# حاش (ح-ا-ش) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%A7%D8%B4
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AD%D8%A7%D8%B4

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

Kur'an'daki karşılığı: İstisna edilir

- Harfler: ح - ا - ش
- Kur'an'da: 2 geçiş · 2 ayet · 1 sîga
- 5 sözlük
- Bu sayfa şu yazımları da kapsar: حشو/ي · حشى · حشي

## Sîgalar (1)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [حَاشَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%A7%D8%B4/siga/%D8%AD%D9%8E%D8%A7%D8%B4%D9%8E.md) | فَاعَلَ | İstisna edilir | 2 | 2 | [12:31](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%A7%D8%B4/ayet/12:31.md) |

## Mücavir kökler — 29 mücavir (42 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [حصحص](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B5%D8%AD%D8%B5.md) — 1 ortak ayet · G² 17 · Netleşti
2. [وكأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%83%D8%A3.md) — 1 ortak ayet · G² 10 · “Vika” arkalık, sırtın yaslandığı şeydir
3. [خطب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B7%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 10 · Hitbe: “Hetba” kına yakılmış el demektir
4. [عتد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AA%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 9 · Hazırladık
5. [مكر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%83%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Sinek kapan bitki demektir
6. [يوسف](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%8A%D9%88%D8%B3%D9%81.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Çorak yer anlamına gelen “esef”ten türemiştir
7. [قطع](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B7%D8%B9.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Kesinlikle keseceğim
8. [مرأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B1%D8%A3.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Mer’, “merve”den dönüşmüştür
9. [كرم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%B1%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Üzüm salkımıdır
10. [سكن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%83%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · “Sikkin” bıçak demektir
11. [قول](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%88%D9%84.md) — 2 ortak ayet · G² 6 · Birlikte bir iş yapan kimselere, belli bir sesle kumanda…
12. [يدي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%8A%D8%AF%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · El ve kol demektir
13. [عزز](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B2%D8%B2.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Yağmur suyu ile doymuş topraktır
14. [بشر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B4%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Beşere derinin tüysüz dış yüzü demektir
15. [رود](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%88%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · “Raid”, bir şeyi çevirmek için kullanılan koldur
16. [صدق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%AF%D9%82.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Kocaların eşlerine sadakat karşılığı verdikleri mihirdir
17. [أله](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%84%D9%87.md) — 2 ortak ayet · G² 5 · Lah bir şeyi kapatmak için üstüne örtülen örtü demektir
18. [وحد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%AD%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · وَحْدَهُ kelimesi aslında منفرداً anlamındadır ve marifeye…
19. [سوأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%88%D8%A3.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Sey’e(hemze): “Sivad” kara demektir
20. [كبر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%A8%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Yaşlı adamdır
21. [خرج](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B1%D8%AC.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Huruc : Harc duvarın dışına sürülen harçtır
22. [سمع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%85%D8%B9.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · İşiten
23. [ملك](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%84%D9%83.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Melekut, tüm kainatı mülk olarak varlığını ifade eder
24. [حقق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%82%D9%82.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Hokka, devlere yemin dağıtıldığı kaptır
25. [نفس](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%81%D8%B3.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Dibağlamada kullanılan palamut, meşenin bir meyvesidir
26. [رأي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%A3%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Raye bir yere konmuş, oranın özelliğini gösteren işaret…
27. [رسل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%B3%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Saçak demektir
28. [أتي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AA%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Etve çardağa doğru suyu getiren kanaldır
29. [علم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%84%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Dağın sivri noktası demektir

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | حاش |
| Yapı | Üçlü (ecvef) |
| Özel Durum | İlletli (orta harfi vâv/yâ dönüşümlü elif) |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [سبح](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%A8%D8%AD.md), [نزه](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B2%D9%87.md), [برى](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B1%D9%8A.md), [عزل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B2%D9%84.md) |
| Zıt Kök | [شرك](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%B1%D9%83.md) |
| Çekirdek Özet 1 | Bir şeyi kenara koyma, sınırın dışına çekme ve ortaklıktan ayırarak hariç tutma |
| Çekirdek Özet 2 | İlahi zata ve elçilik onuruna noksanlık veya kusur isnat edilmesini kökten reddederek tenzih etme |
| Çekirdek Özet 3 | Bir varlığı isnat edilen eksiklik dairesinin tamamen dışında bırakan mutlak istisna ve arındırma ilkesi |
| Kritik Hata Riski | İfadenin yalnızca edebi bir hayret nidası sayılarak tevhidi ve ahlaki tenzih bağlamından koparılması |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| حش | Bir şeyi sınırlandırma, kenara çekme, içine alma veya ayrı tutma. Nitekim [حشا](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B4%D8%A7.md) (iç boşluk, kenara ayrılan organ), [حشش](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B4%D8%B4.md) (kuruyup toplanan ot) ve [حوش](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%88%D8%B4.md) (etrafı çevrilip kenara alınan alan) köklerinde de alanı belirleyip dışarıda bırakma veya içte toplama mantığı esastır. | ش | Orta harfteki uzama ve hareketin ش harfiyle tamamlanması, sınır çekme ve dışlama eylemini zihinsel ve sözlü bir uzaklaştırmaya, mutlak bir istisna ve tenzih beyanına dönüştürmüştür. |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ح | çit, duvar; çevirme, koruma, ayırma | Nesnenin veya anlamın etrafına sınır çekerek onu çevreleyen alandan ayırma ve korumaya alma hareketini temsil eder. |
| ا | öküz başı; güç, öncülük, başlangıç | Çitin veya sınırın yönünü kesin bir güç ve mutlak bir duruşla yukarıya ve öteye doğru uzatma hareketidir. |
| ش | diş; ısırma, parçalama, keskinlik | Ayrışmayı kesinleştiren, sınırın ötesinde kalan unsuru net bir hatla koparıp dışarıda bırakan keskin ayrımı ifade eder. |
| حاش | çit, koruma, uzanım ve keskin ayrılma bütünlüğü | Hedeflenen varlığı kusur, leke ve isnat çemberinin dışına çıkarıp etrafına aşılmaz bir tenzih duvarı çekerek mutlak biçimde arındırma hareketi. |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Bir şeyin sınırını, kenarını belirleyip onu ana gövdeden ayırmak; avı veya sürüyü bir tarafa doğru sürerek belirli bir hatta toplamak veya dışarıda bırakmak. |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Cahiliye devrinde kök, istisna ve tenzih lafzı olarak bir şahsı kınamadan, noksanlıktan veya kötülükten ayrı tutmak üzere kullanılmıştır. Nâbiğa ez-Zübyânî divanında bir övgü bağlamında muhatabını her türlü ayıptan beri kılarken bu kökten türeyen istisna ifadesini zikretmiştir. |
| Erken Arapça kullanım | Klasik dilde حاشا veya حاش terkibi, özellikle Yüce Allah’a izafe edildiğinde O’nu her türlü acziyet ve noksanlıktan tenzih etmek; insanlara izafe edildiğinde ise onları töhmet ve ayıptan uzak tutmak üzere bir istisna ve tebrie sözü olarak yerleşmiştir. |

Kaynak: Lisān al-ʿArab, Maqāyīs al-Lugha ve Dīvānü’n-Nâbiġa.

### Sami etimolojik katman

Batı Sami dillerinde ve genel Sami morfolojisinde kök, kenar, sınır ve dışlama anlam alanıyla bağlantılı bir ikili çekirdek zeminine dayanır. İbranice ve Aramice/Süryanice katmanlarında doğrudan aynı lafzi kalıpta bir tenzih edatı gelişmemiş olmakla birlikte, bir şeyi sınırlama, kenara koyma veya koruma altına alma işlevini gören köklerle semantik yakınlık mevcuttur. Arapçada kök, bir nesnenin sınırını veya kenarını ifade eden fiziksel zeminden hızla soyutlanarak edebi ve teolojik bir istisna, tenzih ve tebrie aracına dönüşmüştür. Fonetik olarak boğaz harfi ile dişsi sürtüşmeli harfin birleşimi, telaffuz anında kesin bir duruş ve dışlama vurgusu üretir.

Güven: Güçlü

Kaynak: Brown-Driver-Briggs, David Cohen ve Lisān al-ʿArab.

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | حاش, [حوش](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%88%D8%B4.md), [حشا](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B4%D8%A7.md) kök ailesi | Fiziksel olarak bir şeyin kenarı, dışı veya içi arasındaki ayrım çizgisinden hareketle sözlü istisna ve tenzihe geçiş yapılmıştır. | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | Kenar, sınır ve ayırma çekirdeği | İkili çekirdek düzeyinde çevreleme ve ayırma mantığı ortak Sami zeminle uyumludur; ancak istisna edatı olarak gelişimi Arapçaya özgüdür. | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Afro-Asyatik ailenin diğer kollarında bu edatsal yapıya dair doğrudan doğrulanmış veri tespit edilmemiştir. | Veri bulunamadı |

Kaynak: Maqāyīs al-Lugha ve ilgili Sami karşılaştırmalı etimoloji kayıtları.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| حاش | Anlamlı | Hariç tutmak, tenzih etmek | Bir varlığı isnat edilen kusurdan kesin olarak kenara ayırmak | Hedef köktür |
| [حشا](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B4%D8%A7.md) | Anlamlı | İçini doldurmak, iç organ | Bir şeyin içini doldurmak veya gövdenin iç kısmını teşkil etmek | Ters yönde içe alma hareketidir; Kur'an'da geçmez |
| احش | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde bağımsız üçlü kök olarak mühmeldir |
| [اشح](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%B4%D8%AD.md) | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde bağımsız üçlü kök olarak mühmeldir |
| [شحا](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%AD%D8%A7.md) | Anlamlı | Ağzı açmak, ayırmak | Ağzı veya yarığı genişçe açmak | Aralama ve açıklık oluşturma nüansı taşır; Kur'an'da geçmez |
| [شاح](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%A7%D8%AD.md) | Anlamlı | Gayret etmek, sakınmak | Bir işe ciddiyetle sarılmak veya bir şeyden çekinip sakınmak | Dikkat ve ayrışma nüansı içerir; Kur'an'da geçmez |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| حاش | Merkez | Tenzih, hariç tutma | Bir varlığı isnat edilen kusurun sınırları dışına tamamen çekerek beraatini ilan etme | Hem edat hem fiil kökü olarak mutlak dışlama ve arındırmayı ifade eder |
| [سبح](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%A8%D8%AD.md) | Komşu | Tenzih, arındırma | Kusurdan uzaklaştırma hareketini akış, devamlılık ve yüceltme ekseninde yapma | Varlığı noksanlıktan hızla yüzdürüp uzaklaştırma yönü baskındır |
| [نزه](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B2%D9%87.md) | Komşu | Tenzih, uzak durma | Çirkinlik ve kötülükten mekânsal ve ahlaki olarak mesafeli durma | Pislikten ve çamurdan temiz bir alana çıkma nüansıdır |
| [برى](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B1%D9%8A.md) | Komşu | Beraat, ilişiği kesme | Bir bağdan, borçtan veya töhmetten tamamen soyutlanıp serbest kalma | Önceden var sayılan bir bağın kesilip atılmasını hedefler |
| [عزل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B2%D9%84.md) | Komşu | Ayırma, kenara koyma | Bir şeyi diğer şeylerin arasından alıp bir kenara tek başına bırakma | Tenzih ve kutsallık amacı taşımayan nötr bir ayrıştırma hareketidir |
| [شرك](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%B1%D9%83.md) | Zıt | Ortak kılma, katma | Bir varlığı başka bir varlığın hükmüne, niteliğine veya kusuruna ortak etme | Sınırları kaldırıp kusuru veya vasfı başkasına da isnat etme hareketidir |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | حاش | Hariç tutma, tenzih | Kusur ve noksanlıktan büsbütün beri kılma ve istisna etme | Kesin |
| Latince | Excipere, deponere | Hariç tutmak, kenara koymak | Hukuki ve mantıksal hariç tutmayı karşılar; ilahi tenzih tonunu tek başına veremez | Güçlü |
| İngilizce | God forbid, far be it, except | Asla öyle değil, tenzih ederim, hariç | Hem hayret ve tebrie nidasını hem de kenara ayırma işlevini taşır | Güçlü |
| Almanca | Gott bewahre, fern sei es | Allah korusun, uzak olsun | Töhmetten sakınma ve uzak tutma anlamını karşılar | Güçlü |
| Fransızca | À Dieu ne plaise, loin de là | Allah korusun, bundan uzaktır | Kusuru reddetme nidası olarak iş görür; kökün biçimsel istisna yönünü eksik bırakır | Güçlü |

Kaynak: Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch ve Lane's Lexicon.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| İstisna ve tenzih lafzı (حاشَ لِلَّهِ) | İlahî kudret ve adaleti tenzih, peygamberi her türlü ahlaki kusurdan tebrie etme | Kadınların Hz. Yûsuf’un olağanüstü iffet ve güzelliği karşısında hayretle onu beşeri zaaftan tenzih etmeleri bağlamı (Yûsuf [12:31](https://lisan.digital/tr/ayet/12:31.md)). |
| İtiraf ve mutlak tebrie (حاشَ لِلَّهِ) | Töhmetin asılsız olduğunu, suç isnat edilen kişinin tertemiz olduğunu ikrar etme | Hükümdarın huzurunda kadınların ve vezirin eşinin Hz. Yûsuf’ta hiçbir kötülük görmediklerini kesin dille açıklamaları bağlamı (Yûsuf [12:51](https://lisan.digital/tr/ayet/12:51.md)). |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Tenzih ve ismet inancı | Allah’a noksan sıfatların isnat edilemeyeceği ve peygamberlerin fuhuştan ve hıyanetten masum olduğu ilkesi | İlahî zata ve nebevi ahlaka kusur bulaşmasını mutlak olarak imkânsız gören tenzih kavramı. |
| Fıkıh | Kazf ve beraat dili | İffete iftira atanların sözlerinin reddedilmesi ve itham altındaki kişinin suçsuzluğunun tescili | Bir kimseyi töhmetten ve cezadan kesin bir dille hariç tutma ve aklama işlevi. |
| Tefsir | Nahiv ve mana ilişkisi | İfadenin fiil mi yoksa tenzih bildiren bir isim/edat mı olduğu ve lâm harfinin tenzih edilen varlığa delaleti | Hayret ile hakikati birbirinden ayıran, şahitliğe dayalı bir beraat tescili. |
| Hadis | Dua ve tenzih kalıpları | Müminin şüpheli ve çirkin durumlardan Allah’a sığınırken kullandığı tebrie ifadeleri | Çirkinliği işitince veya anınca onu derhal ilahi rızadan ve kendi nefsinden uzaklaştırma refleksi. |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Tevhid ve takdis | Mutlak tenzih | Kusuru ilahi alandan bütünüyle uzaklaştırmak | Allah’ın her türlü eksiklikten yüce olduğunu dille ikrar etme mekanizmasıdır. | Kesin |
| İlmi | Mantık ve metodoloji | Kesin istisna (aksiyom) | Yanlış önermeyi doğrudan sistem dışına atmak | İspatlanmış masumiyeti veya doğruluğu her türlü şüphenin dışında tutma kuralıdır. | Güçlü |
| Siyasi | Yargı ve kamu vicdanı | Beraat-i zimmet | Haksız ithamları kamuoyu önünde çürütmek | Masumiyet karinesinin sözlü ve aleni olarak ilanıyla yöneticinin veya bireyin itibarını koruma. | Güçlü |
| İktisadi | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Kökün doğrudan iktisadi bir kurum veya işleme tekabül eden ıstılahı kullanımı bulunmamaktadır. | Veri bulunamadı |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Küme teorisinde tümleyen ve ayrık küme işlemi ($A \cap B = \emptyset$) | Bir elemanın veya niteliğin belirli bir hata kümesine hiçbir koşulda dahil edilemeyeceğini, kümenin tamamen dışında tanımlandığını gösteren mutlak ayrıklık bağıntısı. | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Hukukta mutlak beraat ve masumiyet karinesi | Bir bireyin kendisine isnat edilen fiilin lekesinden tamamen arındırılması ve suç isnadının tüm hukuki ve ahlaki sonuçlarıyla hükümsüz kılınması süreci. | Kesin |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | İfadeyi yalnızca Türkçe "hâşâ" kelimesinde olduğu gibi ağız alışkanlığıyla söylenen kuru bir şaşırma veya çekinme nidasına indirgemek. |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kur'an'da bu lafız yalnızca duygusal bir tepki değil; peygamberlik ismetinin, ilahi korumanın ve iftiranın çöküşünün resmen tescil edildiği ontolojik ve ahlaki bir beraat beyanıdır. |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Yûsuf suresindeki diyalogların vahametini görememek; kadınların şehvet ve komplo ortamında dahi peygamberin ahlakı karşısında teslim oldukları mutlak masumiyet ikrarını sıradan bir kadın dedikodusu tepkisi derekesine düşürmek. |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kök, Kur'an kıssalarında hakkın batıla galip geldiği ve iftiranın bizzat iftiracılar tarafından çürütüldüğü anlarda ilahi adaletin ve masumiyetin tescil dili olarak belirleyici bir işleve sahiptir. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Yûsuf suresinde iftira, tezgâh, ahlaki sınav ve ardından gelen yargılama ile aklanma sahnelerinin yer aldığı ayetlerde belirleyicidir (Yûsuf [12:31](https://lisan.digital/tr/ayet/12:31.md), [12:51](https://lisan.digital/tr/ayet/12:51.md)). |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Peygamberlerin ahlaki zaaf gösterebileceği veya töhmet altında lekelenebileceği yönündeki sığ yaklaşımları düzeltir; şahitlerin diliyle ismet sıfatını tartışmasız biçimde sabitler. |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Bir nesnenin sınırını çizip onu kenara ayırmak, ana gövdeden hariç tutarak korumak.
- Soyut anlam: Bir varlığı kendisine yöneltilen her türlü kusur, töhmet ve noksanlıktan mutlak bir iradeyle arındırmak, tenzih etmek.
- Sistematik karşılık: Bir öznenin, tanımlanan kötülük veya noksanlık kümesiyle hiçbir ortak kesiti bulunmadığının aleni ve kesin ilanı.
- LaTeX modeli: $$T(x, K) \iff x \notin K \quad \text{veya} \quad \{x\} \cap K = \emptyset$$
- LaTeX açıklaması: Modelde $x$ masumiyeti ve tenzihi tescil edilen özneyi, $K$ ise isnat edilen kusur, noksanlık veya çirkinlik kümesini gösterir. $T$ tenzih ve tebrie operatörüdür; bu operatörün işlemesi, $x$ elemanının $K$ kümesine hiçbir şekilde ait olmaması ve $x$'in tekil kümesiyle $K$ kümesinin kesişiminin mutlak olarak boş küme ($\emptyset$) teşkil etmesi şartına bağlıdır.

## Geçtiği ayetler (2 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AD%D8%A7%D8%B4/occurrences?meal=IK

### [Yusuf 12:31](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%A7%D8%B4/ayet/12:31.md) — حَاشَ

فَلَمَّا سَمِعَتْ بِمَكْرِهِنَّ أَرْسَلَتْ إِلَيْهِنَّ وَأَعْتَدَتْ لَهُنَّ مُتَّكَأً وَآتَتْ كُلَّ وَاحِدَةٍ مِنْهُنَّ سِكِّينًا وَقَالَتِ اخْرُجْ عَلَيْهِنَّ فَلَمَّا رَأَيْنَهُ أَكْبَرْنَهُ وَقَطَّعْنَ أَيْدِيَهُنَّ وَقُلْنَ حَاشَ لِلَّهِ مَا هَذَا بَشَرًا إِنْ هَذَا إِلَّا مَلَكٌ كَرِيمٌ

Meal (IK): Onların dedikodularını işitince; onlara haber yolladı. Onlar için yaslanacak yerler hazırladı ve onlardan her birine birer bıçak verdi. (Yusuf’a) : Çık karşılarına, dedi. Hepsi onu görünce kendisini çok büyüttüler. Ve ellerini kestiler. Dediler ki: Allah’ı tenzih ederiz. Haşa bu, bir beşer değildir, ancak çok şerefli bir melektir.

### [Yusuf 12:51](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%A7%D8%B4/ayet/12:51.md) — حَاشَ

قَالَ مَا خَطْبُكُنَّ إِذْ رَاوَدْتُنَّ يُوسُفَ عَنْ نَفْسِهِ قُلْنَ حَاشَ لِلَّهِ مَا عَلِمْنَا عَلَيْهِ مِنْ سُوءٍ قَالَتِ امْرَأَةُ الْعَزِيزِ الْآنَ حَصْحَصَ الْحَقُّ أَنَا رَاوَدْتُهُ عَنْ نَفْسِهِ وَإِنَّهُ لَمِنَ الصَّادِقِينَ

Meal (IK): Dedi ki: Yusuf’tan kam almak istediğiniz zaman ne halde idiniz? Onlar dediler ki: Haşa, Allah için biz onun bir kötülüğünü görmedik. Aziz’in karısı da şöyle dedi: Şimdi hak ortaya çıktı. Onu kendime ben ram etmek istedim. Ve o, gerçekten sadıklardandır.

