# حبب — Lisânü'l-Arab

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%A8%D8%A8/sozluk/lisan
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AD%D8%A8%D8%A8/entries/lisan

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [حبب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%A8%D8%A8.md)
- Lisânü'l-Arab: İbn Manzûr · 13. yy

## Madde başı: حبب

الحُبُّ: نَقِيضُ البُغْضِ. والحُبُّ: الودادُ والـمَحَبَّةُ، وكذلك الحِبُّ بالكسر. وحُكِي عن خالد ابن نَضْلَة: ما هذا الحِبُّ الطارِقُ؟وأَحَبَّهُ فهو مُحِبٌّ، وهو مَحْبُوبٌ، على غير قياس هذا الأَكثر، وقد قيل مُحَبٌّ، على القِياس. قال الأَزهري: وقد جاء الـمُحَبُّ شاذاً في الشعر؛ قال عنترة: ولقد نَزَلْتِ، فلا تَظُنِّي غيرَه، *  مِنِّي بِمَنْزِلةِ المُحَبِّ الـمُكْرَمِ وحكى الأَزهري عن الفرَّاءِ قال: وحَبَبْتُه، لغة. قال غيره: وكَرِهَ بعضُهم حَبَبْتُه، وأَنكر أَن يكون هذا البيتُ لِفَصِيحٍ، وهو قول عَيْلانَ بن شُجاع النَّهْشَلِي: أُحِبُّ أَبا مَرْوانَ مِنْ أَجْل تَمْرِه، *  وأَعْلَمُ أَنَّ الجارَ بالجارِ أَرْفَقُ فَأُقْسِمُ، لَوْلا تَمْرُه ما حَبَبْتُه، *  ولا كانَ أَدْنَى مِنْ عُبَيْدٍ ومُشْرِقِ وكان أَبو العباس المبرد يروي هذا الشعر:
وكان عِياضٌ منه أَدْنَى ومُشْرِقُ   وعلى هذه الروايةِ لا كون فيه إِقواء. وحَبَّه يَحِبُّه، بالكسر، فهو مَحْبُوبٌ. قال الجوهري: وهذا شاذ لأَنه لا يأْتي في المضاعف يَفْعِلُ بالكسر، إِلاّ ويَشرَكُه يَفْعُل بالضم، إِذا كان مُتَعَدِّياً، ما خَلا هذا الحرفَ. وحكى سيبويه: حَبَبْتُه وأَحْبَبْتُه بمعنى. أَبو زيد: أَحَبَّه اللّه فهو مَحْبُوبٌ. قال: ومثله مَحْزُونٌ، ومَجْنُونٌ، ومَزْكُومٌ، ومَكْزُوزٌ، ومَقْرُورٌ، وذلك أَنهم يقولون: قد فُعِلَ بغير أَلف في هذا كله، ثم يُبْنَى مَفْعُول على فُعِلَ، وإِلاّ فلا وَجْهَ له، فإِذا قالوا: أَفْعَلَه اللّه، فهو كلُّه بالأَلف؛ وحكى اللحياني عن بني سُلَيْم: ما أَحَبْتُ ذلك، أَي ما أَحْبَبْتُ، كما قالوا: ظَنْتُ ذلك، أَي ظَنَنْتُ، ومثله ما حكاه سيبويه من قولهم ظَلْتُ. وقال: في ساعةٍ يُحَبُّها الطَّعامُ
أَي يُحَبُّ فيها. واسْتَحَبَّه كأَحَبَّه.
والاسْتِحْبابُ كالاسْتِحْسانِ.
وإِنه لَمِنْ حُبَّةِ نَفْسِي أَي مِمَّنْ أُحِبُّ. وحُبَّتُك: ما أَحْبَبْتَ أَن تُعْطاهُ، أَو يكون لك. واخْتَرْ حُبَّتَك ومَحَبَّتَك من الناس وغَيْرِهِم أَي الذي تُحِبُّه. والـمَحَبَّةُ أَيضاً: اسم للحُبِّ.
والحِبابُ، بالكسر: الـمُحابَّةُ والـمُوادَّةُ والحُبُّ . قال أَبو ذؤيب: فَقُلْتُ لقَلْبي: يا لَكَ الخَيْرُ، إِنَّما  * يُدَلِّيكَ، للخَيْرِ الجَدِيدِ، حِبابُها وقال صخر الغي:
إِنّي بدَهْماءَ عَزَّ ما أَجِدُ  * عاوَدَنِي، مِنْ حِبابِها، الزُّؤُدُ وتَحَبَّبَ إِليه: تَودَّدَ. وامرأَةٌ مُحِبَّةٌ لزَوْجِها ومُحِبٌّ أَيضاً، عن الفرَّاءِ. الأَزهري: يقال: حُبَّ الشيءُ فهو مَحْبُوبٌ، ثم لا يقولون: حَبَبْتُه، كما قالوا: جُنَّ فهو مَجْنُون، ثم يقولون: أَجَنَّه اللّهُ. والحِبُّ: الحَبِيبُ، مثل خِدْنٍ وخَدِينٍ، قال ابن بري، رحمه اللّه: الحَبِيبُ يجيءُ تارة بمعنى الـمُحِبِّ، كقول الـمُخَبَّلِ: أَتَهْجُرُ لَيْلَى، بالفِراقِ، حَبِيبَها،  * وما كان نَفْساً، بالفِراقِ، تَطِيبُ أَي مُحِبَّها، ويجيءُ تارة بمعنى الـمحْبُوب كقول ابن الدُّمَيْنةِ: وانّ الكَثِيبَ الفَرْدَ، مِن جانِبِ الحِمَى،  * إِلَيَّ، وإِنْ لم آتهِ، لحَبِيبُ أَي لـمَحْبُوبٌ.
والحِبُّ: الـمَحْبُوبُ، وكان زَيْدُ بن حارِثةَ، رضي اللّه عنه، يُدْعَى: حِبَّ رَسولِ اللّه، صلة اللّه عليه وسلم؛ والأَنثى بالهاءِ. وفي الحديث: ومن يَجْتَرئُ على ذلك إِلا أُسامةُ، حِبُّ رسولِ اللّه، صلى اللّه عليه وسلم، أَي مَحْبُوبُه، وكان رسولُ اللّه، صلى اللّه عليه وسلم، يُحِبُّه كثيراً. وفي حديث فاطِمَة، رضوان اللّه عليها، قال لها رسولُ اللّهِ، صلى اللّه عليه وسلم، عن عائشة: إِنَّها حِبَّةُ أَبِيكِ. الحِبُّ بالكسر: الـمَحْبُوبُ، والأُنثى: حِبَّةٌ، وجَمْعُ الحِبِّ أَحْبابٌ، وحِبَّانٌ، وحُبُوبٌ، وحِبَبةٌ، وحُبٌّ؛ هذه الأَخيرة إِما أَن تكون من الجَمْع العزيز، وإِما أَن تكون اسماً للجَمْعِ. والحَبِيبُ والحُبابُ بالضم: الحِبُّ، والأُنثى بالهاءِ. الأَزهري: يقال للحَبِيب: حُبابٌ، مُخَفَّفٌ. وقال الليث: الحِبَّةُ والحِبُّ بمنزلة الحَبِيبةِ والحَبِيب. وحكى ابن الأَعرابي: أَنا حَبِيبُكم أَي مُحِبُّكم؛ وأَنشد:
ورُبَّ حَبِيبٍ ناصِحٍ غَيْرِ مَحْبُوبِ
والحُبابُ، بالضم: الحُبُّ. قال أَبو عَطاء السِّنْدِي، مَوْلى بني أَسَد:
فوَاللّهِ ما أَدْرِي، وإِنِّي لصَادِقٌ،  * أَداءٌ عَراني مِنْ حُبابِكِ أَمْ سِحْرُ قال ابن بري: المشهور عند الرُّواة: مِن حِبابِكِ، بكسر الحاءِ، وفيه وَجْهان: أَحدهما أَن يكون مصدر حابَبْتُه مُحابَّةً وحِباباً، والثاني أَن يكون جمع حُبٍّ مثل عُشٍّ وعِشاشٍ، ورواه بعضهم: من جَنابِكِ، بالجيم والنون، أَي ناحِيَتكِ. وفي حديث أُحُد: هو جَبَلُّ يُحِبُّنا ونُحِبُّه. قال ابن الأَثير: هذا محمول على المجاز، أَراد أَنه جبل يُحِبُّنا
