# حا — Lisânü'l-Arab

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%A7/sozluk/lisan
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AD%D8%A7/entries/lisan

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [حا](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%A7.md)
- Lisânü'l-Arab: İbn Manzûr · 13. yy

## Madde başı: حا

الحاء: حرف هجاء يمد ويقصر، وقال الليث: هو مقصور موقوف، فإذا جعلته اسماً مددته كقولك هذه حاء مكتوبة ومَدّتها ياءان، قال: وكل حرف على خلقتها من حروف المعجم فأَلفها إذا مُدَّت صارت في التصريف ياءين، قال: والحاء وما أَشبهها تؤنث ما لم تُسَمَّ حرفاً، فإِذا صغرتها قلت حُيَيَّة، وإنما يجوز تصغيرها إذا كانت صغيرة في الخَطّ أَو خفية وإلا فلا، وذكر ابن سيده الحاء حرف هجاء في المعتل وقال: إنَّ أَلفها منقلبة عن واو، واستدل على ذلك وقد ذكرناه أَيضاً حيث ذكره الليث، ويقولون لابن مائة: لا حاءَ ولا ساءَ أَي لا مُحْسِنٌ ولا مُسِئٌ، ويقال: لا رجُل ولا امرأةٌ، وقال بعضهم: تفسيره أَنه لا يستطيع أَن يقول حا وهو زَجْر للكبش عند السِّفاد وهو زَجْر للغنم أَيضاً عند السَّقْي، يقال: حَأْحَأْتُ به وحاحَيْتُ، وقال أَبو خَيرَةَ: حأْحأْ، وقال أَبو الدقيش: أُحُو أُحُو، ولا يستطيع أَن يقول سَأْ، وهو للحمار، يقال: سَأْسَأْت بالحمار إِذا قلت سَأْسَأْ؛ وأَنشد لامرئ القيس:
قَوْمٌ يُحاحُونَ بالبِهامِ، ونِسْـ
ـوانٌ قِصارٌ كهَيْئةِ الحَجَلِ
أَبو زيد: حاحَيْتُ بالمِعْزَى حِيحاءً ومُحاحاةً صِحْتُ، قال: وقال الأَحمر سَأْسَأْت بالحمار. أَبو عمرو: حاحِ بضَأْنِك وبغَنَمِكَ أَي ادْعُها؛ وقال:
أَلجَأَني القُرُّ إِلى سَهْواتِ
فِيها، وقد حاحَيْتُ بالذَّواتِ
قال: والسَّهْوةُ صَخْرةٌ مُقْعَئِلّةٌ لا أَصل لها في الأَرض كأَنها حاطت من جبل
(* قوله «كأنها حاطت إلى قوله الجوهري» كذا بالأصل..)
والذَّواتُ: المَهازِيل، الواحدة ذات. الجوهري: حاءٍ زجر للإبل، بُني على الكسر لالتقاء الساكنين، وقد يقصر، فرن أَردت التنكير نَوّنْتَ فقلت حاءٍ وعاءٍ. وقال أَبو زيد: يقال للمعز خاصة حاحَيْتُ بها حِيحاءً وحِيحاءةً إذا دعوتها. قال سيبويه: أَبدلوا الأَلف بالياء لشبهها بها لأَن قولك حاحَيْتُ إِنما هو صَوْتٌ بَنَيْتَ منه فِعْلاً، كما أَن رجلاً لو أَكثر من قوله لا لجاز أَن يقول لا لَيْتُ، يريد قُلتُ لا ، قال: وىَدلُّك على أَنها ليست فاعَلْتُ قولهم الحَيْحاء والعَيْعاء، بالفتح، كما قالوا الْحاحاتُ والهاهاتُ، فأُجْرِيَ حاحَيْتُ وعاعَيْتُ وهاهَيْتُ مُجْرى دَعْدَعْتُ إذْ كُنَّ للتَّصْويتِ. قال ابن بري عند قول الجوهري حاحَيْتُ بها حِيحاءً وحِيحاءةٌ، قال: صوابه حَيْحاءً وحاحاةً، وقال عند قوله عن سيبويه أَبدلوا الأَلف بها لشبهها بها، قال: الذي قال سيبويه إِنما هو أَبدلوا الأَلف لشبهها بالياء، لأَنَّ أَلف حاحَيْتُ بدل من الياء في حَيْحَيْتُ، وقال عند قول الجوهري أَيضاً لجاز أَن تقول لالَيّتُ قال: حكي عن العرب في لا وما لوَّيْتُ ومَوَّيْتُ ، قال: وقول الجوهري كما قالوا الحاحاتْ والهاهاتُ، قال: موضع الشاهد من الحاحاتِ أَنه فَعلَلةٌ وأَصله حَيْحَيَةٌ وفَعْللَةٌ، لا يكون مصدراً لِفاعَلْتُ وإِنما يكون مصدراً لفَعْلَلْتُ، قال: فثبت بذلك أَن حاحَيْت فَعْلَلْتُ لا فاعَلْتُ، والأصل فيها حَيْحَيْتُ. ابن سيده: حاءٍ أَمر للكبش بالسِّفاد.
وحاءٌ، ممدودة: قبيلة؛ قال الأَزهري: وهي في اليمن حاءٌ وحَكَمٌ. الجوهري: حاءٌ حَيُّ من مَذْحِجٍ؛ قال الشاعر:
طلَبْت الثَّأْرَ في حَكَمٍ وحاءٍ
قال ابن بري: بنو حاء من جَشَمِ بن مَعَدٍّ. وفي حديث أَنس: شفاعتي لأَهل الكبائِرِ من أُمَّتي حتى حَكَمَ وحاءَ. قال ابن الأَثير: هما حَيَّان من اليمن من وراء رَمْلِ يَبْرِين. قال أَبو موسى: يجوز أَن يكون حاء من الحُوَّة، وقد حُذِفت لامه، ويجوز أَن يكون من حَوَى يَحْوِي، ويجوز أَن يكون مقصوراً غير ممدود. وبئرُ حاءَ: معروفة.