## Sözlükler (5)

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%A7%D8%B4/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

باب الحاء والشين
حشا ، شحا ، حاش ، شاح ، وشح ، وحش . أشح .
حشا : قال الليث الحشو : ما حشَوْتَ بِه فِراشاً أو غيرَ ذلك . والحَشِيَّةُ الفِراش المحشُوُّ . وتقول احتشيتُ بمعنى امْتلأْتُ . وتقول انْحشَى صوتٌ في صوتٍ وانحشى حَرْفٌ في حَرْفٍ . قال : والاحْتِشَاء احتشاءُ الرجلِ ذي الإبْرِدِة والمستحاضةُ تحْتَشِي بالكُرْسُف . قال النبي ( صلى الله عليه وسلم ) لامرأةٍ : ( احْتَشِي كُرْسُفاً ) ، وهو القطن تحشُو به فرجَهَا .
والحَشْوُ من الكلام الفضْل الذي لا يُعتَمد عليه . قال : والحشو صِغَارُ الإبل ، وكذلك حَوَاشِيها صغارُها ، واحدها حاشِيَةٌ . والحَشْوُ من النّاس الذين لا يُعتدُّ بهم . وحاشِيَتَا الثوب جَنَبَتَاه الطويلتَان في طرفيْهما الهُدْبُ . وحاشيةُ السَّرَابِ كلُّ ناحيةٍ منه .
والحشا ما دُون الحجابِ مِمَّا في البطن كله من الكبد والطحَال والكَرِش وما تبع ذَلِكَ حشاً كُلُّه . وأخبرني المنذري عن الحَرَّاني عن ابن السكيت : الحَشَا مَا بَيْن آخِرِ الأَضْلاَع إلى الوَرِك . قلت والشافعيُّ ح سَمَّى ذلك كلّه حِشْوَةً . ونحوَ ذلك سمعت العرب تقول لجميع ما في البَطْنِ : حِشْوَةٌ ما عدا الشَّحْم فإنه ليس من الحِشْوَة . وقال الليث الحشَا أيضاً ظاهرُ البطْنِ وهو الخَصْرُ ، وأنشد في صفة امرأة :
هَضِيم الحشَا ما الشمسُ في يوم دَجْنها
وإذا ثنَّيتَ قلت حشَيانِ ، والجميعُ الأحشاء . ويقال فلان لطيفُ الحشَا إذا كان أقبَّ ضامر الخَصْر .
وقال الليث : تقول حشوتُه سَهْماً إذا أَصَبْتَ حشاه . قال وتقول : حشأتُه بالعصَا حشَأً مهموزٌ إذا ضربْتَ بطنه بها ، مَزَّقوا بينهما . وأنشد :
وكائِنْ تَرى يوم الكُلاَبِ مُجَدلاً
حشوناه مَحْشُورَ الحديدةِ أَصْمَعَا
وتقول حشَأْتُ النارَ أي غَشِيتُها . قلت : هذا غلطٌ وصوابه حشأتُ المرأَةَ إذ غشِيتَها ، وكأنه من تصحيفِ الورَّاقين . شمر عن ابن الأعرابي حشَأْتُه سهماً وحشَوْتُه . وقال الفراء : حشأتُه إذا أدخلته جوفَه . وإذا أصبتَ حشَاه قلت حَشِيْتُه . وروَى أبو الفضل لنا عن ثعلب عن ابن الأعرابي : حشَأْته سهْماً إذا رميتَه فأصاب جوفه وأنشد هذه الأبيات :
لي كلَّ يوم مِنْ ذُؤاله
ضغثٌ يزيد على إبَاله
لي كلَّ يوم صِبْقَةٌ
فوقي تَأَجَّلُ كالظُّلاَله
فلأحْشَأَنَّكَ مِشْقَصاً
أَوْساً أُوَيْسُ مِنَ الهباله
والصبْقَةُ الغبار وقوله أَوْساً أي عوضاً من هَبَالتك يا أَوْسُ ، وهو الذئب كان يعبَثُ في غَنَمِه ويَهْتَبِلُ لَحْمَها فرماه بسهم في جوْفِه وقَتَلَه .
الحراني عن ابن السكيت قال حَشَأَ الرجلُ امرأَتَهُ يَحْشَؤُهَا حَشْأً إذا نَكَحَها .
قال وحشَأتَه بسهمٍ إذا أصبتَ به جَوْفه . وقد حشَا الوسادةَ يحشُوها حَشْواً . وقال أبو زيد حشَأتُ الرجلَ بالسهمِ حَشْأً إذا أصبتَ به جَنْبَيْهِ وبطنَه وحشَأتُ المرأة حَشْأ إذا نكَحْتَها . وحشأتُ بطنَه بالعَصَا حَشْأ إذا ضربتَه بها . قلت : والصوابُ في حشَأت ما رويناه عن هؤلاء الأئمة .
قال المنذريُّ قال أبو حاتم قال الأصمعيُّ الحِشْوَةُ موَاضِعُ الطعام ، وفيه الأحْشَاءُ والأقْصَاب . قال وسمعت الأصمعيَّ يقول : أسفلُ مواضِعِ الطعامِ الذي يُؤَدي إلى المذهب المَحْشَاة بنصْبِ الميم والجميع مَحَاشٍ وهي المَبْعَرُ من الدوابّ . وقال : إيَّاكم وإتْيَانَ النساء في مَحَاشِيهنَّ ؛ فإن كل مَحْشَاةٍ حَرَامٌ . قال : والكُلْيَتَان في أسفل البطْن بينهما المثانة ومكان البول في المثانة . والمَرْبَضُ تحت السُّرَّة وفيه الصفاقُ . والصفاق جلدةُ البطْن الباطِنَة والجلْدُ الأسفلُ الذي إذا انخرق كان رقيقاً . والمَأْنَةُ ما غَلُظَ مما تحت السُّرَّة . وروى أبو نصر عن الأصمعي أنه قال المحاشِيءُ بالهمزة أكسيةٌ خَشْنَة تحلق الجسد واحدها مِحْشَأُ . وأنشد :
ينْفُضْن بالمشافر الهَدَالِق
نَفْضَك بالمَحَاشِىء المَحَالِقِ
وقال غيره المِحْشَاةُ بغير همز ما وَلِي الدُّبُرَ من المَبْعَر . وقال أبو عبيدة الحَشِيَّة رِفاعةُ المرأة وهو ما تَضَعه المرأةُ على عَجِيزَتِها تفطمها به ، يقال تَحَشَّت المرأة تَحشياً فهي متحشيَةٌ .
وعيش رقيق الحَوَاشِي إذا كان نَاعِماً في دَعَةٍ . وقال ابن السكيت الحاشِيَتان ابنُ المَخَاض وابنُ اللَّبُون . يقال : أرسلَ بنُو فلان رَائِداً وانتهى إلى أرض قد شبعت حاشيتاها .
أبو عبيد إذا اشتكى الرَّجُلُ حَشَاه ونَسَاهُ فهو حَشٍ ونَسٍ . قال والحَشْيَان الذي به الرَّبْوُ . وامرأة حَشْيَا . وفي حديث عائشة : أن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) خَرَجَ من بيتها ليلاً ومضى إلى البقيعِ ، فتبعَتْهُ عائشةُ وظنَّت أنه دخلَ بعضَ حُجَرِ نسائِه ، فلما أَحَسَّ بسوادِها قصد قَصْدَه فعدَتْ وعَدَا على إثْرِها ، فلم يدْرِكْها إلا وهي في جوف حُجْرَتِها ، فدنا منها وقد وقَع عليها البَهْرُ والرَّبْوُ فقال لها مَالي أرَاك حَشْيَا رَابِية . أراد ما لي أراك قد وقع عليك الرَّبْوُ وهو البَهْرُ ، والرَّبْو يقال له الحشَا وقال الهذلي :
فَنَهْنَهْتُ أُولَى القوم منْهم بضرْبةٍ
تَنَفَّس منها كلُّ حشيانَ مُحْجِرُ
وقال الفرّاء في قول الله جلّ وعزّ : ( قُلْنَ حَاشَ للَّهِ ) ( يُوسُف : 51 ) هو مِنْ حَاشَيْتُ أُحَاشِي . وقال غيره يقال شَتَمْتُم فما تحشَّيْتُ منهم أحداً وما حَاشَيْتُ منهم أحداً ومَا حَاشَيْتُ أي ما قلت حَاشَى فلانٍ أي ما استثْنيت منهم أحداً .
وقال أبو بكر بن الأنباري : معنى حَاشَا في كلام العرب أَعْزِلُ فلاناً من وصْفِ القوم بالحَشَا ، وأعْزِلُه بناحيته ولا أُدْخِلُه في جُمْلتهم ، ومعنى الحشا النَّاحِبةُ وأنشد :
ولا أُحَاشِي من الأَقْوَامِ مِنْ أَحَدِ
ويقالُ حاشَى لِفُلانٍ ، وحَاشَا فلاناً وحَشَى فُلاَنٍ . قال عمرُ بن أبي ربيعة :
من رَامَها حاشَى النَّبِيَّ وَأَهْلهُ
في الفَخْرِ غَطْمَطَهُ هناك المُزْبِدُ
وأنشد الفراء :
حشَى رَهْطِ النَّبِي فإنّ منهم
بُحوراً لا تكدرُها الدَّلاَءُ
فمن قال حاشى لِفُلانٍ خَفَضَه باللام الزائدة ، ومن قال حَاشى فلاناً أضمر في حاشَى مرفوعاً ونصبَ فلاناً بحَاشَى ، والتقدير حاشَى فِعْلُهُم فلاناً . ومن قال حاشى فلانٍ خفض بإضمار اللام لِطُول صُحبتها حَاشَى ، ويجوز أن تَخْفِضَه بحاشى لأنَّ حَاشَى لَمَّا خلت من الصَّاحِب أَشْبَهت الاسم فَأَضيفَتْ إلى ما بَعْدَها . ومن العرب من يقول حَاشَ لفُلان فيُسقط الألف ، وقَدْ قُرِىءَ في القرآن بالوجهين . قلت حَاشَ لله كان في الأصل حاشَى لله فلما كثُرَ في كَلاَمِهمْ حَذَفُوا الياءَ وجُعِلَ اسماً وإن كان في الأصل فِعْلاً ، وهو حَرْفٌ من حُرُوفِ الاستثناء مثل عدا وخَلاَ ولِذَلِكَ خَفَضوا بِحَاشى كما خَفَضُوا بهما لأنهما جُعِلا حَرْفين وإن كان في الأصْل فعلين . وقال أبو إسحاق في قوله ) قُلْنَ حَاشَ للَّهِ ) ( يُوسُف : 51 ) اشتُق هذا من قَوْلِك كُنْتَ في حَشَا فَلاَنٍ أي في ناحِيَتِه فالمعنى في حاشى لله براءة لله من هذا التَنَحّي . المعنى قد نَحَّى الله هذا من هذا وإذا قُلْتَ حَاشَ لِزَيْدٍ من هذا فالمعنى قد تَنَحَّى زَيْدٌ من هذا وتَبَاعَد مِنْهُ ، كما تقول تَنَحَّى من النَّاحِيَةِ ، كذلك تَحاشَى من حاشِية الشيء وهو ناحيته . وأنشد أبو بكر بن الأنباري في الحشا الناحية :
يقول الَّذِي أَمْسَى إلى الحَزْن أهْلُهُ
بأيّ الحَشَا أمسى الحبيبُ المبَايِنُ
وقال أبو بكر بن الأنباري في قولهم : حاشَى فلاناً ، معناه قد استثنَيْتُه وأخرجْتُه فلم أُدْخِلْه في جُمْلَة المذكورين . قلت : جعله من حَشَا الشَّيْءِ وهو ناحيتُه . وأنشد الباهليُّ في المعاني :
ولا يتحَشَّى الفحلُ إن أَعْرَضَتْ بِه
ولا يَمْنَعُ المِرْبَاعَ منه فَصِيلُها
قال لا يَتَحَشَّى لا يُبالي مَنْ حاشى . يقال : شتَمْتُهم فما تحشَّيت منهم أَحَداً وما حاشَيتُ منهم أحداً أي ما بالَيْتُه مِنْ حاشى فلانٌ ، وقال ابن الأعرابيّ تحشَّيْتُ من فلانٍ أي تَذَمَّمْتُ وقال الأخطل :
فلولا التَّحَشي من رِياحٍ رمَيْتُها
بكالِمةِ الأنْيابِ باقٍ وُسومُها
حوش ( حاشا ) : قال الليث : المَحاش كأنه مَفْعل من الحَوْشِ . وهو قَوْمٌ لفيف أُشابَةٌ . وأنشد بيتَ النابِغة :
جَمعْ مَحاشَكَ يايزيدُ فإنَّني
أَعْدَدْتُ يَربوعاً لكم وتمِيماً
قلت غلط الليث في المَحاش من جهتين إحْداهُما فَتْحُه المِيمِ وجعلُه إيَّاه مَفْعَلاً من الحَوْش ، والجهةُ الأخرى ما قال في تفسيرِه ، والصواب المِحاشُ بكسر الميم ، قال أبو عبيدة فيما يَرْوِي عنه أبو عبيد وهو قول ابن الأعرابيّ إنَّما هو : جمّع
مِحاشَك ، بكسر الميم ، جعلوه من مَحَشَتْه النارُ إذا أحْرَقَتْه لا من الحَوْش وقد مرّ تفسيره فيما تقدم من الكتاب أن المِحاش القومُ يتحالفون عند النار وأمَّا المَحاشُ بفتح الميم فهو أثاث البيت ، وأصله من الحَوْشِ وهو جمع الشيء وضَمُّه ، ولا يقال للفيف الناس مَحاش .
وقال الليث : الحُوْش بِلادُ الجنّ لا يَمُرُّ بها أحدٌ من الناس ورجل حُوشِيُّ لا يألَفُ الناسَ ولَيْلٌ حوشِيٌ مظلم هائل وقال رؤبة :
إلَيْكَ سارَتْ من بِلادِ الحوشِ
وأخبرني المنذريُّ عن ابن الهيثم أنه قال الإبل الحوشِيَّةُ هي الوحْشِيَّة ، ويقال إن فحلاً من فحولها ضرب في إبل لمَهْرة بن حَيْدان فَنُتِجَتْ النجائبُ المهريَّةُ من تلك الفحول الحوشيَّةِ فهي لا يكادُ يُدْرِكُها التعب . قال وذكر أبو عمرو الشيباني أنه رأى أرْبَع فِقَرٍ من مَهْرِيَّةٍ عَظْماً واحداً . قال وإبل حوشِيَّةٌ محرماتٌ لعِزَّة نُفوسِها . ويقال : فلانٌ يتَتَبَّعُ حوشِيَّ الكلام وَوَحْشِيَّ الكلامِ وعُقْمِيَّ الكلام بمعنى واحد .
وقال الليثُ : يقال حُشْنا الصيدَ وأحَشْناها أخذْناها من نواحيها تعْرِفُها إلى الحبائل التي نُصِبَتْ لها . ويقال فلان ما يَنْحاشُ من فلان أي ما يكْتَرِثُ له . وزجرتُ الذئْبَ في أنْحاشَ لِزَجْرِي وأنشد الأَصْمعيُّ بيتَ ذي الرُّمَّة يصف النعامة وبيضها .
وبيضاءَ لاتَنْحاشُ مِنَّا وأمها
إذا ما رأتْنا ذِيلَ منها زَوِيلَها
أراد بالبيضاءِ بيْضَةَ النعامة وأمُّها النعامَةُ لأنها باضَتْها .
قال أبو عبيدٍ قال أبو زيد حُشْتُ عليه الصيدَ وأحْوَشْتُ أي أخَذْنا مِنْ حواليه لنَعْرِفَه إلى الحِبالَةِ . ويقال احْتَوَش القومُ فلاناً أو تحاوَشوه أي جعلوه وسطهم . وقال التحْويش التحويل .
ثعلب عن ابن الأعرابي قال : الحُواشَةُ الاستحياء ، والحُواسَة بالسين الأكلُ الشديدُ وقال أبو عبيد الحائش جِماع النَّخْلِ . وقال شمر الحائش جماعة كل شجرٍ من الطرفاء والنخْلِ وغيرهما وأنشد :
فَوُجِدَ الحائش فيما أحْدَقا
قَفْرَا من الرَّامين إذ تَوَدَّقا
قال وقال بعضهم إنما جُعل حائِشاً لأنه لا منْفذَ له ويقال الحُواشة من الأمر ما فيه قَطِيعَةٌ ، يقال لا تَغْش الحُواشة قال الشاعر :
غَشِيتُ حُواشَةً وجَهِلْتُ حقّاً
وآثَرْتُ الغُواية غَيْرَ راض
وقال أبو عمرو في ( نوادره ) : التحوّشُ الاستحياء وقد تحوشت منه أي استحيت .
وحش : وقال الليث : الوَحْشُ كلّ شيء من دوابّ البر مِمَّا لا يُستأنس فهو وَحْشِيٌّ والجميع الوحوشُ يقال هذا حمارُ وحْشٍ وحمارٌ وحَشْيٌّ . وكل شيء يَستوْحِشُ عَنِ الناس فهو وَحْشِي .
قال وقال بعضهم : إذا أقْبل اللّيلُ استأنس كلُّ وحْشِيّ واستوْحَش كلُّ إنْسِيّ .
ويقال للجائع الخالي البطنِ : قد توحَّش . أبو عبيد عن أبي زيد : رجل موحِشٌ وَوَحْشٌ وهو الجائع من قوم أَوْحاشٍ . يقال بات وَحْشاً وَوَحِشاً أي جائعاً . ويقال توحّش فلان للدواء إذا أَخْلى مَعِدتَه ليكون أسهلَ لخروج الفضولِ من عُروقه .
وفي حديث الحَرورِيّين الذين قاتلوا عَلِياً بالنهرَوَان أنهم وحَّشوا برماحهم أي رَمَوْا بها على بُعْدٍ منهم . يقال للرجل إذا كان بيده شيءٌ فَزَجَّه زَجّاً بعيداً قد وحّش به وقال :
إن أنتم لم تطلبوا بأخيكم
فَذروا السلاح ووحشوا بالأبْرَقِ
وقال الليث : يقال للمكان الذي ذهبَ عنه الناسُ قد أَوْحَشَ ، وطلَلُ موحِشُ وأنشد :
لِسَلْمى موحِشاً طَلَلُ
يلوح كأنَّه خِلل
نَصَبَ موحِشاً لأنه نَعْتُ النكرةِ مُقدَّماً وأنشد :
مَنازِلُها حِشونا
على قياس سنون ، وفي موضع النصبِ والجرِ حِشِيْنَ مثل سِنين ، وأنشد :
فأمْسَتْ بَعْدَ ساكنِها حِشِينا
قلت أنا : حِشُون جمع حِشَةٍ وهو من الأسماء الناقِصة وأصلها وَحْشَةٌ فنقص منها الواوُ كما نقصوها من زِنَةٍ وصِلَةٍ وعِدَةٍ ، ثم جَمَعوها على حِشِينَ كما قالوا عِزِين وعِضِينَ من الأسماء الناقصة .
أبو العباس عن ابن الأعرابي : وحش فلانٌ بثوبه ووحَشَ بدرْعه إذا أرهقه طالبُه فخافَ أن يلحقَه فرسَ بِدرْعه ليُخَففَ عن دابّته ونحوِ ذلك .
قال الليثُ : ورأيت في كتابٍ أَنَّ أبا النجم وَحَش بِثيابه وارْتدَّ يُنْشِد ، أي رَمَى بثيابه قال والوَحْشيُّ والإنسي شِقّا كُل شيء ، فإنسيّ القَدَمِ من الإنسان مَا أَقْبَلَ منها على القَدم الأُخْرَى ووحشيُّها ما خالَفَ إنسيها ، عن ابن الأعرابي قال ووحشيُّ القوس الفارسيّة ظهْرُها وإنسيُّها بَطْنُها المقبلُ عليك . قال : ووحْشِيُّ كل دابَّةٍ شقُّه الأَيْمَنُ وإنسيُّه شقه الأيْسر قلت جَوَّد ابنُ المظفَّر في تفسير الوحشيّ والإنسيّ ووافَقَ قولُه قولُ أَئِمتنا المتقنين .
وروى أحمد بن يحيى عن المفضّل وروي عن أبي نصرٍ عن الأصمعيّ وروي عن الأَثْرَم عن أبي عبيدة قالوا كلهم : الوحشيُّ من جميع الحيوان ليس الإنسانَ هو الجانبُ الذي لا يُرْكَبُ منه ولا يُحْلَبُ ، والإنسيّ الجانب الذي يُركبُ منه ويحلب منه الحالبُ ، قال أبو العباس واختلف الناس فيهما من الإنسان ؛ فبعضهم يُلْحِقُه بالخيلِ والإبلِ ، وبعضهم فرّق بينهما فقال الوحشيّ ما وَلِيَ الكَيْفَ ، والإنسيّ ما وَلِيَ الإبِطَ ، قال وهذا هو الاختبار ليكون فَرْقا بين بني آدمَ وسائِر الحيوان . وروى أبو عبيد عن أبي زيد والعَدَبَّس الكناني ، في الوحشِيّ والإنسي من البهائِم مثلَ ما روى أحمدُ بن يحيى عن المفضّل والأصمعيّ وأبي عبيدة ، وهكذا قال ابن شميل . ورأيت كلام العرب على ما قالوه ، وقد روى أبو عبيدٍ عن الأصمعيّ في الوحْشِيّ
والإنسي شيئاً خالفَ فيه روايةَ ثعلبٍ عن أبي نصر عن الأصمعيّ . والصواب ما عليه الجماعةُ وأما قول أبي كبير الهذلي :
ولقد غَدَوْتُ وصاحِبِي وحشيَّةٌ
تحتَ الرداءِ بصيرةٌ بالمُشْرِفِ
فإن الباهليَّ زعم أنه عَنَى بِالوَحْشيَّةِ ريحاً تدخُلُ تحتَ ثِيَابِه ، وقوله بصيرةٌ بالمشرف يعني الريح من أَشْرَفَ لها أصابته ، والرداء السيف .
شمر عن ابن شميل يقال للواحد من الوحْشِ هذا وَحْشٌ ضَخْمٌ وهذه شاة وَحْشٌ ، والجماعة هي الوَحْشُ والوُحُوشُ والوحيشُ وقال أبو النجم :
أمسى يبابا والنَعَامُ نَعمُهْ
قَفْراً وآجَالُ الوحِيش غَنَمُهْ
وهذا مثل ضَائِنٍ وضَئِينِ . وأرض مَوْحُوشة كثيرةُ الوحش . والموَحْشَةُ الفَرَقُ من الخَلْوَةِ ، أخَذَتْهُ وَحْشَةٌ ويقال أوحَشْتُ المكانَ إذا صَادفته وَحْشاً ، ومنه قوله :
وأوحَشَ منها رَحْرَحانَ فَرَاكِسا
قال أبو عبيد وأرض موحوشة كثيرة الوَحْش .
وشح : وقال الليث : جمع الوِشاح وُشُحٌ وهو حَلْيُ النساء كِرْسَانِ من لُؤْلؤٍ وجَوْهَرٍ منْظُومَان مُخَالَفٌ بينهما معطوفٌ أَحَدُهما على الآخَرِ ، تتوشَّحُ المرأةُ به ، ومنه اشْتُق تَوَشَّحَ الرجلَ بثوبه . قلت : والتوشُّحُ بالرداء مثل التَّأَبُّط والاضْطِبَاع وهو أن يُدْخل الرجُل الثوبَ من تحتِ يدِه اليُمْنى فيلقيَهُ على عاتِقِه الأَيْسرِ كما يفعله المُحْرِمُ ، وكذلك الرجُلُ يَتَوَشَّحُ بحمائِل سيفه فتقع الحمائِل على عاتِقِه اليُسرى وتكون اليُمْنى مكشوفة ، ومنه قول لبيد في توشّحه بلجام فرسه :
ولقد حَمَيْتَ الحَيَّ تحمل شِكَّتِي
فُرُطٌ وِشَاحِي إذْ غَدَوْتُ لِجامُها
أخبر أنه خرج رَبِيئَةً أي طَلِيعةً لقومه على رَاحِلته ، وقد اجْتَنب إليها فَرَسه يقوده بِمِقْوَدِه وتوشَّح بلجام فَرَسه ، فإن أحسّ بالعدوّ أَلْجَمَها أوْرَابَهُ منه رَيْبٌ نزل عن راحلته وأَلْجَمَ فرسه وركبه تحرُّزاً من العدُو وغَاوَلهم إلى الحي مُنْذِراً .
أبو عبيد عن أبي زيد الوشحاء من المِعزى الموشّحة ببياض . وأمَّا قولُ الراجز يخاطب ابناً له :
أحبُّ منك موضع الْوُشْحُنّ
وأنه زاد نوناً في الوُشُح كما زادها في قوله ومَوْضِعَ الإزَارِ والقَفَنَّ أراد القفا فزاد نوناً ، هكذا أنشدهما أبو عبيد وقال الليث : ديك مُوشَّحٌ إذا كان له خُطَّتان كالوِشاح وقال الطرماح :
ونَبهْ ذا العفَاءِ الموشَّحِ
وقال أبو عبيد الموشَّحَةُ من الظباء التي لها طرَّتَانِ من جانِبَيْها ، ويقال وِشاح وإشاح كما يقال وِكاف وِإكافٌ .
شيح : قال الليث : الشيحُ نبت يُتخذ من بعضه المكانسُ . قال : والشيحُ ضرب من بُرودِ اليمن ، يقال له الشّيح والمشَيَّح وهو مخطّط ، قلت ليس في البرُود والثيابِ شِيحٌ ولا شِيح بالشين معجمةً من فوق ،
وصوابه السّيح والمسيَّح بالسين والياء ، وأنا أذكرهما في موضعِهما من باب الحاء والسين في أبواب المعتلّ ، وأَعْزِي ما قيلَ فيهما إلى قائِله إن شاء الله .
وقال الليث الشياحُ الحِذَارُ ورجل شائحٌ حَذِر وتقول إنه لمُشيح حازمٌ حَذِرٌ ، وأنشد :
أَمُرُّ مُشِيحاً معي فتية
فَمِنْ بَيْنِ مُؤْدٍ ومن خَاسِر
والمشيح المجدُّ . وقال عمرو بن الإطنابة :
وإقدامي على المكرُوه نَفْسِي
وضربي هامةَ البطلِ المُشِيح
قال الليث : وإذا أَرْخَى الفَرَسُ ذَنَبَهُ قيل قد أَشَاح بذنبه وإذا نَحَّى الرجلُ وجْهَهُ عن وهَجِ نارٍ أصابَه ، أو عن أَذًى قيل قد أَشَاحَ بِوَجْهه . قلت أَمَّا ما قال في إشَاحَتِه عن وَهَج النَّار فهو صَحيحٌ لأنَّه حَذَرٌ وأَمَّا قولُه : أَشَاح الفرسُ بذنَبه إذا أَرْخَاه فإنه تصْحيف عندي ، والصواب فيه أَسَاح بِذَنبه ، وكذلك أَسَابَ به ، ورُوي عن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) أنه قَالَ ( اتَّقُوا النار ولو بِشِقّ تَمْرَةٍ ثم أعْرض وأشاح ) .
أبو عبيد عن الأصمعي المُشِيح الجادُّ والمُشيح الحذِر ، وروى سلمةُ عن الفراءِ أنه قال : المُشِيحُ على وجهين : أحدهما المُقْبِلُ عليك ، والآخَرُ المانِعُ لِما ورَاءَ ظَهْرِه ، قال : وقوله أَعْرَضَ ثم أَشَاحَ : أي أقْبَلَ . الفراء ويقال إنهم لفي مَشْيُوحَاءَ ومَشِحَاءَ من أمرهم : أي يُحَاوِلون أَمْراً يَبْتَدِرُونه وقال بعضهم : في اختلاطٍ من أمرِهِمْ . وقال شمر : المُشِيحُ ليسَ من الأضْدَادِ ، إنما هي كلمةٌ جاءت بِمَعْنَيَيْنِ . قال : وقال ابن الأعرابي : أعرض بِوَجْهِه وأَشَاح أي جَدَّ في الإعراض ، وقال : المُشِيحُ الجادُّ قال : وأقرأَنا لطرفة يصف الخيل :
دُوخِلُ الصَّنْعةُ في أَمْتُنِها
فهي من تحتُ مُشِيحَاتُ الحُزُمْ
يقول جَدّ ارتفاعُها في الحُزُم . وقال : إذا ضَمُرَ وارتفع حزامه سمي مُشِيحاً .
وقال ابن الأعرابي : الإشَاحَةُ أيضاً الحَذَرُ ، وأنشد قول أَوْسٍ :
في حيثُ لا تنفعُ الإشَاحَةُ من
أَمْرٍ لمن قد يُحاولُ البِدَعا
قال والإشاحَةُ الحَذَرُ والخوفُ لمن حاولَ أن يَدْفَعَ المَوْتَ ، ومُحاوَلَتُه دَفْعُهُ بِدْعَةٌ . قال ولا يكون الحذِرُ بغير جِدّ مُشِيحاً . وقال خالد بن جَنْبة الشَّيْحَانُ الذي يتهمّسُ عدْواً أراد السرعة ، أبو عبيد عن أبي عمرو الشَّيْحَانُ الطويلُ وأنشد شمر :
مُشِيحٌ فوق شَيْحَانِ
يَدُورُ كأَنَّه كَلْبُ
وقال شمر : وروي فوق شِيحانٍ بكسر الشين .
وقال الليثُ : شَايَحَ أي قَاتَل وأنشد :
وشايَحْتَ قبل اليومِ إنك شِيحُ
وقال في قوله :
تُشِيح على الفَلاةِ فتعْتَليها
بِبَوْع القِدْرِ إذ قَلِق الوضِينُ
أي تُديم السير . أبو عبيد عن الأصمعي : المَشْيُوحَاءُ الأرض التي تُنبت الشيحَ ،
يقصرُ ويمدُّ . وقال ابن الأعرابي يقال شَيَحَ الرجلُ إذا نظر إلى خصمه فضايَقَه . وقال شمر الشَّيحان الغَيور وأنشد المفضل :
لما استمرّ بها شَيْحان مَبْتَجِجٌ
بالبَيْن عَنْك بها يَرْآكَ شَنْأَنا
شحا : قال الليثُ : شَحَى فلانٌ فَاهُ شَحْيَاً ، واللجامُ يَشْحَى فَمَ الفَرَسِ شَحْياً . وأنشد :
كأنَّ فاهاً واللجام شاحِيه
جَنْباً غَبيطٍ سَلِسٍ نواحِيه
ويقال : أقبلت الخيلُ شواحِيَ وشَاحِيَاتٍ أي فاتِحَاتٍ أَفْوَاهَهَا . أبو عبيدٍ عن الكسائي : شَحَوْتُ فَمِي أَشْحَاه إذا فَتَحْتُهُ . وأَشْحُوه شَحْواً مصدرهما واحِدٌ . وأبو زيد قال مثلَه : ثعلب عن ابن الأعرابي يقال شَحَا فَاهُ ، وشَحَا فُوه وأشحَى وَشحَّى فاه ، ولا يقال أشْحَى فُوه قلت : والصواب ما قال الكسائيُّ . وأبو زيد شَحَا يَشْحُو وَيَشْحَى شَحْواً .
عمرو عن أبيه جاءنا شَاحِياً أي في غيرِ حاجةٍ وشاحِياً خاطِياً من الخَطْوِ . ويقال للفرس إذا كان واسع الذَّرع إنه لرعِيبُ الشَّحْوَةِ وقال أبو سعيد تَشحَّى فلانٌ على فلانٍ إذا بَسَط لِسَانَهُ فيه . وأصْلُه التوسُّعُ في كُل شيْءٍ ؛ قال الفراء شَحَا ماءَةٌ لبعض العرَب ، تكتب بالياء وإن شئت بالألف ، لأنه يقال شَحَوْتُ وشَحيْتُ ولا تجريها . نقول هذه شَحَا فاعلم . وقال ابن الأعْرابي سَجَا بالسين والجيم اسمُ بئرٍ قال وماءةٌ يقال لها وَشْحَى بفتح الواو وتسكين الشين قال الراجز :
صبَّحْنَ من وشْحَى قَلِيباً سُكَّا
أشح : عن أبي عدنَان أَشِحَ الرجل يأْشَحُ ، وهو رجل أَشْحَان أي غَضْبَانُ . قلت وهذا حرف غريب وأظن قول الطرماح منه :
على تُشْحَةٍ من ذائد غيرِ واهن
أراد على وُشْحَةٍ فقلب الهمزة واو في الفعل ، وقلبها تَاءً في الشعر ، كما قالوا تُراث ووُراث وتُكلان في وُكلان ومعنى قوله على تُشْحَةٍ أي عَلَى حَمِيَّة غضب من أَشِح يَأْشَحُ .
حيش ( حاشا ) : ثعلب عن ابن الأعرابي حَاشَ يحِيشُ حَيْشاً إذا فَزِع . وقال عُمَر لأخيه زيد حين نُدِبَ لقتال أهل الردَّة فَتَثَاقَلَ : ما هذا الحَيْش والقِلُّ ؟ أي ما هذا الفَزَعُ والرعْدَة ؟ قال وحَوَّش إذا جَمع وشوّح إذا أنْكر . قال والحَيْشَانُ الكثير الفزع والشَّيْحَان الطويل الحسَن الطول والحَيْشَانَةُ المرأة الذَّعُورُ ، وهي المذْعُورَة من الريبة .

