# جيش (ج-ي-ش) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%8A%D8%B4
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AC%D9%8A%D8%B4

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: ج - ي - ش
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 9 sözlük

## Sözlükler (9)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%8A%D8%B4/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الشين والجيم ووايء معهما
شجو:
الشَّجو: الهمُّ وشجاه الهمُّ يشجوه شجواً فهو شَجٍ، أي مُهتمٌّ.
وفي المثل: "ويلٌ للشَّجي من الخلي" الشَّجي مُخفَّفٌ، وبعضهم يُشدِّدُهما جميعاً فيقول: "ويلٌ للشّجيِّ من الجَليِّ" وهو فعيل بمعنى مفعول.
قال سليمانُ بن يزيدَ:
وفي لغة أشجاني الهمُّ قال		إني أتاني خبرٌ فأشجـان
والشَّجا، مقصورٌ، ما نشب في الخلق من غُصَّةِ همِّ أو عودٍ أو نحوه، والفِعلُ: شجي يشجي بكذا شجىً شديداً، والشَّجا: اسم ذلك الشيءِ، قال:
ويَراني كالشَجَا في حلقِه		عسراً مَخرجُه ما ينتزع
ومفازةٌ شجواءُ، أي صعبةُ المسلكِ مُهمَّةٌ.
ورجلٌ شجوجى أي طويل الرِّجلين قصيرُ الظَّهرِ.
ويقال للعقعقِ شجوجى، والأنثى بالهاء.
ويقال: بكى فلانٌ شَجوَه، ودَعتِ الحمامةُ شجُوها.
وشج:
وشَجَتِ العروق والأغصانُ، وكلُّ شيءٍ يشتبكُ فهو واشجٌ، وقد وشَجَ سَشِجُ وَشيجاً.
والوَشيجُ من القَنَا والقَصَب ما ينبتُ في الأرض مُعترضاً مُلتفاً، دَخَلَ بعضُه في بعضٍ، وهو من القَنَا أصلبُه، قال:
والقَراباتُ بيننا واشِجـاتٌ		مُحكماتُ القوى بعقدٍ شديدِ
والوَشيجةُ: ليفٌ يُنسجُ القوى ثم يُشدُّ بين خشبتين يُنقل به البُرُّ المحصُودُ وما يُشبِهُ ذلك من شبكةٍ بين خشبتين فهي وشيجةٌ، مثل الكسيح ونحوه.
وهو أيضاً ما يُنقلُ فيه التُّرابُ والطِّينُ.
والموشَّجُ: الأمر المُداخل بعضه في بعضٍ، قال العجّاج:
حالاً بِحالِ تَصرفُ المُشَّجا
ولقد وشجت في قلبه أمورٌ وهمومٌ.
والأشَجُّ أكثر استعمالاً من الأشقِّ، وهما واحد واشتقاقه من المُعجمةِ، وهو اسم دواء.
قال زائدة: هو الأسجُّ بالسِّين وأنكر الشين.
جيش:
الجَيشُ: جُند يسيرون لحربٍ ونحوها.
والجيشُ: جَيشانُ القِدرِ، وكل شيءٍ يغلي، فهو يجيشُ حتى الهمُّ والغُصةُ في الصدر.
والبحرُ يجيش إذا هاجَ ولم يُستطع ركوبه.
وجأشُ النَّفسِ: رُواع القلبِ إذا اضطرب عند الفزع، يقال: إنه لواهي الجأشِ، فإذا ثبت، قيل: إنه لرابطُ الجَأشِ.
جشأ:
جَشَأَتِ الغنمُ، وهو صوت يخرجُ من حُلُوقِها، قال امرؤ القيس:
إذا جشأت سمعتَ لها ثُغاءَ		كأنَّ الحيَّ صبَّحهُم نَعِـيُّ
ومنه اشتقَّ تجشأتُ، والاسم الجُشاءُ، وهو تنفُّسُ المعِدةِ عند الامتلاءِ.
وقوسٌ جَشءٌ، أي ذاتُ إرنانٍ في صوتها، وقسيَّ أجشاءُ وجشآتُ، قال:
في كفَّع جَشءٌ أجشٌ وأقطعُ
جوش:
يقال: مضى من الليلِ جَوش، وهو قريبٌ من ثُلُثٍه

##### Türkçe

باب **الشين** و**الجيم** و**وايء** معهما
**شجو**:
**الشَّجو**: kederdir; ve ona keder isabet etti; onu kederlendirir, **شجواً**; o hâlde o **شَجٍ**’dir; yani kaygılıdır.
Ve meselde: “Vay hâline **الشَّجي**’nin, **الخلي**’den (yana)”; **الشَّجي** hafifletilmiştir; bazısı da ikisini birden şeddeler de şöyle der: “Vay hâline **الشّجيِّ**’nin, **الجَليِّ**’den (yana)”; ve o, mef‘ûl mânasında fa‘îl’dir.
Süleyman b. Yezîd dedi:
Ve “Bana keder kederlendirdi” dilinde dedi ki:		Bana bir haber geldi de beni kederlendirdi
Ve **الشَّجا** (maksûr), yaratılışta takılıp kalan şeydir: keder boğuntusundan yahut bir çubuktan veya benzerinden; fiil: **شجي**; bununla **يشجي**; şiddetli **شجىً** (ile); ve **الشَّجا**: o şeyin adıdır; dedi ki:
Ve beni onun boğazında **الشَجَا** gibi görür		çıkarması güçtür; çekilip çıkarılmaz
Ve **مفازةٌ شجواءُ**: yani geçidi zor, mühim (bir) yer.
Ve **رجلٌ شجوجى**: yani iki bacağı uzun, sırtı kısa (olan).
Ve saksağana **شجوجى** denir; dişisi **الهاء** ile.
Ve denir ki: falan kimse **شَجوَه**’unu ağladı; ve güvercin **شجُوها**’sını çağırdı.

**وشج**:
Ve damarlar ve dallar **وشَجَتِ**; ve her şey ki birbirine dolaşır, o **واشجٌ**’dir; ve gerçekten **وشَجَ**; **سَشِجُ**; **وَشيجاً**.
Ve **الوَشيجُ**, **القَنَا** ve **القَصَب**’dan, yerde enlemesine, dolanmış olarak biten (şey)dir; bir kısmı bir kısmının içine girmiştir; ve o, **القَنَا**’dan en sert olanıdır; dedi ki:
Ve aramızdaki akrabalıklar **واشِجـاتٌ**		sıkı bir bağ ile kuvvetleri sağlamlaştırılmıştır
Ve **الوَشيجةُ**: lif(ten bir şey)dir; kuvvet (ipleri) onunla örülür, sonra iki tahta arasına gerilir; onunla biçilmiş buğday taşınır; ve iki tahta arasındaki ağdan ona benzeyen her şey **وشيجةٌ**’dir; **الكسيح** ve benzeri gibi.
Ve o, ayrıca, içinde toprak ve çamur taşınan şeydir.
Ve **الموشَّجُ**: bir kısmı bir kısmının içine girmiş olan iştir; el-‘Accâc dedi ki:
Bir hâlden bir hâle, **المُشَّجا**’yı çevirip durur
Ve gerçekten onun kalbinde işler ve kederler **وشجت**.
Ve **الأشَجُّ**, **الأشقِّ**’den daha çok kullanımdadır; ikisi birdir; ve onun iştikakı **المُعجمةِ**’dendir; ve o, bir ilacın adıdır.
Zâide dedi: o, **الأسجُّ**’dür **بالسِّين**; ve **الشين**’i inkâr etti.

