# حاك (ح-ا-ك) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%A7%D9%83
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AD%D8%A7%D9%83

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: ح - ا - ك
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 1 sözlük

## Sözlükler (1)

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%A7%D9%83/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

ح ك ( وايء )
حاك ، يحوك ، ويحيك ، كاح ، حكى ، حكأ ، وكح ، كحا : مستعملة .
حوك حيك : قال الليث الحُوك بقلة ورَوَى ثعلب عن ابن الأعرابي قال : الحَوْكُ الباذروج . قال اليزيدي ماحكّ في صدري منه شيء وما حاكَ وكلٌّ يقال :
فمن قال حكَّ قال يحُكُّ ومن قال حاك قال يحِيكُ حَيْكاً ، ويقال ما أحاك فيه السيف وما حاك كلٌّ يقال :
فمن قال أحَاكَ قال يُحِيكُ إحاكَةً ، ومن قال حاكَ قال يَحيكُ حَيْكاً وحاك الحائك يحُوك حياكَةً وحَوْكاً وحَاك في مَشْيهِ يَحِيكُ حَيَكاناً أي تبختر .
وحدثنا السعدي قال حدثنا الزعفراني عن زيد بن الحُبَاب :
قال أخبرنا معاوية بن صالح قال أخبرني عبد الرحمن بن نُغَيْر عن أبيه عن النَوَّاس بن سَمْعان الأنصاري : أنه سأل النبي ( صلى الله عليه وسلم ) عن البِرّ والإثْم فقال :
( البِرُّ حُسْنُ الخُلُق والإثم ما حَاكَ في نفْسِك وكَرِهْتَ أن يطّلِعَ عليه الناس ) .
وقال الليث الشاعر يحوك الشعْرَ حَوْكاً والحائك يَحِيك الثوب حَيْكاً والحِياكةُ حرْفَتُه . قلت هذا غلط الحائك يحوك الثوب وجميع الحائك حَوَكَةٌ وكذلك الشاعر يَحُوكُ الكلام حَوْكاً . وأمّا حاك يَحِيكُ فمعناه التَّبَخْتُر .
وقال الليث الحَيْك النسج والحَيْكُ أَخْذُ القول في القلب ، يقال :
ما يَحِيكُ كلامُكَ في فلان ولا يَحيكُ الفأْسُ ولا القَدُومُ في هذه الشجرة .
قال والحَيَكَانُ مَشْيَةٌ يُحَركُ فيها الماشي أَلْيَتَهُ ، تقولُ رجل حَيّاكٌ وامرأة حَيّاكَةٌ تَتَحَيّكُ في مِشْيَتها . أبو عبيد عن أبي زيد : الحيكان أن يُحَرَّكَ منكبيه وجسدَه حين يمشي مع كثرة لحم .
ابن بُزُرْج قالوا حَوْكٌ وحَوَكٌ وحُوُوكةٌ ، والمعنى التسَاجات وهي الثياب بأعيانها .
أبو نصر عن الأصمعي : ما حاك سيْفُه أي ما قَطَع ، وما حَكَّ في صدري منه شيء ، أَي ما تخالَجَ في صدري منه شيء . قال وحَاكَ يحيكُ حيكاً إذا فَحَّجَ في مِشْيَتِهِ وحرّكَ منكبيه وقال المُبَرد : حَاكَ الثوبَ والشعرَ يحوكُهُ ، كِلاَهُما بالواو ، وهو يَحِيكُ في مِشْيته ، ومِشْيةٌ حَيَكَى إذا كان فيها تبختر .