أَهْلُه، ونُحِبُّ أَهْلَه، وهم الأَنصار؛ ويجوز أَن يكون من باب الـمَجاز الصَّريح، أَي إِنَّنا نحِبُّ الجَبلَ بعَيْنِهِ لأَنه في أَرْضِ مَن نُحِبُّ. وفي حديث أَنس، رضي اللّه عنه: انْظُروا حُبّ الأَنصار التَّمرَ، يُروى بضم الحاءِ، وهو الاسم من الـمَحَبَّةِ، وقد جاءَ في بعض الرِّوايات، باسقاط انظُروا، وقال: حُبّ الانصار التمرُ، فيجوز أَن يكون بالضم كالأَوّل، وحذف الفعل وهو مراد للعلم به، أَو على جعل التمر نفس الحُبِّ مبالغة في حُبِّهم إِياه، ويجوز أَن تكون الحاءُ مكسورة، بمعنى المحبوب، أَي مَحْبُوبُهم التمرُ، وحينئذ يكون التمر على الأَوّل، وهو المشهور في الرواية منصوباً بالحُب، وعلى الثاني والثالث مَرْفُوعاً على خبر المبتدإِ. وقالوا: حَبَّ بِفُلان، أَي ما أَحَبَّه إِلَيَّ؛ قال أَبو عبيد: معناه(1) (1 قوله «قال أبو عبيد معناه إلخ» الذي في الصحاح قال الفراء معناه إلخ.) حَبُبَ بِفُلان، بضم الباءِ، ثم سُكِّن وأُدغم في الثانية. وحَبُبْتُ إِليه: صِرْتُ حَبِيباً، ولا نَظِير له إِلا شَرُرْتُ، مِن الشَّرِّ، وما حكاه سيبويه عن يونس قولهم: لَبُبْتُ من اللُّبِّ. وتقول: ما كنتَ حَبيباً، ولقد حَبِبْتَ، بالكسر، أَي صِرْتَ حَبِيباً. وحَبَّذَا الأَمْرُ أَي هو حَبِيبٌ. قال سيبويه: جعلوا حَبّ مع ذا، بمنزلة الشيءِ الواحد، وهو عنده اسم، وما بعده مرفوع به، ولَزِمَ ذا حَبَّ، وجَرَى كالمثل؛ والدَّلِيلُ على ذلك أَنهم يقولون في المؤَنث: حَبَّذا، ولا يقولون: حَبَّذِه. ومنهُ قولهم: حَبَّذا زَيْدٌ، فَحَبَّ فِعْل ماضٍ لا يَتصرَّف، وأَصله حَبُبَ، على ما قاله الفرّاءُ، وذا فاعله، وهو اسم مُبْهَم مِن أَسْماءِ الإشارة، جُعِلا شيئاً واحداً، فصارا بمنزلة اسم يُرْفَع ما بعده، وموضعه رفع بالابْتداءِ، وزيد خبره، ولا يجوز أَن يكون بدلاً مِن ذا، لأَنّك تقول حَبَّذا امرأَةٌ، ولو كان بدلاً لقلت: حَبَّذِهِ المرأَةُ. قال جرير: يا حَبَّذَا جَبَلُ الرَّيَّانِ مِنْ جَبَلٍ،  * وحَبَّذا ساكِنُ الرَّيّانِ مَنْ كانا وحَبَّذا نَفَحاتٌ مِنْ يَمانِيةٍ،  * تَأْتِيكَ، مِنْ قِبَلِ الرَّيَّانِ، أَحيانا الأَزهري: وأَما قولهم: حبّذا كذا وكذا، بتشديد الباء، فهو حَرْفُ مَعْنىً، أُلِّفَ من حَبَّ وذا. يقال: حَبَّذا الإِمارةُ، والأَصل حَبُبَ ذا، فأَدْغِمَتْ إِحْدَى الباءَين في الأُخْرى وشُدّدتْ، وذا إِشارةٌ إِلى ما يَقْرُب منك. وأَنشد بعضهم:
حَبَّذا رَجْعُها إِلَيها يَدَيْها،  * في يَدَيْ دِرْعِها تَحُلُّ الإِزارَا(2) (2 قوله «إليها يديها» هذا ما وقع في التهذيب أيضاً ووقع في الجزء العشرين إليك.) كأَنه قال: حَبُبَ ذا، ثم ترجم عن ذا، فقالَ هو رَجْعُها يديها إِلى حَلِّ تِكَّتِها أَي ما أَحَبَّه، ويَدَا دِرْعِها كُمَّاها. وقال أَبو الحسن بن كيسان: حَبَّذا كَلِمتان جُعِلَتا شيئاً واحداً، ولم تُغَيَّرا في تثنية، ولا جمع، ولا تَأْنِيث، ورُفِع بها الاسم، تقول: حَبَّذا زَيْدٌ، وحَبَّذا الزَّيْدانِ، وحَبَّذا الزَّيْدُونَ، وحَبَّذا هِنْد، وحَبَّذا أَنـْتَ. وأَنـْتُما، وأَنتُم. وحَبَّذا يُبتدأُ بها، وإِن قلت: زَيْد حَبَّذا، فهي جائزة، وهي قَبِيحة، لأَن حَبَّذا كلمة مَدْح يُبْتَدأُ بها لأَنها جَوابٌ، وإِنما لم تُثَنَّ، ولم تُجمع، ولم تُؤَنَّثْ، لأَنك إِنما أَجْرَيْتَها على ذِكر شيءٍ سَمِعْته، فكأَنك قلت: حَبَّذا الذِّكْرُ، ذُكْرُ زَيْدٍ، فصار زيدٌ موضعَ ذكره، وصارَ ذا مشاراً إِلى الذِّكْرِيّةِ، والذِّكرُ مُذَكَّرٌ. وحَبَّذا في الحَقِيقةِ: فِعْلٌ واسْم، حَبَّ بمنزلة نِعْم، وذا فاعل، بمنزلة الرَّجل. الأَزهري قال: وأَمـَّا حَبَّذا، فإِنه حَبَّ ذا، فإِذا وَصَلْتَ رَفَعْتَ به فقلت: حَبَّذا زَيْدٌ. وحَبَّبَ إِليه الأَمـْرَ: جعله يُحِبُّه.
وهم يَتَحابُّون: أَي يُحِبُّ بعضُهم بَعْضاً. وحَبَّ إِلَيَّ هذا الشيءُ يَحَبُّ حُبّاً. قال ساعدة:
هَجَرَتْ غَضُوبُ، وحَبَّ مَنْ يَتَجَنَّبُ، *  وعَدَتْ عَوادٍ، دُونَ وَلْيِكَ، تَشْعَبُ وأَنشد الأَزهري:
دَعانا، فسَمَّانَا الشِّعارَ، مُقَدِّماً، *  وحَبَّ إِلَيْنا أَن نَكُونَ الـمُقدَّما وقولُ ساعدة: وحَبَّ مَنْ يَتَجَنَّب أَي حَبَّ بها إِليّ مُتَجَنِّبةً. وفي الصحاح في هذا البيت: وحُبَّ مَنْ يَتَجَنَّبُ، وقال: أَراد حَبُبَ، فأَدْغَمَ، ونَقَل الضَّمَّةَ إِلى الحاءِ، لأَنه مَدْحٌ، ونَسَبَ هذا القَوْلَ إِلى ابن السكيت.
وحَبابُكَ أَن يكون ذلِكَ، أَو حَبابُكَ أَن تَفْعَلَ ذلك أَي غايةُ مَحَبَّتِك؛ وقال اللحياني: معناه مَبْلَغُ جُهْدِكَ، ولم يذكر الحُبَّ؛ ومثله: حماداكَ. أَي جُهْدُك وغايَتُكَ. الأَصمعي: حَبَّ بِفُلانٍ، أَي ما أَحَبَّه إِليَّ ! وقال الفرَّاءُ: معناه حَبُبَ بفلان، بضم الباء، ثم أُسْكِنَتْ وأُدْغِمَتْ في الثانية. وأَنشد الفرَّاءُ:
وزَادَه كَلَفاً في الحُبِّ أَنْ مَنَعَتْ، *  وحَبَّ شيْئاً إِلى الإِنْسانِ ما مُنِعَا قال: وموضِعُ ما، رفْع، أَراد حَبُبَ فأَدْغَمَ. وأَنشد شمر: ولَحَبَّ بالطَّيْفِ الـمُلِمِّ خَيالا
أَي ما أَحَبَّه إِليَّ، أَي أَحْبِبْ بِه! والتَّحَبُّبُ: إِظْهارُ الحُبِّ. وحِبَّانُ وحَبَّانُ: اسْمانِ مَوْضُوعانِ مِن الحُبِّ.
والـمُحَبَّةُ والـمَحْبُوبةُ جميعاً: من أَسْماءِ مَدِينةِ النبيّ، صلى اللّه عليه وسلم، حكاهما كُراع، لِحُبّ النبيّ، صلى اللّه عليه وسلم، وأَصحابِه إِيَّاها. ومَحْبَبٌ: اسْمٌ عَلَمٌ، جاءَ على الأَصل، لمكان العلمية، كما جاءَ مَكْوَزةٌ ومَزْيَدٌ؛ وإِنما حملهم على أَن يَزِنوا مَحْبَباً بِمَفْعَلٍ، دون فَعْلَلٍ، لأَنهم وجدوا ما تركب من ح ب ب، ولم يجدوا م ح ب، ولولا هذا، لكان حَمْلُهم مَحْبَباً على فَعْلَلٍ أَولى، لأَنّ ظهور التضعيف في فَعْلَل، هو القِياسُ والعُرْفُ، كقَرْدَدٍ ومَهْدَدٍ. وقوله أَنشده ثعلب: يَشُجُّ به الـمَوْماةَ مُسْتَحْكِمُ القُوَى،  * لَهُ، مِنْ أَخِلاَّءِ الصَّفاءِ، حَبِيبُ فسره فقال: حَبِيبٌ أَي رَفِيقٌ.