##### Türkçe

باب **الحاء** ve **الشين**
**حشا** ، **شحا** ، **حاش** ، **شاح** ، **وشح** ، **وحش** . **أشح** .
**حشا** : Leys dedi: **الحشو**: bir döşeği veya başka bir şeyi onunla doldurduğun şeydir. **الحَشِيَّةُ**: doldurulmuş döşektir. Ve “**احتشيتُ**” dersin, “doldum” mânâsında. Ve “bir ses bir sesin içine **انْحشَى** oldu” ve “bir harf bir harfin içine **انحشى** oldu” dersin. Dedi: ve **الاحْتِشَاء**: **الإبْرِدِة** sahibi erkeğin ihtişâsıdır; **المستحاضةُ** ise **الكُرْسُف** ile **تحْتَشِي** eder. Peygamber (sallallahu aleyhi ve sellem) bir kadına: “(**احْتَشِي كُرْسُفاً**)” dedi; o, onunla ferçini doldurduğu pamuktur.

Ve **الحَشْوُ** sözden, kendisine dayanılmayan fazlalıktır. Dedi: ve **الحشو** develerin küçükleridir; aynı şekilde onların **حَوَاشِيها**’sı da küçükleridir; onun teki **حاشِيَةٌ**’dir. Ve **الحَشْوُ** insanlardan, kendilerine itibar edilmeyen kimselerdir. Ve **حاشِيَتَا الثوب**: iki ucunda püskül bulunan, elbisenin iki uzun yanıdır. Ve **حاشيةُ السَّرَابِ**: serabın her bir tarafıdır.

Ve **الحشا**: karında, perde (hicap) altındaki şeylerden; karında bulunanların hepsi: karaciğer, dalak, işkembe ve buna tâbi olanlar; bunların hepsi **حشاً**’dır. Ve bana Münzirî, Harrânî’den, İbn Sikkît’ten haber verdi: **الحَشَا**: kaburgaların sonu ile kalça arasındaki şeydir. Dedim: Şâfiî **ح** bunu bütünüyle **حِشْوَةً** diye adlandırdı. Ve bunun benzerini Arapların, karında olanların tamamı için “**حِشْوَةٌ**” dediklerini işittim; yağ hariç, çünkü o **الحِشْوَة**’den değildir. Leys dedi: **الحشَا** ayrıca karnın dışı, yani beldir; bir kadının vasfında şu beyti okudu:
هَضِيم الحشَا ما الشمسُ في يوم دَجْنها
Ve ikil yaptığında “**حشَيانِ**” dersin; çoğulu **الأحشاء**’dır. Ve “falanca **لطيفُ الحشَا**” denir; belden ince, kamburumsu, beli zayıf ise.

Leys dedi: “Onu bir okla **حشوتُه**” dersin; onun **حشاه**’ını vurduğun zaman. Dedi: ve “onu sopayla **حشَأتُه**” dersin; hemzeli **حشَأً**; onun karnına onunla vurduğun zaman; ikisinin arasını ayırdılar. Şu beyti okudu:
وكائِنْ تَرى يوم الكُلاَبِ مُجَدلاً
حشوناه مَحْشُورَ الحديدةِ أَصْمَعَا
Ve “ateşi **حشَأْتُ**” dersin; yani ona yaklaştım. Dedim: bu yanlıştır; doğrusu “kadını **حشأتُ**”tur; ona yaklaştığın zaman; sanki müstensihlerin tashifindendir. Şemmer, İbnü’l-A‘râbî’den: “onu okla **حشَأْتُه** ve **حشَوْتُه**” dedi. Ferrâ dedi: “onu **حشأتُه**” onun içine soktuğun zamandır. Ve onun **حشَاه**’ını vurduğun zaman “onu **حَشِيْتُه**” dersin. Ebü’l-Fazl bize Sa‘leb’den, İbnü’l-A‘râbî’den rivayet etti: “onu okla **حشَأْته**” onu attığında ve içini vurduğunda; ve şu beyitleri okudu:
لي كلَّ يوم مِنْ ذُؤاله
ضغثٌ يزيد على إبَاله
لي كلَّ يوم صِبْقَةٌ
فوقي تَأَجَّلُ كالظُّلاَله
فلأحْشَأَنَّكَ مِشْقَصاً
أَوْساً أُوَيْسُ مِنَ الهباله
Ve **الصبْقَةُ** tozdur. Ve onun “**أَوْساً**” sözü: “ey **أَوْسُ**, senin **هَبَالتك**’inden bir bedel olarak” demektir; o kurt idi; koyunları içinde oynuyor ve etini kapıyordu; onu karnına bir okla vurdu ve onu öldürdü.

Harrânî, İbn Sikkît’ten: “adam karısını **حَشَأَ** eder, onu **يَحْشَؤُهَا** **حَشْأً** ile” dedi; onu nikâhladığı zaman.

Dedi: ve “onu bir okla **وحشَأتَه**” onunla içini vurduğun zaman. Ve yastığı **حشَا** etti; onu **يحشُوها حَشْواً**. Ebû Zeyd dedi: “adamı okla **حشَأتُ** **حَشْأً** ile” onunla iki yanını ve karnını vurduğun zaman; ve “kadını **حشَأتُ** **حَشْأ** ile” onu nikâhladığın zaman. Ve “karnını sopayla **وحشأتُ** **حَشْأ** ile” onunla vurduğun zaman. Dedim: **حشَأت** hakkında doğru olan, bu imamlar hakkında rivayet ettiğimizdir.

Münzirî dedi: Ebû Hâtim dedi: Asma‘î dedi: **الحِشْوَةُ** yiyeceğin yerleridir; onda **الأحْشَاءُ** ve **الأقْصَاب** vardır. Dedi: Asma‘î’yi şöyle derken işittim: yiyecek yerlerinin aşağısı; dışkı yerine götüren şey: mimin nasbıyla **المَحْشَاة**; çoğulu **مَحَاشٍ**; o, hayvanların **المَبْعَرُ**’ıdır. Ve dedi: “Kadınlara onların **مَحَاشِيهنَّ**’inde gelmekten sakının; çünkü her **مَحْشَاةٍ** haramdır.” Dedi: ve iki böbrek karnın aşağısındadır; ikisinin arasında mesane vardır; idrarın yeri mesanededir. Ve **المَرْبَضُ** göbek altındadır; onda **الصفاقُ** vardır. Ve **الصفاق** karnın iç derisi ve yırtıldığında ince olan alt deridir. Ve **المَأْنَةُ** göbek altından kalın olan şeydir. Ebû Nasr, Asma‘î’den rivayet etti: o dedi ki: hemzeyle **المحاشِيءُ** bedeni sıkan kaba örtülerdir; onun teki **مِحْشَأُ**’dur. Ve şu beyti okudu:
ينْفُضْن بالمشافر الهَدَالِق
نَفْضَك بالمَحَاشِىء المَحَالِقِ
Başkası dedi: hemzesiz **المِحْشَاةُ**, **المَبْعَر**’dan dübüre bitişik olan şeydir. Ebû Ubeyde dedi: **الحَشِيَّة** kadının dolgusudur; kadının kalçasının üzerine koyduğu, onunla onu (kalçayı) büyüttüğü şeydir; “kadın **تَحَشَّت** eder, **تَحشياً** ile” denir; o da **متحشيَةٌ**’dir.

Ve **وعيش رقيق الحَوَاشِي**: yumuşak, rahatlık içinde nâim olduğu zaman. İbn Sikkît dedi: **الحاشِيَتان**: **ابنُ المَخَاض** ve **ابنُ اللَّبُون**’dur. “Falancanın oğulları bir **رَائِداً** gönderdiler; ve iki **حاشيتاها**’sı doymuş bir araziye ulaştı” denir.

Ebû Ubeyd: adam **حَشَاه**’ından ve **نَسَاهُ**’undan şikâyet ederse, o **حَشٍ** ve **نَسٍ**’dir. Dedi: ve **الحَشْيَان**: kendisinde **الرَّبْوُ** olan kimsedir. Ve bir kadın **حَشْيَا**’dır. Âişe’nin hadisinde: Peygamber (sallallahu aleyhi ve sellem) onun evinden gece çıktı ve Bakî‘e gitti; Âişe onu takip etti ve onun kadınlarının hücrelerinden birine girdiğini zannetti; onun karaltısını hissedince yöneldiği yöne yöneldi; o koştu, o da onun ardından koştu; onu ancak hücresinin içinde iken yakaladı; ona yaklaştı; üzerine **البَهْرُ** ve **الرَّبْوُ** düşmüşken ona: “Bana ne oluyor da seni **حَشْيَا رَابِية** görüyorum?” dedi. “Bana ne oluyor da seni üzerine **الرَّبْوُ** düşmüş görüyorum; o da **البَهْرُ**’dür” demek istedi. Ve **الرَّبْو**’ya **الحشَا** denir. Hüzeylî dedi:
فَنَهْنَهْتُ أُولَى القوم منْهم بضرْبةٍ
تَنَفَّس منها كلُّ حشيانَ مُحْجِرُ
Ferrâ, Allah azze ve celle’nin sözü hakkında: “(**قُلْنَ حَاشَ للَّهِ**) (Yûsuf: 51)” dedi ki: bu, “**حَاشَيْتُ أُحَاشِي**”dendir. Başkası dedi: “Siz sövdünüz; ben onlardan hiç kimseyi **تحشَّيْتُ** etmedim ve onlardan hiç kimseyi **حَاشَيْتُ** etmedim; ve **مَا حَاشَيْتُ**: yani ‘**حَاشَى** falanca’ demedim; yani onlardan hiç kimseyi istisna etmedim” denir.

Ebû Bekir b. el-Enbârî dedi: Arapların كلامında **حَاشَا**’nın mânâsı: “falancayı kavmin **الحَشَا** ile vasfından ayırırım; onu kendi tarafıyla ayırırım ve onu onların cümlesine sokmam.” Ve **الحشا**’nın mânâsı: **النَّاحِبةُ**’dir. Ve şu beyti okudu:
ولا أُحَاشِي من الأَقْوَامِ مِنْ أَحَدِ
Ve “falanca için **حاشَى**” denir; ve “**حَاشَا** falancayı” ve “**حَشَى** falanca” (denir). Ömer b. Ebî Rebî‘a dedi:
من رَامَها حاشَى النَّبِيَّ وَأَهْلهُ
في الفَخْرِ غَطْمَطَهُ هناك المُزْبِدُ
Ferrâ şu beyti okudu:
حشَى رَهْطِ النَّبِي فإنّ منهم
بُحوراً لا تكدرُها الدَّلاَءُ

Kim **حاشى**’yı “**لِفُلانٍ**” diye söylerse, onu زائد **اللام** ile mecrur yapmıştır; kim “**حَاشى فلاناً**” diye söylerse, **حاشَى** içinde merfû‘ bir (şey)i gizlemiş ve **فلاناً**’ı **حَاشَى** ile mansub yapmıştır; takdir: “**حاشَى فِعْلُهُم فلاناً**”. Kim “**حاشى فلانٍ**” diye söylerse, **حاشَى** ile uzun beraberliğinden dolayı **اللام**’ı gizleyerek mecrur yapmıştır. Ve onu **حاشى** ile mecrur yapman caizdir; çünkü **حَاشَى** صاحِب’den boş kalınca isme benzemiş, böylece kendisinden sonrakine izafe edilmiştir. Araplardan kimi “**حَاشَ لِفُلان**” der de elif’i düşürür; Kur’an’da iki vecihle de okunmuştur. Dedim: “**حَاشَ لله**” aslında “**حاشَى لله**” idi; onların كلام’ında çokça olunca yâ’yı sildiler ve aslen fiil olduğu hâlde isim kılındı. Ve o, **عدا** ve **خَلاَ** gibi istisna harflerinden bir harftir; bunun için **حَاشى** ile mecrur yaptılar, tıpkı o ikisiyle mecrur yaptıkları gibi; çünkü o ikisi de aslen iki fiil olduğu hâlde iki harf kılınmıştır. Ebû İshâk “(**قُلْنَ حَاشَ للَّهِ**) (**يُوسُف : 51**)” kavli hakkında dedi ki: Bu, senin “**كُنْتَ في حَشَا فَلاَنٍ**” sözünden türetilmiştir; yani onun ناحية’sında. O hâlde “**حاشى لله**”de mana: bu تنحّي’den Allah için beraattir. Mana: Allah bunu bundan uzaklaştırmıştır. Ve “**حَاشَ لِزَيْدٍ** من هذا” dediğinde mana: Zeyd bu şeyden uzaklaşmış ve ondan uzaklaşmıştır; tıpkı “**تَنَحَّى** من النَّاحِيَةِ” dediğin gibi; aynı şekilde “**تَحاشَى**” şeyin حاشِية’sinden (yani onun ناحية’sından)dır. Ebû Bekir b. el-Enbârî **الحشا** (yani الناحية) hakkında şu beyti inşad etti:
يقول الَّذِي أَمْسَى إلى الحَزْن أهْلُهُ
بأيّ الحَشَا أمسى الحبيبُ المبَايِنُ

Ebû Bekir b. el-Enbârî onların “**حاشَى فلاناً**” sözünde dedi ki: manası “onu istisna ettim ve çıkardım; böylece onu zikredilenlerin cümlesine sokmadım”dır. Dedim: Onu “**حَشَا الشَّيْءِ**”nden kıldı; o da onun ناحية’sıdır. Bâhilî manalar hakkında inşad etti:
ولا يتحَشَّى الفحلُ إن أَعْرَضَتْ بِه
ولا يَمْنَعُ المِرْبَاعَ منه فَصِيلُها

Dedi ki: “**لا يَتَحَشَّى**” yani “**مَنْ حاشى**’ya aldırmaz.” Denir: “Onlara sövdüm; onlardan hiç kimseyi **تحشَّيت** etmedim ve onlardan hiç kimseyi **حاشَيتُ** etmedim”; yani “**مِنْ حاشى فلانٌ**”dan ona aldırmadım.” İbnü’l-A‘râbî dedi: “**تحشَّيْتُ** من فلانٍ” yani “tiksindim/ayıpladım.” Ahtal dedi:
فلولا التَّحَشي من رِياحٍ رمَيْتُها
بكالِمةِ الأنْيابِ باقٍ وُسومُها

**حوش ( حاشا )**: Leys dedi: **المَحاش** sanki **الحَوْش**’tan **مَفْعل** gibidir. Ve o, karışık bir topluluktur; bir karışım. Nâbiga’nın beytini inşad etti:
جَمعْ مَحاشَكَ يايزيدُ فإنَّني
أَعْدَدْتُ يَربوعاً لكم وتمِيماً

Dedim: Leys **المَحاش** hakkında iki yönden yanıldı: birincisi mîm’i fetha ile okuması ve onu **الحَوْش**’tan **مَفْعَلاً** kılması; ikinci yön de onun tefsirinde söylediğidir. Doğrusu **المِحاش** mîm’in kesriyledir. Ebû Ubeyde, Ebû Ubeyd’in ondan rivayet ettiği üzere—ve bu İbnü’l-A‘râbî’nin sözüdür—dedi ki: ancak “**جمّع مِحاشَك**”tır; mîm’in kesriyle. Onu “ateş onu yaktı” mânasındaki “**مَحَشَتْه النارُ**”dan kıldılar, **الحَوْش**’tan değil. Ve onun tefsiri kitabın önce geçen kısmında geçti: **المِحاش** ateş yanında yeminleşen topluluktur. أما **المَحاش** mîm’in fethasıyla ise ev eşyasıdır; aslı **الحَوْش**’tandır; o da şeyi toplamak ve bir araya getirmektir. Ve insanların karışık topluluğuna **مَحاش** denmez.

