# جيش — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%8A%D8%B4/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AC%D9%8A%D8%B4/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [جيش](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%8A%D8%B4.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: جيش

جاش البحر بالأمواج، فلم يستطع ركوبه، وهو مجاز، وجاش القدر وغيرهما يجيش جيشا، وجيوشا، وجيشانا، محركة: غلى وفي التهذيب: والجيشان: جيشان القدر، وكل شئ يغلي فهو يجيش، حتى الهم والغصة في الصدر، قال ابن بري: وذكر غير الجوهري أن الصحيح جاشت القدر، إذا بدأت أن تغلي ولم تغل بعد. وجاشت العين: فاضت بالدموع. وجاش الوادي يجيش جيشا: زخر وامتد جدا. ومن المجاز: جاشت النفس: غثت، أو دارت للغثيان، كتجيشت، وفي الحديث جاءوا بلحم فتجيشت أنفس أصحابه أي غثت، وهو من الارتفاع، كأن ما في بطونهم ارتفع إلى حلوقهم، فحصل الغثي، ويروى بالحاء أيضا: أي فزعت ونفرت، وقال الجوهري: فإن أردت أنها ارتفعت من حزن أو فزع قلت: جشأت. والجائشة: النفس، ومنهم من ذكره في الهمز. والجيش، واحد الجيوش: الجند. وقيل: جماعة الناس في الحرب أو السائرون لحرب أو غيرها، كما في التهذيب. وأبو الجيش: ماجد بن علي ومحمد بن جيش: محدثان، الأخير سمع أبا جعفر الطحاوي. وعبد الصمد بن أحمد بن أبي الجيش: مقرئ العراق، سمع أبوه أحمد من ابن كليب. وجيش بن محمد: مقرئ نافعي، منسوب إلى قراءة نافع، قال الحافظ: وقد أقرأ بمصر. وذات الجيش، أو أولات الجيش: واد قرب المدينة، على ساكنها أفضل الصلاة والسلام، وفيه انقطع عقد عائشة، رضي الله عنها، في حديث طويل، أخرجه الشيخان، وقال أبو صخر الهذلي:
  لليلى بذات البين دار عرفتـهـا                      وأخرى بذات الجيش آياتها سفر

  والجيش: بالكسر: نبات طويل، له قضبان خضر طوال، وله سنفة كثيرة طوال مملوءة حبا صغارا، والسنفة هي الخرائط الطوال، قال أبو حنيفة الدينوري: أرانيه بعض الأعراب، فإذا هو النبت الذي يقال فارسيته شلميز، بكسر فتشديد لام مكسورة، قال: وهو من الأعشاب. وجيشان: خطة بالفسطاط عرفت بالجيشانيين من حمير، وهي الآن خراب. وجيشان: مخلاف باليمن، نسب إلى بني جيشان، من آل ذي رعين، وقال ابن الكلبي: هو رجل من حمير، ليس بممتنع، كما أن خولان اسم لرجل، ثم غلب على مرحلة من اليمن. وجيشان: لقب عبدان، بالباء، ابن حجر بن ذي رعين، وإليه ينسب الجيشانيون باليمن وبزبيد، منهم بقية إلى الآن. وأبو تميم عبد الله بن مالك الجيشاني: تابعي كبير من أهل اليمن، هاجر من اليمن زمن عمر، وسمع منه، ومن علي، وتلا علي معاذ، رضي الله تعالى عنهم، وعنه بكر بن سوادة، وكعب بن علقمة، وعبد الله بن هبيرة، وكان من العابدين، مات سنة 77، قاله الذهبي في الكاشف. وفاته: أبو سالم سفيان بن هانئ الجيشاني: تابعي، روى عن أبي ذر، وعقبة بن عمرو، وعنه ابنه سالم، مات بالإسكندرية، وابنه مات بدمنهور، وقد ألفت في تحقيق حاله رسالة صغيرة. والجياش، ككتان: الفرس الذي إذا حركته بعقبك جاش، أي ارتفع وهاج، قال امرؤ القيس يصف فرسا:
  على الذبل جياش كأن اهتزامه                      إذا جاش فيه حميه غلي مرجل وجياش: جد لمحمد بن علي ابن طرخان بن عبد الله، أبي محمد الحافظ البيكندي البلخي، وهذا تصحيف من المصنف، والصواب أنه بالجيم والموحدة، كما سبق. والعجب أنه وصفه أولا بالمحدث، وهنا بالحافظ، وسيأتي له أيضا مثل ذلك في ح ب ش. فليتنبه لذلك. ومما يستدرك عليه: جاشت الحرب بينهم إذا بدأت أن تغلي، وهو مجاز. وجاش الميزاب: تدفق وجرى بالماء. وجيشات الأباطشيل: جمع جيشة، وهي المرة من جاش، إذا ارتفع. وجاش الهم في صدره، وجاش صدره، إذا غلى غيظا. وجاشت نفس الجبان، وجأشت: إذا همت بالفرار، وقيل: ارتاعتء. وجيش فلان: جمع الجيوش. واستجاشه: طلب منه جيشا. وقد أنشد ابن الأعرابي: قامت تبدي لك في جيشانها. أي قوتها وشبابها، سكن للضرورة، قاله ابن سيده. وجيشان أيضا: ملاحة باليمن، ذكره الصاغاني بعد ذكر المخلاف.