والإِحْبابُ: البُروكُ. وأَحَبَّ البَعِيرُ: بَرَكَ. وقيل: الإِحْبابُ في الإِبلِ، كالحِرانِ في الخيل، وهو أَن يَبْرُك فلا يَثُور. قال أَبو محمد الفقعسي: حُلْتُ عَلَيْهِ بالقَفِيلِ ضَرْبا، *  ضَرْبَ بَعِيرِ السَّوْءِ إِذْ أَحَبَّا القَفِيلُ: السَّوْطُ. وبعير مُحِبٌّ. وقال أَبو عبيدة في قوله تعالى: إِنّي أَحْبَبْتُ حُبَّ الخَيْر عن ذِكْرِ رَبِّي؛ أَي لَصِقْتُ بالأَرض، لِحُبّ الخَيْلِ، حتى فاتَتني الصلاةُ. وهذا غير معروف في الإِنسان، وإِنما هو معروف في الإِبل. وأَحَبَّ البعِيرُ أَيضاً إِحْباباً: أَصابَه كَسْرٌ أَو مَرَضٌ، فلم يَبْرَحْ مكانَه حتى يَبْرأَ أَو يموتَ. قال ثعلب: ويقال للبَعِيرِ الحَسِيرِ: مُحِبٌّ. وأَنشد يصف امرأَةً، قاسَتْ عَجِيزتها بحَبْلٍ، وأَرْسَلَتْ به إِلى أَقْرانِها:
جَبَّتْ نِساءَ العالَمِينَ بالسَّبَبْ، *  فَهُنَّ بَعْدُ، كُلُّهُنَّ كالمُحِبّْ أَبو الهيثم: الإِحْبابُ أَن يُشْرِفَ البعيرُ على الموت مِن شدّة الـمَرض فَيَبْرُكَ، ولا يَقدِرَ أَن يَنْبَعِثَ. قال الراجز: ما كان ذَنْبِي في مُحِبٍّ بارِك،   أَتاهُ أَمْرُ اللّهِ، وهو هالِك والإِحْبابُ: البُرْءُ من كلّ مَرَضٍ ابن الأَعرابي: حُبَّ: إِذا أُتْعِبَ، وحَبَّ: إِذا وقَفَ، وحَبَّ: إِذا تَوَدَّدَ، واسْتحَبَّتْ كَرِشُ المالِ: إِذا أَمْسَكَتِ الماء وطال ظِمْؤُها؛ وإِنما يكون ذلك، إِذا التقت الطَّرْفُ والجَبْهةُ، وطَلَعَ معهما سُهَيْلٌ. والحَبُّ: الزرعُ، صغيراً كان أَو كبيراً، واحدته حَبَّةٌ؛ والحَبُّ معروف مُستعمَل في أَشياءَ جَمة: حَبَّةٌ مِن بُرّ، وحَبَّة مِن شَعير، حتى يقولوا: حَبَّةٌ من عِنَبٍ؛ والحَبَّةُ، من الشَّعِير والبُرِّ ونحوهما، والجمع حَبَّاتٌ وحَبٌّ وحُبُوبٌ وحُبَّانٌ، الأَخيرة نادرة، لأَنَّ فَعلة لا تجمع على فُعْلانٍ، إِلاّ بعد طَرْحِ الزائد.
وأَحَبَّ الزَّرْعُ وأَلَبَّ: إِذا دخَل فيه الأُكْلُ، وتَنَشَّأَ فيه الحَبُّ واللُّبُّ. والحَبَّةُ السَّوْداءُ، والحَبَّة الخَضْراء، والحَبَّةُ من الشيءِ: القِطْعةُ منه. ويقال للبَرَدِ: حَبُّ الغَمامِ، وحَبُّ الـمُزْنِ، وحَبُّ قُرٍّ. وفي صفتِه، صلى اللّه عليه وسلم: ويَفْتَرُّ عن مِثْلِ حَبّ الغَمامِ، يعني البَرَدَ، شَبَّه به ثَغْرَه في بَياضِه وصَفائه وبَرْدِه. (يتبع...)
(تابع... 1): حبب: الحُبُّ: نَقِيضُ البُغْضِ. والحُبُّ: الودادُ والـمَحَبَّةُ،... ... قال ابن السكيت: وهذا جابِرٌ بن حَبَّةَ اسم للخُبْزِ، وهو معرفة. وحَبَّةُ: اسم امرأَةٍ؛ قال:
أَعَيْنَيَّ! ساءَ اللّهُ مَنْ كانَ سَرَّه *  بُكاؤُكما، أَوْ مَنْ يُحِبُّ أَذاكُما ولوْ أَنَّ مَنْظُوراً وحَبَّةَ أُسْلِما *  لِنَزْعِ القَذَى، لَمْ يُبْرِئَا لي قَذاكُما قال ابن جني: حَبَّةُ امرأَةٌ عَلِقَها رجُل من الجِنِّ، يقال له مَنْظُور، فكانت حَبَّةُ تَتَطَبَّبُ بما يُعَلِّمها مَنْظُور. والحِبَّةُ: بُزورُ البقُولِ والرَّياحِينِ، واحدها حَبٌّ(1) (1 قوله «واحدها حب» كذا في المحكم أيضاً.). الأَزهري عن الكسائي: الحِبَّةُ: حَبُّ الرَّياحِينِ، وواحده حَبَّةٌ؛ وقيل: إِذا كانت الحُبُوبُ مختلفةً من كلِّ شيءٍ شيءٌ، فهي حِبَّةٌ؛ وقيل: الحِبَّةُ، بالكسر: بُزورُ الصَّحْراءِ، مـما ليس بقوت؛ وقيل: الحِبَّةُ: نبت يَنْبُتُ في الحَشِيشِ صِغارٌ. وفي حديثِ أَهلِ النارِ: فَيَنْبُتون كما تَنْبُتُ الحِبَّةُ في حَمِيل السَّيْلِ؛ قالوا: الحِبَّةُ إِذا كانت حُبوب مختلفة من كلّ شيءٍ، والحَمِيلُ: مَوْضِعٌ يَحْمِلُ فيه السَّيْلُ،والجمع حِبَبٌ؛ وقيل: ما كان له حَبٌّ من النَّباتِ، فاسْمُ ذلك الحَبِّ الحِبَّة. وقال أَبو حنيفة: الحِبَّة، بالكسر: جميعُ بُزورِ النَّباتِ، واحدتها حَبَّةٌ، بالفتح، عن الكسائي. قال: فأَما الحَبُّ فليس إِلا الحِنْطةَ والشَّعِيرَ، واحدتها حَبَّةٌ، بالفتح، وإِنما افْتَرَقا في الجَمْع. الجوهري: الحَبَّةُ: واحدة حَبِّ الحِنْطةِ، ونحوها من الحُبُوبِ؛ والحِبَّةُ: بَزْر كلِّ نَباتٍ يَنْبُتُ وحْدَه من غير أَن يُبْذَرَ، وكلُّ ما بُذِرَ، فبَزْرُه حَبَّة، بالفتح. وقال ابن دريد: الحِبَّةُ، بالكسر، ما كان مِن بَزْرِ العُشْبِ. قال أَبو زياد: إِذا تَكَسَّرَ اليَبِيسُ وتَراكَمَ، فذلك الحِبَّة، رواه عنه أَبو حنيفة. قال: وأَنشد قَوْلَ أَبي النَّجْمِ، وَوَصَفَ إِبِلَه: تَبَقَّلَتْ، مِن أَوَّلِ التَّبَقُّلِ، *  في حِبَّةٍ جَرْفٍ وحَمْضٍ هَيْكَلِ قال الأَزهري: ويقال لِحَبّ الرَّياحِين: حِبَّةٌ، وللواحدة منها حَبّةٌ؛ والحِبَّةُ: حَبُّ البَقْل الذي ينْتَثِر، والحَبَّة: حَبَّةُ الطَّعام، حَبَّةٌ من بُرٍّ وشَعِيرٍ وعَدَسٍ وأَرُزٍّ، وكل ما يأْكُله الناسُ. قال الأَزهري: وسمعت العربَ تقول: رَعَيْنا الحِبَّةَ، وذلك في آخر الصَّيْف، إِذا هاجتِ الأَرضُ، ويَبِسَ البَقْلُ والعُشْبُ، وتَناثَرتْ بُزُورُها وَوَرَقُها، فإِذا رَعَتْها النَّعَم سَمِنَتْ عليها. قال: ورأَيتهم يسمون الحِبَّةَ، بعد الانْتثارِ، القَمِيمَ والقَفَّ؛ وتَمامُ سِمَنِ النَّعَمِ بعد التَّبَقُّلِ، ورَعْيِ العُشْبِ، يكون بِسَفِّ الحِبَّةِ والقَمِيم. قال: ولا يقع اسم الحِبَّةِ، إِلاّ على بُزُورِ العُشْبِ والبُقُولِ البَرِّيَّةِ، وما تَناثر من ورَقِها، فاخْتَلَطَ بها، مثل القُلْقُلانِ، والبَسْباسِ، والذُّرَق، والنَّفَل، والـمُلاَّحِ، وأَصْناف أَحْرارِ البُقُولِ كلِّها وذُكُورها. وحَبَّةُ القَلْبِ: ثَمَرتُه وسُوَيْداؤُه، وهي هَنةٌ سَوْداءُ فيه؛ وقيل: هي زَنَمةٌ في جَوْفِه. قال الأَعشى: فأَصَبْتُ حَبَّةَ قَلْبِها وطِحالَها
الأَزهري: حَبَّةُ القَلْب: هي العَلَقةُ السَّوْداء، التي تكون داخِلَ القَلْبِ، وهي حَماطةُ القلب أَيضاً. يقال: أَصابَتْ فلانةُ حَبَّةَ قَلْبِ فُلان إِذا شَغَفَ قَلْبَه حُبُّها. وقال أَبو عمرو: الحَبَّةُ وَسَطُ القَلْبِ.