### Türkçe

**الحاء**: hecâ harfi; uzatılır ve kısaltılır. Lîs dedi ki: O, kısaltılmış, durdurulmuş olandır; onu isim yaptığında uzatırsın; “bu yazılmış bir **حاء**” demen gibi; onun uzatması iki **ياء**dır. Dedi ki: Mu‘cem harflerinden yaratılışı üzere olan her harfin **ألف**i, uzatıldığında tasrîfte iki **ياء** olur. Dedi ki: **الحاء** ve ona benzeyenler, “harf” diye adlandırılmadıkça müennes yapılır; onu küçülttüğünde **حُيَيَّة** dersin. Ancak, yazıda küçük yahut gizli olduğu zaman küçültülmesi câiz olur; yoksa olmaz. İbn Sîde, **الحاء**ı mu‘tel bahsinde hecâ harfi olarak zikretti ve dedi ki: Onun **ألف**i **واو**dan dönmüştür; buna delil getirdi; Lîs onu zikrettiği yerde biz de onu zikretmiştik. Ve “yüz oğluna” derler: **لا حاءَ ولا ساءَ**; yani ne iyilik eden ne kötülük eden. Ve denilir: ne erkek ne kadın. Bazıları dedi ki: Bunun tefsiri, onun **حا** diyememesidir; o, koçu çiftleşme sırasında azarlamadır; koyunu da sulama sırasında azarlamadır. Denilir: **حَأْحَأْتُ** onunla ve **حاحَيْتُ**. Ebû Hayra dedi ki: **حأْحأْ**. Ebû’d-Dakîş dedi ki: **أُحُو أُحُو**. Ve **سَأْ** diyemez; o, eşek içindir. Denilir: **سَأْسَأْت** eşekle; **سَأْسَأْ** dediğinde. İmru’ul-Kays’tan rivayet etti:
قَوْمٌ يُحاحُونَ بالبِهامِ، ونِسْـ
ـوانٌ قِصارٌ كهَيْئةِ الحَجَلِ

Ebû Zeyd: **حاحَيْتُ** keçiyle **حِيحاءً** ve **مُحاحاةً**: bağırdım. Dedi ki: el-Ahmer de “**سَأْسَأْت** eşekle” dedi. Ebû Amr: **حاحِ** koyununla ve keçinle; yani onları çağır. Ve dedi:
أَلجَأَني القُرُّ إِلى سَهْواتِ
فِيها، وقد حاحَيْتُ بالذَّواتِ