### Türkçe

**جاش** deniz dalgalarla kabardı; artık ona binmeye güç yetiremedi; bu mecazdır. Ve **جاش** kazan ve başkaları **يجيش** **جيشا** ve **جيوشا** ve **جيشانا** (harekeli): kaynadı. Ve **التهذيب**’de: ve **الجيشان**: kazanın kaynamasıdır; ve kaynayan her şey **يجيش**’tir; hatta göğüsteki keder ve boğaz düğümlenmesi de. İbn Berrî dedi: el-Cevherî’den başkasının, doğrusunun **جاشت القدر** olduğunu zikretti; kaynamaya başladığı ve henüz kaynamadığı zaman. Ve **جاشت العين**: gözyaşlarıyla taştı. Ve **جاش الوادي يجيش جيشا**: coştu ve çokça uzayıp yayıldı. Ve mecazdan: **جاشت النفس**: midesi bulandı; yahut bulantı için döndü; **كتجيشت** gibi. Ve hadiste: “Et getirdiler de ashabının nefisleri **فتجيشت**” yani midesi bulandı; ve bu, yükselmedendir; sanki karınlarındakiler boğazlarına yükseldi de bulantı meydana geldi. Ve **بالحاء** ile de rivayet olunur: yani korktu ve ürküp kaçındı. El-Cevherî dedi: Eğer onun hüzünden yahut korkudan yükseldiğini kast edersen, **جشأت** dersin. Ve **الجائشة**: nefistir; onlardan kimi onu hemzede zikretti. Ve **الجيش**; **الجيوش**’un teki: askerdir. Ve denildi: savaşta insanların topluluğu; yahut savaşa veya başkasına gidenler; **التهذيب**’de olduğu gibi. Ve Ebû’l-**جيش**: Mâcid b. Alî ve Muhammed b. **جيش**: iki muhaddistir; sonuncusu Ebû Ca‘fer et-Tahâvî’yi işitti. Ve Abdüssamed b. Ahmed b. Ebî’l-**جيش**: Irak kurrâsıdır; babası Ahmed, İbn Küleyb’den işitti. Ve **جيش** b. Muhammed: Nâfi‘î bir kurrâdır; Nâfi‘ kıraatına nisbetlidir; Hâfız dedi: Mısır’da okutmuştur. Ve **ذات الجيش** yahut **أولات الجيش**: Medine yakınında bir vadidir—üzerinde oturana en faziletli salât ve selâm olsun—; uzun bir hadiste, Âişe’nin, Allah ondan razı olsun, gerdanlığı orada koptu; iki şeyh onu çıkardı. Ebû Sahr el-Hüzelî dedi:
  لليلى بذات البين دار عرفتـهـا                      وأخرى بذات الجيش آياتها سفر