وحَبَبُ الأَسْنانِ: تَنَضُّدُها. قال طرفة:
وإِذا تَضْحَكُ تُبْدِي حَبَباً *  كَرُضابِ المِسْكِ بالماءِ الخَصِرْ قال ابن بري، وقال غير الجوهري: الحَبَبُ طَرائقُ مِن رِيقِها، لأَنّ قَلَّةَ الرِّيقِ تكون عند تغير الفم. ورُضابُ المِسْكِ: قِطَعُه. والحِبَبُ: ما جَرَى على الأَسْنانِ من الماءِ، كقِطَعِ القَوارِير، وكذلك هو من الخَمْرِ، حكاه أَبو حنيفة؛ وأَنشد قول ابن أَحمر: لَها حِبَبٌ يَرَى الرَّاؤُون منها، *  كما أَدْمَيْتَ، في القَرْوِ، الغَزالا أَراد: يَرى الرَّاؤُون منها في القَرْوِ كما أَدْمَيْتَ الغَزالا. الأَزهري: حَبَبُ الفَمِ: ما يَتَحَبَّبُ من بَياضِ الرِّيقِ على الأَسْنانِ. وحِبَبُ الماء وحَبَبُه، وحَبابه، بالفتح: طَرائقُه؛ وقيل: حَبابُه نُفّاخاته وفَقاقِيعُه، التي تَطْفُو، كأَنـَّها القَوارِيرُ، وهي اليَعالِيلُ؛ وقيل: حَبابُ الماءِ مُعْظَمُه. قال طَرفةُ:
يَشُقُّ حَبابَ الماءِ حَيْزُومُها بِها، *  كما قَسَمَ التُّرْبَ الـمُفايِلُ باليَدِ فَدَلَّ على انه الـمُعْظَمُ. وقال ابن دريد: الحَبَبُ: حَبَبُ الماءِ، وهو تَكَسُّره ، وهو الحَبابُ. وأَنشد الليث:
كأَنَّ صلاَ جَهِيزةَ، حِينَ قامَتْ، *  حَبابُ الماءِ يَتَّبِعُ الحَبابا ويُروى: حين تَمْشِي. لم يُشَبِّهْ صَلاها ومَآكِمَها بالفَقاقِيع، وإِنما شَبَّهَ مَآكِمَها بالحَبابِ، الذي عليه،(1)
(1 عليه أي على الماء.)
كأَنـَّه دَرَجٌ في حَدَبةٍ؛ والصَّلا: العَجِيزةُ، وقيل: حَبابُ الماءِ مَوْجُه، الذي يَتْبَعُ بعضُه بعضاً. قال ابن الأَعرابي، وأَنشد شمر: سُمُوّ حَبابِ الماءِ حالاً على حالِ
قال، وقال الأَصمعي: حَبابُ الماءِ الطَّرائقُ التي في الماءِ، كأَنـَّها الوَشْيُ؛ وقال جرير: كنَسْجِ الرِّيح تَطَّرِدُ الحَبابا
وحَبَبُ الأَسْنان: تَنَضُّدها. وأَنشد:
وإِذا تَضْحَكُ تُبْدِي حَبَباً، *  كأَقاحي الرَّمْلِ عَذْباً، ذا أُشُرْ أَبو عمرو: الحَبابُ: الطَّلُّ على الشجَر يُصْبِحُ عليه. وفي حديث صِفةِ أَهل الجَنّةِ: يَصِيرُ طَعامُهم إِلى رَشْحٍ، مثْلِ حَباب المِسْكِ. قال ابن الأَثير: الحَبابُ، بالفتح: الطَّلُّ الذي يُصْبِحُ على النَّباتِ، شَبّه به رَشْحَهم مَجازاً، وأَضافَه إلى المِسْكِ ليُثْبِتَ له طِيبَ الرَّائحةِ. قال: ويجوز أَن يكون شبَّهه بحَباب الماءِ، وهي نُفَّاخاتهُ التي تَطْفُو عليه؛ ويقال لِمُعْظَم الماءِ حَبابٌ أَيضاً، ومنه حديث عليّ، رضي اللّه عنه، قال لأَبي بكر، رضي اللّه عنه: طِرْتَ بعُبابِها، وفُزْتَ بحَبابِها، أَي مُعْظَمِها. وحَبابُ الرَّمْلِ وحِبَبهُ: طَرائقُه، وكذلك هما في النَّبِيذ. والحُبُّ: الجَرَّةُ الضَّخْمةُ. والحُبُّ: الخابِيةُ؛ وقال ابن دريد: هو الذي يُجْعَلُ فيه الماءُ، فلم يُنَوِّعْه؛ قال: وهو فارِسيّ مُعَرّب. قال، وقال أَبو حاتم: أَصلُه حُنْبٌ، فَعُرِّبَ، والجَمْعُ أَحْبابٌ وحِبَبةٌ(2)
(2 قوله «وحببة» ضبط في المحكم بالكسر وقال في المصباح وزان عنبة.) وحِبابٌ. والحُبَّةُ، بالضم: الحُبُّ؛ يقال: نَعَمْ وحُبَّةً وكَرامةً؛ وقيل في تفسير الحُبِّ والكَرامةِ: إِنَّ الحُبَّ الخَشَباتُ الأَرْبَعُ التي تُوضَعُ عليها الجَرَّةُ ذاتُ العُرْوَتَيْنِ، وإِنّ الكَرامةَ الغِطاءُ الذي يَوضَعُ فوقَ تِلك الجَرّة، مِن خَشَبٍ كان أَو من خَزَفٍ. والحُبابُ: الحَيَّةُ؛ وقيل: هي حَيَّةٌ ليست من العَوارِمِ. قال أَبو عبيد: وإِنما قيل الحُبابُ اسم شَيْطانٍ، لأَنَّ الحَيَّةَ يُقال لها شَيْطانٌ. قال:
تُلاعِبُ مَثْنَى حَضْرَمِيٍّ، كأَنـَّه *  تَعَمُّجُ شَيْطانٍ بذِيِ خِرْوَعٍ، قَفْرِ وبه سُمِّي الرَّجل. وفي حديثٍ: الحُبابُ شيطانٌ؛ قال ابن الأَثير: هو بالضم اسم له، ويَقَع على الحَيَّة أَيضاً، كما يقال لها شَيْطان، فهما مشتركان فيهما. وقيل: الحُبابُ حيَّة بعينها، ولذلك غُيِّرَ اسم حُبابٍ، كراهية للشيطان.
والحِبُّ: القُرْطُ مِنْ حَبَّةٍ واحدة؛ قال ابن دُرَيْد: أَخبرنا أَبو حاتم عن الأَصمعي أَنه سأَل جَنْدَلَ بن عُبَيْدٍ الرَّاعِي عن معنى قول أَبيه الرَّاعِي(1) (1 قوله «الراعي» أي يصف صائداً في بيت من حجارة منضودة تبيت الحيات قريبة منه قرب قرطه لو كان له قرط تبيت الحية إلخ وقبله: وفي بيت الصفيح أبو عيال  *  قليل الوفر يغتبق السمارا
يقلب بالانامـــل مرهفات *  كساهنّ المناكب والظهارا
أفاده في التكملة.) :
تَبِيتُ الحَيّةُ النَّضْناضُ مِنْهُ *  مَكانَ الحِبِّ، يَسْتَمِعُ السِّرارا ما الحِبُّ؟ فقال: القُرْطُ؛ فقال: خُذُوا عن الشيخ، فإِنه عالِمٌ. قال الأَزهريّ: وفسر غيره الحِبَّ في هذا البيت، الحَبِيبَ؛ قال: وأُراه قَوْلَ ابن الأَعرابي.
والحُبابُ، كالحِبِّ. والتَّحَبُّبُ: أَوَّلُ الرِّيِّ.
وتَحَبَّبَ الحِمارُ وغَيْرُه: امْتَلأَ من الماءِ. قال ابن سيده: وأُرَى حَبَّبَ مَقُولةً في هذا الـمَعنى، ولا أَحُقُّها. وشَرِبَتِ الإِبلُ حتى حَبَّبَتْ: أَي تَمَلأَتْ رِيّاً. أَبو عمرو: حَبَّبْتُه فتَحَبَّبَ، إِذا مَلأْتَه للسِّقاءِ وغَيْرِه. وحَبِيبٌ: قبيلةٌ. قال أَبو خِراش:
عَدَوْنا عَدْوةً لا شَكَّ فِيها، *  وخِلْناهُمْ ذُؤَيْبةَ، أَو حَبِيبا وذُؤَيْبة أَيضاً: قَبِيلة. وحُبَيْبٌ القُشَيْرِيُّ من شُعَرائهم. وذَرَّى حَبّاً: اسم رجل. قال:
إِنَّ لها مُرَكَّناً إِرْزَبَّا، *  كأَنه جَبْهةُ ذَرَّى حَبَّا وحَبَّانُ، بافتح: اسم رَجل، مَوْضُوعٌ مِن الحُبِّ.
وحُبَّى، على وزن فُعْلى: اسم امرأَة. قال هُدْبةُ بن خَشْرمٍ: فَما وَجَدَتْ وَجْدِي بها أُمُّ واحِدٍ، *  ولا وَجْدَ حُبَّى بِابْنِ أُمّ كِلابِ