Leys dedi: **الحُوْش** cinlerin beldeleridir; insanların hiçbirinden kimse oradan geçmez. Ve **حُوشِيُّ** bir adam: insanlarla ünsiyet etmez. Ve **حوشِيٌ** bir gece: karanlık, dehşetli. Rü’be dedi:
إلَيْكَ سارَتْ من بِلادِ الحوشِ

Münzirî bana İbnü’l-Heysem’den haber verdi: o dedi ki, **الإبل الحوشِيَّةُ** **الوحْشِيَّة**’dir. Ve denir ki: onun aygırlarından bir aygır, Mehre b. Haydân’ın develerine aştı; o **الفحول الحوشيَّة**’den **النجائبُ المهريَّةُ** doğdu; öyle ki yorgunluk neredeyse onlara yetişmez. Dedi ki: Ebû Amr eş-Şeybânî zikretti: Mehreli bir (deve)den dört **فِقَر**’ın tek bir kemik olduğunu gördü. Dedi ki: **إبل حوشِيَّةٌ** nefislerinin عزّة’sinden dolayı haram kılınmışlardır. Ve denir: falan kimse **حوشِيَّ الكلام**’ı, **وَحْشِيَّ الكلام**’ı ve **عُقْمِيَّ الكلام**’ı takip eder; mana bakımından birdir.

Leys dedi: “**حُشْنا الصيدَ**” ve “**أحَشْناها**”: onu nâhiyelerinden aldık; onu, onun için kurulmuş حبائل’e doğru sevk edersin. Ve denir: falan kimse falandan “**ما يَنْحاشُ**”tır; yani ona aldırmaz. “Kurdu azarladım da o, azarlamamdan dolayı **أنْحاشَ** etti.” Asma‘î, Zü’r-Rumme’nin devekuşunu ve yumurtasını vasfeden beytini inşad etti:
وبيضاءَ لاتَنْحاشُ مِنَّا وأمها
إذا ما رأتْنا ذِيلَ منها زَوِيلَها

**بالبيضاء** ile devekuşunun yumurtasını kastetti; annesi de devekuşudur; çünkü onu yumurtlamıştır.

Ebû Ubeyd dedi ki: Ebû Zeyd dedi: “**حُشْتُ عليه الصيدَ**” ve “**أحْوَشْتُ**” yani etrafından aldık ki onu **الحِبالَة**’ye doğru sevk edelim. Ve denir: kavim falanı “**احْتَوَش**” etti yahut onu “**تحاوَشوه**” etti; yani onu aralarında orta yaptılar. Ve **التحْويش** dönüşümdür.

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: dedi ki **الحُواشَةُ** hayâdır; **الحُواسَة** (sîn ile) şiddetli yemektir. Ebû Ubeyd dedi: **الحائش** hurmalıkların topluluğudur. Şemr dedi: **الحائش** طرفاء, hurma ve başkalarından her ağacın topluluğudur. Ve inşad etti:
فَوُجِدَ الحائش فيما أحْدَقا
قَفْرَا من الرَّامين إذ تَوَدَّقا

Dedi ki: Bazıları dedi ki: ancak ona **حائِش** denmiştir; çünkü onun çıkışı yoktur. Ve denir: işten **الحُواشة** içinde **قَطِيعَةٌ** olan şeydir. Denir: “**لا تَغْش الحُواشة**”. Şair dedi:
غَشِيتُ حُواشَةً وجَهِلْتُ حقّاً
وآثَرْتُ الغُواية غَيْرَ راض

Ebû Amr “**نوادره**”de dedi: **التحوّشُ** hayâdır; “ondan **تحوشت**” yani hayâ ettim.

**وحش**: Leys dedi: **الوَحْشُ** ünsiyet edilmeyen, kırın hayvanlarından her şeydir; o hâlde o **وَحْشِيٌّ**dir. Çoğulu **الوحوشُ**tur. Denir: bu **حمارُ وحْشٍ** ve **حمارٌ وحَشْيٌّ**. Ve insanlardan ürken her şey **وَحْشِيٌّ**dir.

Dedi ki: Bazıları dedi: Gece gelince her **وحْشِيّ** ünsiyet eder, her **إنْسِيّ** ürker.

Ve aç, karnı boş olana denir: “**قد توحَّش**”. Ebû Ubeyd, Ebû Zeyd’den: **رجل موحِشٌ** ve **وَحْشٌ**; o, **أَوْحاشٍ** kavminden aç olandır. Denir: “**بات وَحْشاً وَوَحِشاً**” yani aç olarak geceledi. Ve denir: falan kimse ilaca “**توحّش**” etti; yani midesini boşalttı ki fazlalıkların damarlarından çıkması daha kolay olsun.

Nehrevân’da Ali ile savaşan Harûrîler hakkında hadiste: “**وحَّشوا برماحهم**” yani onları kendilerinden uzak bir mesafeye attılar. Denir: Bir adamın elinde bir şey olup da onu uzak bir atışla fırlatırsa, onunla “**قد وحّش**” etmiştir. Ve dedi:
إن أنتم لم تطلبوا بأخيكم
فَذروا السلاح ووحشوا بالأبْرَقِ

Leys dedi: İnsanların terk ettiği yere “**قد أَوْحَشَ**” denir; ve **طلَلُ موحِشُ**. Ve inşad etti:
لِسَلْمى موحِشاً طَلَلُ
يلوح كأنَّه خِلل

“**موحِشاً**”ı nasb etti; çünkü o, nekrenin sıfatıdır, öne alınmıştır. Ve inşad etti:
مَنازِلُها حِشونا

**سنون** kıyasınca; nasb ve cerr yerinde **حِشِيْنَ** tıpkı **سِنين** gibi. Ve inşad etti:
فأمْسَتْ بَعْدَ ساكنِها حِشِينا

Ben dedim: **حِشُون** **حِشَةٍ**’nin cem‘idir; o, ناقِصة isimlerdendir. Aslı **وَحْشَةٌ** idi; ondan vav eksiltildi; tıpkı **زِنَةٍ** ve **صِلَةٍ** ve **عِدَةٍ**’den eksilttikleri gibi. Sonra onu **حِشِينَ** üzerine cem‘ ettiler; tıpkı ناقِصة isimlerden **عِزِين** ve **عِضِينَ** dedikleri gibi.

Ebû’l-Abbâs, İbnü’l-A‘râbî’den: Falan kimse **وحش** etti elbisesiyle ve zırhıyla **وحَشَ** etti: onu isteyen (takipçisi) onu bunaltınca ve kendisine yetişmesinden korkunca, binitini hafifletmek ve bunun benzeri için zırhını attı.

**قال الليثُ**: Bir kitapta gördüm ki **أبا النجم** elbiseleriyle **وَحَش** etti ve geri döndü, şiir okuyordu; yani elbiseleriyle attı. Dedi ki: **الوَحْشيُّ** ve **الإنسي** her şeyin iki yarısıdır; zira insandan ayağın **إنسيّ**si, ondan öteki ayağa doğru gelen kısmıdır; onun **وحشيّ**si ise onun **إنسيّ**sine muhalif olan şeydir. **عن ابن الأعرابي**: Dedi ki: Fars yayının **وحشيُّ**si onun sırtıdır, **إنسيُّ**si ise sana dönük olan karnıdır. Dedi: Her binitin **وحْشِيُّ**si onun sağ yarısıdır, **إنسيُّ**si onun sol yarısıdır. Dedim: **ابنُ المظفَّر** **الوحشيّ** ve **الإنسيّ**nin tefsirinde güzel yaptı ve onun sözü, sağlamlaştırıcı imamlarımızın sözüne uygun düştü.

**وروى أحمد بن يحيى عن المفضّل** ve **روي عن أبي نصرٍ عن الأصمعيّ** ve **روي عن الأَثْرَم عن أبي عبيدة**; hepsi dediler: İnsanın dışındaki bütün hayvandan **الوحشيُّ**, ondan binilmeyen ve ondan sağılmayan taraftır; **الإنسيّ** ise ondan binilen ve sağanın ondan sağdığı taraftır. **قال أبو العباس**: İnsan hakkında ikisinde insanlar ihtilaf etti; onların bir kısmı onu atlara ve develere ilhak eder; bir kısmı da ikisi arasında ayırım yaptı da dedi ki: **الوحشيّ** **الكَيْفَ**e bitişik olan, **الإنسيّ** ise **الإبِطَ**a bitişik olandır. Dedi: Bu, Âdemoğulları ile diğer hayvan arasında fark olması için imtihandır. **وروى أبو عبيد عن أبي زيد والعَدَبَّس الكناني**: Behimelerden **الوحشِيّ** ve **الإنسي** hakkında, **أحمدُ بن يحيى**’nın **المفضّل** ve **الأصمعيّ** ve **أبي عبيدة**’den rivayet ettiği gibi (rivayet etti); **ابن شميل** de böyle dedi. Arapların sözünü onların dedikleri üzere gördüm; **أبو عبيدٍ** **الأصمعيّ**’den **الوحْشِيّ** ve **الإنسي** hakkında, **ثعلبٍ**’in **أبي نصر**’dan **الأصمعيّ**’den rivayetine muhalif bir şey rivayet etmiştir. Doğru olan cemaatin üzerinde bulunduğu şeydir. **وأما قول أبي كبير الهذلي**:
ولقد غَدَوْتُ وصاحِبِي وحشيَّةٌ
تحتَ الرداءِ بصيرةٌ بالمُشْرِفِ
Buna gelince: **الباهليَّ** zannetti ki o, **الوَحْشيَّةِ** ile elbisesinin altına giren bir rüzgârı kastetti; ve onun “**بصيرةٌ بالمشرف**” sözü, **أَشْرَفَ** eden kimseye isabet eden rüzgâr demektir; **الرداء** ise kılıçtır.

**شمر عن ابن شميل**: **الوحْش**ten bir tek olana “bu iri bir **وَحْشٌ**” denir; “bu bir **شاة وَحْشٌ**” (denir). Cemaat ise **الوَحْشُ** ve **الوُحُوشُ** ve **الوحيشُ**tur. **وقال أبو النجم**:
أمسى يبابا والنَعَامُ نَعمُهْ
قَفْراً وآجَالُ الوحِيش غَنَمُهْ
Bu, **ضَائِنٍ** ve **ضَئِينِ** gibidir. **وأرض مَوْحُوشة**: vahşi hayvanı çok olan (arazi). **والموَحْشَةُ**: tenhalıktan korkudur; ona bir **وَحْشَةٌ** geldi. “Mekânı **أوحَشْتُ** ettim” denir; onu **وَحْشاً** olarak bulduğum zaman. Ondandır ki onun sözü:
وأوحَشَ منها رَحْرَحانَ فَرَاكِسا
**قال أبو عبيد**: **وأرض موحوشة**: **الوَحْش**ı çok olan (arazi).

**وشح**: **وقال الليث**: **الوِشاح**ın cemi **وُشُحٌ**tur; o, kadınların ziynetidir: inci ve cevherden dizilmiş iki kayış; ikisi arasında muhalefetli (çapraz), birisi ötekine atfedilmiş; kadın onunla **تتوشَّحُ** eder. Ondan **اشْتُق**: erkeğin elbisesiyle **تَوَشَّحَ** etmesi. Dedim: **والتوشُّحُ بالرداء** **التَّأَبُّط** ve **الاضْطِبَاع** gibidir; o, erkeğin elbiseyi sağ elinin altından içeri sokması, sonra onu sol omzunun üzerine atmasıdır; **المُحْرِمُ**’in yaptığı gibi. Yine erkek, kılıcının askılarıyla **يَتَوَشَّحُ** eder; askılar sol omzunun üzerine düşer ve sağ (taraf) açık olur. Ondandır **قول لبيد** onun atının gemiyle **توشّحه**si hakkında:
ولقد حَمَيْتَ الحَيَّ تحمل شِكَّتِي
فُرُطٌ وِشَاحِي إذْ غَدَوْتُ لِجامُها
Haber verdi ki o, kavmi için **رَبِيئَةً** yani öncü olarak binitinin üzerinde çıktı; atını da ona doğru yanaştırmış, onu yularıyla çekiyordu; ve atının gemiyle **توشَّح** etti. Düşmanı hissederse onu gemler; yahut ondan bir şüphe inerse binitinden iner, atını gemler ve düşmandan sakınmak için ona biner; onları mahalleye doğru, uyarıcı olarak, baskınlar.

**أبو عبيد عن أبي زيد**: Keçilerden **الوشحاء**: beyazlıkla **الموشّحة** olan (keçi). **وأمَّا قولُ الراجز** bir oğluna hitap ederek:
أحبُّ منك موضع الْوُشْحُنّ
Ve o, **الوُشُح**’ta bir **نوناً** artırdı; tıpkı “**ومَوْضِعَ الإزَارِ والقَفَنَّ**” sözünde artırdığı gibi; **القفا**yı kastetti de bir **نوناً** artırdı. **أبو عبيد** ikisini böyle inşad etti. **وقال الليث**: **ديك مُوشَّحٌ**: eğer onda **الوِشاح** gibi iki çizgi varsa. **وقال الطرماح**:
ونَبهْ ذا العفَاءِ الموشَّحِ
**وقال أبو عبيد**: **الموشَّحَةُ**: ceylanlardan, iki yanından iki püskülü olan (ceylan). “**وِشاح** ve **إشاح**” denir; tıpkı “**وِكاف** ve **وِإكافٌ**” denildiği gibi.

**شيح**: **قال الليث**: **الشيحُ** bir bitkidir; onun bazısından süpürgeler yapılır. Dedi: **والشيحُ** Yemen’in bürdelerinden bir türdür; ona **الشّيح** ve **المشَيَّح** denir; o çizgilidir. Dedim: Bürdelerde ve elbiselerde **شِيحٌ** yoktur; üstten noktalı **شين** ile **شِيح** da yoktur; doğrusu **السّيح** ve **المسيَّح**tır, **السين** ve **الياء** ile. Ben ikisini, illetli bablarda **الحاء** ve **السين** babının yerinde zikredeceğim; ve onlarda söylenen şeyi, inşallah, söyleyenine nispet edeceğim.

**وقال الليث**: **الشياحُ** sakınmadır; **ورجل شائحٌ** sakınan (kimsedir). “O, elbette **لمُشيح**: kararlı, sakınan” dersin. Ve inşad etti:
أَمُرُّ مُشِيحاً معي فتية
فَمِنْ بَيْنِ مُؤْدٍ ومن خَاسِر
**والمشيح**: ciddi olan (kimse). **وقال عمرو بن الإطنابة**:
وإقدامي على المكرُوه نَفْسِي
وضربي هامةَ البطلِ المُشِيح
**قال الليث**: At kuyruğunu salıverdiği zaman “kuyruğuyla **أَشَاح** etti” denir; adam, kendisine isabet eden ateşin hararetinden yahut bir ezadan yüzünü çevirdiği zaman “yüzüyle **أَشَاحَ** etti” denir. Dedim: Ateşin hararetinden **إشَاحَتِه** hakkında söylediği şey doğrudur; çünkü o sakınmadır. Ama onun “at kuyruğuyla **أَشَاح** etti, onu salıverdiği zaman” sözü, bana göre bir tashiftir; doğrusu onda “kuyruğuyla **أَسَاح** etti”dir; yine “onunla **أَسَابَ** etti”dir. Peygamberden ( صلى الله عليه وسلم ) rivayet edildi ki dedi: “(Ateşten, bir hurmanın yarısıyla bile olsa sakının) sonra yüz çevirdi ve **أشاح** etti.”

**أبو عبيد عن الأصمعي**: **المُشِيح** ciddi olan (kimsedir) ve **المُشيح** sakınan (kimsedir). **وروى سلمةُ عن الفراءِ**: dedi ki: **المُشِيحُ** iki vecih üzeredir: birisi sana yönelen; diğeri, sırtının arkasında olan şeye mani olan. Dedi: “**أَعْرَضَ ثم أَشَاحَ**” sözü: yani yöneldi. **الفراء**: “Onlar işlerinden **مَشْيُوحَاءَ** ve **مَشِحَاءَ** içindedir” denir: yani bir işi deniyorlar, ona atılıyorlar. Bazıları dedi ki: işlerinden bir karışıklık içindedirler. **وقال شمر**: **المُشِيحُ** zıt anlamlılardan değildir; ancak iki manayla gelmiş bir kelimedir. Dedi: **وقال ابن الأعرابي**: Yüzüyle **أعرض** etti ve **أَشَاح** etti: yani yüz çevirmede ciddileşti. Dedi: **المُشِيحُ** ciddi olandır. Dedi: Bize **لطرفة**’den, atları vasfederken, okuttu:
دُوخِلُ الصَّنْعةُ في أَمْتُنِها
فهي من تحتُ مُشِيحَاتُ الحُزُمْ
Der ki: Kayışlarda yükselişleri ciddileşti. Dedi: Zayıflayıp kayışı yükseldiği zaman ona **مُشِيحاً** denir.

**وقال ابن الأعرابي**: **الإشَاحَةُ** da sakınmadır. **وأنشد قول أَوْسٍ**:
في حيثُ لا تنفعُ الإشَاحَةُ من
أَمْرٍ لمن قد يُحاولُ البِدَعا
Dedi: **الإشاحَةُ** sakınma ve korkudur; ölümü defetmeye çalışan kimse içindir; onun defetmeyi denemesi bir **بِدْعَةٌ**dır. Dedi: Sakınan, ciddiyet olmaksızın **مُشِيحاً** olmaz. **وقال خالد بن جَنْبة**: **الشَّيْحَانُ** koşarak fısıldayan (kimse)dir; sürati kastetti. **أبو عبيد عن أبي عمرو**: **الشَّيْحَانُ** uzun (kimsedir). **وأنشد شمر**:
مُشِيحٌ فوق شَيْحَانِ
يَدُورُ كأَنَّه كَلْبُ
**وقال شمر**: “**فوق شِيحانٍ**” diye, **الشين**i kesreli olarak da rivayet edildi.

**وقال الليثُ**: **شَايَحَ** yani savaştı. Ve inşad etti:
وشايَحْتَ قبل اليومِ إنك شِيحُ

Ve onun sözü hakkında dedi:
تُشِيح على الفَلاةِ فتعْتَليها
بِبَوْع القِدْرِ إذ قَلِق الوضِينُ
yani, yürüyüşü sürdürür. Ebû Ubeyd, el-Asma‘î’den: **المَشْيُوحَاءُ**; **الشيحَ** bitiren yer (toprak)tır; kısaltılır da uzatılır da. İbnü’l-A‘râbî dedi: Adam için, hasmına baktığında ve onu sıkıştırdığında **شَيَحَ** denir. Şemmer dedi: **الشَّيحان** kıskançtır; el-Mufaddal şu beyti okudu:
لما استمرّ بها شَيْحان مَبْتَجِجٌ
بالبَيْن عَنْك بها يَرْآكَ شَنْأَنا

**شحا**: el-Leys dedi: Falan, ağzını **شَحْيَاً** açtı; gem de atın ağzını **شَحْياً** açar. Ve şu beyti okudu:
كأنَّ فاهاً واللجام شاحِيه
جَنْباً غَبيطٍ سَلِسٍ نواحِيه
Ve denir: Atlar **شواحِيَ** ve **شَاحِيَاتٍ** olarak geldiler; yani ağızlarını açanlar. Ebû Ubeyd, el-Kisâî’den: Ağzımı açtığımda **شَحَوْتُ فَمِي أَشْحَاه**. Ve **أَشْحُوه شَحْواً**; ikisinin masdarı birdir. Ebû Zeyd de onun benzerini söyledi. Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: Denir: **شَحَا فَاهُ** ve **شَحَا فُوه** ve **أشحَى** ve **وَشحَّى فاه**; **أشْحَى فُوه** denmez. Dedim: Doğru olan, el-Kisâî’nin dediğidir. Ebû Zeyd: **شَحَا يَشْحُو** ve **يَشْحَى شَحْواً**.

