu uzun olan (kadın). Ama A‘şâ’nın sözü:
* رجالَ إيادٍ بأجْيَادِها([5]) *
hakkında denir ki: o, mu‘arrebdir ve onunla örtüleri([6]) kastetmiştir.

(**جير**) **الجيم** ve **الياء** ve **الراء** tek bir kelimedir. **جَيْرِ** “hakikaten” mânâsındadır. Dedi ki:
وقالت قد أَسِيتَ فقلتُ جَيْرٍ *** أَسِيٌّ إنَّه من ذاكِ إنَّه([7])
Ama **الجَيّار**; o **الصَّاروج**dur; mu‘arreb bir kelimedir. A‘şâ dedi:
* بطين وجَيّارٍ وكِلْسٍ وقَرْمَدِ([8]) *
Ama **الجائر** ise: insanın göğsünde bulduğu öfke yahut hüzün hararetidir; o **واو** babındandır; onun zikri geçmiştir.

(**جيز**) **الجيم** ve **الياء** ve **الزاء**; **ياء**sının aslı([9]) **واو**dur; onun zikri geçmiştir.

(**جيس**) **الجيم** ve **الياء** ve **السين**; **ياء**sının aslı **واو**dur; onun zikri geçmiştir.

(**جيش**) **الجيم** ve **الياء** ve **الشين** tek bir asıldır; o da kabarma ve kaynamadır. Denir: kazan kaynadı; kaynar; **جَيْشاً** ve **جَيَشاناً**. Dedi:
وجاشَتْ بهم يوماً إلى الليل قِدْرُنا *** تصكُّ حَرَابِيَّ الظُّهُورِ وتَدْسَعُ([10])
Ve ondan onların sözü: nefsi kaynadı; sanki kaynamış gibi. Ve **الجيش** mâlûmdur; ve o babdandır; çünkü o, kaynayan bir topluluktur.

(**جيض**) **الجيم** ve **الياء** ve **الضاد** az bir sözdür; yürüyüşten bir cinse delâlet eder([11]). Denir: **جِيَضّاً**([12]) yürüyüşüyle yürüdü; o, içinde salınma bulunan bir yürüyüştür. Ve **جاضَ يَجِيض**: kaçanın geçişi gibi geçtiği zaman.

(**جيل**) **الجيم** ve **الياء** ve **اللام** toplanmaya delâlet eder. Böylece **الجِيل** topluluktur. Ve **الجيل** bu ümmettir; onlar **الدَّيْلَم**’in kardeşleridir. Ve denir: İmru’ul-Kays şu sözünde onları kastetmiştir:
أطافَتْ به جِيلاَنُ عند جِدَادِه *** ورُدّد فيه الماءُ حَتّى تَحَيَّرا([13])
Ama **الجَيألُ**; o **الضَّبُع**dır; babdan değildir.

---------------------
([1]) Asılda ve el-Mucmel’de: “bana geldi” vardır; Lisân’daki doğrusu onun tahrifidir. Kâmûs sahibi, Cevherî’yi bu “bana geldiler”de hatalı saydı ve dedi ki: doğrusu “bana geldi”dir. Zebîdî, İbn Sîde’den nakletti ki: Cevherî’nin zikrettiği işitme yoluyla sahihtir; her ne kadar “bana geldi” kıyas olsa da.
([2]) Tekmile, el-Mucmel ve Lisân ve Kâmûs’tandır.
([3]) Bir kere oluş ismi binası üzere gelen, ondan olmayan masdarlardandır; **الرجفة** ve **الرحمة** gibi. İsim, kesre ile **الجيئة**’dir.
([4]) Asılda: “deldimden”.
([5]) Sadrı, A‘şâ Dîvânı 53 ve Lisân (**جلد**، **جود**، **جيد**) ve el-Mu‘arreb 112’deki gibidir:
* وبيداء تحسب آرامها *
          Rivayet olunur: “**بأجلادها**” ve “**بأجمادها**”.
([6]) Dediler ki: o, “**الجودياء**”dan mu‘arrebtir; örtü mânâsındadır. Ve “**الجوديا**” Ârâmîcedir. Bk. Adî Şîr 48.
([7]) Beyit, Lisân (**أسى**)da “**إنني من ذاك إني**” rivayetiyle (gelmiştir). İbn Hişâm’ın el-Muğnî’sinde İbn Fâris rivayetiyle rivayet edilmiştir. Bk. Şerhu Şevâhidi’l-Muğnî 125.
([8]) Sadrı, A‘şâ Dîvânı 131’deki gibidir: * فأضحت كبنيان التهامي شاده *
([9]) Asılda: onun babı.
([10]) Evs b. Hacer’indir; Dîvânı 11 ve Lisân (**حرب**)dedir. **حرابي الظهور**: etleri; **حرباء**’ın çoğulu. Asılda: “**تصل**” vardır; doğrusu kâf iledir; dîvân ve Lisân’daki gibi.
([11]) Asılda: “şey”.
([12]) Denir: **جيض** yürüyüşü; **هجف** gibi; ve **جيضى** ondan önceki vezin üzere, kısaltma ile.
([13]) İmru’ul-Kays Dîvânı 92 ve Lisân (**جيل**).