**جيش**:
**الجَيشُ**: bir savaş ve benzeri için yürüyen askerlerdir.
Ve **الجيشُ**: tencerenin kaynamasıdır; ve kaynayan her şey **يجيشُ**; hatta keder ve göğüsteki boğuntu bile.
Ve deniz, kabarıp da ona binmek mümkün olmadığında **يجيشُ**.
Ve **جأشُ النَّفسِ**: korku anında çalkalandığında kalbin ürpermesidir; denir ki: o, **واهي الجأشِ**’tir; sabit olunca denir ki: o, **رابطُ الجَأشِ**’tir.

**جشأ**:
Koyunlar **جَشَأَتِ**; bu, boğazlarından çıkan bir sestir; İmru’ul-Kays dedi ki:
Ne zaman **جشأت** (olsalar) onların meleyişini işitirsin		sanki o kavme sabahleyin bir ölüm habercisi gelmiştir
Ve ondan **تجشأتُ** türetilmiştir; isim **الجُشاءُ**’dır; o, doluluk anında midenin soluk almasıdır.
Ve **قوسٌ جَشءٌ**: yani sesinde **إرنانٍ** sahibi (olan); ve yaylar: **أجشاءُ** ve **جشآتُ**; dedi ki:
Bir **كفَّع** içinde **جَشءٌ**; **أجشٌ** ve **أقطعُ**

**جوش**:
Denir ki: geceden **جَوش** geçti; ve o, onun üçte birine yakındır.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%8A%D8%B4/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

جاشَتِ القِدْرُ تَجيشُ: أَيْ غَلَتْ. وَجاشَتْ نَفْسي: أَيْ غَثَتْ. وَيُقالُ: دارَتْ لِلْغَثَيَانِ. فَإنْ أَرَدْتَ أَنَّها ارْتَفَعَتْ مِنْ حُزْنٍ أَوْ فَزَعٍ قلت: جَشَأَتْ. وَجَاشَ الْوادي: زَخَرَ وامتَدَّ جِداً. والجَيْشُ: واحِدُ الجُيوشِ. يقالُ: جَيَّشَ فُلانٌ، أَيْ جَمَعَ الجُيوشَ. واسْتَجاشَهُ: أَيْ طَلَبَ مِنْهُ جَيْشاً.

##### Türkçe

**جاشَتِ القِدْرُ تَجيشُ**: yani kaynadı. Ve **جاشَتْ نَفْسي**: yani midesi bulandı. Ve denilir: **دارَتْ لِلْغَثَيَانِ**. Şayet onun hüzünden yahut korkudan yükseldiğini kast edersen, şöyle dersin: **جَشَأَتْ**. Ve **جَاشَ الْوادي**: coştu ve çokça uzadı. Ve **الجَيْشُ**: **الجُيوشِ**’un biridir. Denilir: **جَيَّشَ فُلانٌ**; yani orduları topladı. Ve **اسْتَجاشَهُ**: yani ondan bir ordu istedi.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%8A%D8%B4/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الجيم والياء وما يثلثهما)
(جيأ) الجيم والياء والهمزة كلمتان من غير قياس بينهما. يقال جاء يجيء مجيئاً. ويقال جاءاني([1]) فجِئْتُه، أي غالبني بكثْرة المجيء [فغلبته([2])]. والجَيْئَة: مصدر جاء([3]). والجِئَةُ: مجتمع الماء حَوَالي الحِصْنِ وغيره. ويقال هي جيئة بالكسر والتثقيل.
(جيب) الجيم والياء والباء أصلٌ يجوز أن يكون من باب الإبدال. فالجَيْبُ جَيب القميص. يقال جِبْتُ القميص قوّرت جَيْبه، وجَيَّبْتُه جعلت له جَيباً.
وهذا يدلُّ أنّ أصله واو، وهو بمعنى خَرقْت([4]). وقد مضى ذكره.
(جيد) الجيم والياء والدال أصلٌ واحد، وهو العُنُق. يقال جِيدٌ وأجْيادٌ. والجَيَد: طولُ الجِيد. والجَيْداء: الطَّويلة الجِيد. وأما قول الأعشى :
* رجالَ إيادٍ بأجْيَادِها([5]) *
فيقال إنّها معربة وإنه أراد الأكسية([6]).
(جير) الجيم والياء والراء كلمةٌ واحدة. جَيْرِ بمعنى حَقّاً. قال:
وقالت قد أَسِيتَ فقلتُ جَيْرٍ *** أَسِيٌّ إنَّه من ذاكِ إنَّه([7])فأمّا الجَيّار، وهو الصَّاروج، فكلمة مُعرَّبة. قال الأعشى:
* بطين وجَيّارٍ وكِلْسٍ وقَرْمَدِ([8]) *
وأما الجائر فَمَا يجدُه الإنسانُ في صدره من حرارةِ غيظٍ أو حزن؛ فهو من باب الواو، وقد مضى ذكره.
(جيز) الجيم والياء والزاء أصل يائه([9]) واو، وقد مضى ذِكرُه.
(جيس) الجيم والياء والسين أصل يائه واو، وقد مضى ذكرُه.
 (جيش) الجيم والياء والشين أصلٌ واحد، وهو الثَّوَران والغَلَيان. يقال جاشت القِدْرُ تجيش جَيْشاً وجَيَشاناً. قال:
وجاشَتْ بهم يوماً إلى الليل قِدْرُنا *** تصكُّ حَرَابِيَّ الظُّهُورِ وتَدْسَعُ([10])ومنه قولهم: جاشَتْ نَفْسُه، كأنّها غلَتْ. والجيش معروفٌ، وهو من الباب، لأنها جماعةٌ تَجِيش.
(جيض) الجيم والياء والضاد كلامٌ قليلٌ يدلُّ على جنسٍ من المشي([11]). يقال مشى مِشيةً جِيَضّاً([12])، وهي مِشْيةٌ فيها اختيال. وجاضَ يَجِيض، إذا مَرَّ مرورَ الفارِّ.
(جيل) الجيم والياء واللام يدلُّ على التجمّع. فالجِيل الجماعة. والجيل هذه الأُمَّة، وهم إخوان الدَّيْلَم، ويقال إيَّاهم أراد امرؤ القيس في قوله:
أطافَتْ به جِيلاَنُ عند جِدَادِه *** ورُدّد فيه الماءُ حَتّى تَحَيَّرا([13])وأما الجَيألُ، وهي الضَّبُع، فليست من الباب.
---------------------
([1]) في الأصل والمجمل: "جاءني" تحريف صوابه في اللسان. وقد خطأ صاحب القاموس الجوهري في "جاءاني" هذه، وقال: إن الصواب جايأني. ونقل الزبيدي عن ابن سيده أن ما ذكره الجوهري صحيح سماعاً، وإن كان "جاياني" هو القياس.
([2]) التكملة من المجمل واللسان والقاموس.
([3]) من المصادر التي جاءت على بناء اسم المرة وليست منه، مثل الرجفة والرحمة. والاسم الجيئة بالكسر.
([4]) في الأصل : "من خرقت".
([5]) صدره كما في ديوان الأعشى 53 واللسان (جلد، جود، جيد) والمعرب 112:
* وبيداء تحسب آرامها *
          ويروى: "بأجلادها" و"بأجمادها".
([6]) قالوا: إنها معربة من "الجودياء" بمعنى الكساء. و"الجوديا" آرامية. انظر أدي شير 48.
([7]) البيت في اللسان (أسى) برواية: "إنني من ذاك إني". وروي في المغني لابن هشام برواية ابن فارس. انظر شرح شواهد المغني 125.
([8]) صدره كما في ديوان الأعشى 131: * فأضحت كبنيان التهامي شاده *
([9]) في الأصل، بابه.
([10]) لأوس بن حجر في ديوانه 11 واللسان (حرب). وحرابي الظهور: لحومها، جمع حرباء. وفي الأصل: "تصل"، صوابه بالكاف كما في الديوان واللسان.
([11]) في الأصل: "الشيء".
([12]) يقال: مشية جيض كهجف، وجيضى بوزن ما قبلها مع القصر.
([13]) ديوان امرئ القيس 92 واللسان (جيل).