Amr, babasından: Bize **شَاحِياً** geldi; yani bir ihtiyaç içinde olmaksızın; ve **شاحِياً**; **الخَطْوِ**dan (adım atmadan) **خاطِياً** (adım atan) olarak. Ve at için, kol açıklığı geniş olduğunda: “O, **رعِيبُ الشَّحْوَةِ**’dir” denir. Ebû Sa‘îd dedi: Falan, falana karşı **تَشحَّى** etti; onda dilini yaydığında. Aslı, her şeyde genişlemedir. el-Ferrâ dedi: **شَحَا**; Araplardan bazısına ait bir su yeridir; istersen **الياء** ile yazılır, istersen **الألف** ile; çünkü **شَحَوْتُ** ve **شَحيْتُ** denir; ve onu i‘râba sokmazsın. “Bu **شَحَا**’dır; bil” deriz. İbnü’l-A‘râbî dedi: **سَجَا**; **السين** ve **الجيم** ile, bir kuyunun adıdır. Ve bir su yeri ki ona **وَشْحَى** denir; **الواو**’nun fethası ve **الشين**’in sükûnu ile. er-Râciz dedi:
صبَّحْنَ من وشْحَى قَلِيباً سُكَّا

**أشح**: Ebû ‘Adnân’dan: Adam **أَشِحَ** eder, **يَأْشَحُ**; ve o, **أَشْحَان** bir adamdır; yani öfkeli. Dedim: Bu garip bir harftir; ve zannederim et-Tırimmâh’ın sözü ondandır:
على تُشْحَةٍ من ذائد غيرِ واهن
**وُشْحَةٍ** üzere demek istedi; sonra fiilde hemzeyi **واو**ya çevirdi; şiirde de onu **تَاءً**ya çevirdi; nitekim **تُراث** ve **وُراث** ve **تُكلان** (aslında) **وُكلان** dediler. Ve onun sözünün manası: **على تُشْحَةٍ**; yani **أَشِح يَأْشَحُ**’tan, öfke hamiyeti üzere.

**حيش ( حاشا )**: Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: Korktuğunda **حَاشَ يحِيشُ حَيْشاً**. ‘Umar, ridde ehliyle savaşmak için çağrıldığında ağır davranan kardeşi Zeyd’e dedi: “Bu **الحَيْش** ve **القِلُّ** nedir?” yani “Bu korku ve titreme nedir?” Dedi: **حَوَّش**; topladığında; ve **شوّح**; inkâr ettiğinde. Dedi: **الحَيْشَانُ** çok korkan (kimsedir); **الشَّيْحَان** uzun, boyu güzel olandır; **الحَيْشَانَةُ** ise ürkek kadındır; ve o, şüpheden dolayı ürkütülmüş olandır.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%A7%D8%B4/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

#### Madde başı: حشو/ي

(باب الحاء والشين وما يثلثهما)
  (حشف) الحاء والشين والفاء أصلٌ واحدٌ يدلُّ على رَخَاوة وضعف وخلوقة.
  فأوّل ذلك الحَشَف، وهو أردأ التَّمر. ويقولون في أمثالهم: "أَحَشَفاً وسُوءَ كِيلَة"، للرَّجُل يجمع أمرين ردِيَّين. قال امرؤ القيس:
كأنَّ قلوبَ الطيرِ رَطباً ويابساً *** لدى وَكرها العُنَّابُ والحَشَفُ البالي([1])  وإنما ذكر قلوبَها لأنها أطيبُ ما في الطير، وهي تأتي فراخها بها. ويقال حَشِفَ([2]) خِلْفُ الناقة، إذا ارتفع منه الّلبن. والحشيف: الثَّوب الخَلَق. وقد تَحَشَّف الرَّجلُ: لَبِسَ الحشيف. قال:
يُدنـي الحَشيفَ عليها كي يواريَها *** ونَفْسَها وهو للأطمار لَبَّاس([3])  والحَشَفة: العجوز الكبيرة، والخميرة اليابسة([4])، والصخرة الرِّخْوَة حَوْلها السهلُ من الأرض.
  (حشك) الحاء والشين والكاف أصلٌ واحد، وهو تجمُّع الشيء. يقال حَشَكْت النَّاقةَ، إذا تركتَها لا تحلبُها فتجمَّع لبنُها، وهي محشوكة. قال:
  * غَدَت وهي مَحْشوكَةٌ حافلٌ([5]) *
  وَحَشَكَ القوم، إذا حَشَدُوا. وحَشَكَت([6]) السّحابة: كثُر ماؤُها. ومنه قولهم للنّخلة الكثيرة الحَمْل حاشك. وحَشَكت السّماء: أتَتْ بمطرها. وربَّما حملوا عليه فقالوا: قوسٌ حاشكة، وهي الطَّرُوحُ البعيدةُ المَرمى. وحَشّاك: نَهْر.
  (حشم) الحاء والشين والميم أصلٌ مشترك، وهو الغَضَب أو قريبٌ منه.
  قال أهل اللغة. الحِشْمَة: الانقباضُ والاستحياء. وقال قومٌ: هو الغضب. قال ابن قُتيبة: رُوِي عن بعض فصحاء العرب: إن ذلك مما يُحْشِمُ بني فلانٍ، أي يغضبهم. وذكر آخر أن العرب لا تعرِفُ الحشمةَ إلاَّ الغضب، وأنَّ قولهم لحشَمِ الرجل خدمه، إنما معناه أنّهم الذين يَغْضب لهم ويغْضَبون له.
  قال أبو عبيدٍ: قال أبو زيد: حَشَمْتُ الرجل أحْشِمه وأحْشَمْتُه، وهو أن يجلس إليك فتُؤذيَهُ وتُسمعه ما يكره. وابن الأعرابي يقول: حَشَمْتُه فَحَشم، أي أخجلته. وأحشمته: أغضبته. وأنشد:
لَعَمْرُكَ إنْ قُرْصَ أبي خُبَيبٍ *** بطيءُ النُّضْجِ مَحشومُ الأكيل([7])  (حشن) الحاء والشين والنون أصلٌ واحد، وهو تغيُّر الشيء بما يتعلّق به من درن. ثمّ يشتق منه:
  فأمّا الأول فقولهم فيما رواه الخليل: حَشنَ السِّقاء، إذا حُقِنَ لبناً ولم يُتَعهَّدْ بغسلٍ فتغيَّرَ ظاهرُه وأنتَنَ. وأمَّا القياس فقال أبو عبيد: الحِشْنة، بتقديم الحاء على الشين: الحقد. وأنشد:
ألاَ لا أرَى ذا حِشْنَةٍ في فؤاده *** يُجَمجِمُها إلاّ سَيَبْدُو دفينُها([8])  قال غيره: ومن ذلك قولهم: قال([9]) فلانٌ لفلان حتَّى حشَّن صدرَه.
  (حشو/ي) الحاء والشين وما بعدها معتلٌ أصلٌ واحد، وربما هُمِزَ فيكون المعنيان متقاربين أيضاً. وهو أن يُودَع الشيءُ وعاءً باستقصاء. يقال حشوتُه أحشوه حَشْوا. وَحِشْوَة الإنسان والدابة: أمعاؤه. ويقال [فلانٌ] من حِشْوة بني فلانٍ، أي من رُذَالهم. وإنما قيل ذلك لأن الذي تحشى به الأشياءُ لا يكون من أفخر المَتاع بل أدْونِه.
  والمِحْشى: ما تحتشي([10]) به المرأة، تعظِّم* به عَجِيزتها، والجمع المحاشِي. قال:
  * جُمَّاً غَنيّاتٍ عن المَحاشِي([11]) *
  والحشا: حشا الإنسان، والجمع أحشاء. والحشا: الناحية، وهو من قياس الباب، لأنّ لكلّ ناحيةٍ أهلاً فكأنّهم حشَوها. يقال: ما أدري بأيّ حشاً هو. قال:
  * بأيِّ الحَشَا أمسى الخليطُ المبايِنُ([12]) *
  ومن المهموز وهو من قياسِ الباب غيرُ بعيدٍ منه، قولهم: حشأتُه بالسَّهم أحشَؤُه، إذا أصبتَ به جَنْبَه. قال:
فَلأَحْشأَنّكَ مِشْقَصاً *** أوْساً أُوَيْسُ من الهَبَالهْ([13])  ومنه حَشَأْتُ المرأةَ، كناية عن الجِماع.
  والحَشَا، غير مهموز: الرَّبْو، يقال حَشِي يَحْشَى حشاً، فهو حَشٍ كما ترى. فأمّا قول النابغة:
جَمِّعْ مِحاشَكَ يا يزيدُ فإِنَّنِي *** أعددتُ يربوعاً لكم وتميما([14])  فله وجهان: أحدهما أن يكون ميمُه أصليَّة، وقد ذكر في بابه. والوجه الآخر أن يكون الميم زائدةً ويكون مِفْعَلاً من الحَشو، كأنه أراد اللفيف والأُشابة، وكان ينبغي أن يكون مِحْشَىً، فَقَلب.
  (حشب) الحاء والشين والباء قريبُ المعنى مما قبله. فيقال الحَوْشَب العظيم البطن. قال:
وتجرُّ مُجْرِيَةٌ لها *** لحمي إلى أجْرٍ حواشِبْ([15])والحوشب: حَشْو الحافر، ويقال بل هو عظمٌ في باطن الحافر بين العصَب والوظيف. قال رؤبة:
  * في رُسُغٍ لا يَتَشكَّى الحوشَبا([16]) *
  (حشد) الحاء والشين والدال قريب المعنى من الذي قبلَه. يقال حَشَد القوم إذا اجتمعوا وخفُّوا في التعاوُن. وناقة حشُودٌ: يسرعُ اجتماعُ اللبَن في ضرعها. والحَشْدَ: المحتشدون. وهذا وإن كان في معنى ما قبلَه ففيه معنىً آخر، وهو التّعاوُن. ويقال عِذقٌ حاشِدٌ وحاشك: مجتمِعُ الحَمْل كثيرُهُ.
  (حشر) الحاء والشين والراء قريبُ المعنى من الذي قبلِه، وفيه زيادةُ معنىً، وهو السّوق والبعثُ والانبعاث.
  وأهل اللغة يقولون: الحشر الجمع مع سَوْقٍ، وكلُّ جمعٍ حَشْر. والعرب تقول: حَشرَتْ مالَ بني فلانٍ السنةُ كأنّها جمعته، ذهبت به وأتَتْ عليه. قال رؤبة:
وما نجا من حَشْرِها المحشوشِ *** وحْشٌ ولا طمشٌ من الطُّموشِ([17])  ويقال أُذُنٌ حَشْرَةٌ، إذا كانت مجتمِعة الخَلْق. قال:
لها أذُنٌ حَشْرَةٌ مَشْرَةٌ *** كإعْلِيط مَرْخٍ إذا ما صَفِرْ([18])  ومن أسماء رسول الله صلى الله عليه وآله وسلم "الحاشر"، معناه أنّه يحشر النّاس على قدمَيه، كأنّه يقدُمُهم يوم القِيامة وهم خلْفه. ومحتملٌ أن يكون لَمَّا كان آخِرَ الأنبياء حُشِر النّاس في زمانه.
وحشرات الأرض: دوابُّها الصغار، كاليرابيع والضِّباب وما أشبهها، فسمِّيت بذلك لكثرتها وانسياقها وانبعاثها. والحَشْوَرُ من الرّجال: العظيم الخَلْق أو البطنِ.
  وممّا شذّ عن الأصل قولهم للرجل الخفيف حَشْرٌ. والحَشْر من القُذَذ: ما لَطُف. وسِنانٌ حَشْرٌ، أي دقيق؛ وقد حَشَرْته.
---------------------------------------------------------------ـ
([1]) ديوان امرئ القيس 70.
([2]) وكذا ضبط بكسر الشين في المجمل، وفي اللسان بالفتح.
([3]) في المجمل: "ونفسه".
([4]) ذكر هذين المعنيين في المجمل، وذكرا في القاموس، وفاتا صاحب اللسان.
([5]) عجزه كما في اللسان (حشك): * فراح الذئار عليها صحيحا *
([6]) في الأصل: "حشدت"، تحريف.
([7]) البيت في المجمل واللسان (حشم).
([8]) البيت في المجمل واللسان (حشن).
([9]) كذا وردت هذه الكلمة.
([10]) في الأصل: " ما تحشى"، صوابه ما أثبت.
([11]) الجم: جمع جماء، وهي الكثيرة اللحم. وفي الأصل: "جمعا"، صوابه من المجمل.
([12]) للمعطل الهذلي من قصيدة في مخطوطة الشنقيطي من الهذليين 108. وأشده في اللسان: (حشا) وصدره: * يقول الذي أمسى إلى الحرز أهله *
([13]) البيت لأسماء بن خارجة كما في اللسان (حشا، أوس، هبل).
([14]) ديوان النابغة 70 واللسان (حشا).
([15]) لحبيب بن عبد الله، المعروف بالأعلم الهذلي. انظر ما سبق في حواشي (1: 447).
([16]) ديوان العجاج 74 واللسان والمجمل (حشب).
([17]) ديوان رؤبة 78 واللسان (حشر، طمش) والمقاييس (طمش).
([18]) للنمر بن تولب كما في اللسان (حشر)، ونبه على صحة هذه النسبة في (علط) بعد أن ذكر نسبته إلى امرئ القيس، وسيعيده في المقاييس (علط).
ـ

##### Türkçe

(باب **الحاء** ve **الشين** ve ikisini üçlü yapan şeyler)

  (**حشف**) **الحاء** ve **الشين** ve **الفاء** tek bir asıldır; gevşekliğe, zayıflığa ve eskiliğe delâlet eder.
  Bunun ilki **الحَشَف**’tır; o, hurmanın en kötüsüdür. Ve darbımesellerinde derler ki: “**أَحَشَفاً وسُوءَ كِيلَة**”, iki kötü şeyi bir araya getiren adam için. İmru’ul-Kays dedi:
كأنَّ قلوبَ الطيرِ رَطباً ويابساً *** لدى وَكرها العُنَّابُ والحَشَفُ البالي([1])
  Ancak onların kalplerini zikretti; çünkü o, kuşta olanın en hoşudur ve yavrularına onunla gelir. Ve denir ki: **حَشِفَ**([2]) devenin memesi, ondan süt yükseldiği (çekildiği) zaman. Ve **الحشيف**: eski elbise. Ve adam **تَحَشَّف** etti: **الحشيف** giydi. Dedi ki:
يُدنـي الحَشيفَ عليها كي يواريَها *** ونَفْسَها وهو للأطمار لَبَّاس([3])
  Ve **الحَشَفة**: büyük yaşlı kadın; ve kuru maya([4]); ve çevresi yerin düzlüğü olan gevşek kaya.

  (**حشك**) **الحاء** ve **الشين** ve **الكاف** tek bir asıldır; o da şeyin toplanmasıdır. Denir ki: **حَشَكْت** deveyi; onu sağmayıp bıraktığın zaman, sütü toplanır; o da **محشوكة**’dir. Dedi ki:
  * غَدَت وهي مَحْشوكَةٌ حافلٌ([5]) *
  Ve **حَشَكَ** kavim; toplandıkları zaman. Ve **حَشَكَت**([6]) bulut: suyu çoğaldı. Ondandır: yükü çok olan hurma ağacına **حاشك** demeleri. Ve **حَشَكت** gök: yağmuruyla geldi. Bazen bunu ona hamlederler de derler ki: **قوسٌ حاشكة**; o, atışı uzak olan, menzili uzak atandır. Ve **حَشّاك**: nehir.

  (**حشم**) **الحاء** ve **الشين** ve **الميم** ortak bir asıldır; o, öfke yahut ona yakındır.
  Dil ehli dedi: **الحِشْمَة**: büzülme ve utanmadır. Bir topluluk dedi: o, öfkedir. İbn Kuteybe dedi: Arapların bazı fasihlerinden rivayet olundu: “Bu, falan oğullarını **يُحْشِمُ** eder”, yani onları öfkelendirir. Bir başkası zikretti ki Arap, **الحشمة**’yi ancak öfke olarak bilir; ve onların “adamın **حشَم**’ı hizmetçileridir” sözünün manası ancak şudur: onlar, kendileri için öfkelenilen ve onun için öfkelenen kimselerdir.
  Ebû Ubeyd dedi: Ebû Zeyd dedi: **حَشَمْتُ** adamı, onu **أحْشِمه** ve **أحْشَمْتُه**; bu, sana oturur da sen ona eziyet eder ve ona hoşlanmadığı şeyi işittirirsin demektir. İbnü’l-A‘râbî der ki: **حَشَمْتُه** de, o da **حَشم** etti; yani onu utandırdım. Ve **أحشمته**: onu öfkelendirdim. Şu beyti okudu:
لَعَمْرُكَ إنْ قُرْصَ أبي خُبَيبٍ *** بطيءُ النُّضْجِ مَحشومُ الأكيل([7])

  (**حشن**) **الحاء** ve **الشين** ve **النون** tek bir asıldır; o, kendisine ilişen kirden dolayı şeyin değişmesidir. Sonra ondan türetilir:
  Birincisine gelince, Halîl’in rivayet ettiğine göre onların sözü: **حَشنَ** tulum; içine süt basıldığı ve yıkamayla gözetilmediği zaman, dışı değişir ve kokar. Kıyasa gelince, Ebû Ubeyd dedi: **الحِشْنة**—**الحاء**’ın **الشين**’den öne alınmasıyla—kin (içte tutulan düşmanlık)tır. Şu beyti okudu:
ألاَ لا أرَى ذا حِشْنَةٍ في فؤاده *** يُجَمجِمُها إلاّ سَيَبْدُو دفينُها([8])
  Başkası dedi: Bundan, onların sözü: falan, falana dedi([9]) de onun göğsünü **حشَّن** edinceye kadar.

  (**حشو/ي**) **الحاء** ve **الشين** ve ondan sonrası illetli olan tek bir asıldır; bazen hemzelenir de iki mana yine birbirine yakın olur. O, şeyin bir kaba tam olarak yerleştirilmesidir. Denir ki: **حشوتُه** onu **أحشوه** **حَشْوا**. Ve insanın ve binitin **حِشْوَة**’si: bağırsaklarıdır. Ve denir ki: [falan] falan oğullarının **حِشْوة**’sindendir; yani onların aşağılıklarındandır. Bu ancak şundan dolayı söylenmiştir: şeylerin içinin doldurulduğu şey, eşyanın en nefisinden değil, daha aşağısından olur.
  Ve **المِحْشى**: kadının **تحتشي**([10]) ettiği şeydir; onunla kalçasını büyütür; çoğulu **المحاشِي**’dir. Dedi ki:
  * جُمَّاً غَنيّاتٍ عن المَحاشِي([11]) *
  Ve **الحشا**: insanın **حشا**’sı; çoğulu **أحشاء**. Ve **الحشا**: taraf (yön)dur; o, babın kıyasındandır; çünkü her tarafın bir ahalisi vardır; sanki onu doldurmuşlardır. Denir ki: Hangi **حشاً**’da olduğunu bilmiyorum. Dedi ki:
  * بأيِّ الحَشَا أمسى الخليطُ المبايِنُ([12]) *
  Hemzeli olandan—ki babın kıyasındandır, ondan uzak değildir—onların sözü: **حشأتُه** onu okla **أحشَؤُه**; onunla böğrünü vurduğun zaman. Dedi ki:
فَلأَحْشأَنّكَ مِشْقَصاً *** أوْساً أُوَيْسُ من الهَبَالهْ([13])
  Ondandır: **حَشَأْتُ** kadını; cimaa kinaye olarak.
  Ve **الحَشَا**—hemzesiz—kabarmadır; denir ki: **حَشِي** **يَحْشَى** **حشاً**; o da **حَشٍ**’dir, gördüğün gibi. Nâbiga’nın sözüne gelince:
جَمِّعْ مِحاشَكَ يا يزيدُ فإِنَّنِي *** أعددتُ يربوعاً لكم وتميما([14])
  Onun iki vechi vardır: birincisi, **ميم**’inin aslî olmasıdır; babında zikredilmiştir. İkinci vech, **ميم**’in زائد olması ve **الحَشو**’dan **مِفْعَلاً** olmasıdır; sanki o, karışık topluluğu ve karışımı murat etti; ve **مِحْشَىً** olması gerekirdi; sonra çevirdi.

  (**حشب**) **الحاء** ve **الشين** ve **الباء** manaca ondan öncekine yakındır. Denir ki: büyük karınlı **الحَوْشَب**. Dedi ki:
وتجرُّ مُجْرِيَةٌ لها *** لحمي إلى أجْرٍ حواشِبْ([15])
Ve **الحوشب**: toynağın **حَشْو**’sudur; denir ki bilakis o, toynağın iç tarafında sinir ile **الوظيف** arasında bir kemiktir. Ru’be dedi:
  * في رُسُغٍ لا يَتَشكَّى الحوشَبا([16]) *

  (**حشد**) **الحاء** ve **الشين** ve **الدال** manaca ondan öncekine yakındır. Denir ki: **حَشَد** kavim; toplandıkları ve yardımlaşmada çevik oldukları zaman. Ve **ناقة حشُودٌ**: memesindeki sütün toplanması çabuk olur. Ve **الحَشْدَ**: toplananlar. Bu, her ne kadar ondan öncekilerin manasında ise de onda başka bir mana vardır; o da yardımlaşmadır. Ve denir ki: **عِذقٌ حاشِدٌ** ve **حاشك**: yükü toplanmış, çoğu çok olan.

  (**حشر**) **الحاء** ve **الشين** ve **الراء** manaca ondan öncekine yakındır; onda bir mana ziyadesi vardır; o da sevk, gönderme ve harekete geçirme/diriltmedir.
  Dil ehli der ki: **الحشر** sevk ile birlikte toplamadır; her toplama **حَشْر**’dır. Arap der ki: “Sene, falan oğullarının malını **حَشرَتْ**”; sanki onu toplamış; onu götürmüş ve onu tüketmiştir. Ru’be dedi:
وما نجا من حَشْرِها المحشوشِ *** وحْشٌ ولا طمشٌ من الطُّموشِ([17])
  Ve denir ki: **أُذُنٌ حَشْرَةٌ**; yaratılışı toplanık olduğu zaman. Dedi ki:
لها أذُنٌ حَشْرَةٌ مَشْرَةٌ *** كإعْلِيط مَرْخٍ إذا ما صَفِرْ([18])
  Resûlullah صلى الله عليه وآله وسلم’in isimlerindendir: “**الحاشر**”; manası, insanları ayakları üzerinde haşreder; sanki kıyamet günü onlara önderlik eder, onlar da onun arkasındadır. Muhtemeldir ki o, peygamberlerin sonuncusu olunca insanlar onun zamanında haşrolundu.
Ve yerin **حشرات**’ı: küçük hayvanlarıdır; **اليرابيع** ve **الضِّباب** ve benzerleri gibi; çoklukları, sevk olunmaları ve harekete geçmeleri sebebiyle bununla adlandırıldılar. Ve erkeklerden **الحَشْوَرُ**: yaratılışı yahut karnı büyük olan.
  Asıldan şâz olan şeylerdendir: hafif adama **حَشْرٌ** demeleri. Ve **الحَشْر** ok tüylerinden: ince olanıdır. Ve **سِنانٌ حَشْرٌ**; yani ince; ve onu **حَشَرْتُ**.