### Türkçe

**الحُبُّ**: **البُغْضِ**’ün zıddı. Ve **الحُبُّ**: **الودادُ** ve **الـمَحَبَّةُ**’dir; ve bunun gibi, kesre ile **الحِبُّ** da (böyledir). Ve Hâlid b. Naḍla’dan hikâye edildi: “Bu geceleyin gelen **الحِبُّ** nedir?” Ve **أَحَبَّهُ**; o hâlde o **مُحِبٌّ**’dir; ve o **مَحْبُوبٌ**’dur; bu, bunun kıyasına göre değildir; bu daha çoktur; ve **مُحَبٌّ** denilmiştir, kıyasa göre. Ezherî dedi: Ve şiirde şâz olarak **الـمُحَبُّ** gelmiştir; Antara dedi:
ولقد نَزَلْتِ، فلا تَظُنِّي غيرَه، *  مِنِّي بِمَنْزِلةِ المُحَبِّ الـمُكْرَمِ

Ve Ezherî, Ferrâ’dan hikâye etti; dedi ki: Ve **حَبَبْتُه**; bir lugattır. Başkası dedi: Ve onların bir kısmı **حَبَبْتُه**’yi kerih gördü; ve bu beytin fasih bir kimseye ait olmasını inkâr etti; o, Aylân b. Şücâʿ en-Nehşelî’nin sözüdür:
أُحِبُّ أَبا مَرْوانَ مِنْ أَجْل تَمْرِه، *  وأَعْلَمُ أَنَّ الجارَ بالجارِ أَرْفَقُ
فَأُقْسِمُ، لَوْلا تَمْرُه ما حَبَبْتُه، *  ولا كانَ أَدْنَى مِنْ عُبَيْدٍ ومُشْرِقِ

Ve Ebû’l-ʿAbbâs el-Mubarrad bu şiiri şöyle rivayet ederdi:
وكان عِياضٌ منه أَدْنَى ومُشْرِقُ
Ve bu rivayete göre onda **إِقواء** yoktur.

Ve **حَبَّه** **يَحِبُّه**; kesre ile; o hâlde o **مَحْبُوبٌ**’dur. Cevherî dedi: Bu şâzdır; çünkü muzâʿaf’ta kesre ile **يَفْعِلُ** gelmez; ancak ona, müteaddî olduğu zaman, damme ile **يَفْعُل** ortak olur; şu harf müstesna. Sîbeveyh hikâye etti: **حَبَبْتُه** ve **أَحْبَبْتُه** mânâca (aynıdır). Ebû Zeyd: **أَحَبَّه اللّه**; o hâlde o **مَحْبُوبٌ**’dur. Dedi: Ve bunun misli **مَحْزُونٌ** ve **مَجْنُونٌ** ve **مَزْكُومٌ** ve **مَكْزُوزٌ** ve **مَقْرُورٌ**’dur; ve bu, onların şunu söylemeleri sebebiyledir: Bu hepsinde elifsiz olarak **فُعِلَ** denilmiştir; sonra **فُعِلَ** üzerine **مَفْعُول** bina edilir; yoksa onun için bir vech yoktur. Artık “Allah onu **أَفْعَلَه**” dedikleri zaman, hepsi elif iledir. Lihyânî, Benî Süleym’den hikâye etti: **ما أَحَبْتُ ذلك**; yani **ما أَحْبَبْتُ**; nitekim “**ظَنْتُ ذلك**” dediler; yani **ظَنَنْتُ**; ve bunun misli, Sîbeveyh’in onların “**ظَلْتُ**” sözünden hikâye ettiğidir. Ve dedi:
في ساعةٍ يُحَبُّها الطَّعامُ
Yani: onda **يُحَبُّ**. Ve **اسْتَحَبَّه**; **أَحَبَّه** gibi.
Ve **الاسْتِحْبابُ**; **الاسْتِحْسانِ** gibidir.

Ve şüphesiz o, **حُبَّةِ نَفْسِي**’ndendir; yani sevdiğim kimselerdendir. Ve **حُبَّتُك**: kendisine verilmesini yahut senin olmasını sevdiğin şeydir. Ve insanlardan ve başkalarından **حُبَّتَك**’ı ve **مَحَبَّتَك**’ı seç; yani sevdiğin şeyi.

Ve **الـمَحَبَّةُ** ayrıca: **الحُبِّ** için bir isimdir.

Ve kesre ile **الحِبابُ**: **الـمُحابَّةُ** ve **الـمُوادَّةُ** ve **الحُبُّ**’dur. Ebû Züeyb dedi:
فَقُلْتُ لقَلْبي: يا لَكَ الخَيْرُ، إِنَّما  * يُدَلِّيكَ، للخَيْرِ الجَدِيدِ، حِبابُها

Ve Ṣaḫr el-Ġayy dedi:
إِنّي بدَهْماءَ عَزَّ ما أَجِدُ  * عاوَدَنِي، مِنْ حِبابِها، الزُّؤُدُ

Ve **تَحَبَّبَ إِليه**: **تَودَّدَ**. Ve bir kadın, kocasına **مُحِبَّةٌ**’dir; ve **مُحِبٌّ** de (böyledir); Ferrâ’dan.

Ezherî: Denilir: **حُبَّ الشيءُ**; o hâlde o **مَحْبُوبٌ**’dur; sonra “**حَبَبْتُه**” demezler; nitekim “**جُنَّ**; o hâlde o **مَجْنُون**” dediler; sonra “Allah onu **أَجَنَّه**” derler.

Ve **الحِبُّ**: **الحَبِيبُ**’tir; **خِدْنٍ** ve **خَدِينٍ** gibi. İbn Berrî, Allah ona rahmet etsin, dedi: **الحَبِيبُ** bazen **الـمُحِبِّ** mânâsına gelir; **الـمُخَبَّلِ**’in sözü gibi:
أَتَهْجُرُ لَيْلَى، بالفِراقِ، حَبِيبَها،  * وما كان نَفْساً، بالفِراقِ، تَطِيبُ
Yani: onun **مُحِبَّ**’i. Ve bazen **الـمحْبُوب** mânâsına gelir; İbn ed-Dumeyne’nin sözü gibi:
وانّ الكَثِيبَ الفَرْدَ، مِن جانِبِ الحِمَى،  * إِلَيَّ، وإِنْ لم آتهِ، لحَبِيبُ
Yani: elbette **لـمَحْبُوبٌ**.

Ve **الحِبُّ**: **الـمَحْبُوبُ**’dur. Ve Zeyd b. Hârise, Allah ondan razı olsun, “Allah’ın Resûlü’nün **حِبَّ**’i” diye çağrılırdı; Allah’ın salâtı ve selâmı onun üzerine olsun; dişisi **الهاءِ** iledir. Ve hadiste: “Buna kim cüret eder; ancak Üsâme, Allah’ın Resûlü’nün **حِبُّ**’i, Allah’ın salâtı ve selâmı onun üzerine olsun.” Yani: onun **مَحْبُوبُ**’u; ve Allah’ın Resûlü, Allah’ın salâtı ve selâmı onun üzerine olsun, onu çok severdi. Ve Fâtıma hadîsinde, Allah’ın rızası onun üzerine olsun: Allah’ın Resûlü, Allah’ın salâtı ve selâmı onun üzerine olsun, ona Âişe hakkında dedi ki: “Şüphesiz o, babanın **حِبَّةُ**’sidir.” Kesre ile **الحِبُّ**: **الـمَحْبُوبُ**’dur; dişisi: **حِبَّةٌ**. Ve **الحِبِّ**’in cem‘i: **أَحْبابٌ** ve **حِبَّانٌ** ve **حُبُوبٌ** ve **حِبَبةٌ** ve **حُبٌّ**’dur; bu sonuncusu ya aziz cem‘dendir, yahut cem‘ için bir isimdir.

Ve **الحَبِيبُ** ve damme ile **الحُبابُ**: **الحِبُّ**’tir; dişisi **الهاءِ** iledir. Ezherî: **الحَبِيب** için **حُبابٌ** denilir; hafifletilmiş.