ـ

##### Türkçe

(باب **الجيم** و**الياء** ve **ما يثلثهما**)
(**جيأ**) **الجيم** ve**الياء** ve **الهمزة** kıyassız olarak aralarında (bağlantı) bulunmayan iki kelimedir. Denir: **جاء** **يجيء** **مجيئاً**. Ve denir: **جاءاني**; sonra ben ona **فجِئْتُه**; yani o, gelişin çokluğu ile bana galip geldi [ben de ona galip geldim]. Ve **الجَيْئَة**: **جاء**’ın mastarıdır. Ve **الجِئَةُ**: kalenin ve başkasının çevresinde suyun toplandığı yer. Ve denir: o, kesre ile ve teşdîd ile **جيئة**’dir.

(**جيب**) **الجيم** ve**الياء** ve **الباء** bir asıldır; ibdâl babından olması caizdir. Artık **الجَيْبُ**: gömleğin yakası/açıklığıdır. Denir: **جِبْتُ** gömleği; **جَيْبه**’ini oydum. Ve **جَيَّبْتُه**: ona bir **جَيباً** yaptım.

Bu, aslının **واو** olduğunu gösterir; ve o, “**خَرقْت**” manasındadır. Onun zikri geçmişti.

(**جيد**) **الجيم** ve**الياء** ve **الدال** tek bir asıldır; o da boyundur. Denir: **جِيدٌ** ve **أجْيادٌ**. Ve **الجَيَد**: **الجِيد**’in uzunluğudur. Ve **الجَيْداء**: **الجِيد**’i uzun olan (kadın). Ama A‘şâ’nın sözü:
* رجالَ إيادٍ بأجْيَادِها *
hakkında denir ki: o, mu‘arrebdir ve o, **الأكسية**’yi kastetmiştir.

(**جير**) **الجيم** ve**الياء** ve **الراء** tek bir kelimedir. **جَيْرِ** “hakikaten” manasındadır. Dedi ki:
وقالت قد أَسِيتَ فقلتُ جَيْرٍ *** أَسِيٌّ إنَّه من ذاكِ إنَّه
Ama **الجَيّار**; o **الصَّاروج**dur; mu‘arreb bir kelimedir. A‘şâ dedi:
* بطين وجَيّارٍ وكِلْسٍ وقَرْمَدِ *
Ama **الجائر** ise: insanın göğsünde bulduğu, öfke yahut hüzün hararetindendir; o **الواو** babındandır; onun zikri geçmişti.

(**جيز**) **الجيم** ve**الياء** ve **الزاء**; **يائه**’inin aslı **واو**dur; onun zikri geçmişti.

(**جيس**) **الجيم** ve**الياء** ve **السين**; **يائه**’inin aslı **واو**dur; onun zikri geçmişti.

(**جيش**) **الجيم** ve**الياء** ve **الشين** tek bir asıldır; o da kabarma ve kaynamadır. Denir: **جاشت** **القِدْرُ** **تجيش** **جَيْشاً** ve **جَيَشاناً**. Dedi:
وجاشَتْ بهم يوماً إلى الليل قِدْرُنا *** تصكُّ حَرَابِيَّ الظُّهُورِ وتَدْسَعُ
Ve ondan onların sözü: **جاشَتْ** **نَفْسُه**; sanki kaynamış gibi. Ve **الجيش** bilinen (şey)dir; ve o, babdandır; çünkü o, **تَجِيش** eden bir topluluktur.

(**جيض**) **الجيم** ve**الياء** ve **الضاد** az bir sözdür; yürüyüşten bir cinsi gösterir. Denir: **مشى** bir yürüyüşle **جِيَضّاً**; ve o, içinde salınma bulunan bir yürüyüştür. Ve **جاضَ** **يَجِيض**: kaçanın geçişi gibi geçip gittiği zaman.

(**جيل**) **الجيم** ve**الياء** ve **اللام** toplanmaya delalet eder. Artık **الجِيل**: topluluktur. Ve **الجيل** bu ümmettir; ve onlar **الدَّيْلَم**’in kardeşleridir. Ve denir: İmru’ul-Kays şu sözünde onları kastetmiştir:
أطافَتْ به جِيلاَنُ عند جِدَادِه *** ورُدّد فيه الماءُ حَتّى تَحَيَّرا
Ama **الجَيألُ**, o **الضَّبُع**dır; babdan değildir.

---------------------
([1]) Asılda ve **المجمل**’de: “**جاءني**”; **اللسان**’da doğrusu olanı tahriftir. Ve **القاموس** sahib(i), **الجوهري**’yi bu “**جاءاني**”de hatalı saydı ve dedi ki: doğrusu **جايأني**’dir. Ve **الزبيدي**, **ابن سيده**’den nakletti ki: **الجوهري**’nin zikrettiği işitme bakımından doğrudur; her ne kadar “**جاياني**” kıyas olsa da.

([2]) Tamamlama **المجمل** ve **اللسان** ve **القاموس**’tandır.

([3]) Bir kere oluş ismi kalıbı üzere gelen, ondan olmayan masdarlardandır; **الرجفة** ve **الرحمة** gibi. İsim, kesre ile **الجيئة**’dir.

([4]) Asılda: “**من خرقت**”.

([5]) Onun ilk mısraı, **ديوان الأعشى** 53 ve **اللسان** (**جلد**، **جود**، **جيد**) ve **المعرب** 112’de olduğu gibidir:
* وبيداء تحسب آرامها *
          Ve rivayet olunur: “**بأجلادها**” ve “**بأجمادها**”.

([6]) Dediler ki: o, “**الجودياء**”dan mu‘arrebtir; **الكساء** manasında. Ve “**الجوديا**” Ârâmîcedir. Bak: **أدي شير** 48.

([7]) Beyit, **اللسان** (**أسى**)da “**إنني من ذاك إني**” rivayetiyle (gelmiştir). Ve **المغني**’de **ابن هشام** için, **ابن فارس** rivayetiyle rivayet edilmiştir. Bak: **شرح شواهد المغني** 125.

([8]) Onun ilk mısraı, **ديوان الأعشى** 131’de olduğu gibidir: * فأضحت كبنيان التهامي شاده *

([9]) Asılda: onun babı.

([10]) **أوس بن حجر**’indir; **ديوانه** 11 ve **اللسان** (**حرب**)dadır. Ve **حرابي الظهور**: onların etleridir; **حرباء**’ın çoğulu. Ve asılda: “**تصل**”; doğrusu kâf iledir; **الديوان** ve **اللسان**’da olduğu gibi.

([11]) Asılda: “**الشيء**”.

([12]) Denir: **مشية جيض**; **هجف** gibi. Ve **جيضى**, ondan öncekinin vezni üzere, kısaltma ile.

([13]) **ديوان امرئ القيس** 92 ve **اللسان** (**جيل**).