---------------------------------------------------------------ـ
([1]) İmru’ul-Kays divanı 70.
([2]) Şöyle de ضبط edildi: **الشين**’in kesresiyle **المجمل**’de; **اللسان**’da fetha ile.
([3]) **المجمل**’de: “**ونفسه**”.
([4]) Bu iki manayı **المجمل**’de zikretti; **القاموس**’ta da zikredildiler; **اللسان** sahibine kaçtı.
([5]) Onun ikinci mısraı, **اللسان**’da (**حشك**) olduğu üzere: * فراح الذئار عليها صحيحا *
([6]) Asılda: “**حشدت**”, tahrif.
([7]) Beyit **المجمل** ve **اللسان**’da (**حشم**).
([8]) Beyit **المجمل** ve **اللسان**’da (**حشن**).
([9]) Bu kelime böylece vârid oldu.
([10]) Asılda: “**ما تحشى**”; doğrusu, sabit kıldığım gibidir.
([11]) **الجم**: **جماء**’ın çoğuludur; o, eti çok olandır. Asılda: “**جمعا**”; doğrusu **المجمل**’dendir.
([12]) **المعطل الهذلي**’nindir; **الهذليين** 108’de **الشنقيطي** yazmasında bir kasidedendir. **اللسان**’da: (**حشا**) ve onun صدر’ı: * يقول الذي أمسى إلى الحرز أهله *
([13]) Beyit, **اللسان**’da (**حشا**، **أوس**، **هبل**) olduğu üzere, Esmâ b. Hârice’nindir.
([14]) Nâbiga divanı 70 ve **اللسان** (**حشا**).
([15]) Habîb b. Abdillah’ındır; **الأعلم الهذلي** diye bilinir. Daha önce **حواشي** (1: 447)’de geçene bak.
([16]) **العجاج** divanı 74 ve **اللسان** ve **المجمل** (**حشب**).
([17]) Ru’be divanı 78 ve **اللسان** (**حشر**، **طمش**) ve **المقاييس** (**طمش**).
([18]) **النمر بن تولب**’undur; **اللسان** (**حشر**)’da olduğu üzere; bunu **امرئ القيس**’e nispet ettikten sonra (**علط**)’ta bu nispetin sıhhatine dikkat çekti; ve **المقاييس** (**علط**)’ta onu iade edecektir.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%A7%D8%B4/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

#### Madde başı: حشي

: ( ى ( *!الحَشَى : ما دُونَ الحِجابِ ممَّا في البَطْنِ ) كلّه ( من كَبِدٍ وطِحالٍ وكَرِشٍ وما تَبِعَهُ ) *!حَشىً كُلُّه .
( أَو ما بينَ ضِلَعِ الخَلْف التي في آخرِ الجنْبِ إلى الوَرِكِ ؛ أَو ظاهِرُ البَطْنِ .
( و ) قيلَ : الحَشَى ( الحِضْنُ ) ، كذا في النُّسخِ والصَّوابُ والخَصْرُ ، أَي هو الخَصْرُ ، ومنه قَوْلُهم : هو لَطِيفُ الحَشَى إذا كانَ أَهْيَف ضامِرَ الخَصْرِ ؛ وقالَ الشاعِرُ يَصِفُ امرأَةً :
هَضِيم الحَشَى ما الشمسُ في يومِ دَجْنِها وامرأَةٌ ضامِرَةُ الحَشَى وهُنَّ ضَوامِرُ *!الأَحْشاءِ .
وقالَ ابنُ السِّكِّيت : الحَشَى ما بينَ آخرِ الأَضْلاعِ إلى رأْسِ الوَرِكِ .
قالَ الأَزهريُّ : وتَثْنِيتُه *!حَشَيانِ .
وقالَ الجوهريُّ : الحَشَى ما اضْطَمَّتْ عليه الضّلوعِ .
( و ) الحَشَى ( رَبْوٌ ) ، وهو شبْهُ البُهْرِ ، ( يَحْصُلُ ) للمُسْرِعِ في مِشْيَتِه والمُحْتَدِّ في كَلامِه ؛ ( وهو حَشٍ ، *!وحَشْيانُ ) .
ومنه حدِيثُ عائِشَةَ : ( مالي أَراكَ *!حَشْيَا رابيَةً ) ، أَي مالَكَ قد وَقَعَ عليك الحَشَى ، وهو الرَّبْو والنَّهيجُ وارْتِفاعُ النَّفْسِ وتَواتُره ؛ وقالَ أَبو حبيبٍ الهُذَليُّ :

فنَهْنَهْتُ أُولى القَوْمِ عنهم بضَرْبةٍ
تَنَفَّسَ منها كلُّ حَشْيانَ مُحْجَرِ ( وهي *!حَشِيَةٌ ) ، كفَرِحَةٍ ( *!وحَشْي ) ، على فَعْلى ، ( وقد *!حَشِيَا ، بالكسْرِ ، *!حَشًى ) ، وشاهِدُ المصْدَر قوْلُ الشمَّاخ :
تُلاعِبُني إذا ما شِئْتُ خَوْدٌ
على الأَنْماطِ ذاتُ حَشىً قَطِيعِأَرادَ : ذات نَفَسٍ مُنْقَطِعٍ من سِمَنِها ، وقَطِيعٍ نَعْتٌ *!لحَشىً .
( و ) *!حَشِيَ ( السِّقاءُ ) حَشًى : ( صارَ له منَ اللّبَنِ كالجِلْدِ من باطِنٍ فَلَصِقَ به ) ، أَي بالجِلْدِ ، ( فلا يَعْدَمُ أَن يُنْتِنَ فَيُرْوِح .
( *!والحَشِيُّ ، كغَنِيَ من النَّبْتِ : ما فَسَدَ أَصْلُهُ وعَفَنَ ) ، عن ابنِ الأعرابيِّ ؛ وأَنْشَدَ :
كأَنَّ صَوْتَ شَخْبِها إذا هَما
صَوتُ أَفاعٍ فِي *!حَشِيَ أَعْشَما يُرْوَى بالحاءِ وبالخاءِ .
قالُ ابنُ برِّي : ومثْلُه قَوْلُ الآخر :
وإنَّ عِنْدي إن رَكِبْتُ مِسْحَلي
سَمَّ ذَراريحَ رِطابٍ *!وحَشِي أَرادَ : *!وحَشِيَ فخفَّفَ المُشَدَّد .
( أَو ) *!الحَشِيُّ : ( اليابِسُ ) ؛ نَقَلَه الجَوهريُّ عن الأصمعيِّ وأَنْشَدَ للعجَّاج :
والهَدَب الناعِم والحَشيَّ يروى : بالحاءِ والخاءِ جَمِيعاً .
( و ) يقالُ : ( أنا في *!حَشاهُ ) ، أي في ( كَنَفِهِ ) وذِرَاهُ ؛ نقَلَهُ الزّمخشريُّ .
( و ) قيلَ : في ( ناحِيَتِهِ ) ؛ وأنشد ابن

دريد للمُعَطّل الهُذَليّ :
يقولُ الذي أَمْسَى إلى الحَزْنِ أَهْلُه
بأَيِّ الحَشَى أَمْسى الخَلِيطُ المُباينُقالَ الجَوهريُّ : يعْنِي الناحِيَةَ .
( *!والحاشِيَةُ : *!حاشِيَةُ الثَّوْبِ وغيرِهِ ) .
ولو قالَ : جانِبُ الثَّوْبِ ، كانَ أَحْسَن .
ففي المُحْكَم : *!حاشِيَتا الثَّوْبِ جانِبَاهُ اللذان لا هُدْبَ فيهما .
وفي التَّهذِيبِ : جانِبَاهُ الطَّويلَتانِ في طَرَفَيْهما الهُدْبُ .
ودَخَلَ في قوْلِهِ : وغيرِهِ : حاشِيَة السَّرابِ ، وهو كلُّ ناحِيَةٍ منه ؛ *!وحاِشَية المَقامِ طَرَفه وجانِبُه تَشْبيهاً *!بحاشِيَةِ الثَّوْبِ ؛ وحاشِيَة الكَلإِ جانِبُه .
ومنه حدِيثُ معاوِيَةَ : ( لو كنتُ مِن أهْلِ البادِيَةِ لنَزَلْتُ مِن الكَلأِ *!الحاشِيَةَ ) .
وحاشِيَةُ الكِتابِ : طَرَفُه وطرَّتُه .
( و ) الحاشِيَةُ : ( أَهْلُ الرَّجُلِ وخاصَّتُهُ ) الذين في *!حَشاهُ أَي كَنَفِهِ .
( و ) هؤلاء *!حاشِيَتَه ، بالنَّصْبِ ، أَي في ( ناحِيَتِهِ وظِلُّه ) وذَرَاهُ .
( *!وحاشَى منهم فلاناً : اسْتَثْناهُ ) .
قالَ ابنُ الأنْبارِي : مَعْناه عَزَلَه من وَصْفِ القوْمِ *!بالحَشَى ، وعزله بناحِيَةٍ ولم يُدْخِلْه في جُمْلتِهم .
قالَ الأزهريُّ : جَعَلَه مِن حَشَى الشيءِ وهو ناحِيَته ؛ ( *!كتَحَشَّاهُ ) .
قالَ اللّحْيانيّ : شَتَمْتُهم وما *!حاشَيْتُ منهم أَحداً ولا *!تَحَشَّيْتُ أَي ما قُلْتُ *!حاشَى لفلانٍ وما اسْتَثْنَيْتُ منهم أَحَداً ؛ وأَنْشَدَ الباهِلِيُّ في المعاني :
ولا *!يَتَحَشَّى الفَحْلُ إنْ أَعْرَضَتْ به
ولا يُمْنَعُ المِرْباعُ منها فَصِيلُها

قالَ : لا يتَحَشَّى لا يُبالي من حاشَى .
( وحاشَى : تَجُرُّ ) ما بعْدَها ( كحتَّى ) ؛ وشاهِدُه قَوْلُ سَبْرة بنِ عَمْرو الأسَدِي :
حاشَى أَبي ثَوْبانَ إنَّ به
ضَنّاً عن المَلْحاةِ والشَّتْمِقالَ ابنُ برِّي : هو في المُفَضَّلِيَّاتِ للجُمَيْح بنِ الطمَّاحِ الأسَدِيّ ، قالَ ومثْلُه قَوْلُ الأُقَيْشِر :
في فِتْيَةٍ جَعَلوا الصَّليبَ إلَهَهُمْ
*!حاشايَ إني مُسْلِمٌ مَعْذُورُقالَ : حاشَى في البيتِ حَرْف جَرَ ، ولو كانتْ فعلاً لقالَ *!حاشاني .
( و ) قالَ الجَوهريُّ : يقالُ ( *!حَاشَاكَ و ) حاشَى ( لَكَ بِمَعْنًى ) واحِدٍ .
وحاشَى : كلمةٌ يُسْتَثنى بها ، وقد يكونُ حَرْفاً ، وقد يكونُ فعْلاً ، فإن جَعَلْتها فعْلاً نَصَبْتَ بها فقُلْتَ ضَرَبْتهم حاشَى زيْداً ، وإن جَعَلْتها حَرْفاً خَفَضْتَ بها .
وقالَ سِيْبَوَيْه : لا يكونُ إلاَّ حَرْف جَرَ لأنَّها لو كانتْ فعْلاً لجازَ أَنْ يكونَ صِلَة كما يَجوزُ ذلكَ في خَلا ، فلمَّا امْتَنَعَ أَن يقالَ جاءَني القَوْمُ ما حاشَى زيْداً دلَّتْ أَنَّها ليسَتْ بفعْلٍ .
وقالَ المبرِّدُ : حاشَى قد تكونُ فعْلاً واسْتدلَّ بقَوْلِ النابغَةِ :
ولا أَرَى فاعِلاً في الناسِ يُشْبِهُه
وما *!أُحاِشي من الأَقْوامِ من أَحَدِ

فتصرُّفُه يدلُّ على أنَّه فعْلٌ ، ولأنَّه يقالُ حاشَى لزيدٍ ، فحرْف الجرِّ لا يَجوزُ أَن يَدْخلَ على حَرْفِ الجَرِّ ، ولأنَّ الحذْفَ يدخُلُها كقَوْلِهم *!حاشَ لزيدٍ ، والحذْفُ إنّما يَقَعُ في الأسْماءِ والأَفْعالِ دونَ الحُروفِ ، انتَهَى .
( *!وحاشَى للَّهِ *!وحاشَ للَّهِ ) : أَي بَراءَة للَّهِ و ( مَعاذَ اللَّهِ ) .
قالَ الفارِسِيُّ : حُذِفَتْ منه اللامُ لكثْرَةِ الاسْتِعْمالِ .
وقالَ الأزهريُّ : حاشَ للَّهِ كانَ في الأصْلِ حاشَى للَّهِ فكَثُرَ في الكَلامِ وحُذِفَتِ الياءُ وجُعِلَ اسْماً وإن كانَ في الأصْلِ فعْلاً وهو حَرْفٌ مِن حُروفِ الاسْتِثْناءِ مثْلُ عَدَا وخَلا ، ولذلِكَ خَفَضوا *!بحاشَى كما خَفَضوا بهما ، لأنَّهما جُعِلا حَرْفَيْن وإن كانَا في الأصْلِ فعْلَيْن .
وقالَ ابنُ الأنْبارِي : مَنْ قالَ حاشَى لفلانٍ خَفَضَه باللامِ الزائِدَةِ ، ومَنْ قالَ حاشَى فلاناً أَضْمَرَه في حاشَى مَرْفوعاً ونَصَبَ فلاناً بحاشَا ، والتَّقديرُ حاشَى فِعْلُهم فلاناً ، ومَنْ قالَ حاشَى فلانٍ خَفَضَ بإضْمارِ اللامِ لطُولِ صُحْبتها حاشَى ، ويَجوزُ أَن تخفضَه بحاشَى لأنَّ حاشَى لمَّا خَلَتْ مِن الصاحِبِ أَشْبَهَتِ الاسمَ فأُضِيفَت إلى ما بَعْدِها .
*!وتَحَشَّى كقال : حاشى فلان ( و )*!تَحَشَّى ( من فلانٍ : تَذَمَّمَ ) ، عن ابنِ الأعرابيِّ ؛ وأَنْشَدَ للأَخْطَل :
ولولا *!التَّحَشِّي مِنْ رِماحٍ رَمَيْتُها
بكَالِمةِ الأَنْيابِ باقٍ رُسُومُها

( *!والحَشَى : ع قُرْبَ المَدِينَةِ ) .
وقالَ نَصْر : هو وادٍ بالحجازِ ورَسَمه بالألِفِ ، قالَ الشاعِرُ :
فإنَّ بأجْزاعِ البُرَيراءِ *!فالحَشَى
فَوَكْزٍ إلى النَّقْعَيْنِ مِنْ وَبِعانِ ( و ) مِن المجازِ : ( *!الحاشِيَتانِ : ابنُ المَخاضِ وابنُ اللَّبُونِ ) .
قالَ ابنُ السِّكِّيت : يقالُ : أَرْسَلَ بَنُو فلانٍ رائداً فانْتَهَى إلى أَرْضٍ قد شَبِعَتْ *!حاشِيَتاها .
وممَّا يُسْتدركُ عليه :
إذا اشْتَكَى الرَّجُلُ *!حَشاهُ فهو *!حَشٍ ، نَقَلَه الأزهريُّ .
*!ومُحْشِيَةُ الكِلابِ : الأرْنَبُ ، أَي تَعْدو الكلابُ خَلْفها حتى تَنْبَهِرَ الكِلابُ ؛ نَقَلَه الجَوهريُّ عن ابنِ السِّكِّيت .
*!وتَحشَّتِ المرأَةُ *!تَحَشِّياً فهي *!مُتَحَشِّيَةٌ ، مثْلُ *!احْتَشَتِ *!الحَشِيَّة ؛ نَقَلَه الأزهريُّ . *!وحاشِيَةُ الناسِ : رُذالُهم .
*!وتَحَشَّى في بَني فلانٍ : إذا اضْطَمُّوا عليه وآوَوْهُ .
*!وحَشَّى الرَّجُل *!تَحْشِيَةً : كَتَبَ على *!حاشِيَةِ الكِتابِ ، عاميَّة ، ثم سُمِّي ما كَتَبَ حاشِيَة مَجازاً .
وعَيْشٌ رَقيقُ الحَواشِي : ناعِمٌ في دَعَةٍ .
ورجلٌ رَقيقُ الحَواشِي : لَطِيفُ الصُّحْبةِ .
وقالَ اللحْيانيُّ : يقالُ شَتَمْتُهم فما *!حَشَيْتُ منهم أَحَداً ، أَي ما قُلْتَ حشى لفلانٍ .

قالَ ابنُ الأنْبارِي : ومِن العَرَبِ مَنْ يقولُ حشَى لفلانٍ فيُسْقِط الأَلِف ؛ وأَنْشَدَ الفرَّاء :
حَشى رَهْطِ النبيِّ فإنَّ منهمْ
بحُوراً لا تُكَدِّرُها الدِّلاءُوتَحَشَّى مِن الحاشِيَةِ ، كتَنَحَّى من الناحِيَةِ .
وتقولُ : *!انحْشَى صَوْتٌ في صوتٍ وحَرْفٌ في حَرْفٍ ؛ نَقَلَه الأزهرِيُّ .
وحاشى : نَبْتٌ .

##### Türkçe

**الحَشَى**: karında, perde/örtüden aşağıda bulunan şeylerden (karaciğer, dalak, işkembe ve ona tâbi olanlar) hepsidir; hepsi **حَشىً**dır.

Veya: yanın sonunda bulunan arka kaburganın, kalçaya kadar olan kısmı arasındaki şey; veya karnın dış yüzü.

Ve denildi: **الحَشَى** (kucak)tır; nüshalarda böyledir; doğrusu **الخَصْرُ**dur; yani o, **الخَصْرُ**dur. Bundan onların sözü: o **لَطِيفُ الحَشَى**dır; **أَهْيَف** (ince belli) **ضامِرَ الخَصْرِ** (belden zayıf) olduğu zaman. Şair bir kadını vasfederek dedi:

هَضِيم الحَشَى ما الشمسُ في يومِ دَجْنِها
وامرأَةٌ ضامِرَةُ الحَشَى وهُنَّ ضَوامِرُ **الأَحْشاءِ** .

İbnü’s-Sikkît dedi: **الحَشَى** son kaburgalar ile kalçanın başı arasındaki şeydir.

Ezherî dedi: onun tesniyesi **حَشَيانِ**dır.

Cevherî dedi: **الحَشَى** kaburgaların üzerine toplandığı şeydir.

Ve **الحَشَى**: (bir **رَبْوٌ**)dur; o, **البُهْرِ**e benzer bir şeydir; yürüyüşünde hızlı olana ve sözünde sertleşene (meydana) gelir; (ve o **حَشٍ**dir, **وحَشْيانُ**dur).

Bundan Âişe hadisi: (Bana ne oluyor da seni **حَشْيَا رابيَةً** görüyorum), yani: sana ne oldu ki **الحَشَى** sana vâki oldu; o, **الرَّبْو**dur, **النَّهيجُ**dir, nefesin yükselmesi ve onun peş peşe gelmesidir. Ebû Habîb el-Hüzelî dedi:

فنَهْنَهْتُ أُولى القَوْمِ عنهم بضَرْبةٍ
تَنَفَّسَ منها كلُّ حَشْيانَ مُحْجَرِ

(ve o **حَشِيَةٌ**dir), **فَرِحَةٍ** gibi; (ve **حَشْي**)dir, **فَعْلى** vezni üzere. (Ve gerçekten **حَشِيَا** etti; kesre ile; **حَشًى**). Masdarın şahidi Şemmâh’ın sözü:

تُلاعِبُني إذا ما شِئْتُ خَوْدٌ
على الأَنْماطِ ذاتُ حَشىً قَطِيعِ

Muradı: semizliğinden nefesi kesik olan; ve **قَطِيعٍ** sıfatı **لحَشىً**dır.

Ve **حَشِيَ** (tulum) **حَشًى** etti: (içten, süte ait deriye benzer bir şey oldu da ona yapıştı); yani deriye; (artık kokmaktan geri kalmaz da koku salar).

(ve **الحَشِيُّ**; bitkiden, **غَنِيَ** gibi: kökü bozulan ve çürüyen şeydir); İbnü’l-A‘râbî’den. Ve inşâd etti:

كأَنَّ صَوْتَ شَخْبِها إذا هَما
صَوتُ أَفاعٍ فِي **حَشِيَ** أَعْشَما

Hâ ile ve hâ (خ) ile rivayet olunur.

İbnü Berrî dedi: bunun benzeri, başkasının sözü:

وإنَّ عِنْدي إن رَكِبْتُ مِسْحَلي
سَمَّ ذَراريحَ رِطابٍ **وحَشِي**

Muradı: **وحَشِيَ**; sonra şeddeliyi hafifletti.

(Veya) **الحَشِيُّ**: (kuru olan)dır; Cevherî onu Asma‘î’den nakletti ve ‘Accâc’a ait olarak inşâd etti:

والهَدَب الناعِم والحَشيَّ

Hâ ile ve hâ (خ) ile ikisiyle de rivayet olunur.

Ve denilir: (ben onun **حَشاهُ**sındayım), yani (onun **كَنَفِهِ**inde) ve sığınağındayım; Zemahşerî onu nakletti.

Ve denildi: (onun (yanında/cihetinde) ); ve İbn

Düreyd, el-Mu‘attal el-Hüzelî için inşâd etti:

يقولُ الذي أَمْسَى إلى الحَزْنِ أَهْلُه
بأَيِّ الحَشَى أَمْسى الخَلِيطُ المُباينُ

Cevherî dedi: yani cihet/yan.

(**والحاشِيَةُ**: elbisenin ve başkasının **حاشِيَةُ الثَّوْبِ**udur).

Eğer “elbisinin yanı” deseydi daha iyi olurdu.

