# حاث (ح-ا-ث) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%A7%D8%AB
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AD%D8%A7%D8%AB

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: ح - ا - ث
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 1 sözlük

## Sözlükler (1)

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%A7%D8%AB/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

باب الحاء والثاء
حثا ، حاث : ( مستعملان ) .
حثا : قال الليث : يقال : حَثَى في وجهه التراب حَثْياً ، وهو يحثي .
الحرّانيّ عن ابن السكيت : قال أبو عبيدة حَثَوتُ عليه التراب وحَثَيْتُ حَثْواً وحَثْيَاً وأنشد :
الحُصْنُ أدْنَى لو تآيَيْتِهِ
من حَثْيِكِ التُّرْبَ على الرَّاكِبِ
الحُصن : حَصانَةُ المرأة وعفَّتُها ، تآييته : أي قصدْته .
حيث : وقال الليث : للعرب في حيثُ لغتان ، واللغة العالية ، حَيْثُ : الثاء مضمومةٌ ، وهو أداةٌ للرفع ترفع الاسم بعده . ولغةٌ أخرى حَوْثَ رواية عن العرب لبني تميم ، يظنون حيثُ في موضع نَصْبٍ يقولون القَه حيثُ لقيته . ونحو ذلك كذلك .
وقال أبو الهيثم حيث ظرفٌ من الظروف يحتاج إلى اسمٍ وخبر ؛ وهي تجمع معنى ظرفين كقولك : حيث عبدُ الله قاعدٌ زيدٌ قائمٌ ، المعنى الموضع الذي فيه عبد الله قاعد زيد قائم . قال : وحيث من حروف المواضع لا من حروف المعاني ، وإنما ضُمَّتْ لأنها ضُمنت الاسم الذي كانت تستحقُّ إضافتها إليه . قال : وقال بعضهم : إنما ضُمَّتْ لأن أصلها حَوْثُ ، فلما قلبوا واوها ياء ضموا آخرها .
قال أبو الهيثم : وهذا خطأٌ ؛ لأنهم إنما يُعْقبون في الحرف ضمَّةً دالّة على واوٍ ساقطة .
وقال أبو حاتم : قال الأصمعيّ : وممّا تخطِىءُ فيه العامَّةُ والخاصَّة باب حيثُ وحينَ غلط فيه العلماءُ مثلُ أبي عبيدة وسيبويه .
قال أبو حاتم : رأيت في ( كتاب سيبويه ) شيئاً كثيراً يجعل حينَ حيثُ ، وكذلك في ( كتاب أبي عبيدة ) بخطه .
قال أبو حاتم : واعلم أن حيثُ وحينَ ظرفان ، فحينَ ظرفٌ من الزمان ، وحيثُ ظرفٌ من المكانِ ، ولكل واحدٍ منهما حدٌ لا يجاوزُه . والأكثر من الناس جعلوهما معاً حَيْثُ ، والصواب أن تقول : رأيتك حيثُ كنت ، أي الموضِع الذي كنتَ فيه ، واذهب حيثُ شئتَ ، أي إلى أيّ موضع شئت .
وقال الله جل وعز : ( فَكُلاَ مِنْ حَيْثُ شِئْتُمَا ) ( الأعرَاف : 19 ) .
ويقال : رأيتك حين خَرَجَ الحاجُّ أي في ذلكَ الوقت ، فهذا ظرفٌ من الزمانِ ، ولا يَجُوزُ حيثُ خرجَ الحاجُّ ، وتقول : ائْتِنِي حينَ يقدم الحاجُّ ، ولا يجوز حيثُ يقدم الحاجُّ ، وقد صيَّر الناسُ هذا كلَّه حيثُ ، فليتعهد الرجلُ كلامَه ، فإذا كان موضعٌ يحسُن فيه أَيْنَ وأيُّ موضعٍ فهو حيثُ ؛ لأن أين معناه حَيْثُ . وقولهم حيثُ كانُوا وأين كانوا ، معناهما واحد ، ولكنْ أجازوا الجمعَ بينهما ، لاختلاف اللّفظين .
واعلم أنه يحسن في موضع حينَ لَمّا وإذْ وإذَا ووقت ويوم وساعة ومتَى . تقول رأيتك لمّا جئتَ وحينَ جئتَ وإذْ جئت ، ويقال : سأعطيك إذَا جئت ومتى جئت .
وقال ابن كَيْسَانَ حيث حرف مبني على الضَّم وما بعدَهُ صِلةٌ له يرتفع الاسم بعدَه على الابتداء ، كقولك قمتُ حيثُ زيدٌ قائمٌ ، والكوفيّون يجيزون حذفَ قائمٌ ويرفعون زيداً بحيث ، وهو صِلَةٌ لها ، فإذا أظهروا قائماً بعد زيد أجازوا فيه الوجهين ، الرفعَ والنصبَ ، فيرفعون الاسمَ أيْضاً وليس بصلة لها وينصبون خبره ويرفعونه فيقولون : قامت مقام صِفَتَيْنِ ، والمعْنى زيد في موضِعٍ فيه عمروٌ ، فعمرو مرتفع بفيه وهو صلةٌ للموضع ، وزيد مرتفع بفي الأولى وهي خبر ، وليست بصلة لشيء ، قال : وأهل البصرة يقولون حيث مضافةٌ إلى جملة فلذلك لم تخفِضْ ، وقد أنشد الفرّاء بيتاً أجاز فيه الخفض :
أما ترى حيثُ سُهَيْلٍ طالعا
فلمّا أضافَها فتحها كما يفعَل بِعنْدَ وخَلْفَ . ثعلب عن ابن الأعرابيّ : يقال : تركتهم حَاثِ باثِ : إذا تفرقوا . قال : ومثلهما من مُزْدَوِج الكلام خَاقِ بَاقِ ، وهو صوتُ حركةِ أبي عُمير في زَرْنَب الفَلْهم قَال وخَاشِ مَاشِ قُماشُ البيت ، وخَازِ بَازِ ورَمٌ ، وهو أيضاً صَوْتُ الذُّبَاب . وقال ابن الأعرابي الحاثِيَاء تُرابٌ يُخْرجه اليَرْبُوع من نافِقَائِه بُني على فَاعِلاء .
حثى : وقال ابنُ الأنباري : الحَثَى قشور التمر بالياء وبالألف ، وهو جمع حَثَاةٍ وكذلك الثتى وهو جمع ثتَاةٍ قشورُ التمر ورديئه وقال الفراء الحثي مقصور دُقاق التبْن وحطامه وأنشد :
ويأْكُلُ التمْرَ ولا يُلْقِي النَّوَى
كأَنَّه غِرَارَةٌ ملْأَى حَثَى
ويقال للتُّراب الحَثَى أيضاً ومن أمثال العرب يا ليتني المَحْثِيُّ عليه ، قاله رجلٌ كان قاعداً إلى امرأة فأقبل وَصِيلٌ لها فلما رأَتْه حثَتْ في وجهه التراب تَرْئيَةً لجليسها بأن لا يدنوَ منها فيطلعَ على أمرهما . يقال ذلك عند تَمَنّي منزلةِ من تُخْفَى له الكرامة
ويُظْهَرُ له الإهانة . وقال الفراء أحثيت الأرض وأبْثَيْتُهَا فهي مُحْثَاةٌ وَمُبْثَاةٌ . وقال غيره أحَثْتُ الأرْضَ وأبَثْتُهَا فهي مُحَاثَةٌ ومُبَاثَةٌ ، والإحاثة والاستحاثَةُ والإباثة والاستباثة واحد وقال اللحياني : تركته حاثَ باثَ وحيثَ بيثَ وحوثاً بوثاً ، إذا تركته مختَلِطَ الأمر . فأمَّا حاثِ باثِ فإنه خَرَج مَخْرَج حَزَامِ وقطامِ ، وأما حيثَ بيثَ فإنه خَرَج مَخْرَجَ حيصَ بيصَ .
وأخبرني المنذري عن ثعلب عن سلمة عن الفراء قال تركته حيثٍ بِيثٍ وحاثٍ باثٍ وحوثاً بوثاً إذا أذْلَلْتَه ودققته وتركت الأرض حاثِ باثِ إذا دقَّتْها الخيلُ وقد أحاثَتْها الخيل . وأَحَثْتُ الأرض وأبَثْتُهَا . وقال الفراء يقال تركت البلاد حوْثاً بوْثاً وحاثِ باثِ وحيْثَ بَيْثَ لا يجريان إذا دقّقوها .