Ve Leys dedi: **الحِبَّةُ** ve **الحِبُّ**, **الحَبِيبةِ** ve **الحَبِيب** menzilesindedir. İbnü’l-Aʿrâbî hikâye etti: “Ben sizin **حَبِيبُكم**’um”; yani “sizin **مُحِبُّكم**’um”; ve inşâd etti:
ورُبَّ حَبِيبٍ ناصِحٍ غَيْرِ مَحْبُوبِ

Ve damme ile **الحُبابُ**: **الحُبُّ**’dur. Ebû ʿAṭâ es-Sindî, Benî Esed’in mevlâsı, dedi:
فوَاللّهِ ما أَدْرِي، وإِنِّي لصَادِقٌ،  * أَداءٌ عَراني مِنْ حُبابِكِ أَمْ سِحْرُ

İbn Berrî dedi: Râvîler yanında meşhur olan: kesre ile “**مِن حِبابِكِ**”tir. Ve onda iki vech vardır: birincisi, “**حابَبْتُه**”nin masdarı olarak **مُحابَّةً** ve **حِباباً** olmasıdır; ikincisi, **حُبٍّ**’ün cem‘i olmasıdır; **عُشٍّ** ve **عِشاشٍ** gibi. Ve onların bir kısmı “**من جَنابِكِ**” diye rivayet etti; **الجيم** ve **النون** ile; yani “senin tarafın”.

Ve Uhud hadîsinde: “O bir dağdır; bizi **يُحِبُّ** ve biz onu **نُحِبُّ**.” İbnü’l-Esîr dedi: Bu mecaz üzerine hamledilmiştir; “O, bizi sever” demek istedi; yani onun ehli (bizi sever); ve biz onun ehlini severiz; ve onlar Ensâr’dır. Ve açık mecaz babından olması da câizdir; yani biz, sevdiğimiz kimselerin toprağında olduğu için, dağın kendisini severiz.

Ve Enes hadîsinde, Allah ondan razı olsun: “Ensâr’ın hurmayı **حُبّ**’unu görün.” **الحاءِ**’ın dammesiyle rivayet edilir; ve o, **الـمَحَبَّةِ**’den isimdir. Ve bazı rivayetlerde “**انْظُروا**” düşürülerek gelmiştir; ve dedi: “Ensâr’ın hurmaya **حُبّ**’u.” O hâlde, birincisi gibi damme ile olması câizdir; ve fiil hazfedilmiştir; onun murad olduğu, bilinmesi sebebiyledir. Yahut, hurmayı, onu sevmelerinde mübalağa olarak, bizzat **الحُبِّ**’ün kendisi kılma üzeredir. Ve **الحاءُ**’ın kesreli olması da câizdir; **المحبوب** mânâsıyla; yani “onların **مَحْبُوبُ**’u hurmadır.” O vakit hurma, birincide—ki rivayette meşhur olan budur—**الحُب** ile mansûb olur; ikincide ve üçüncüde ise mübtedânın haberi olarak merfû‘ olur.

Ve dediler: “**حَبَّ بِفُلان**”; yani “onu bana ne kadar **أَحَبَّه** (kıldı)!” Ebû ʿUbeyd dedi: mânâsı(1)
(1 “قال أبو عبيد معناه إلخ” sözü: Sıhâh’ta olan “قال الفراء معناه إلخ”tir.)
“**حَبُبَ بِفُلان**”; **الباءِ**’ın dammesiyle; sonra sükûn verildi ve ikincisine idğâm edildi.

Ve “**حَبُبْتُ إِليه**”: sevgili oldum; ve onun bir nazîri yoktur; ancak “**شَرُرْتُ**”, **الشَّرِّ**’den; ve Sîbeveyh’in Yûnus’tan hikâye ettiği “**لَبُبْتُ**”, **اللُّبِّ**’den, sözü (vardır). Ve dersin: “Sen sevgili değildin; hâlbuki **حَبِبْتَ**”; kesre ile; yani sevgili oldun. Ve “**حَبَّذَا الأَمْرُ**”; yani o sevgilidir. Sîbeveyh dedi: **حَبّ**’ı **ذا** ile, şeyin menzilesinde kıldılar.

**الواحد** (tek olan), ve o (yani **ذا**) onun yanında bir isimdir; ve ondan sonrası onunla merfûdur; ve **حَبَّ**’ın **ذا**’yı lâzım kıldığı (ona bitiştiği) ve mesel gibi cereyan ettiği (kullanıldığı); bunun delili şudur: onların müenneste “**حَبَّذا**” dedikleridir; “**حَبَّذِه**” demezler. Ve ondandır onların sözü: **حَبَّذا زَيْدٌ**; artık **حَبَّ** tasarruf etmeyen bir mâzî fiildir; aslı, Ferrâ’nın söylediği üzere, **حَبُبَ**’dır; ve **ذا** onun fâilidir; ve o, işaret isimlerinden mübhem bir isimdir; ikisi bir şey kılındı; böylece, kendisinden sonrasının merfû olduğu bir isim menzilesine girdiler; ve onun mevkii ibtidâ ile ref‘tir; ve **زيد** onun haberidir; ve **ذا**’dan bedel olması câiz değildir; çünkü sen “**حَبَّذا امرأَةٌ**” dersin; eğer bedel olsaydı “**حَبَّذِهِ المرأَةُ**” derdin. Cerîr dedi:
يا **حَبَّذَا** جَبَلُ الرَّيَّانِ مِنْ جَبَلٍ،  * **وحَبَّذا** ساكِنُ الرَّيّانِ مَنْ كانا
**وحَبَّذا** نَفَحاتٌ مِنْ يَمانِيةٍ،  * تَأْتِيكَ، مِنْ قِبَلِ الرَّيَّانِ، أَحيانا

Ezherî: Onların “**حبّذا** كذا وكذا” sözüne gelince, **الباء**’ın şeddeli olmasıyla, o bir mâna harfidir; **حَبَّ** ve **ذا**’dan telif edilmiştir. Denir: **حَبَّذا الإِمارةُ**; asıl **حَبُبَ ذا**’dır; sonra iki **الباء**’dan biri ötekine idğam edildi ve şeddelendi; ve **ذا** sana yakın olana işarettir. Ve bazısı inşâd etti:
**حَبَّذا** رَجْعُها إِلَيها يَدَيْها،  * في يَدَيْ دِرْعِها تَحُلُّ الإِزارَا(2)

(2 “**إليها يديها**” sözü: bu, **التهذيب**’de de vâki olandır; yirminci cüzde “**إليك**” vâki olmuştur.)

Sanki dedi ki: **حَبُبَ ذا**; sonra **ذا** hakkında tercüme etti; şöyle dedi: o, onun iki elini, izârı çözmeye, kendisine geri çevirmesidir; yani onu ne kadar sevdi; ve onun zırhının iki eli, onun iki kol ağzıdır. Ve Ebû’l-Hasen b. Keysân dedi: **حَبَّذا** iki kelimedir; bir şey kılındılar; ve tesniyede, cem‘de, te’nîste değiştirilmediler; ve onunla isim merfû kılındı; dersin: **حَبَّذا زَيْدٌ**; ve **حَبَّذا الزَّيْدانِ**; ve **حَبَّذا الزَّيْدُونَ**; ve **حَبَّذا هِنْد**; ve **حَبَّذا أَنـْتَ**. Ve **أَنـْتُما** ve **أَنتُم**. Ve **حَبَّذا** ile ibtidâ edilir; ve eğer “**زَيْد حَبَّذا**” dersen, o câizdir; ve o çirkindir; çünkü **حَبَّذا** bir medih kelimesidir; onunla ibtidâ edilir; çünkü o bir cevaptır. Ve tesniye edilmemesi, cem‘ edilmemesi, te’nîs edilmemesi şundandır: çünkü sen onu ancak işittiğin bir şeyin zikri üzerine yürüttün; sanki şöyle dedin: **حَبَّذا الذِّكْرُ**، **ذُكْرُ زَيْدٍ**; böylece **زيدٌ** onun zikrinin mevkii oldu; ve **ذا** zikriyete işaret edilmiş oldu; ve **الذِّكرُ** müzekkerdir. Ve **حَبَّذا** hakikatte: bir fiil ve bir isimdir; **حَبَّ** **نِعْم** menzilesindedir; ve **ذا** fâildir, **الرَّجل** menzilesindedir. Ezherî dedi: **حَبَّذا**’ya gelince, o **حَبَّ ذا**’dır; artık vasl ettiğinde onunla ref‘ edersin; şöyle dersin: **حَبَّذا زَيْدٌ**.

Ve **حَبَّبَ** ona doğru işi: onu onu sever kıldı.