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%8A%D8%B4/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ج ي ش
جاشـت القدر واستجاشت‏:‏ غلت‏.‏
وكأن صدره مرجل جياش‏.‏
وجيش فلان‏:‏ جمع جيشاً‏.‏
واستجاش الأمير من مكان كذا‏:‏ طلب الجيوش‏.‏
ومن المجاز‏:‏ جاش البحر بالأمواج‏.‏
وإن صدره ليجيش عليّ بالغلّ‏.‏
وجاشت إليه نفسه‏.‏
قال ذو الرمة‏:‏ تجيش إليّ النفس في كـل دمنـة لمىً ويرتاح الفؤاد المشوّق وجاشت الحرب بينهم‏.‏
قال‏:‏ تجيـش علينـا قدرهـم فنديمهـا ونهنؤهـا عنا إذا حميها غلا وفرس جياش العنان‏.‏
قال حسان‏:‏ تعادى بنا أفراسنا كـل شطبـة عنـود وجياش العنان مناقل

##### Türkçe

ج ي ش
**جاشت القدر** ve **استجاشت**: kaynadı.
Ve sanki onun göğsü **مرجل جياش**.
**وجيش فلان**: bir ordu topladı.
**واستجاش الأمير من مكان كذا**: orduları talep etti.
Mecazdan: **جاش البحر بالأمواج**: deniz dalgalarla kabardı.
Ve şüphesiz onun göğsü bana karşı kinle **ليجيش**.
**وجاشت إليه نفسه**: nefsi ona meyletti.
Zü’r-Rumme dedi:
**تجيش إليّ النفس في كـل دمنـة لمىً ويرتاح الفؤاد المشوّق**
**وجاشت الحرب بينهم**: savaş aralarında kızıştı.
Dedi:
**تجيـش علينـا قدرهـم فنديمهـا ونهنؤهـا عنا إذا حميها غلا**
Ve **فرس جياش العنان**.
Hassân dedi:
**تعادى بنا أفراسنا كـل شطبـة عنـود وجياش العنان مناقل**

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%8A%D8%B4/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

جاشَت النفسُ تَجِيش جَيْشاً وجُيوشاً وجَيَشاناً: فاظَتْ. وجاشَتْ نفسِي جَيْشاً وجَيشاناً: غَثَتْ أَو دارَتْ لِلْغَّثَيان، فإِن أَردْتَ أَنها ارتفعَت من حُزن أَو فزَع قُلت: جَشَأَت. وفي الحديث: جاؤوا بِلَحْم فتَجَيَّشَتْ أَنفُسُ أَّصحابِه أَي غَثَتْ، وهو من الارتفاع كأَنَّ ما في بطونهم ارتفع إِلى حُلوقهم فحَصل الغَثْيُ. وجاشت القِدْر تجِيش جَيْشاً وجَيَشاناً: غَلَت، وكذلك الصدْرُ إِذا لم يَقْدر صاحبه على حَبْس ما فيه. التهذيب: والجَيشان جَيَشان القِدْر. وكلّ شيء يَغْلي، فهو يَجِيش، حتى الهَمّ والغُصَّة في الصدْر؛ قال ابن بري: وذكر غير الجوهري أَنَّ الصحيح جاشت القِدْر إِذا بَدَأَتْ أَن تَغْلي ولم تَغْلِ بعْدُ؛ قال: ويشهد بصحة هذا قول النابغة الجعدي:
تَجيشُ علينا قِدْرهم فنُدِيمُها،
ونَفْثَؤُها غَنَّا إِذا حَمْيُها غلى
أَي نُسكِّنُ قِدْرَهم، وهي كناية عن الحرب، إِذا بدأَت أَن تغلي، وتسكينها يكون إِما بإِخراج الحطب من تحت القدرِ أَو بالماء البارد يُصَبُّ فيها، ومعنى نديمها نُسَكّنها؛ ومنه الحديث: لا يَبُولَنَّ أَحدكم في الماء الدائم أَي الساكن، ثم قال: ونَفْثَؤُها عنَّا إِذا غلت وفارت وذلك بالماء البارد. وفي حديث الاسْتِسقاء: وما يَنزِل حتى يَجِيشَ كلُّ مِيزابٍ أَي يتدَفَّق ويجري بالماء. ومنه الحديث: ستكُون فِتْنة لا يَهْدأْ منها جانبٌ إِلا جاشَ منها جانب أَي فارَ وارتفع. وفي حديث علي. رضوان اللَّه عليه، في صفة النبي، صلى اللَّه عليه وسلم: دامِغ جَيْشاتِ الأَباطِيل؛ هي جمع جَيْشة وهي المرَّة من جاشَ إِذا ارتفع. وجاشَ الوادي يَجِيش جَيشاً: زَخَر وامتدَّ جدّاً. وجاشَ البحر جَيشاً: هاجَ فلم يُسْتَطع رُكوبُه. وجاشَ الهمُّ في صدْره جيْشاً: مُثِّلَ بذلك. وجاشَ صدْرُه يَجِيش إِذا غَلى غَيْظاً ودَرَداً. وجاشتْ نفْس الجبان وجَأَشت إِذا همَّت بالفرار. وفي حديث البراء بن مالك: وكأَنَّ نفْسي جاشَت أَي ارتاعت وخافت. وجأْش النفس: رُوَاعُ القَلب إِذا اضطرب، مذكور في جأَش.
والجَيْش: واحد الجُيُوش. والجَيش: الجُنْد، وقيل: جماعة الناس في الحَرْب، والجمع جيوش. التهذيب: الجَيْش جُنْد يسيرون لحرب أَو غيرها. يقال: جَيَّش فلان أَي جمع الجيوش، واسْتَجاشَه أَي طَلب منه جيشاً. وفي حديث عامر بن فُهَيرة: فاسْتَجاشَ عليهم عامرُ بن الطفَيل أَي طَلب لهم الجيشَ وجمَعَه عليهم.
والجِيشُ: نباتٌ له قُضْبان طِوالٌ خُضْرٌ وله سَنِفَةٌ كثيرة طِوال ممْلوءة حَبّاً صِغاراً، والجمع جيوش.
وجَيْشان: موضع معروف؛ وقوله أَنشده ابن الأَعرابي:
قامت تَبَدَّى لك في جَيْشانِها
لم يفسره، قال ابن سيده: وعندي أَنه أَراد في جَيَشانها أَي قُوَّتِها وشبابِها فسكَّن للضرورة، وسيأْتي تفسير قولهم فلان عيش وجيش في موضعه. وذات الجَيْش: موضع؛ قال أَبو صخر الهذلي:
لِلَيْلى بِذات البَيْن دارٌ عَرفتُها،
وأُخْرَى بذات الجَيْش آياتُها سَفْر