##### Türkçe

باب **الحاء** ve **الثاء**
**حثا** , **حاث** : (ikisi de kullanılır).
**حثا** : Leys dedi: “Yüzüne toprağı saçtı” diye söylenir: **حَثَى في وجهه التراب حَثْياً**; o da saçıyor: **يحثي**.

Harrânî, İbnü’s-Sikkît’ten: Ebû Ubeyde dedi: “Üzerine toprağı saçtım” **حَثَوتُ عليه التراب** ve “saçtım” **حَثَيْتُ**; **حَثْواً** ve **حَثْيَاً** (olarak) ve şu beyti okudu:
الحُصْنُ أدْنَى لو تآيَيْتِهِ
من حَثْيِكِ التُّرْبَ على الرَّاكِبِ

**الحُصن**: kadının korunmuşluğu ve iffeti; **تآييته**: yani ona yöneldin/kastettin.

**حيث**: Leys dedi: Arapların **حيثُ** hakkında iki dili vardır; yüksek dil: **حَيْثُ**; **الثاء** ötrelidir; o, ref‘ için bir edattır; ondan sonraki ismi ref‘ eder. Bir başka dil de **حَوْثَ**tır; Araplardan Benî Temîm’e dair bir rivayettir; **حيثُ**’ün nasb yerinde olduğunu zannederler; “Onu bulduğun yerde al” derler: **القَه حيثُ لقيته**. Ve bunun benzeri de böyledir.