Öyle ki **المُحْكَم**’de: elbisenin iki **حاشِيَتا الثَّوْبِ**u, püskülü bulunmayan iki yanıdır.

**التَّهذِيب**’de: uçlarında püskül bulunan iki uzun yanıdır.

Onun “ve başkası” sözünün içine şunlar girdi: serabın **حاشِيَة**si; o, onun her bir yanıdır; makamın **حاِشَية**si, ucu ve yanıdır; elbisenin **حاشِيَةِ الثَّوْبِ**una benzetme olarak; otlağın **حاشِيَة**si, onun yanıdır.

Bundan Muâviye hadisi: (Eğer ben bedevîlerden olsaydım, otlaktan **الحاشِيَةَ**ya iner/dururdum).

Kitabın **حاشِيَةُ**si: ucu ve kenar şerididir.

Ve **الحاشِيَةُ**: (adamın ehli ve hasları)dır; **حَشاهُ**nda, yani **كَنَفِهِ**nde olan kimseler.

Ve bunlar onun **حاشِيَتَه**idir; nasb ile; yani (onun yanında ve gölgesinde) ve sığınağında.

(**وحاشَى** onlardan falancayı: onu istisna etti).

İbnü’l-Enbârî dedi: mânası, onu kavmin vasfından **بالحَشَى** ile ayırdı; onu bir yana ayırdı ve onu onların cümlesine dâhil etmedi.

Ezherî dedi: onu şeyin **حَشَى**sından, yani onun yanından kıldı; (**كتَحَشَّاهُ** gibi).

Lihyânî dedi: onları sövdüm ve onlardan hiç kimseyi **حاشَيْتُ** etmedim ve **تَحَشَّيْتُ** etmedim; yani falanca için **حاشَى** demedim ve onlardan hiç kimseyi istisna etmedim. Bâhilî “mânâlar”da inşâd etti:

ولا **يَتَحَشَّى** الفَحْلُ إنْ أَعْرَضَتْ به
ولا يُمْنَعُ المِرْباعُ منها فَصِيلُها

Dedi: “**لا يتَحَشَّى**”: “kimden **حاشَى** ettiğine aldırmaz” demektir.

(Ve **حاشَى**: kendisinden sonrasını (tıpkı **حتَّى** gibi) cer eder); bunun şahidi Sebre b. ‘Amr el-Esedî’nin sözü:

حاشَى أَبي ثَوْبانَ إنَّ به
ضَنّاً عن المَلْحاةِ والشَّتْمِ

İbnü Berrî dedi: o, el-Mufaddaliyyât’ta Cümeyh b. et-Tammâh el-Esedî’nindir. Dedi: bunun benzeri, el-Ukeyşir’in sözü:

في فِتْيَةٍ جَعَلوا الصَّليبَ إلَهَهُمْ
**حاشايَ** إني مُسْلِمٌ مَعْذُورُ

Dedi: beyitte **حاشَى** bir cer harfidir; eğer fiil olsaydı **حاشاني** derdi.

Ve Cevherî dedi: denilir: (**حَاشَاكَ** ve) **حاشَى** (senin için; mânâca) birdir.

Ve **حاشَى**: kendisiyle istisna yapılan bir kelimedir; bazen harf olur, bazen fiil olur. Onu fiil yaparsan onunla nasb edersin; “onları dövdüm, **حاشَى** Zeyd’i” dersin; onu harf yaparsan onunla cer edersin.

Sîbeveyh dedi: ancak cer harfi olur; çünkü o fiil olsaydı, **خَلا**da bunun câiz olduğu gibi, sıla olmasının câiz olması gerekirdi. “Kavim bana geldi, **ما حاشَى** Zeyd’i” denilmesi imkânsız olunca, onun fiil olmadığını gösterdi.

Müberred dedi: **حاشَى** fiil olabilir; Nâbiga’nın sözüyle delil getirdi:

ولا أَرَى فاعِلاً في الناسِ يُشْبِهُه
وما **أُحاِشي** من الأَقْوامِ من أَحَدِ

Tasarrufu, onun bir fiil olduğuna delâlet eder; ve çünkü “**حاشَى** Zeyd için” denilir; zira cer harfinin cer harfinin üzerine girmesi câiz olmaz; ve çünkü hazif ona girer; onların “**حاشَ** Zeyd için” sözleri gibi; hazif ise ancak isimlerde ve fiillerde vâki olur, harflerde değil; bitti.

( **وحاشَى للَّهِ** **وحاشَ للَّهِ** ): yani Allah için berâet ve ( **مَعاذَ اللَّهِ** ).

el-Fârisî dedi: Ondan lâm, çok kullanımdan dolayı hazfedildi.

el-Ezherî dedi: **حاشَ للَّهِ** aslında **حاشَى للَّهِ** idi; sözde çoğaldı; yâ hazfedildi ve isim kılındı; aslında fiil iken; ve o, **عَدَا** ve **خَلا** gibi istisnâ harflerinden bir harftir; bundan dolayı **بحاشَى** ile cer ettiler, ikisiyle cer ettikleri gibi; çünkü ikisi iki harf kılındı, aslında iki fiil iken.

İbnü’l-Enbârî dedi: “**حاشَى** falan için” diyen, onu زائد lâm ile mecrûr kıldı; “**حاشَى** falanı” diyen, onu **حاشَى** içinde merfû olarak zamir kıldı ve falanı **حاشَا** ile mansûb kıldı; takdir: “**حاشَى** onların fiilidir, falanı”; “**حاشَى** falanın” diyen, lâmı gizleyerek cer etti; onunla **حاشَى**’nın uzun arkadaşlığından dolayı; ve onu **حاشَى** ile cer etmen câiz olur; çünkü **حاشَى** arkadaşdan boş kalınca isme benzedi; böylece kendisinden sonrakine izâfe edildi.

**وتَحَشَّى**; “dedi: **حاشى** falan” gibi; ve **تَحَشَّى** (falândan: çekindi/ayıpladı), İbnü’l-A‘râbî’den; ve el-Ahtal için inşâd etti:
ولولا **التَّحَشِّي** مِنْ رِماحٍ رَمَيْتُها
بكَالِمةِ الأَنْيابِ باقٍ رُسُومُها

( **والحَشَى**: Medîne’ye yakın bir yer).

Nasr dedi: O, Hicaz’da bir vâdidir; onu elif ile resmetti. Şair dedi:
فإنَّ بأجْزاعِ البُرَيراءِ **فالحَشَى**
فَوَكْزٍ إلى النَّقْعَيْنِ مِنْ وَبِعانِ

Ve mecazdan: ( **الحاشِيَتانِ**: **ابنُ المَخاضِ** ve **ابنُ اللَّبُونِ** ).

İbnü’s-Sikkît dedi: Denilir: Falan oğulları bir kılavuz gönderdiler; derken iki yanı doymuş bir araziye vardı: **حاشِيَتاها**.

Üzerine istidrâk olunanlardandır:
Erkek **حَشاهُ**’undan şikâyet ederse o **حَشٍ**’dir; el-Ezherî onu nakletti.

**ومُحْشِيَةُ الكِلابِ**: tavşandır; yani köpekler onun arkasından koşar da köpekler nefessiz kalıncaya kadar; el-Cevherî onu İbnü’s-Sikkît’ten nakletti.

Kadın **تَحشَّتِ** **تَحَشِّياً**; o hâlde o **مُتَحَشِّيَةٌ**’dir; **احْتَشَتِ** **الحَشِيَّة** gibi; el-Ezherî onu nakletti. **وحاشِيَةُ الناسِ**: onların rezilleri/ayak takımıdır.

**وتَحَشَّى** falan oğulları içinde: ona toplandıkları ve onu barındırdıkları zaman.

**وحَشَّى** adam **تَحْشِيَةً**: kitabın **حاشِيَةِ**’sine yazdı; avâmîdir; sonra yazdığı şeye mecazen hâşiye adı verildi.

İnce **الحَواشِي**’li bir yaşayış: rahatlık içinde yumuşaktır.

İnce **الحَواشِي**’li bir adam: arkadaşlığı latiftir.

el-Lahyânî dedi: Denilir: Onlara sövdüm de onlardan hiç kimseyi **حَشَيْتُ** etmedim; yani falan için “hâşâ” demedim.

İbnü’l-Enbârî dedi: Araplardan, falan için “**حشَى**” diyen vardır; elifi düşürür; ve el-Ferrâ’ inşâd etti:
حَشى رَهْطِ النبيِّ فإنَّ منهمْ
بحُوراً لا تُكَدِّرُها الدِّلاءُ

Ve **تَحَشَّى** **الحاشِيَةِ**’den; **تَنَحَّى** **الناحِيَةِ**’den gibi.

Ve dersin: **انحْشَى** bir ses bir sesin içine ve bir harf bir harfin içine; el-Ezherî onu nakletti.

Ve **حاشى**: bir bitkidir.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%A7%D8%B4/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

#### Madde başı: حشى

حَشِىَ
1 حَشِىَ ذ , [aor. يَحْشَى,] inf. n. حَشًى, He (a man walking quickly, and one speaking with sharpness, or hastiness, of temper, TA) breathed short, or unintermittedly; panted for breath; or was out of breath. (S, K, TA.) -A2- See also 3.

حشّى
2 حشّى ذ , (TA,) inf. n. تَحْشِيَةٌ, (KL, TA,) He made a حَاشِيَة to a garment, or piece of cloth. (KL.) ― -b2- And [hence,] (assumed tropical:) He wrote a note or comment, or notes or comments, upon the margin, or margins, of a book: (KL, TA:) in this sense it is vulgar [or post-classical]. (TA.) -A2- [Also, app., He, or it, caused one to breathe short or unintermittedly, to pant for breath, or to be out of breath: see مُحَشِّيَةُ الكِلَابِ, below.]

حاشاهُ مِنْهُمْ
3 حاشاهُ مِنْهُمْ ذ , (IAmb, K, &c.,) inf. n. مُحَاشَاةٌ, (KL,) He set him aside as excluded from the description of them; [excluded him from them;] did not include him among them: (IAmb, TA:) from حَشًى meaning the “side” of a thing: (Az, TA;) he excepted him from them; as also ↓ تحشّاهُ. (Lh, K, TA.) You say, شَتَمْتُهُمْ وَ مَا حَاشَيْتُ مِنْهُمْ أَحَدًا and ↓ ما تَحَشَّيْتُ, i. e. [I reviled them and] I did not say [of any one of them] حَاشَى لِفُلَانٍ [Far is such a one from being included among those of whom I speak! or from any cause of reproach!]; or I did not except, of them, any one. (Lh, TA. [The same saying is repeated in the TA, in the supplement to this art. of the K, but with the substitution of حشيت for حاشيت; perhaps by a mistake of the copyist: or it may be inferred from a statement of Fr and IAmb, which will be found below, that one also says ما ↓ حَشَيْتُ.]) And En-Nلbighah [Edh-Dhubyلnee] says, (Mbr, S.)
وَ لَا أَرَى فَاعِلًا فِى النَّاسِ يُشْبِهُهُ
وَ مَا أُحَاشِى مِنَ الأَقْوَامِ مِنْ أَحَدِ
[And I shall not see an actor among mankind resembling him; and I do not except, of the companies of men, any one]: which shows حَاشِى to be a verb perfectly inflected. (Mbr, S, Mughnee.) And hence the trad. of the Prophet, قَال أُسَامَةُ أَحَبُّ النَّاسِ اـِلَىَّ مَا حَاشَى فَاطِمَةَ, i. e. [He said, Usلmeh is the most beloved of men to me:] he did not except Fلtimeh: ما being here a negative; not, as Ibn-Mلlik imagines, supposing this clause to be of the words of the Prophet, the ما which, with a verb following it, conveys the meaning of an inf. n. (Mughnee.) ― -b2- حَاشَى also denotes exception as a particle, or as a verb (S, Mughnee) having but one tense and no inf. n., (Mughnee,) according as it governs a gen. or an accus. case. (S.) You say, زَيْدٍ ↓ ضَرَبْتُهُمْ حَاشَى [I beat them, except Zeyd], using it as a particle; and ضربتهم حاشى زَيْدًا, using it as a verb. (S, I 'Ak * p. 169.) And sometimes one says, قَامَ القَوْمُ مَا حَاشَى زَيْدًا [The party stood, except Zeyd]; (Mughnee, I' Ak p. 169;) like مَا خَلَا; though Ibn-Mلlik [like Sb] disallows it: (I' Ak:) this being shown to be allowable by the saying of the poet,
رَأَيْتُ النَّاسَ مَا حَاشَى قُرَيْشًا
فَاـِنَّا نَحْنُ أَفْضَلُهُمْ فَعَالَا
[I have seen mankind, except Kureysh, that we are the most excellent of them in conduct]. (Mughnee, I' Ak p. 170.) The agent of حاشى [used as a verb having but one tense and no inf. n.] is a pronoun implied, relating to the inf. n. of the preceding verb, or to its act. part. n., or to a portion of what is meant by the [preceding] general noun: so that when one says, قَامَ القَوْمُ حَاشَى زَيْدًا, the meaning is, [The party stood, but] their standing, or the stander of them, or a portion of them, was apart from Zeyd. (Mughnee.) [In the K, its use as a verb of this kind is not mentioned; but it is there said to govern the gen. case, like حَتَّى.] ― -b3- It also denotes remoteness from imperfection or the like, or freedom therefrom; as in the phrase للّٰهِ ↓ حَاشَى [I ascribe unto God remoteness from every imperfection or the like, or freedom therefrom; generally implying wonder or admiration, so that it may be rendered, how far, or how free, is God from every imperfection!]: (Mughnee:) or this phrase means مَعَاذَ اللّٰهِ [I seek protection by God; or, as often used by late writers, and in the present day, God forbid!]; as also للّٰهِ ↓ حَاشَ; (S, K;) the former being the original expression: (S:) it occurs, read in both these ways, in the Kur xii. 31 and 51; where it implies wonder at the power of God as manifested in the creation of such a person as Joseph. (Ksh, Bd.) Mbr and IJ and the Koofees hold that it is a verb; and that, in the [latter] verse the meaning is, Joseph hath kept aloof from disobedience for the sake of God; but such an interpretation as this is not suitable in the case of [the former verse,] حَاشَ للّٰهِ مَا هٰذَا بَشَرًا: the truth is, that it is a noun, syn. with التَنْزِيه or البَرَآءَة, [accord. to different copies of the Mughnee, meaning تَنْزِيهًا or بَرَآءَةً,] as is shown by another reading, للّٰهِ ↓ حَاشًا, with tenween, like بَرَآءَةً للّٰهِ; and by the reading of Ibn-Mes'ood, اللّٰهِ ↓ حَاشَ, like مَعَاذَ اللّٰهِ: some assert that it is a verbal noun, meaning أَتَبَرَّأُ [I assert myself to be free, or clear, to God], or تَبَرَّأْتُ [I have asserted myself &c.]; but its being decl. in some dials. contradicts this. (Mughnee.) One says also, ↓ حَاشَاكَ and لَكَ ↓ حَاشَى [Far art thou from being included among those of whom I speak! or from any cause of reproach! or the like]; both meaning the same. (S, K.) And some of the Arabs say ↓ حَشَى, (Fr, IAmb, TA,) dropping the ا (IAmb, TA.) ― -b4- Sb says, (S, Mughnee,) with most of the Basrees, (Mughnee,) that it is only a particle governing the gen. case, (S, Mughnee,) syn. with اـِلَّا; (Mughnee;) because, if it were a verb, it would be allowable to make it a connective to مَا, like خَلَا; and this he asserts to be not allowable. (S.) Mbr says that it is sometimes a verb; as is shown by the verse of En-Nلbighah cited above; and by the saying حَاشَى لِزَيْدٍ, because a particle cannot be made to precede immediately another particle; and because it suffers elision, as in the phrase حَاشَ لِزَيْدٍ, seeing that elision takes place in nouns and verbs only, exclusively of particles: (S, Mughnee *:) and IJ and the Koofees say the like: but Mbr also holds, in common with El-Jarmee and El-Mلzinee and Zj and Akh and AZ and Fr and Aboo-'Amr EshSheybلnee, that it is often a particle governing the gen. case, and seldom a trans. verb having but one tense and no inf. n., because syn. with اـِلَّا. (Mughnee.) -A2- See also 5, in two places.

تحشّى
5 تحشّى ذ [He went aside, apart, or aloof, or he removed, withdrew, or retired to a distance,] is from الحَاشِيَةُ; like تَنَحَّى from النَّاحِيَةُ: (TA:) and [↓ تحاشى has a similar meaning:] you say, تَحَاشَيْتُ مِنْ كَذَا I kept aloof from, shunned, or removed myself far from, such a thing; from الحَشَا [or الحَشَى] meaning النَّاحِيَةُ. (Har p. 194.) ― -b2- And تحشّى مِنْهُ; (IAar, K;) and مِنْهُ ↓ حاشى, (Har p. 294,) inf. n. مُحَاشَاةٌ; (KL;) He abstained, or refrained, (IAar, K, KL, Har,) from him, (IAar, K, Har,) or it, (IAar, KL,) through disdain and pride; or he disdained, or scorned, or was ashamed of, him, or it. (IAar, K, Har.) ― -b3- And لَا يَتَحَشَّى, (El-Bلhilee, TA,) and لا ↓ يُحَاشِى, (Har p. 294,) He will not care, mind, heed, or regard. (El-Bلhilee, Har, TA.) -A2- See also 3, in two places, first and second sentences.

6 تَحَاْشَىَ see 5.

حَشَى
حَشَى ذ , for حَاشَى: see 3.

حَشًى
حَشًى ذ , [in some copies of the S written with a final ا (see حَشًا in art. حشو,)] The contents of the ribs; or what the ribs enclose: (S:) or the contents of the belly, below the حِجَاب [or diaphragm], consisting of the liver and the spleen and the كَرِش [or stomach, properly that of a ruminant, but also applied to that of a man,] and what succeeds to this: or the portion between the shortest rib, which is in the extremity of the side, and the hip, or haunch: or the exterior of the belly: (K: [in the CK, او ظاهِرِ البَطْنِ is erroneously put for او ظاهِرُ البَطْنِ:]) and, accord. to the copies of the K, the حِضْن: [in the CK, والحِضْنِ:] but correctly, the خَضْر [or waist]: (TA:) the dual is حَشَيَانِ, (Az, TA,) and the dual of حَشًا is حَشَوَانِ: (TA in art. حشو:) and the pl. [of both these sings.] is أَحْشَآءٌ [generally meaning the bowels, or intestines]. (S, TA.) [It is often used as meaning The belly: and the waist.] You say رَجُلٌ خَمِيصُ الحَشَى A man lank in the belly. (S and K in art. خمص.) And هُوَ لَطِيفُ الحَشَى He is slender in the waist: and of a woman, هِىَ ضَامِرَةُ الحَشَى: and of women, هُنَّ ضَوَامِرُ الأَحْشَآءِ. (TA.) ― -b2- A side, quarter, region, or tract: (S, K:) a vicinage, or neighbourhood: shelter, or protection. (Z, K, * TA.) You say, أَنَا فِى حَشَاهُ I am in his quarter, vicinage, or protection: (Z, K:) [see also حَشًا, in art. حشو:] and ↓ هٰؤُلَآءِ حَاشِيَتَهُ These are in his quarter, or vicinage, and shadow, or protection. (TA.) -A2- Also inf. n. of حَشِىَ [q. v.]. (S, * K.)

حَشٍ
حَشٍ ذ A man having a complaint of his حَشًى [q. v.]. (Az, TA.) ― -b2- Also, and ↓ حَشْيَانُ, Breathing short, or unintermittedly; panting for breath; or out of breath; (S, K, TA;) applied to a man; S;) in walking quickly, and in speaking with sharpness, or hastiness, of temper: (TA:) fem. [of the former] حَشِيَةٌ and [of the latter] حَشْيَا, (K,) of the measure فَعْلَى. (TA.)

حَشْيَانُ
حَشْيَانُ ذ : see what next precedes.

حَاشَ للّٰهِ
حَاشَ للّٰهِ ذ and حَاشًا للّٰهِ and حَاشَ اللّٰهِ: see 3.

حَاشَى
حَاشَى ذ as a particle, and as a noun; as in حَاشَى زَيْدٍ and للّٰهِ, and حَاشَاكَ and حَاشَى لَكَ: see 3, in four places.

حَاشِيَةٌ
حَاشِيَةٌ ذ [The selvage, or selvedge, i. e.] the side, (Mgh, Msb, TA,) or each of the two sides that have no unwoven extremity, (M, TA,) or each of the two long sides that have at their two ends the unwoven threads, (T, TA,) of a garment, or piece of cloth: (S, T, M, Mgh, Msb, K:) and in like manner, of other things; (K, TA;) as, for instance, (assumed tropical:) the side of a tract of herbage, and of the mirage; and (assumed tropical:) the extremity of the مَقَام [app. meaning مَقَام اـِبْرٰهِيم in the Temple of Mekkeh]: (TA:) pl. حَوَاشٍ. (S, Mgh, Msb.) ― -b2- (assumed tropical:) The margin of a book or writing. (TA.) ― -b3- (tropical:) A writing, or writings, upon the margin [or margins] of a book: (TA:) [i. e. a marginal note, or marginal notes; an annotation, or a comment, scholium, or gloss: and hence, a series of annotations, comments, scholia, or glosses; a commentary on particular words and passages of a book; distinguished from a شَرْح, which is an exposition, explanation, or interpretation, in the form of a running commentary, comprising the entire text of the work which it expounds.] ― -b4- (assumed tropical:) An indefinite portion of property, or of cattle: (Msb:) [or a portion from the side; not selected: for, accord. to some,] the saying, خُذْ مِنْ حَوَاشِى أَمْوَالِهِمْ means (assumed tropical:) Take thou from the sides of their collections of cattle, [for the poor-rate,] without choosing [the best]: this meaning being from حَاشِيَة as used in relation to a garment, or piece of cloth, meaning the "side." (Mgh. [But see another explanation of this saying voce حَشْوٌ.]) ― -b5- حَاشِيَةٌ النَّسَبِ (assumed tropical:) The collateral relation or relations; such as the paternal uncle, and his son: as though from حاشية as meaning the “ side. ” of a garment, or piece of cloth. (Msb.) ― -b6- حَاشِيَةُ رَجُلٍ (assumed tropical:) A man's family and dependents, (K, TA,) who are under his protection. (TA.) ― -b7- See also حَاشِيَةٌ and its dual and pl. voce حَشْوٌ, in six places. ― -b8- And see حَشًى (in the present art.), last sentence but one. ― -b9- رَجُلٌ رَقِيقٌ الحَوَاشِى (assumed tropical:) A man gentle, gracious, or courteous, to his associates. (TA.) ― -b10- عَيْشٌ رَقِيقُ الحَوَاشِى (assumed tropical:) A plentiful, easy, life. (S, TA.) ― -b11- جَمْعٌ كَثِيفُ الحَوَاشِى (assumed tropical:) A congregated body crowding close together, side against side. (Har p. 294.)