Dedi ki: **السَّهْوةُ**: yeryüzünde kökü olmayan, sanki bir dağdan kopup düşmüş gibi, kabarık bir kaya.
(* Sözü «كأنها حاطت إلى قوله الجوهري» asılda böyle..)
Ve **الذَّواتُ**: zayıf düşmüşler; teki **ذات**. Cevherî: **حاءٍ** develer için bir azarlamadır; iki sâkinin birleşmesi sebebiyle kesre üzere bina edilmiştir; bazen kısaltılır. Nekre kılmak istediğinde tenvinlersin; **حاءٍ** ve **عاءٍ** dersin. Ebû Zeyd dedi ki: Özellikle keçi için, onu çağırdığında **حاحَيْتُ** onunla **حِيحاءً** ve **حِيحاءةً** denilir. Sîbeveyh dedi ki: Ona benzerliğinden dolayı **ألف**i **ياء** ile değiştirdiler; çünkü senin “**حاحَيْتُ**” demen ancak bir sestir; ondan bir fiil bina ettin; nitekim bir adam “**لا**” sözünü çokça söylese, “**لا لَيْتُ**” demesi câiz olur; yani “**لا** dedim” demek ister. Dedi ki: Onun **فاعَلْتُ** olmadığını sana, onların “**الحَيْحاء**” ve “**العَيْعاء**” (fetha ile) demeleri gösterir; nitekim “**الْحاحاتُ**” ve “**الهاهاتُ**” dedikleri gibi. Böylece **حاحَيْتُ** ve **عاعَيْتُ** ve **هاهَيْتُ**, ses çıkarmak için olduklarından, **دَعْدَعْتُ** yürütümü üzere yürütüldü. İbn Berrî, Cevherî’nin “**حاحَيْتُ** onunla **حِيحاءً** ve **حِيحاءةٌ**” sözü yanında dedi ki: Doğrusu **حَيْحاءً** ve **حاحاةً**dır. Ve Sîbeveyh’ten naklen “ona benzerliğinden dolayı **ألف**i onunla değiştirdiler” sözü yanında dedi ki: Sîbeveyh’in söylediği ancak “**ألف**i **ياء**a benzerliğinden dolayı değiştirdiler”dir; çünkü **حاحَيْتُ**’ün **ألف**i, **حَيْحَيْتُ**’teki **ياء**dan bedeldir. Ve Cevherî’nin “**لالَيّتُ** demen câiz olur” sözü yanında dedi ki: Araplardan **لا** ve **ما** hakkında **لوَّيْتُ** ve **مَوَّيْتُ** şeklinde nakledildi. Dedi ki: Cevherî’nin “**الحاحاتْ** ve **الهاهاتُ** dedikleri gibi” sözü; dedi ki: **الحاحاتِ**ten şâhidin yeri, onun **فَعلَلةٌ** olmasıdır; aslı **حَيْحَيَةٌ**dır; ve **فَعْللَةٌ**, **فاعَلْتُ** için masdar olmaz; ancak **فَعْلَلْتُ** için masdar olur. Dedi ki: Böylece **حاحَيْت**in **فَعْلَلْتُ** olduğu, **فاعَلْتُ** olmadığı sabit oldu; aslı da **حَيْحَيْتُ**tür. İbn Sîde: **حاءٍ** koça çiftleşme için emirdir.

Ve **حاءٌ**, uzatılmış: bir kabile. Ezherî dedi ki: O, Yemen’de **حاءٌ** ve **حَكَمٌ**dur. Cevherî: **حاءٌ**; **مَذْحِجٍ**den bir hayy (boy). Şair dedi ki:
طلَبْت الثَّأْرَ في حَكَمٍ وحاءٍ

İbn Berrî dedi ki: Benû **حاء**; **جَشَمِ بن مَعَدٍّ**dendir. Enes hadîsinde: “Şefaatim, ümmetimden büyük günah sahipleri içindir; ta ki **حَكَمَ** ve **حاءَ** (olana kadar).” İbnü’l-Esîr dedi ki: İkisi de Yemen’den, **رَمْلِ يَبْرِين**in arkasında iki hayydır. Ebû Mûsâ dedi ki: **حاء**ın **الحُوَّة**den olması câizdir; lâmı hazfedilmiştir. Ve **حَوَى يَحْوِي**den olması câizdir. Ve uzatılmış değil, kısaltılmış olması câizdir. Ve **بئرُ حاءَ**: bilinen (bir kuyu).