Ebû’l-Heysem dedi: **حيث** zarf(lar)dan bir zarftır; bir isme ve habere ihtiyaç duyar; iki zarfın manasını toplar; senin “**حيث** Abdullah oturuyor, Zeyd ayakta” demen gibi: **حيث عبدُ الله قاعدٌ زيدٌ قائمٌ**; mana: Abdullah’ın oturduğu yer, Zeyd’in ayakta olduğu yerdir. Dedi: **حيث** yer harflerindendir, mana harflerinden değildir; ancak, kendisine izafe edilmesini hak ettiği ismi içine aldığı için ötrelendi. Dedi: Bazıları dedi ki: Ancak, aslı **حَوْثُ** olduğu için ötrelendi; vavını yâ’ya çevirdiklerinde sonunu ötrelediler.

Ebû’l-Heysem dedi: Bu hatadır; çünkü onlar harfte, düşmüş bir vava delalet eden bir ötreyi ancak ardıl kılarlar.

Ebû Hâtim dedi: Asmaî dedi: Avamın ve havassın hata ettiği şeylerdendir: **حيثُ** ve **حينَ** babı; âlimler, Ebû Ubeyde ve Sîbeveyh gibi, onda yanılmıştır.

Ebû Hâtim dedi: (Sîbeveyh’in kitabı)nda çokça bir şey gördüm; **حينَ**’ı **حيثُ** yapıyor; aynı şekilde (Ebû Ubeyde’nin kitabı)nda da kendi hattıyla (böyledir).

Ebû Hâtim dedi: Bil ki **حيثُ** ve **حينَ** iki zarftır; **حينَ** zaman zarfıdır; **حيثُ** mekân zarfıdır; her birinin, onu aşmadığı bir sınırı vardır. İnsanların çoğu ikisini birlikte **حَيْثُ** yaptı; doğru olan şudur: “Seni, bulunduğun yerde gördüm” dersin: **رأيتك حيثُ كنت**; yani bulunduğun yer. Ve “Dilediğin yere git” dersin: **واذهب حيثُ شئتَ**; yani dilediğin herhangi bir yere.

Allah, aziz ve celil, dedi: **( فَكُلاَ مِنْ حَيْثُ شِئْتُمَا )** (el-A‘râf: 19).

Ve denir: “Seni, hacılar çıktığı zaman gördüm” **رأيتك حين خَرَجَ الحاجُّ**; yani o vakitte; bu, zaman zarfıdır; “Hacılar çıktığı yerde” **حيثُ خرجَ الحاجُّ** caiz olmaz. Ve “Hacılar geldiği zaman bana gel” dersin: **ائْتِنِي حينَ يقدم الحاجُّ**; “Hacılar geldiği yerde” **حيثُ يقدم الحاجُّ** caiz olmaz. İnsanlar bunun hepsini **حيثُ** yaptı; kişi sözünü gözetip kollasın: eğer bir yer, içinde **أَيْنَ** ve “hangi yer” güzel oluyorsa, o **حيثُ**’tur; çünkü **أين**’in manası **حَيْثُ**’tur. Onların “**حيثُ** idiler” ve “**أين** idiler” sözleri, manaca birdir; fakat iki lafzın farklılığı sebebiyle ikisini bir araya getirmeyi caiz gördüler.

Bil ki **حينَ** yerinde **لَمّا** ve **إذْ** ve **إذَا** ve **وقت** ve **يوم** ve **ساعة** ve **متَى** güzel olur. “Seni, geldiğin vakit gördüm” dersin: **رأيتك لمّا جئتَ** ve **وحينَ جئتَ** ve **وإذْ جئت**; ve denir: “Geldiğinde sana vereceğim” **سأعطيك إذَا جئت** ve “ne zaman geldiğinde” **ومتى جئت**.