كوح كيح : قال الليثُ : كاوحتُ فلاناً مكاوحَةً إذا قاتَلْتَه فَغَلَبْتَه . ورأَيتُهما يتكاوحان ، والمكاوحَةُ أَيْضاً في الْخُصُوماتِ وغيرها . ثعلب عن ابن الأعرابيّ : أكاح زيداً . وكوَّحه إذا غَلَبه ، وأَكاحَ زيداً إذا أَهْلَكَه .
وقال أبو عمرو والتكْوِيحُ التَّغْلِيبُ وأنشد :
أعددتُه للخَصْم ذِي التَّعَدّي
كوَّحْتُه مِنْكَ بِدُونِ الْجَهْدِ
وكوَّحَ الزمَامُ البعيرَ إذا ذلَّلَه ، وقال الشاعر :
إذا رام بغياً أو مراحاً أقامَهُ
زِمَامٌ بمَثْنَاهُ خِشَاشٌ مكوحُ
بمثناه بما ثنى من طرفَهِ حَلْقَةً
شمر عن الأصمعي الكِيحُ ناحية الجبل وقال رؤبة :
عن صَلَتٍ من كيحنَا لا تَكْلِمه
وقال أبو عمرو الكِيحُ عُرْض الجبل وأَغْلَظُه قال والوادي ربما كان له كِيحٌ إذا كان في جُرُفٍ غليظ فجرفه كيحهُ ، ولا يعد الكِيحُ إلا ما كان من أصْلَب الحِجَارة وأخْشنها ، وكل سنَدٍ جبلٍ غليظٍ كِيحٌ وإنما كوْحه خُشْنته وغِلَظُه ، والجماعة الكِيحَةُ . وقال الليث أسنانٌ كيحٌ غليظة وأنشد :
ذا حَنَكٍ كِيح كحب القِلقِل
قال والكِيح صقع الجُرْف وصقْع سنَدِ الجبل .
وكح : أبو عبيد عن أبي زيد أَوْكَحَ عطيَّتَه إيكاحاً إذا قَطَعَها .
الأصمعي : حفر فَأكْدَى وأَوْكَحَ إذا بَلَغَ المكانَ الصُّلْبَ وقال المفضّل سألته فاسْتَوْكَحَ استيكاحاً أي أمسك ولم يعط .
أبو عبيد عن الأصمعي : استوكَحَتِ الفراخُ إذا غلظت وهي فراخ وُكُحٌ . وقال غيره أراد أَمْراً فَأَوْكَحَ عنه أي كفَّ عنه وتَرَكَه .
حكى : الليث الحِكاية كقولك حكَيْتُ فلاناً وحاكَيْتُه إذا فعلتَ مثلَ فعلِه سواءً وقلت مثلَ قولِه سواءً لا تجاوزُه .
سلمة عن الفرّاء : الحاكِيَةُ الشادّة يقال حكت أي شدّت قال والحائِكة المتبخترة .
حكأ : قال الليث أحكأتُ العُقْدَةَ إحْكَاء إذا شدَدْتَّها واحْتَكأَتِ العُقْدَةُ إذا اشتدّت وقال الأصمعيّ : أَحْكَأَ عُقْدَتَه إحكاءً إذا شدّها ، وأَنشد شمر :
أَجْلَ أَنَّ الله قد فَضَّلكم
فوقَ من أَحكأ صُلْباً بإزار
الصُّلْبُ هاهنا الحَسَبُ ، والإزار العِفَّةُ من المحارم .
وقال شمر هو من أحْكأتُ العُقْدَة أي أحْكَمْتُهَا . وقال أبو حاتم قال الأصمعيّ : أهل مكّة يسمون العِظَاءة الحُكَأَة . والجميع الحُكَى ، مقصور . قال أبو حاتم . وقالت أم الْهَيْثَم الحُكاءَة ممدودة مهموزة . وهو كما قالت . وفي ( النَّوادر ) . يقول له احْتَكَأَ أمْرِي لفعلت كذا ، أي لو بان لي أمري في أوّله . ابن السكيت يقال احْتَكَأ ذاك الأمْرُ في نفسي أي ثَبَتَ فلم أشُكَّ فيه ، ومنه إحْكَاء العُقْدَةِ ، ويقال سمعت أحاديث فما احتكأ في صَدْرِي منها شيءٌ .
كحا : أهمله الليث وروى أبو العباس عن ابن الأعرابيّ أنه قال كَحَا إذا فسد . قلتُ : وهو غَريبٌ .