##### Türkçe

**جاشَت** nefis **تَجِيش** **جَيْشاً** ve **جُيوشاً** ve **جَيَشاناً**: taştı. Ve **جاشَتْ**
nefsim **جَيْشاً** ve **جَيشاناً**: bulandı yahut kusuntu için döndü; eğer istediysen
(onun) hüzünden yahut korkudan yükseldiğini, dersin: **جَشَأَت**. Ve hadiste: geldiler
et ile, derken onun ashabının nefisleri **تَجَيَّشَتْ** yani bulandı; ve o, yükselmeden (gelir), sanki
karınlarındakiler boğazlarına yükseldi de bulantı meydana geldi. Ve **جاشت** tencere **تجِيش**
**جَيْشاً** ve **جَيَشاناً**: kaynadı; ve aynı şekilde göğüs, sahibi içindekini tutmaya güç yetiremediği zaman.
**التهذيب**: ve **الجَيشان** tencerenin **جَيَشان**’ıdır. Ve her şey kaynar, o hâlde o
**يَجِيش**; hatta göğüsteki keder ve boğaz düğümlenmesi bile; İbn Berrî dedi: ve Cevherî’den başkası zikretti ki
doğrusu: tencere **جاشت**; kaynamaya başlaması hâlinde, henüz kaynamamışken; dedi:
ve bunun doğruluğuna Nâbiga el-Ca‘dî’nin sözü şahitlik eder:
تَجيشُ علينا قِدْرهم فنُدِيمُها،
ونَفْثَؤُها غَنَّا إِذا حَمْيُها غلى
Yani tencerelerini sakinleştiririz; ve o, savaştan kinayedir; kaynamaya başladığı zaman,
ve onu sakinleştirmek ya tencerenin altından odunu çıkarmakla yahut içine soğuk su dökülmekle olur; ve **نديمها**’nın manası: onu sakinleştiririz; ve ondan hadis: sizden biriniz durgun suya bevletmesin, yani sakin (suya); sonra dedi: ve **نَفْثَؤُها** bizden, kaynadığı ve taştığı zaman; ve bu,
soğuk su iledir. Ve yağmur duası hadîsinde: inmez, ta ki her oluk **يَجِيشَ** edinceye kadar,
yani fışkırır ve su ile akar. Ve ondan hadis: bir fitne olacaktır; ondan bir taraf sükûnet bulmaz, ancak ondan bir taraf **جاشَ** eder; yani kaynadı ve yükseldi. Ve Ali hadîsinde, Allah’ın rızası onun üzerine olsun, Peygamber’in sıfatında, Allah’ın salâtı ve selâmı onun üzerine olsun: bâtılların **جَيْشاتِ**’ini ezici; o, **جَيْشة**’nin cem‘idir; ve o, **جاشَ**’tan bir keredir, yükseldiği zaman. Ve vadi **جاشَ** eder **يَجِيش**
**جَيشاً**: kabardı ve pek çok uzadı. Ve deniz **جاشَ** **جَيشاً**: coştu da ona binmek mümkün olmadı.
Ve keder onun göğsünde **جاشَ** eder **جيْشاً**: bununla temsil edildi. Ve göğsü **جاشَ** eder **يَجِيش**;
öfkeyle ve kinle kaynadığı zaman. Ve korkağın nefsi **جاشتْ** ve **وجَأَشت**; kaçmaya niyet ettiği zaman.
Ve Berâ b. Mâlik hadîsinde: sanki nefsim **جاشَت**; yani ürktü ve korktu.
**وجأْش النفس**: kalbin korkusu; çalkalandığı zaman; **جأَش** maddesinde zikredilmiştir.

Ve **الجَيْش**: **الجُيُوش**’un teki. Ve **الجَيش**: asker; ve denildi: savaşta insanların topluluğu; ve cem‘i **جيوش**.
**التهذيب**: **الجَيْش** bir savaşa yahut başkasına yürüyen askerdir. Denir: falan **جَيَّش**; yani orduları topladı; ve onu **اسْتَجاشَه**; yani ondan bir ordu istedi. Ve Âmir b. Fuhayra hadîsinde: derken Âmir b. Tufeyl onların üzerine **فاسْتَجاشَ**; yani onlar için ordu istedi
ve onu onların üzerine topladı.

Ve **الجِيشُ**: uzun yeşil dalları olan bir bitkidir; ve onun çokça uzun **سَنِفَةٌ**’si vardır, küçük tanelerle dolu; ve cem‘i **جيوش**.

Ve **جَيْشان**: bilinen bir yerdir; ve İbnü’l-A‘râbî’nin okuduğu sözü:
قامت تَبَدَّى لك في جَيْشانِها
onu açıklamadı. İbn Sîde dedi: ve benim yanımda o, **جَيَشانها**’da, yani onun kuvvetinde
ve gençliğinde demek istedi; zaruret için sükûn verdi; ve “falan **عيش** ve **جيش**” sözlerinin tefsiri kendi yerinde gelecektir.

Ve **ذات الجَيْش**: bir yer; Ebû Sahr el-Hüzelî dedi:
لِلَيْلى بِذات البَيْن دارٌ عَرفتُها،
وأُخْرَى بذات الجَيْش آياتُها سَفْر

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%8A%D8%B4/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ج ي ش * * الجَيْشُ * واحد * الجُيُوشِ * و * جَيَّشَ * فلان * تجيِيشا * أي جمع الجيوش و * استجاشهُ * طلب منه جيشا

##### Türkçe

* **ج ي ش** * * **الجَيْشُ** * **واحد** * **الجُيُوشِ** * و * **جَيَّشَ** * فلان * **تجيِيشا** * yani orduları topladı; ve * **استجاشهُ** * ondan bir ordu istedi.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%8A%D8%B4/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

جاش البحر بالأمواج، فلم يستطع ركوبه، وهو مجاز، وجاش القدر وغيرهما يجيش جيشا، وجيوشا، وجيشانا، محركة: غلى وفي التهذيب: والجيشان: جيشان القدر، وكل شئ يغلي فهو يجيش، حتى الهم والغصة في الصدر، قال ابن بري: وذكر غير الجوهري أن الصحيح جاشت القدر، إذا بدأت أن تغلي ولم تغل بعد. وجاشت العين: فاضت بالدموع. وجاش الوادي يجيش جيشا: زخر وامتد جدا. ومن المجاز: جاشت النفس: غثت، أو دارت للغثيان، كتجيشت، وفي الحديث جاءوا بلحم فتجيشت أنفس أصحابه أي غثت، وهو من الارتفاع، كأن ما في بطونهم ارتفع إلى حلوقهم، فحصل الغثي، ويروى بالحاء أيضا: أي فزعت ونفرت، وقال الجوهري: فإن أردت أنها ارتفعت من حزن أو فزع قلت: جشأت. والجائشة: النفس، ومنهم من ذكره في الهمز. والجيش، واحد الجيوش: الجند. وقيل: جماعة الناس في الحرب أو السائرون لحرب أو غيرها، كما في التهذيب. وأبو الجيش: ماجد بن علي ومحمد بن جيش: محدثان، الأخير سمع أبا جعفر الطحاوي. وعبد الصمد بن أحمد بن أبي الجيش: مقرئ العراق، سمع أبوه أحمد من ابن كليب. وجيش بن محمد: مقرئ نافعي، منسوب إلى قراءة نافع، قال الحافظ: وقد أقرأ بمصر. وذات الجيش، أو أولات الجيش: واد قرب المدينة، على ساكنها أفضل الصلاة والسلام، وفيه انقطع عقد عائشة، رضي الله عنها، في حديث طويل، أخرجه الشيخان، وقال أبو صخر الهذلي:
  لليلى بذات البين دار عرفتـهـا                      وأخرى بذات الجيش آياتها سفر