İbn Keysân dedi: **حيث** ötre üzere mebnî bir harftir; ondan sonrası ona bir sıla(dır); ondan sonra isim, ibtidâ üzere yükselir; senin “Kalktım, Zeyd ayakta olduğu yerde” demen gibi: **قمتُ حيثُ زيدٌ قائمٌ**. Kûfeliler **قائمٌ**’ın hazfini caiz görürler ve **حيث** ile Zeyd’i ref‘ ederler; o, ona bir sıla(dır). Eğer Zeyd’den sonra **قائماً**yı izhar ederlerse, onda iki vechi caiz görürler: ref‘ ve nasb; ismi de ref‘ ederler, o da ona sıla değildir; haberini nasb ederler ve ref‘ ederler; derler ki: iki sıfatın makamında durdu; mana: Zeyd, içinde Amr’ın bulunduğu bir yerdedir; Amr, “içinde” ile yükselmiştir; o, yer için bir sıla(dır); Zeyd ise ilk “içinde” ile yükselmiştir; o, haberdir; hiçbir şeye sıla değildir. Dedi: Basralılar derler ki: **حيث** bir cümleye muzaf(tır); bu yüzden cer etmedi. Ferrâ, içinde cerre cevaz verdiği bir beyit okudu:
أما ترى حيثُ سُهَيْلٍ طالعا

Onu izafe edince, **عندَ** ve **خلفَ** ile yaptığı gibi onu fetha etti. Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: Denir: **تركتم حَاثِ باثِ**: ayrıldıklarında/dağıldıklarında. Dedi: İkisine benzer, ikizli sözden: **خَاقِ بَاقِ**; o, Ebû Umeyr’in **زَرْنَب** içinde hareketinin sesidir; ve **خَاشِ مَاشِ**: ev eşyası; ve **خَازِ بَازِ**: şişlik; o da sineğin sesidir. İbnü’l-A‘râbî dedi: **الحاثِيَاء**; yerbû‘un yuvasının **نافِقَائِه**’inden çıkardığı topraktır; **فَاعِلاء** vezni üzere bina edilmiştir.

**حثى**: İbnü’l-Enbârî dedi: **الحَثَى** hurmanın kabuklarıdır; yâ ile ve elif ile; o, **حَثَاةٍ**’nin cem‘idir; aynı şekilde **الثتى** da **ثتَاةٍ**’nin cem‘idir; hurmanın kabukları ve kötüsü(dür). Ferrâ dedi: **الحثي** maksûr(dur); samanın ince kırıntıları ve döküntüsüdür; ve şu beyti okudu:
ويأْكُلُ التمْرَ ولا يُلْقِي النَّوَى
كأَنَّه غِرَارَةٌ ملْأَى حَثَى

Toprağa da **الحَثَى** denir. Arapların darb-ı mesellerindendir: **يا ليتني المَحْثِيُّ عليه**; bunu, bir kadının yanında oturan bir adam söyledi: kadının bir akrabası **وَصِيلٌ** geldi; onu görünce, meclis arkadaşına, ona yaklaşmaması ve işlerini görüp öğrenmemesi için, onun yüzüne toprağı saçtı: **حثَتْ في وجهه التراب**; bu, kendisine ikramın gizlendiği ve kendisine aşağılamanın gösterildiği kimsenin mertebesini temenni ederken söylenir.

Ferrâ dedi: “Yeri saçtım” **أحثيت الأرض** ve “onu saçtım” **أبْثَيْتُهَا**; o da **مُحْثَاةٌ** ve **مُبْثَاةٌ** olur. Başkası dedi: “Yeri saçtım” **أحَثْتُ الأرْضَ** ve “onu saçtım” **أبَثْتُهَا**; o da **مُحَاثَةٌ** ve **مُبَاثَةٌ** olur. **الإحاثة** ve **الاستحاثَةُ** ve **الإباثة** ve **الاستباثة** birdir. Lihyânî dedi: Onu **حاثَ باثَ** ve **حيثَ بيثَ** ve **حوثاً بوثاً** bıraktım: işi karışık bıraktığında. Ama **حاثِ باثِ**, **حَزَامِ** ve **قطامِ** çıkışı üzere çıktı; ama **حيثَ بيثَ**, **حيصَ بيصَ** çıkışı üzere çıktı.

Münzirî bana, Sa‘leb’den, o da Seleme’den, o da Ferrâ’dan haber verdi: Dedi: Onu **حيثٍ بِيثٍ** ve **حاثٍ باثٍ** ve **حوثاً بوثاً** bıraktım: onu zelil kıldığında, inceltip ezdiğinde. Ve yeri **حاثِ باثِ** bıraktım: atlar onu incelttiğinde; atlar onu **أحاثَتْها** (saçıp inceltmiş) olur. Ve “Yeri saçtım” **أَحَثْتُ الأرض** ve “onu saçtım” **أبَثْتُهَا**. Ferrâ dedi: Denir: “Ülkeleri **حوْثاً بوْثاً** ve **حاثِ باثِ** ve **حيْثَ بَيْثَ** bıraktım”; onu inceltip ezdiklerinde, (bu ikililer) cereyan etmezler.