Ve **الجيش**: kesre ile: uzun bir bitkidir; onun uzun yeşil dalları vardır; ve onun çokça uzun, küçük tanelerle dolu **سنفة**’si vardır; ve **السنفة** uzun torbalardır. Ebû Hanîfe ed-Dîneverî dedi: Bedevîlerden biri onu bana gösterdi; bir de baktım ki o, Farsçası **شلميز** denilen bitkidir; kesre ile, sonra kesreli **لام**’ın şeddelenmesiyle. Dedi: ve o, otlardandır. Ve **جيشان**: Fustat’ta, Himyer’den **الجيشانيين** ile bilinen bir mahalledir; şimdi haraptır. Ve **جيشان**: Yemen’de bir **مخلاف**tır; **بني جيشان**’a nisbet edilmiştir; **آل ذي رعين**’dendir. İbnü’l-Kelbî dedi: O, Himyer’den bir adamdır; imkânsız değildir; nitekim **خولان** bir adamın adıdır; sonra Yemen’den bir menzile galip geldi. Ve **جيشان**: **الباء** ile, Zî Ru‘ayn’ın oğlu Hacer’in oğlu Abdan’ın lakabıdır; Yemen’de ve Zebîd’de **الجيشانيون** ona nisbet edilir; onlardan şimdiye dek bir kalıntı vardır. Ve Ebû Temîm Abdullah b. Mâlik el-**جيشاني**: Yemen ehlinden büyük bir tâbiîdir; Ömer zamanında Yemen’den hicret etti; ondan işitti; ve Ali’den de; ve Ali’ye Muâz okudu; Allah Teâlâ onlardan razı olsun. Ondan Bekr b. Sevâde, Ka‘b b. Alkame ve Abdullah b. Hubeyre rivayet etti. Âbidlerdendi; 77 yılında öldü; Zehebî bunu **الكاشف**’te söyledi. Ve onun vefatında: Ebû Sâlim Süfyân b. Hâni’ el-**جيشاني**: bir tâbiîdir; Ebû Zer’den ve Ukbe b. Amr’dan rivayet etti; ondan oğlu Sâlim rivayet etti; İskenderiye’de öldü; oğlu Demenhûr’da öldü. Onun hâlini tahkik etmekte küçük bir risale telif ettim. Ve **الجياش**—**كتان** gibi—: ökçenle onu hareket ettirdiğinde **جاش** eden attır; yani yükseldi ve coştu. İmruü’l-Kays bir atı vasfederek dedi:
  على الذبل جياش كأن اهتزامه                      إذا جاش فيه حميه غلي مرجل

Ve **جياش**: Muhammed b. Ali b. Tarhân b. Abdullah, Ebû Muhammed el-Hâfız el-Beykendî el-Belhî’nin dedesidir. Bu, musanniften bir tashîftir; doğrusu, daha önce geçtiği üzere, **الجيم** ve **الموحدة** iledir. Acayip olan, onu önce muhaddis diye vasfetmesi, burada ise hâfız diye; ve ona benzeri **ح ب ش**’te de gelecektir; buna dikkat edilsin. Ve onun üzerine istidrâk olunacaklardandır: **جاشت الحرب بينهم**: kaynamaya başladığı zaman; bu mecazdır. Ve **جاش الميزاب**: fışkırdı ve suyla aktı. Ve **جيشات الأباطشيل**: **جيشة**’nin cem‘idir; o, **جاش**’tan bir keredir; yükseldiği zaman. Ve **جاش الهم في صدره** ve **جاش صدره**: öfkeden kaynadığı zaman. Ve **جاشت نفس الجبان** ve **جأشت**: kaçmaya niyet ettiği zaman; ve denildi: ürktü. Ve **جيش فلان**: **الجيوش**’un cem‘idir. Ve **استجاشه**: ondan bir ordu istedi. İbnü’l-A‘râbî şu beyti inşâd etti: **قامت تبدي لك في جيشانها**. Yani gücünü ve gençliğini; zaruret için sükûn verildi; İbn Sîde bunu söyledi. Ve **جيشان** ayrıca: Yemen’de bir tuzluktur; Sâgânî onu **المخلاف**’ı zikrettikten sonra zikretti.