  والجيش: بالكسر: نبات طويل، له قضبان خضر طوال، وله سنفة كثيرة طوال مملوءة حبا صغارا، والسنفة هي الخرائط الطوال، قال أبو حنيفة الدينوري: أرانيه بعض الأعراب، فإذا هو النبت الذي يقال فارسيته شلميز، بكسر فتشديد لام مكسورة، قال: وهو من الأعشاب. وجيشان: خطة بالفسطاط عرفت بالجيشانيين من حمير، وهي الآن خراب. وجيشان: مخلاف باليمن، نسب إلى بني جيشان، من آل ذي رعين، وقال ابن الكلبي: هو رجل من حمير، ليس بممتنع، كما أن خولان اسم لرجل، ثم غلب على مرحلة من اليمن. وجيشان: لقب عبدان، بالباء، ابن حجر بن ذي رعين، وإليه ينسب الجيشانيون باليمن وبزبيد، منهم بقية إلى الآن. وأبو تميم عبد الله بن مالك الجيشاني: تابعي كبير من أهل اليمن، هاجر من اليمن زمن عمر، وسمع منه، ومن علي، وتلا علي معاذ، رضي الله تعالى عنهم، وعنه بكر بن سوادة، وكعب بن علقمة، وعبد الله بن هبيرة، وكان من العابدين، مات سنة 77، قاله الذهبي في الكاشف. وفاته: أبو سالم سفيان بن هانئ الجيشاني: تابعي، روى عن أبي ذر، وعقبة بن عمرو، وعنه ابنه سالم، مات بالإسكندرية، وابنه مات بدمنهور، وقد ألفت في تحقيق حاله رسالة صغيرة. والجياش، ككتان: الفرس الذي إذا حركته بعقبك جاش، أي ارتفع وهاج، قال امرؤ القيس يصف فرسا:
  على الذبل جياش كأن اهتزامه                      إذا جاش فيه حميه غلي مرجل وجياش: جد لمحمد بن علي ابن طرخان بن عبد الله، أبي محمد الحافظ البيكندي البلخي، وهذا تصحيف من المصنف، والصواب أنه بالجيم والموحدة، كما سبق. والعجب أنه وصفه أولا بالمحدث، وهنا بالحافظ، وسيأتي له أيضا مثل ذلك في ح ب ش. فليتنبه لذلك. ومما يستدرك عليه: جاشت الحرب بينهم إذا بدأت أن تغلي، وهو مجاز. وجاش الميزاب: تدفق وجرى بالماء. وجيشات الأباطشيل: جمع جيشة، وهي المرة من جاش، إذا ارتفع. وجاش الهم في صدره، وجاش صدره، إذا غلى غيظا. وجاشت نفس الجبان، وجأشت: إذا همت بالفرار، وقيل: ارتاعتء. وجيش فلان: جمع الجيوش. واستجاشه: طلب منه جيشا. وقد أنشد ابن الأعرابي: قامت تبدي لك في جيشانها. أي قوتها وشبابها، سكن للضرورة، قاله ابن سيده. وجيشان أيضا: ملاحة باليمن، ذكره الصاغاني بعد ذكر المخلاف.

##### Türkçe

**جاش** deniz dalgalarla kabardı; artık ona binmeye güç yetiremedi; bu mecazdır. Ve **جاش** kazan ve başkaları **يجيش** **جيشا** ve **جيوشا** ve **جيشانا** (harekeli): kaynadı. Ve **التهذيب**’de: ve **الجيشان**: kazanın kaynamasıdır; ve kaynayan her şey **يجيش**’tir; hatta göğüsteki keder ve boğaz düğümlenmesi de. İbn Berrî dedi: el-Cevherî’den başkasının, doğrusunun **جاشت القدر** olduğunu zikretti; kaynamaya başladığı ve henüz kaynamadığı zaman. Ve **جاشت العين**: gözyaşlarıyla taştı. Ve **جاش الوادي يجيش جيشا**: coştu ve çokça uzayıp yayıldı. Ve mecazdan: **جاشت النفس**: midesi bulandı; yahut bulantı için döndü; **كتجيشت** gibi. Ve hadiste: “Et getirdiler de ashabının nefisleri **فتجيشت**” yani midesi bulandı; ve bu, yükselmedendir; sanki karınlarındakiler boğazlarına yükseldi de bulantı meydana geldi. Ve **بالحاء** ile de rivayet olunur: yani korktu ve ürküp kaçındı. El-Cevherî dedi: Eğer onun hüzünden yahut korkudan yükseldiğini kast edersen, **جشأت** dersin. Ve **الجائشة**: nefistir; onlardan kimi onu hemzede zikretti. Ve **الجيش**; **الجيوش**’un teki: askerdir. Ve denildi: savaşta insanların topluluğu; yahut savaşa veya başkasına gidenler; **التهذيب**’de olduğu gibi. Ve Ebû’l-**جيش**: Mâcid b. Alî ve Muhammed b. **جيش**: iki muhaddistir; sonuncusu Ebû Ca‘fer et-Tahâvî’yi işitti. Ve Abdüssamed b. Ahmed b. Ebî’l-**جيش**: Irak kurrâsıdır; babası Ahmed, İbn Küleyb’den işitti. Ve **جيش** b. Muhammed: Nâfi‘î bir kurrâdır; Nâfi‘ kıraatına nisbetlidir; Hâfız dedi: Mısır’da okutmuştur. Ve **ذات الجيش** yahut **أولات الجيش**: Medine yakınında bir vadidir—üzerinde oturana en faziletli salât ve selâm olsun—; uzun bir hadiste, Âişe’nin, Allah ondan razı olsun, gerdanlığı orada koptu; iki şeyh onu çıkardı. Ebû Sahr el-Hüzelî dedi:
  لليلى بذات البين دار عرفتـهـا                      وأخرى بذات الجيش آياتها سفر

Ve **الجيش**: kesre ile: uzun bir bitkidir; onun uzun yeşil dalları vardır; ve onun çokça uzun, küçük tanelerle dolu **سنفة**’si vardır; ve **السنفة** uzun torbalardır. Ebû Hanîfe ed-Dîneverî dedi: Bedevîlerden biri onu bana gösterdi; bir de baktım ki o, Farsçası **شلميز** denilen bitkidir; kesre ile, sonra kesreli **لام**’ın şeddelenmesiyle. Dedi: ve o, otlardandır. Ve **جيشان**: Fustat’ta, Himyer’den **الجيشانيين** ile bilinen bir mahalledir; şimdi haraptır. Ve **جيشان**: Yemen’de bir **مخلاف**tır; **بني جيشان**’a nisbet edilmiştir; **آل ذي رعين**’dendir. İbnü’l-Kelbî dedi: O, Himyer’den bir adamdır; imkânsız değildir; nitekim **خولان** bir adamın adıdır; sonra Yemen’den bir menzile galip geldi. Ve **جيشان**: **الباء** ile, Zî Ru‘ayn’ın oğlu Hacer’in oğlu Abdan’ın lakabıdır; Yemen’de ve Zebîd’de **الجيشانيون** ona nisbet edilir; onlardan şimdiye dek bir kalıntı vardır. Ve Ebû Temîm Abdullah b. Mâlik el-**جيشاني**: Yemen ehlinden büyük bir tâbiîdir; Ömer zamanında Yemen’den hicret etti; ondan işitti; ve Ali’den de; ve Ali’ye Muâz okudu; Allah Teâlâ onlardan razı olsun. Ondan Bekr b. Sevâde, Ka‘b b. Alkame ve Abdullah b. Hubeyre rivayet etti. Âbidlerdendi; 77 yılında öldü; Zehebî bunu **الكاشف**’te söyledi. Ve onun vefatında: Ebû Sâlim Süfyân b. Hâni’ el-**جيشاني**: bir tâbiîdir; Ebû Zer’den ve Ukbe b. Amr’dan rivayet etti; ondan oğlu Sâlim rivayet etti; İskenderiye’de öldü; oğlu Demenhûr’da öldü. Onun hâlini tahkik etmekte küçük bir risale telif ettim. Ve **الجياش**—**كتان** gibi—: ökçenle onu hareket ettirdiğinde **جاش** eden attır; yani yükseldi ve coştu. İmruü’l-Kays bir atı vasfederek dedi:
  على الذبل جياش كأن اهتزامه                      إذا جاش فيه حميه غلي مرجل