##### Türkçe

ح ك ( **وايء** )
**حاك** , **يحوك** , **ويحيك** , **كاح** , **حكى** , **حكأ** , **وكح** , **كحا** : kullanımdadır.

**حوك حيك** : Leys dedi: **الحُوك** bir ot (sebze)dir. Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den rivayet etti, dedi ki: **الحَوْكُ** **الباذروج**’dur. Yezîdî dedi: Ondan göğsümde hiçbir şey **ماحكّ** etmedi ve hiçbir şey **ما حاكَ** etmedi; ikisi de söylenir:
Kim **حكَّ** derse **يحُكُّ** der; kim **حاك** derse **يحِيكُ** **حَيْكاً** der. Ve “Kılıç onda hiçbir şey **ما أحاك** etmedi ve hiçbir şey **ما حاك** etmedi” denir; ikisi de söylenir:
Kim **أحَاكَ** derse **يُحِيكُ** **إحاكَةً** der; kim **حاكَ** derse **يَحيكُ** **حَيْكاً** der. Ve dokumacı **حاك** **يحُوك** **حياكَةً** ve **حَوْكاً** (dokur). Ve yürüyüşünde **حَاك** **يَحِيكُ** **حَيَكاناً**; yani salınarak yürüdü.

Sa‘dî bize haber verdi, dedi: Za‘ferânî bize Zeyd b. el-Hubâb’dan (rivayetle) haber verdi:
Dedi: Muâviye b. Sâlih bize haber verdi, dedi: Abdurrahman b. Nuğayr bana babasından, o da en-Nevvâs b. Sem‘ân el-Ensârî’den haber verdi: Şüphesiz o, Peygamber’e (Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun) **البِرّ** ve **الإثْم** hakkında sordu; o da dedi ki:
( **البِرُّ** güzel ahlâktır; **الإثم** ise nefsinde **حَاكَ** eden ve insanların ona muttali olmasını kerih gördüğün şeydir ).

Leys dedi: Şair şiiri **يحوك** **حَوْكاً** (dokur); dokumacı elbiseyi **يَحِيك** **حَيْكاً** (dokur); **الحِياكةُ** onun mesleğidir. Dedim: Bu yanlıştır; dokumacı elbiseyi **يحوك**; dokumacıların tümü **حَوَكَةٌ**’dir. Aynı şekilde şair de sözü **يَحُوكُ** **حَوْكاً** (dokur). Ama **حاك يَحِيكُ** ise, onun manası salınarak yürümektir.

Leys dedi: **الحَيْك** dokumadır; **الحَيْكُ** sözün kalpte yer etmesidir; denir ki:
Senin sözün falan hakkında **ما يَحِيكُ** etmez; ve bu ağaçta ne balta **يَحيكُ** eder ne de **القَدُومُ**.

Dedi: **الحَيَكَانُ** bir yürüyüştür; yürüyen onda kalçasını hareket ettirir. “**حَيّاكٌ** bir adam ve **حَيّاكَةٌ** bir kadın; yürüyüşünde **تَتَحَيّكُ** eder” dersin. Ebû Ubeyd, Ebû Zeyd’den: **الحيكان**; çok etlilikle yürürken omuzlarını ve bedenini hareket ettirmendir.

İbn Buzurc dedi: **حَوْكٌ** ve **حَوَكٌ** ve **حُوُوكةٌ** dediler; mana **التسَاجات**’tır; o da bizzat elbiselerdir.

Ebû Nasr, Asma‘î’den: “Kılıcı **ما حاك** etti” yani kesmedi. “Ondan göğsümde hiçbir şey **ما حَكَّ** etmedi”; yani göğsümde ondan hiçbir şey kıpırdanmadı. Dedi: **حَاكَ يحيكُ حيكاً**; yürüyüşünde bacaklarını açarak yürüdüğünde ve omuzlarını hareket ettirdiğinde (denir). Müberred dedi: Elbiseyi ve şiiri **حَاكَ** eder; onu **يحوكُهُ**; ikisi de **الواو** iledir. Ve o, yürüyüşünde **يَحِيكُ** eder; ve içinde salınma varsa yürüyüş **مِشْيةٌ حَيَكَى**’dır.

**كوح كيح** : Leys dedi: Bir kimseyle **كاوحتُ** onu **مكاوحَةً** (mukavemet ettim) — onu savaştığımda ve ona galip geldiğimde. Ve ikisini **يتكاوحان** (birbirleriyle mukavemet ederler) gördüm. **المكاوحَةُ** ayrıca çekişmelerde ve başkalarında da olur. Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: “Zeyd’i **أكاح** etti.” Ve onu **كوَّحه**; yani ona galip geldi. Ve Zeyd’i **أَكاحَ** etti; yani onu helâk etti.