Ve onlar **يَتَحابُّون**: yani bazısı bazısını sever. Ve bu şey bana **حَبَّ** eder: **يَحَبُّ** **حُبّاً**. Sâ‘ide dedi:
هَجَرَتْ غَضُوبُ، **وحَبَّ** مَنْ يَتَجَنَّبُ، *  وعَدَتْ عَوادٍ، دُونَ وَلْيِكَ، تَشْعَبُ

Ve Ezherî inşâd etti:
دَعانا، فسَمَّانَا الشِّعارَ، مُقَدِّماً، *  **وحَبَّ** إِلَيْنا أَن نَكُونَ الـمُقدَّما

Sâ‘ide’nin sözü: “**وحَبَّ مَنْ يَتَجَنَّب**” yani, onunla bana, kaçınır halde, sevimli oldu.

Ve **الصحاح**’ta bu beyitte: “**وحُبَّ مَنْ يَتَجَنَّبُ**”; ve dedi: **حَبُبَ**’ı murad etti; sonra idğam etti; ve medih olduğu için dammeyi **الحاء**’a nakletti; ve bu sözü İbnü’s-Sikkît’e nisbet etti.

Ve senin **حَبابُكَ** (en sevdiğin/nihayet sevgin) o şeyin olmasıdır; yahut senin **حَبابُكَ** o şeyi yapmandır; yani senin muhabbetinin gayesi. Lihyânî dedi: mânası, senin gayretinin ulaştığı nihayettir; ve **الحُبَّ**’ü zikretmedi. Ve bunun misli: **حماداكَ**; yani senin gayretin ve senin gayen.

Asma‘î: **حَبَّ بِفُلانٍ**; yani onu bana ne kadar sevimli kıldı! Ferrâ dedi: mânası **حَبُبَ بفلان**’dır, **الباء**’ın dammesiyle; sonra sükûn verildi ve ikincisine idğam edildi. Ve Ferrâ inşâd etti:
وزَادَه كَلَفاً في الحُبِّ أَنْ مَنَعَتْ، *  **وحَبَّ** شيْئاً إِلى الإِنْسانِ ما مُنِعَا

Dedi: **ما**’nın mevkii ref‘tir; **حَبُبَ**’ı murad etti; sonra idğam etti. Ve Şemmer inşâd etti:
ولَ**حَبَّ** بالطَّيْفِ الـمُلِمِّ خَيالا

Yani onu bana ne kadar sevimli kıldı; yani: onunla sev! Ve **التَّحَبُّبُ**: sevginin izhârıdır.

Ve **حِبَّانُ** ve **حَبَّانُ**: sevgiden vaz‘ olunmuş iki isimdir.

Ve **الـمُحَبَّةُ** ve **الـمَحْبُوبةُ** ikisi birlikte: Nebî’nin şehri’nin isimlerindendir, صلى اللّه عليه وسلم; ikisini de Kurâ‘ hikâye etti; Nebî’nin, صلى اللّه عليه وسلم, ve ashabının onu sevmesinden dolayı.

Ve **مَحْبَبٌ**: bir özel isimdir; ‘alemlik sebebiyle asıl üzere geldi; nitekim **مَكْوَزةٌ** ve **مَزْيَدٌ** geldi. Onları **مَحْبَب**’ı **مَفْعَلٍ** vezniyle tartmaya sevk eden ancak şudur: çünkü **ح ب ب**’den terkib olunanı buldular; **م ح ب**’yi bulmadılar; bu olmasaydı, onların **مَحْبَب**’ı **فَعْلَلٍ** üzerine حمل etmeleri daha evlâ olurdu; çünkü **فَعْلَل**’de taz‘îfin (şeddeli tekrarın) zuhuru kıyas ve örftür; **قَرْدَدٍ** ve **مَهْدَدٍ** gibi. Ve onun sözü; Sa‘leb inşâd etti:
يَشُجُّ به الـمَوْماةَ مُسْتَحْكِمُ القُوَى،  * لَهُ، مِنْ أَخِلاَّءِ الصَّفاءِ، **حَبِيبُ**

Onu tefsir etti; şöyle dedi: **حَبِيبٌ** yani **رَفِيقٌ**.

Ve **الإِحْبابُ**: çökmektir. Ve deve **أَحَبَّ**: çöktü. Ve denildi: **الإِحْبابُ** develerde, atlarda **الحِرانِ** gibidir; o da, kalkmamak üzere çökmesidir. Ebû Muhammed el-Fak‘asî dedi:
حُلْتُ عَلَيْهِ بالقَفِيلِ ضَرْبا، *  ضَرْبَ بَعِيرِ السَّوْءِ إِذْ **أَحَبَّا**

**القَفِيلُ**: kamçı. Ve **بعير مُحِبٌّ**. Ebû Ubeyde, Allah’ın sözü hakkında:
**إِنّي أَحْبَبْتُ حُبَّ الخَيْر عن ذِكْرِ رَبِّي**
yani: at sevgisinden dolayı yere yapıştım; ta ki namaz bana geçti. Ve bu insanda mâruf değildir; ancak develerde mâruftur.

Ve deve ayrıca **أَحَبَّ** eder, **إِحْباباً**: ona bir kırık yahut hastalık isabet etti; böylece iyileşinceye yahut ölünceye kadar yerinden ayrılmadı. Sa‘leb dedi: bitkin deveye **مُحِبٌّ** denir. Ve bir kadını vasfederek inşâd etti; o, kalçasını bir iple ölçtü ve onu akranlarına gönderdi:
جَبَّتْ نِساءَ العالَمِينَ بالسَّبَبْ، *  فَهُنَّ بَعْدُ، كُلُّهُنَّ كالمُحِبّْ

Ebû’l-Heysem: **الإِحْبابُ** devenin şiddetli hastalıktan ölüm üzerine çıkmasıdır; böylece çöker ve doğrulmaya güç yetiremez. Râciz dedi:
ما كان ذَنْبِي في مُحِبٍّ بارِك،   أَتاهُ أَمْرُ اللّهِ، وهو هالِك

Ve **الإِحْبابُ**: her hastalıktan beri olmaktır. İbnü’l-A‘râbî: **حُبَّ**: yorulunca; ve **حَبَّ**: durunca; ve **حَبَّ**: sevecenlik gösterince; ve malın işkembesi **اسْتحَبَّتْ**: suyu tutunca ve susuzluğu uzayınca; bu ancak, göz kenarı ile alın birleştiğinde ve onlarla birlikte **سُهَيْلٌ** doğduğunda olur.

Ve **الحَبُّ**: ekindir; küçük de olsa büyük de olsa; onun bir tanesi **حَبَّةٌ**’dir. Ve **الحَبُّ** birçok şeyde mâruf, müsta‘meldir: **حَبَّةٌ** **مِن بُرّ** ve **حَبَّةٌ** **مِن شَعير**; hatta “**حَبَّةٌ** **من عِنَبٍ**” derler. Ve **الحَبَّةُ**, arpa ve buğday ve benzerlerindendir; cem‘i **حَبَّاتٌ** ve **حَبٌّ** ve **حُبُوبٌ** ve **حُبَّانٌ**’dır; sonuncusu nâdirdir; çünkü **فَعلة** (kalıbı) **فُعْلانٍ** üzerine cem‘ edilmez; ancak ziyadenin atılmasından sonra.

Ve ekin **أَحَبَّ** etti ve **أَلَبَّ** etti: içinde yemenin girmesi, ve içinde **الحَبُّ** ve **اللُّبُّ**’ün teşekkül etmesi hâlinde. Ve **الحَبَّةُ السَّوْداءُ**, ve **الحَبَّة الخَضْراء**, ve bir şeyden **الحَبَّةُ**: ondan parça. Ve doluya denir: **حَبُّ الغَمامِ**, ve **حَبُّ الـمُزْنِ**, ve **حَبُّ قُرٍّ**. Ve onun sıfatında, Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun: “Ve **حَبّ الغَمامِ** gibi olandan dişlerini gösterir”; yani dolu; beyazlığında, berraklığında ve soğukluğunda onun ağzını ona benzetti.