Ve **جياش**: Muhammed b. Ali b. Tarhân b. Abdullah, Ebû Muhammed el-Hâfız el-Beykendî el-Belhî’nin dedesidir. Bu, musanniften bir tashîftir; doğrusu, daha önce geçtiği üzere, **الجيم** ve **الموحدة** iledir. Acayip olan, onu önce muhaddis diye vasfetmesi, burada ise hâfız diye; ve ona benzeri **ح ب ش**’te de gelecektir; buna dikkat edilsin. Ve onun üzerine istidrâk olunacaklardandır: **جاشت الحرب بينهم**: kaynamaya başladığı zaman; bu mecazdır. Ve **جاش الميزاب**: fışkırdı ve suyla aktı. Ve **جيشات الأباطشيل**: **جيشة**’nin cem‘idir; o, **جاش**’tan bir keredir; yükseldiği zaman. Ve **جاش الهم في صدره** ve **جاش صدره**: öfkeden kaynadığı zaman. Ve **جاشت نفس الجبان** ve **جأشت**: kaçmaya niyet ettiği zaman; ve denildi: ürktü. Ve **جيش فلان**: **الجيوش**’un cem‘idir. Ve **استجاشه**: ondan bir ordu istedi. İbnü’l-A‘râbî şu beyti inşâd etti: **قامت تبدي لك في جيشانها**. Yani gücünü ve gençliğini; zaruret için sükûn verildi; İbn Sîde bunu söyledi. Ve **جيشان** ayrıca: Yemen’de bir tuzluktur; Sâgânî onu **المخلاف**’ı zikrettikten sonra zikretti.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%8A%D8%B4/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

جَاشَ
1 جَاشَ ذ , (S, A, Msb, K,) aor. يَجِيشُ, (S, Msb, K,) inf. n. جَيْشٌ (Msb, K) and جَيَشَانٌ (T, K) and جُيُوشٌ, (K,) said of a cooking-pot (T, S, A, Msb, K) &c., (T, A, K,) It boiled, or estuated: (T, S, A, Msb, K:) or began to do so, not yet boiling or estuating; this latter being said by some to be the correct meaning. (Ib, L, TA.) ― -b2- (tropical:) It (the sea) estuated (A, * K, TA) with the waves, (A, TA,) so that it was unnavigable. (TA.) ― -b3- (assumed tropical:) It (a valley) flowed with much water, its water, or waves, rising high. (S, K. *) ― -b4- (assumed tropical:) It (a water-spout, or pipe,) poured forth water: (TA:) and [in like manner] you say of the eye, جَاشَتْ, meaning, (assumed tropical:) it flowed, or overflowed, with tears. (K.) ― -b5- (assumed tropical:) He (a horse) reared, and became excited. (TA.) ― -b6- جَاشَتْ نَفْسُهُ, (S, K,) or جَاشَتْ اـِلَيْهِ نَفْسُهُ, (A,) (tropical:) His soul [or stomach] heaved; or became agitated by a tendency to vomit; syn. غَثَتْ; (S, K, TA;) or فَارَتْ; (T in art. ثور; see ثَارَتْ نَفْسُهُ in that art.;) as though what was in his belly rose to his fauces: (TA:) or his soul [as it were] turned round, [i. e., he became giddy,] with the tendency to vomit: (S, K:) as also ↓ تجيّشت; (K;) which occurs in the former of these senses in a trad.: (TA:) and جَاشَتْ نَفْسُهُ also signifies his soul [or stomach] heaved, by reason of grief or fright; (K;) [as also جَأَشَتْ;] or when this last signification is meant, you say جَشَأَتْ: (S:) and his (a coward's) soul purposed flight: or was frightened: as also جَأَشَتْ, in either of these two senses: (TA:) and جَاشَتْ اـِلَيْهِ النَّفْسُ his heart quitted its place by reason of fear. (EM p. 79.) ― -b7- جَاشَ صَدْرُهُ (tropical:) His bosom boiled with wrath, or rage. (TA.) You say also, صَدْرُهُ يَجِيشُ عَلَىَّ بِالغِلِّ (tropical:) [His bosom boils against me with rancour, malevolence, malice, or spite; or with latent rancour, &c.]. (A.) ― -b8- جَاشَ الهَمُّ فِى الصَّدْرِ Anxiety boiled in the bosom: and in like manner, جَاشَتِ الغُصَّةُ فِى الصَّدْرِ (assumed tropical:) [Choking wrath or rage boiled in the bosom]. (T, TA.) ― -b9- جَاشَت الحَرْبُ بَيْنَهُمْ (A, L) (tropical:) War, or the war, [boiled, or raged, or] began to boil [or rage,] between them. (L, TA.) ― -b10- In the following words of a poet, cited by IAar,
قَامَتْ تَبَدَّى لَكَ فِى جَيْشَانِهَا
(assumed tropical:) [She arose, showing herself to thee] in her strength and youth, [تَبَدَّى being for تَتَبَدَّى,] جيشان, [the inf. n.,] meaning as rendered above, is with sukoon [to the ى] by poetic license. (ISd, TA.)

جيّش
2 جيّش ذ , [from جَيْشٌ,] He collected, or assembled, armies, or military forces. (S.) And جيّش جَيْشًا [He collected, or assembled, an army, or a military force]. (A.)

تجيّشت نَفْسُهُ
5 تجيّشت نَفْسُهُ ذ : see 1. -A2- [تجيّشوا, from جَيْشٌ, They became collected, or assembled, as an army, or a military force: or they formed themselves into an army, or a military force.]

استجاش
10 استجاش ذ , [from جَيْشٌ,] He demanded, or summoned, armies, or military forces, مِنْ مَحَلِّ كَذَا from such a place. (A.) And استجاشهُ He demanded of him an army, or a military force. (S.)

جَاشٌ
جَاشٌ ذ : see جَأْشٌ, in art. جأش, in two places; and see الجَائِشَةُ, below.

جَيْشٌ
جَيْشٌ ذ An army; a military force: (A, K:) or a body of men in war: (TA:) or men going to war or for some other purpose: (T, K, TA:) pl. جُيُوشٌ. (S, A Msb, K.)

جَيْشَةٌ
جَيْشَةٌ ذ A single rising, or heaving, or the like: pl. جَيْشَاتٌ: hence the phrase جَيْشَاتُ الأَبَاطِيلِ [app. meaning The risings of false or vain things in the mind, or the like]. (TA.)

مِرْجَلٌ جَيَّاشٌ
مِرْجَلٌ جَيَّاشٌ ذ [A cooking-pot boiling, or boiling much]. (A.) ― -b2- فَرَسٌ جِيَّاشٌ (assumed tropical:) A horse that rears and is excited when thou puttest him in motion with thy heel. (K * TA.)

الجَائِشَةُ
الجَائِشَةُ ذ The soul; syn. النَّفْسُ; (K;) [as also الجَأْشُ, sometimes written ↓ الجَاشُ, without ء;] mentioned by some in art. جأش. (TA.) Quasi