Ebû Amr dedi: **التكْوِيحُ** galip getirmedir. Ve şu beyti okudu:
أعددتُه للخَصْم ذِي التَّعَدّي
كوَّحْتُه مِنْكَ بِدُونِ الْجَهْدِ

Ve yular devenin onu boyun eğdirdiğinde **كوَّحَ** eder. Şair dedi ki:
إذا رام بغياً أو مراحاً أقامَهُ
زِمَامٌ بمَثْنَاهُ خِشَاشٌ مكوحُ

**بمثناه**: ucundan halka olarak büküp iki kat ettiği şeyle.

Şemmer, Asma‘î’den: **الكِيحُ** dağın yanıdır. Ve Rü’be dedi ki:
عن صَلَتٍ من كيحنَا لا تَكْلِمه

Ebû Amr dedi: **الكِيحُ** dağın enidir ve en kalınıdır. Dedi: Vadi bazen, kalın bir yar içinde olduğunda, bir **كِيحٌ**’a sahip olur; sonra onun **كيحهُ** onu yarar. **الكِيحُ** ancak en sert taşlardan ve en pürüzlülerinden olan şey sayılır. Ve kalın bir dağın her dayanağı **كِيحٌ**’tır; onun **كوْحه** ancak pürüzlülüğü ve kalınlığıdır. Çoğulu **الكِيحَةُ**’dır. Leys dedi: **أسنانٌ كيحٌ**; kalın (dişler). Ve şu beyti okudu:
ذا حَنَكٍ كِيح كحب القِلقِل

Dedi: **الكِيح** yarın tarafıdır ve dağın dayanağının tarafıdır.

**وكح** : Ebû Ubeyd, Ebû Zeyd’den: Bağışını kestiğinde **أَوْكَحَ** bağışını **إيكاحاً** (kesti).

Asma‘î: Kazdı da **فَأكْدَى** etti; ve sert yere ulaştığında **أَوْكَحَ** etti. Mufaddal dedi: Ona sordum da **فاسْتَوْكَحَ** **استيكاحاً**; yani tuttu ve vermedi.

Ebû Ubeyd, Asma‘î’den: Civcivler kalınlaştığında **استوكَحَتِ الفراخُ**; ve onlar **فراخ وُكُحٌ** (kalınlaşmış civcivler)dir. Başkası dedi: Bir iş istedi de ondan **فَأَوْكَحَ**; yani ondan vazgeçti ve onu bıraktı.

**حكى** : Leys: **الحِكاية**; senin “Falanı **حكَيْتُ** ettim ve onunla **حاكَيْتُه** ettim” demen gibidir; onun fiilinin benzerini aynen yaptığında ve onun sözünün benzerini aynen söylediğinde; onu aşmazsın.

Seleme, Ferrâ’dan: **الحاكِيَةُ** sıkıca bağlayan (şey)dir; “**حكت**” denir; yani sıktı. Dedi: **الحائِكة** salınarak yürüyen (kadın)dır.

**حكأ** : Leys dedi: Düğümü sıktığında **أحكأتُ العُقْدَةَ** **إحْكَاء** (ettim). Ve düğüm sıkılaştığında **احْتَكأَتِ العُقْدَةُ** (denir). Asma‘î dedi: Düğümünü sıktığında **أَحْكَأَ عُقْدَتَه** **إحكاءً** (eder). Şemmer şu beyti okudu:
أَجْلَ أَنَّ الله قد فَضَّلكم
فوقَ من أَحكأ صُلْباً بإزار

Burada **الصُّلْبُ** soy-soptur; **الإزار** ise mahremlerden iffettir.

Şemmer dedi: Bu, “düğümü **أحْكأتُ** ettim”dendir; yani onu sağlamlaştırdım. Ebû Hâtim dedi: Asma‘î dedi ki: Mekke ehli kertenkeleyi **الحُكَأَة** diye adlandırır. Hepsi **الحُكَى**’dır; kısaltılmıştır. Ebû Hâtim dedi. Ümmü’l-Heysem dedi: **الحُكاءَة** uzatılmış, hemzeli (şekildedir). Ve onun dediği gibidir. Ve **( النَّوادر )**’de: Ona “Eğer işim **احْتَكَأَ** etseydi, şöyle yapardım” der; yani işim başında bana belli olsaydı. İbnü’s-Sikkît: “O iş nefsimde **احْتَكَأ** etti” denir; yani sabit oldu da onda şüphe etmedim. Ve ondan, düğümün **إحْكَاء**’ı (vardır). Ve “Hadisler işittim de onlardan göğsümde hiçbir şey **ما احتكأ** etmedi” denir.

**كحا** : Leys onu ihmal etti. Ebû’l-Abbâs, İbnü’l-A‘râbî’den rivayet etti: O dedi ki: Bozulduğunda **كَحَا** (denir). Dedim: Ve o gariptir.