مُحَشِّيَةُ الكِلَابِ
مُحَشِّيَةُ الكِلَابِ ذ [She that causes the dogs to pant for breath;] applied to the hare; meaning that the dogs run after her until they are out of breath. (ISk, S. [In one copy of the S, erroneously, مَحْشِيَّة.])

##### Türkçe

حَشِىَ
1 **حَشِىَ** **ذ** , [muzârîsi **يَحْشَى**,] mastar ismi **حَشًى**, O (hızlı yürüyen bir adam ve huysuzlukça keskinlik, yahut acelecilik ile konuşan kimse, TA) kısa kısa, yahut kesintisiz nefes aldı; nefes nefese kaldı; yahut nefesi kesildi. (S, K, TA.) -A2- Ayrıca 3’e bak.

حشّى
2 **حشّى** **ذ** , (TA,) mastar ismi **تَحْشِيَةٌ**, (KL, TA,) Bir elbiseye yahut bir kumaş parçasına **حَاشِيَة** yaptı. (KL.) ― -b2- Ve [bundan dolayı,] (mecazen farz olunan:) Bir kitabın kenarına yahut kenarlarına bir not veya şerh, yahut notlar veya şerhler yazdı: (KL, TA:) bu mânâda o, avamîdir [yahut müteahhir]. (TA.) -A2- [Ayrıca, görünüşe göre, O, yahut o (şey), birine kısa kısa yahut kesintisiz nefes aldırdı, nefes nefese bıraktı, yahut nefesini kesti: aşağıda **مُحَشِّيَةُ الكِلَابِ**’a bak.]

حاشاهُ مِنْهُمْ
3 **حاشاهُ مِنْهُمْ** **ذ** , (IAmb, K, vb.,) mastar ismi **مُحَاشَاةٌ**, (KL,) Onu, onların vasfının dışında tutulmuş olarak bir yana koydu; [onu onlardan hariç tuttu;] onu onların arasında saymadı: (IAmb, TA:) bir şeyin “yanı” mânâsındaki **حَشًى**’dan: (Az, TA;) onu onlardan istisna etti; bunun gibi ↓ **تحشّاهُ** da. (Lh, K, TA.) Şöyle dersin: شَتَمْتُهُمْ وَ مَا حَاشَيْتُ مِنْهُمْ أَحَدًا ve ↓ ما تَحَشَّيْتُ, yani [onlara sövdüm ve] onların hiçbirisi hakkında **حَاشَى لِفُلَانٍ** [falanca, sözünü ettiğim kimseler arasında sayılmaktan, yahut herhangi bir ayıplama sebebinden uzaktır!] demedim; yahut onlardan hiçbirini istisna etmedim. (Lh, TA. [Aynı söz TA’da, K’nin bu maddeye zeylinde tekrar edilmiştir; fakat **حاشيت** yerine **حشيت** konulmuştur; belki müstensihin hatasıyladır: yahut aşağıda bulunacak Fr ve IAmb’nin bir beyanından, kişinin ما ↓ **حَشَيْتُ** da dediği çıkarılabilir.]) Ve En-Nâbighah [Edh-Dhubyânî] der ki, (Mbr, S.)

وَ لَا أَرَى فَاعِلًا فِى النَّاسِ يُشْبِهُهُ
وَ مَا أُحَاشِى مِنَ الأَقْوَامِ مِنْ أَحَدِ

[Ve insanlar içinde ona benzeyen bir işleyen görmem; ve insan topluluklarından hiçbir kimseyi istisna etmem]: bu, **حَاشِى**’nin tam çekimli bir fiil olduğunu gösterir. (Mbr, S, Mughnee.) Ve bundan dolayı Peygamber’in hadisi: قَال أُسَامَةُ أَحَبُّ النَّاسِ اـِلَىَّ مَا حَاشَى فَاطِمَةَ, yani [dedi ki, Üsâme insanların bana en sevgilisidir:] Fâtıma’yı istisna etmedi: buradaki **ما** nefy içindir; İbn-Mâlik’in zannettiği gibi, bu cümlenin Peygamber’in sözlerinden olduğunu farz ederek, ardından fiil gelen **ما**’nın mastar ismi mânâsını ifade eden **ما** olması değildir. (Mughnee.) ― -b2- **حَاشَى** istisnayı, bir edat olarak da, yahut bir fiil olarak da ifade eder; (S, Mughnee) (Mughnee) yalnız bir zamanı olup mastar ismi bulunmayan; (Mughnee) cer yahut nasb hâlini amel ettirmesine göre. (S.) Şöyle dersin: زَيْدٍ ↓ ضَرَبْتُهُمْ حَاشَى [onları dövdüm, Zeyd hariç], onu edat olarak kullanarak; ve ضربتهم حاشى زَيْدًا, onu fiil olarak kullanarak. (S, I 'Ak * s. 169.) Ve bazen şöyle denir: قَامَ القَوْمُ مَا حَاشَى زَيْدًا [kavim kalktı, Zeyd hariç]; (Mughnee, I' Ak s. 169;) **مَا خَلَا** gibi; gerçi İbn-Mâlik [Sb gibi] bunu caiz görmez: (I' Ak:) bunun caiz olduğu, şairin şu sözüyle gösterilmiştir:

رَأَيْتُ النَّاسَ مَا حَاشَى قُرَيْشًا
فَاـِنَّا نَحْنُ أَفْضَلُهُمْ فَعَالَا

[İnsanları gördüm, Kureyş hariç; çünkü biz, davranışça onların en faziletlisiyiz]. (Mughnee, I' Ak s. 170.) **حاشى**’nın âmili [yalnız bir zamanı olup mastar ismi bulunmayan fiil olarak kullanıldığında] gizli bir zamirdir; önceki fiilin mastar ismine, yahut onun ism-i fâiline, yahut [önceki] umumî isimle murad olunanın bir kısmına râci olur: öyle ki kişi قَامَ القَوْمُ حَاشَى زَيْدًا dediğinde mânâ, [kavim kalktı, fakat] onların kalkması, yahut onlardan kalkan, yahut onların bir kısmı, Zeyd’den ayrı oldu, demektir. (Mughnee.) [K’de, bu türden fiil olarak kullanılışı zikredilmemiştir; fakat orada, **حَتَّى** gibi cer hâlini amel ettirdiği söylenmiştir.] ― -b3- Ayrıca noksanlıktan ve benzerinden uzaklığı, yahut ondan beri oluşu ifade eder; **حَاشَى** ↓ للّٰهِ ibaresinde olduğu gibi [Allah’a her türlü noksanlıktan ve benzerinden uzaklık, yahut ondan beri oluş isnad ederim; genellikle hayret yahut hayranlık ifade eder; böylece “Allah her türlü noksanlıktan ne kadar uzaktır!” diye tercüme edilebilir]: (Mughnee:) yahut bu ibare **مَعَاذَ اللّٰهِ** mânâsınadır [Allah’a sığınırım; yahut müteahhir yazarlarca ve günümüzde sıkça kullanıldığı üzere, Allah korusun!]; bunun gibi **حَاشَ** ↓ للّٰهِ da; (S, K;) birincisi asıl ibaredir: (S:) Kur’ân’da xii. 31 ve 51’de, her iki okuyuşla da vârid olmuştur; orada, Yusuf gibi bir kimsenin yaratılışında tezahür eden Allah’ın kudretine hayreti ifade eder. (Ksh, Bd.) Mbr ve IJ ve Kûfeliler, bunun fiil olduğunu; ve [ikinci] âyette mânânın, Yusuf’un Allah için masiyetten uzak durduğu olduğunu söylerler; fakat böyle bir te’vil, [birinci âyet] **حَاشَ للّٰهِ مَا هٰذَا بَشَرًا** hakkında uygun değildir: hakikat şudur ki o, **التَنْزِيه** yahut **البَرَآءَة** ile eş anlamlı bir isimdir, [Mughnee’nin farklı nüshalarına göre, mânâ **تَنْزِيهًا** yahut **بَرَآءَةً**’dır,] nitekim başka bir kıraat, tenvin ile **حَاشًا** ↓ للّٰهِ, **بَرَآءَةً للّٰهِ** gibi; ve İbn-Mes‘ûd’un kıraati, **حَاشَ** ↓ اللّٰهِ, **مَعَاذَ اللّٰهِ** gibi, bunu gösterir: bazıları onun bir mastar olduğunu, mânâsının **أَتَبَرَّأُ** [Allah’a karşı beri olduğumu/temize çıktığımı bildiririm], yahut **تَبَرَّأْتُ** [bildirdim vb.] olduğunu ileri sürer; fakat bazı lehçelerde i‘rab kabul etmesi buna aykırıdır. (Mughnee.) Ayrıca şöyle de denir: ↓ **حَاشَاكَ** ve **حَاشَى** ↓ لَكَ [sen, sözünü ettiğim kimseler arasında sayılmaktan, yahut herhangi bir ayıplama sebebinden ve benzerinden uzaksın]; ikisi de aynı mânâdadır. (S, K.) Ve Arapların bazısı ↓ **حَشَى** der, (Fr, IAmb, TA,) **ا**’yı düşürerek. (IAmb, TA.) ― -b4- Sb der ki, (S, Mughnee,) Basralıların çoğuyla birlikte, (Mughnee,) o yalnızca cer hâlini amel ettiren bir edattır, (S, Mughnee,) **اـِلَّا** ile eş anlamlıdır; (Mughnee;) çünkü eğer fiil olsaydı, **خَلَا** gibi **مَا**’ya bağlayıcı kılmak caiz olurdu; ve bunun caiz olmadığını ileri sürer. (S.) Mbr der ki o bazen fiildir; bunun delili, yukarıda zikredilen En-Nâbighah’ın beyti; ve **حَاشَى لِزَيْدٍ** sözü; çünkü bir edat, hemen başka bir edatın önüne getirilemez; ve çünkü onda hazf vâki olur; **حَاشَ لِزَيْدٍ** ibaresinde olduğu gibi; zira hazf, edatlar hariç yalnız isimlerde ve fiillerde olur: (S, Mughnee *:) IJ ve Kûfeliler de bunun benzerini söyler: fakat Mbr ayrıca, Ceremî ve Mâzinî ve Zc ve Akh ve AZ ve Fr ve Ebû-‘Amr Eş-Şeybânî ile ortak olarak, onun çoğu kez cer hâlini amel ettiren bir edat, nadiren de yalnız bir zamanı olup mastar ismi bulunmayan müteaddî bir fiil olduğunu kabul eder; çünkü **اـِلَّا** ile eş anlamlıdır. (Mughnee.) -A2- Ayrıca 5’e, iki yerde, bak.

تحشّى
5 **تحشّى** **ذ** [bir yana gitti, ayrı durdu, uzak durdu; yahut uzaklaştı, çekildi, bir mesafeye çekildi], **الحَاشِيَةُ**’dendir; **النَّاحِيَةُ**’den **تَنَحَّى** gibi: (TA:) ve [↓ **تحاشى** da benzer bir mânâya sahiptir:] şöyle dersin: تَحَاشَيْتُ مِنْ كَذَا, böyle bir şeyden uzak durdum, sakındım, yahut kendimi ondan uzaklaştırdım; **النَّاحِيَةُ** mânâsındaki **الحَشَا** [yahut **الحَشَى**]’dan. (Har s. 194.) ― -b2- Ve **تحشّى** مِنْهُ; (IAar, K;) ve مِنْهُ ↓ **حاشى**, (Har s. 294,) mastar ismi **مُحَاشَاةٌ**; (KL;) Ona, (IAar, K, Har,) yahut ona (şeye), (IAar, KL,) kibir ve gurur sebebiyle imtina etti, yahut çekindi; yahut onu hor gördü, küçümsedi, yahut ondan utandı. (IAar, K, Har.) ― -b3- Ve **لَا يَتَحَشَّى**, (El-Bâhilee, TA,) ve لا ↓ **يُحَاشِى**, (Har s. 294,) Umursamayacak, aldırmayacak, önemsemeyecek, dikkate almayacak. (El-Bâhilee, Har, TA.) -A2- Ayrıca 3’e, iki yerde, birinci ve ikinci cümlelerde, bak.

6 تَحَاْشَىَ 5’e bak.

حَشَى
**حَشَى** **ذ** , **حَاشَى** yerine: 3’e bak.

حَشًى
**حَشًى** **ذ** , [S’nin bazı nüshalarında sonda **ا** ile yazılmıştır (**حَشًا**’ya, حشو maddesinde, bak)], Kaburgaların içindekiler; yahut kaburgaların kuşattığı şey: (S:) yahut karın içindekiler, **حِجَاب**’ın [yahut diyaframın] altında; karaciğer ve dalak ve **كَرِش** [yahut mide; aslında geviş getirenin midesi, fakat insanınkine de uygulanır] ve bunun ardından gelenlerden oluşan: yahut yanın ucunda bulunan en kısa kaburga ile kalça/yan kalça arasındaki kısım: yahut karnın dışı: (K: [CK’de, **او ظاهِرِ البَطْنِ** yanlışlıkla **او ظاهِرُ البَطْنِ** yerine konmuştur:]) ve K’nin nüshalarına göre, **حِضْن**: [CK’de, **والحِضْنِ**:] fakat doğrusu, **خَضْر** [yahut bel]: (TA:) tesniyesi **حَشَيَانِ**’dir, (Az, TA,) ve **حَشًا**’nın tesniyesi **حَشَوَانِ**’dır: (TA, حشو maddesinde:) ve her iki müfredin çoğulu **أَحْشَآءٌ**’dur [genellikle bağırsaklar, yahut iç organlar mânâsında]. (S, TA.) [Sıkça “karın” mânâsında kullanılır: ve “bel”.] Şöyle dersin: رَجُلٌ خَمِيصُ الحَشَى, Karnı içe çekik bir adam. (S ve K, خمص maddesinde.) Ve هُوَ لَطِيفُ الحَشَى, O belce incedir: ve bir kadın için, هِىَ ضَامِرَةُ الحَشَى: ve kadınlar için, هُنَّ ضَوَامِرُ الأَحْشَآءِ. (TA.) ― -b2- Bir yan, taraf, bölge, yahut saha: (S, K:) bir civar, yahut komşuluk: sığınak, yahut himaye. (Z, K, * TA.) Şöyle dersin: أَنَا فِى حَشَاهُ, Ben onun tarafında/civarında/yahut himayesindeyim: (Z, K:) [ayrıca حشو maddesinde **حَشًا**’ya bak:] ve ↓ هٰؤُلَآءِ **حَاشِيَتَهُ**, Bunlar onun tarafında, yahut civarında, ve gölgesinde, yahut himayesindedir. (TA.) -A2- Ayrıca **حَشِىَ**’nin mastar ismidir [bk.]. (S, * K.)

حَشٍ
**حَشٍ** **ذ** **حَشًى**’sında [bk.] bir rahatsızlığı olan adam. (Az, TA.) ― -b2- Ayrıca, ve ↓ **حَشْيَانُ**, Kısa kısa, yahut kesintisiz nefes alan; nefes nefese; yahut nefesi kesilmiş; (S, K, TA;) bir adama uygulanır; S;) hızlı yürürken ve huysuzlukça keskinlik, yahut acelecilik ile konuşurken: (TA:) [birincinin] müennesi **حَشِيَةٌ** ve [ikincinin] **حَشْيَا**’dır, (K,) vezni **فَعْلَى**. (TA.)

حَشْيَانُ
**حَشْيَانُ** **ذ** : bir önce gelene bak.

حَاشَ للّٰهِ
**حَاشَ للّٰهِ** **ذ** ve **حَاشًا للّٰهِ** ve **حَاشَ اللّٰهِ**: 3’e bak.

حَاشَى
**حَاشَى** **ذ** edat olarak ve isim olarak; **حَاشَى زَيْدٍ** ve **للّٰهِ**, ve **حَاشَاكَ** ve **حَاشَى لَكَ**’da olduğu gibi: 3’e, dört yerde, bak.

حَاشِيَةٌ
**حَاشِيَةٌ** **ذ** [elbisenin yahut kumaş parçasının kenarı, yani] yan tarafı, (Mgh, Msb, TA,) yahut dokunmamış uç bulunmayan iki yandan her biri, (M, TA,) yahut iki ucunda dokunmamış iplikler bulunan iki uzun yandan her biri, (T, TA,) bir elbisenin yahut bir kumaş parçasının: (S, T, M, Mgh, Msb, K:) ve aynı şekilde, başka şeylerin de; (K, TA;) meselâ, (mecazen farz olunan:) otluk bir sahanın ve serabın kenarı; ve (mecazen farz olunan:) **مَقَام**’ın ucu [görünüşe göre Mekke’deki Harem’de **مَقَام اـِبْرٰهِيم** kastedilir]: (TA:) çoğulu **حَوَاشٍ**. (S, Mgh, Msb.) ― -b2- (mecazen farz olunan:) Bir kitabın yahut yazının kenarı. (TA.) ― -b3- (mecazen:) Bir kitabın kenarına [yahut kenarlarına] yazılmış bir yazı yahut yazılar: (TA:) ― -b4- (mecazen farz olunan:) Malın yahut hayvanların belirsiz bir kısmı: (Msb:) [yahut yandan bir kısım; seçilmemiş: zira bazılarına göre,] خُذْ مِنْ حَوَاشِى أَمْوَالِهِمْ sözü (mecazen farz olunan:) “Onların hayvan sürülerinin yandan olanlarından [zekât için] al; [en iyisini] seçmeden” demektir: bu mânâ, elbise yahut kumaş parçası hakkında kullanılan **حَاشِيَة**’nin “yan” mânâsından gelir. (Mgh. [Fakat bu sözün başka bir açıklaması için حَشْوٌ maddesine bak.]) ― -b5- **حَاشِيَةٌ النَّسَبِ** (mecazen farz olunan:) Yan soy hısımlığı yahut hısımlıkları; amca ve onun oğlu gibi: sanki elbise yahut kumaş parçasının “yanı” mânâsındaki **حاشية**’dendir. (Msb.) ― -b6- **حَاشِيَةُ رَجُلٍ** (mecazen farz olunan:) Bir adamın ailesi ve bağımlıları, (K, TA,) onun himayesi altında olanlar. (TA.) ― -b7- Ayrıca **حَاشِيَةٌ** ve onun tesniyesi ve çoğulu için, حشو maddesinde **حَشْوٌ**’ya, altı yerde, bak. ― -b8- Ve **حَشًى**’ya (bu maddede), sondan bir önceki cümlede, bak. ― -b9- رَجُلٌ رَقِيقٌ الحَوَاشِى (mecazen farz olunan:) Arkadaşlarına karşı yumuşak huylu, lütufkâr, yahut nazik bir adam. (TA.) ― -b10- عَيْشٌ رَقِيقُ الحَوَاشِى (mecazen farz olunan:) Bol, kolay bir hayat. (S, TA.) ― -b11- جَمْعٌ كَثِيفُ الحَوَاشِى (mecazen farz olunan:) Yan yana, sıkışık şekilde birbirine yaklaşan topluluk. (Har s. 294.)

مُحَشِّيَةُ الكِلَابِ
**مُحَشِّيَةُ الكِلَابِ** **ذ** [köpekleri nefes nefese bırakan (dişi);] tavşana uygulanır; mânâsı, köpeklerin onun peşinden koşup nefesleri kesilinceye kadar koşmalarıdır. (ISk, S. [S’nin bir nüshasında yanlışlıkla **مَحْشِيَّة**.])

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%A7%D8%B4/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

#### Madde başı: حشي

حَشِيَ
حَشِيَ A ( n. ac. حَشىً [ 4 ] ),
a.  Panted, breathed short; was asthmatical.

حَشَّيَ
حَشَّيَ II ,
a.  Trimmed, hemmed, put a border to.

b.  Annotated, glossed ( book ).

حَاْشَيَ
حَاْشَيَ III
a.  [ acc. &  Min ], Excepted.

تَحَشَّيَ
تَحَشَّيَ V ,
a.  see III .

b.  see VI .

تَحَاْشَيَ
تَحَاْشَيَ VI
a.  [ Min or 'An ], Avoided, shunned, recoiled from.

حَشًى
حَشًى [ 4 ],
a.  Shortness of breath; asthma.

حَشِي
حَشِي [ 5 ],
a.  Short of breath; asthmatical.

حَاشِيَة
حَاشِيَة [ 21t ] , ( pl. حَوَاْشِيُ 41 ),
a.  Border, selvedge, hem, trimming.

b.  Margin; marginal note, gloss, scholium, annotation.

c.  Family, dependents; suite.

حَشْيَان
حَشْيَان [ 33 ],
a.  see 5 .

حَاشَا
حَاشَا
a.  Except, save.

حَاشَاكَ
حَاشَاكَ ,  حَاشَالَكَ
a.  Far be it from thee!

##### Türkçe

**حَشِيَ**
**حَشِيَ** A (n. ac. **حَشىً** [4]),
a. Soluk soluğa kaldı, kısa kısa nefes aldı; astımlı oldu.

**حَشَّيَ**
**حَشَّيَ** II,
a. Kenarını düzeltti, etek yaptı, bir kenarlık koydu.

b. (Kitabı) şerh düştü, haşiyeledi.

**حَاْشَيَ**
**حَاْشَيَ** III
a. [acc. & Min], İstisna etti.

**تَحَشَّيَ**
**تَحَشَّيَ** V,
a. III’e bak.

b. VI’ya bak.

**تَحَاْشَيَ**
**تَحَاْشَيَ** VI
a. [Min or 'An], Sakındı, kaçındı, geri çekildi.

**حَشًى**
**حَشًى** [4],
a. Nefes darlığı; astım.

**حَشِي**
**حَشِي** [5],
a. Nefesi dar; astımlı.

**حَاشِيَة**
**حَاشِيَة** [21t], (pl. **حَوَاْشِيُ** 41),
a. Kenar, kenar payı, etek, süsleme.

b. Kenar boşluğu; kenar notu, haşiye, şerh notu, açıklama.

c. Aile, bağımlılar; maiyet.

**حَشْيَان**
**حَشْيَان** [33],
a. 5’e bak.

**حَاشَا**
**حَاشَا**
a. Hariç, müstesna.

**حَاشَاكَ**
**حَاشَاكَ**, **حَاشَالَكَ**
a. Senden uzak olsun!