##### Türkçe

جَاشَ
1 **جَاشَ** ذ , (S, A, Msb, K,) muzâri‘i **يَجِيشُ**, (S, Msb, K,) mastar ismi **جَيْشٌ** (Msb, K) ve **جَيَشَانٌ** (T, K) ve **جُيُوشٌ**, (K,) pişirme tenceresi hakkında söylenir (T, S, A, Msb, K) vb., (T, A, K,) kaynadı, yahut hararetlendi: (T, S, A, Msb, K:) yahut bunu yapmaya başladı, henüz kaynamıyor veya hararetlenmiyorken; bu sonuncusunun doğru mânâ olduğu bazılarınca söylenmiştir. (Ib, L, TA.) ― -b2- (mecaz:) O (deniz) dalgalarla hararetlendi (A, * K, TA), (A, TA,) öyle ki gemi yürütülemez oldu. (TA.) ― -b3- (farz edilen mecaz:) O (bir vadi) çok su ile aktı, suyu, yahut dalgaları, yüksekçe yükselerek. (S, K. *) ― -b4- (farz edilen mecaz:) O (bir su oluğu, yahut boru,) suyu boşalttı: (TA:) ve [aynı şekilde] göz hakkında **جَاشَتْ** dersin, mânâsı, (farz edilen mecaz:) gözyaşlarıyla aktı, yahut taştı. (K.) ― -b5- (farz edilen mecaz:) O (bir at) şahlandı ve heyecanlandı. (TA.) ― -b6- **جَاشَتْ نَفْسُهُ**, (S, K,) yahut **جَاشَتْ اـِلَيْهِ نَفْسُهُ**, (A,) (mecaz:) nefsi [yahut midesi] kabardı; yahut kusmaya meyil sebebiyle çalkalandı; eş anlamlısı **غَثَتْ**; (S, K, TA;) yahut **فَارَتْ**; (T, md. ثور’da; o maddede **ثَارَتْ نَفْسُهُ**’a bak;) sanki karnındaki şey gırtlağına yükselmiş gibi: (TA:) yahut nefsi [sanki] döndü, [yani başı döndü,] kusmaya meyil ile: (S, K:) bunun gibi ↓ **تجيّشت** de; (K;) ki bu, bu iki mânânın birincisinde bir hadiste vârid olmuştur: (TA:) ve **جَاشَتْ نَفْسُهُ** ayrıca, keder yahut korku sebebiyle nefsi [yahut midesi] kabardı mânâsına gelir; (K;) [bunun gibi **جَأَشَتْ** de;] yahut bu son mânâ kastedildiğinde **جَشَأَتْ** dersin: (S:) ve onun (bir korkağın) nefsi kaçmayı tasarladı: yahut korktu: bunun gibi **جَأَشَتْ** de, bu iki mânânın her birinde: (TA:) ve **جَاشَتْ اـِلَيْهِ النَّفْسُ** kalbi korku sebebiyle yerinden ayrıldı. (EM s. 79.) ― -b7- **جَاشَ صَدْرُهُ** (mecaz:) göğsü öfke ile, yahut hiddet ile kaynadı. (TA.) Yine dersin ki, **صَدْرُهُ يَجِيشُ عَلَىَّ بِالغِلِّ** (mecaz:) [göğsü bana karşı kin ile kaynar; yahut gizli kin vb. ile]. (A.) ― -b8- **جَاشَ الهَمُّ فِى الصَّدْرِ** kaygı göğüste kaynadı: ve aynı şekilde, **جَاشَتِ الغُصَّةُ فِى الصَّدْرِ** (farz edilen mecaz:) [boğucu öfke yahut hiddet göğüste kaynadı]. (T, TA.) ― -b9- **جَاشَت الحَرْبُ بَيْنَهُمْ** (A, L) (mecaz:) savaş, yahut o savaş, onların arasında [kaynadı, yahut kızıştı, yahut] kaynamaya [yahut kızışmaya] başladı. (L, TA.) ― -b10- IAar tarafından nakledilen bir şairin şu sözlerinde,
قَامَتْ تَبَدَّى لَكَ فِى جَيْشَانِهَا
(farz edilen mecaz:) [o kalktı, sana kendini göstererek] kuvvetinde ve gençliğinde, [**تَبَدَّى**’nın **تَتَبَدَّى** yerine olmasıyla,] **جيشان**, [mastar ismi,] yukarıda tercüme edildiği mânâda, şiir zaruretiyle [ى üzerine] sükûn ile gelir. (ISd, TA.)

جيّش
2 **جيّش** ذ , [**جَيْشٌ**’dan,] orduları, yahut askerî kuvvetleri topladı, yahut bir araya getirdi. (S.) Ve **جيّش جَيْشًا** [bir orduyu, yahut bir askerî kuvveti topladı, yahut bir araya getirdi]. (A.)

تجيّشت نَفْسُهُ
5 **تجيّشت نَفْسُهُ** ذ : 1’e bak. -A2- [**تجيّشوا**, **جَيْشٌ**’dan, bir ordu, yahut bir askerî kuvvet gibi toplandılar, yahut bir araya geldiler: yahut kendilerini bir orduya, yahut bir askerî kuvvete dönüştürdüler.]

استجاش
10 **استجاش** ذ , [**جَيْشٌ**’dan,] **مِنْ مَحَلِّ كَذَا** şöyle bir yerden ordular, yahut askerî kuvvetler istedi, yahut çağırdı. (A.) Ve **استجاشهُ** ondan bir ordu, yahut bir askerî kuvvet istedi. (S.)

جَاشٌ
**جَاشٌ** ذ : md. جأش’te iki yerde **جَأْشٌ**’e bak; ve aşağıda **الجَائِشَةُ**’ye bak.

جَيْشٌ
**جَيْشٌ** ذ Bir ordu; bir askerî kuvvet: (A, K:) yahut savaşta bulunan bir adamlar topluluğu: (TA:) yahut savaşa yahut başka bir amaç için giden adamlar: (T, K, TA:) çoğulu **جُيُوشٌ**. (S, A Msb, K.)

جَيْشَةٌ
**جَيْشَةٌ** ذ Tek bir yükselme, yahut kabarma, yahut benzeri: çoğulu **جَيْشَاتٌ**: buradan **جَيْشَاتُ الأَبَاطِيلِ** ibaresi [görünüşe göre mânâsı: zihinde yahut benzerinde bâtıl yahut boş şeylerin kabarmaları]. (TA.)

مِرْجَلٌ جَيَّاشٌ
**مِرْجَلٌ جَيَّاشٌ** ذ [kaynayan, yahut çok kaynayan bir pişirme tenceresi]. (A.) ― -b2- **فَرَسٌ جِيَّاشٌ** (farz edilen mecaz:) topuğunla onu harekete geçirdiğinde şahlanan ve heyecanlanan bir at. (K * TA.)

الجَائِشَةُ
**الجَائِشَةُ** ذ Nefs; eş anlamlısı **النَّفْسُ**; (K;) [bunun gibi **الجَأْشُ** da, bazen ء’siz olarak ↓ **الجَاشُ** yazılır;] bazılarınca md. جأش’te zikredilmiştir. (TA.) Sanki

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%8A%D8%B4/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

جَاش
جَاش ( y )  I ( n. ac. جَيْش 1 ,  جُيُوْش 27 ,  جَيَشَاْن 36 ),
a.  Boiled, heaved; raged; was agitated, turbulent.

جَيَّشَ
جَيَّشَ II ,
a.  Raised, levied troops.

تَجَيَّشَ
تَجَيَّشَ V ,
a.  Was assembled ( army ).

b.  Was agitated.

جَيْش
جَيْش 1 , ( pl. جُيُوْش [ 27 ] ),
a.  Army, troops.

b.  Voice, cry.

جَاْيِشَة
جَاْيِشَة 21t ,
a.  Soul.

جَيَشَاْن
جَيَشَاْن 36 ,
a.  Agitation, emotion, passion.

##### Türkçe

جَاش
**جَاش** ( y ) I ( n. ac. **جَيْش** 1 , **جُيُوْش** 27 , **جَيَشَاْن** 36 ),
a. Kaynadı, kabardı; coştu; çalkalandı, türbülanslı oldu.

جَيَّشَ
**جَيَّشَ** II ,
a. Asker topladı, asker yazdı.

تَجَيَّشَ
**تَجَيَّشَ** V ,
a. Toplandı (ordu).

b. Çalkalandı.

جَيْش
**جَيْش** 1 , ( pl. **جُيُوْش** [ 27 ] ),
a. Ordu, askerler.

b. Ses, çığlık.

جَاْيِشَة
**جَاْيِشَة** 21t ,
a. Ruh.

جَيَشَاْن
**جَيَشَاْن** 36 ,
a. Çalkantı, duygu, tutku.