(Devam eder...)
(Devam... 1): حبب: **الحُبُّ**: **البُغْضِ**’ün zıddı. Ve **الحُبُّ**: **الودادُ** ve **الـمَحَبَّةُ**, ... ...
İbnü’s-Sikkît dedi: Ve bu, ekmeğin adı olan **جابِرٌ بن حَبَّةَ**’dir; ve o marifedir.
Ve **حَبَّةُ**: bir kadının adıdır; dedi ki:
Aynacıklarım! Allah, sizin ağlamanızın sevindirdiği kimseyi kötü etsin; yahut size eziyet etmeyi seven kimseyi.
Ve eğer **مَنْظُوراً** ve **حَبَّةَ** (gözdeki) çöpü çekip çıkarmak için teslim olsalardı, sizin çöpünüzü benim için iyileştirmezlerdi.
İbn Cinnî dedi: **حَبَّةُ** bir kadındır; ona cinlerden bir adam musallat oldu; ona **مَنْظُور** denir; böylece **حَبَّةُ**, **مَنْظُور**’un ona öğrettiği şeyle tedavi olurdu.
Ve **الحِبَّةُ**: sebzelerin ve reyhanların tohumlarıdır; onun teki **حَبٌّ**’dur(1)
(1 “onun teki **حب**” sözü: muhkem’de de böyledir.). Ezherî, Kisâî’den: **الحِبَّةُ**: reyhanların tohumu; onun teki **حَبَّةٌ**; ve denildi ki: hububat, her şeyden bir şey olacak şekilde muhtelif olursa, o **حِبَّةٌ**’dir; ve denildi ki: **الحِبَّةُ**, kesre ile: çölün tohumlarıdır; azık olmayan şeylerdendir; ve denildi ki: **الحِبَّةُ**: otların içinde küçük küçük biten bir bitkidir. Ve cehennem ehlinin hadisinde: “Böylece selin taşıdığı yerde **الحِبَّةُ**’nin bitmesi gibi biterler”; dediler ki: **الحِبَّةُ**, her şeyden bir şey olacak şekilde muhtelif hububat olursa; ve **الحَمِيلُ**: selin taşıdığı yerdir; ve çoğulu **حِبَبٌ**’dir; ve denildi ki: bitkiden **حَبٌّ**’ı olan şey: işte o **حَبّ**’ın adı **الحِبَّة**’dir. Ve Ebû Hanîfe dedi: **الحِبَّةُ**, kesre ile: bitkinin bütün tohumlarıdır; onun teki **حَبَّةٌ**, fetha ile; Kisâî’den.
Dedi: **الحَبُّ** ise ancak buğday ve arpadır; onun teki **حَبَّةٌ**, fetha ile; ancak cem‘de ayrıldılar. Cevherî: **الحَبَّةُ**: buğdayın **حَبّ**ının bir tanesi ve onun benzeri hububattan; ve **الحِبَّةُ**: ekilmeden, kendiliğinden biten her bitkinin tohumu; ve ekilen her şeyin tohumu **حَبَّة**’dir, fetha ile.
İbn Düreyd dedi: **الحِبَّةُ**, kesre ile: ot tohumundan olan şey. Ebû Ziyâd dedi: kuru şey kırılıp yığıldığında, işte o **الحِبَّة**’dir; onu ondan Ebû Hanîfe rivayet etti. Dedi: ve Ebü’n-Necm’in sözünü inşad etti; develerini vasfetti:
İlk otlanmadan itibaren otlandı, * bir **حِبَّةٍ** (olan) yar, ve **حَمْضٍ** (olan) heybetli (yerde).
Ezherî dedi: reyhanların tohumu için **حِبَّةٌ** denir; onun bir tanesine **حَبّةٌ**; ve **الحِبَّةُ**: saçılan sebzenin tohumu; ve **الحَبَّة**: yiyeceğin tanesi; buğdaydan, arpadan, mercimekten ve pirinçten bir **حَبَّةٌ**, ve insanların yediği her şey.
Ezherî dedi: Arapları şöyle derken işittim: “**الحِبَّةَ**’yi otlattık”; bu, yazın sonunda olur; yer kızıştığında, sebze ve ot kuruduğunda, tohumları ve yaprakları saçıldığında; böylece davarlar onu otladığında onunla semirir. Dedi: ve onları, saçılmadan sonra **الحِبَّةَ**’ye **القَمِيمَ** ve **القَفَّ** adını verirken gördüm; ve davarın semirmesinin tamamı, otlanmadan ve ot otlamasından sonra, **الحِبَّةِ** ve **القَمِيم**’i süpürürcesine yemesiyle olur. Dedi: **الحِبَّةِ** adı, ancak otların ve yabani sebzelerin tohumlarına ve onlardan saçılan yapraklara düşer; o da onunla karışır; **القُلْقُلانِ**, ve **البَسْباسِ**, ve **الذُّرَق**, ve **النَّفَل**, ve **الـمُلاَّحِ**, ve bütün sebzelerin serbest türlerinin ve onların erkeklerinin sınıfları gibi.
Ve **حَبَّةُ القَلْبِ**: onun meyvesi ve onun karacığıdır; ve o, onun içinde siyah bir şeydir; ve denildi ki: onun iç boşluğunda bir çıkıntıdır. A‘şâ dedi:
Onun kalbinin **حَبَّةَ**’sine ve dalağına isabet ettim.
Ezherî: **حَبَّةُ القَلْب**: kalbin içinde bulunan siyah pıhtıdır; ve o, kalbin **حَماطةُ**’sıdır da. Denir: falanca kadın, falancanın kalbinin **حَبَّةَ**’sine isabet etti; onun sevgisi kalbini sardığında. Ve Ebû Amr dedi: **الحَبَّةُ** kalbin ortasıdır.
Ve **حَبَبُ الأَسْنانِ**: onların dizilişidir. Tarafe dedi:
Güldüğünde **حَبَباً** gösterir, * suyla karıştırılmış misk salyası gibi.
İbn Berrî dedi, ve Cevherî’den başkası dedi: **الحَبَبُ**, onun tükürüğünden çizgilerdir; çünkü tükürüğün azlığı, ağzın değişmesi sırasında olur. Ve **رُضابُ المِسْكِ**: onun parçalarıdır.
Ve **الحِبَبُ**: suyun dişler üzerinde akıp giden şeyidir; şişe parçaları gibi; ve aynı şekilde şaraptandır; Ebû Hanîfe onu nakletti; ve İbn Ahmer’in sözünü inşad etti:
Onun **حِبَبٌ**’i vardır; bakanlar ondan görür, * senin ceylanı kanattığın gibi, **القَرْوِ**’da.
Muradı: bakanlar ondan **القَرْوِ**’da, senin ceylanı kanattığın gibi görür.
Ezherî: **حَبَبُ الفَمِ**: dişler üzerinde tükürüğün beyazlığından tane tane olan şeydir.
Ve suyun **حِبَبُ**’i ve **حَبَبُه**, ve **حَبابه**, fetha ile: onun çizgileridir; ve denildi ki: onun **حَبابُه**’u, yüzen kabarcıkları ve köpükleridir; sanki şişeler gibidir; ve onlar **اليَعالِيلُ**’dir; ve denildi ki: suyun **حَبابُ**’u onun çoğudur. Tarafe dedi:
Onunla göğsü, suyun **حَبابَ**’ını yarar, * toprağı el ile bölen kazıcı gibi.
Böylece onun çoğu olduğuna delâlet etti. Ve İbn Düreyd dedi: **الحَبَبُ**: suyun **حَبَبُ**’ıdır; ve o, onun kırılıp parçalanmasıdır; ve o, **الحَبابُ**’dır. Ve Leys’i inşad etti:
Sanki Cehîze’nin kalçası, kalktığı vakit, * suyun **حَبابُ**’u, **الحَبابا**’yı takip eder.
Ve “yürüdüğü vakit” diye de rivayet olunur. Onun kalçasını ve tümseklerini kabarcıklara benzetmedi; ancak onun tümseklerini, onun üzerindeki **الحَباب**’a benzetti,(1)
(1 “onun üzerinde” yani suyun üzerinde.)
sanki bir tümsekte bir merdiven gibidir; ve **الصَّلا**: kalçadır; ve denildi ki: suyun **حَبابُ**’u, dalgasıdır; onun bir kısmı bir kısmını takip eder. İbnü’l-A‘râbî dedi, ve Şemmer’i inşad etti:
Suyun **حَبابِ**’ının yükselişi, hâl hâl üzerine.
Dedi; ve Asma‘î dedi: suyun **حَبابُ**’u, sanki nakış gibi, suda olan çizgilerdir; ve Cerîr dedi:
Rüzgârın dokuması gibi, **الحَبابا**’yı sürer.
Ve **حَبَبُ الأَسْنان**: onların dizilişidir. Ve inşad etti:
Güldüğünde **حَبَباً** gösterir, * kumun papatyaları gibi, tatlı, parlak dişli.
Ebû Amr: **الحَبابُ**: ağacın üzerinde sabahlayan çiydir. Ve cennet ehlinin sıfatı hadîsinde: “Yiyecekleri, miskin **حَباب**’ı gibi bir terlemeye dönüşür.”
İbnü’l-Esîr dedi: **الحَبابُ**, fetha ile: bitkinin üzerinde sabahlayan çiydir; onların terlemesini mecazen ona benzetti; ve ona güzel kokuyu ispat etmek için onu miske izafe etti. Dedi: ve suyun **حَباب**’ına benzetmiş olması da caizdir; o, onun üzerinde yüzen kabarcıklarıdır; ve suyun çoğuna da **حَبابٌ** denir; ondan Ali’nin hadisi, Allah ondan razı olsun: Ebû Bekir’e, Allah ondan razı olsun, dedi ki: “Onun **عُبابِ**’ıyla uçtun, ve onun **حَبابِ**’ıyla kazandın”; yani onun çoğuyla.
Ve kumun **حَبابُ**’ı ve onun **حِبَبهُ**: onun çizgileridir; ve ikisi nebîzde de böyledir.

Ve **الحُبُّ**: büyük küp. Ve **الحُبُّ**: büyük testi; İbn Düreyd dedi ki: o,
içine su konulan şeydir; onu çeşitlendirmedi; dedi ki: o Farsçadır, Arapçalaştırılmıştır.
Dedi; ve Ebû Hâtim dedi ki: aslı **حُنْبٌ**’dur; Arapçalaştırıldı; çoğulu **أَحْبابٌ**
ve **حِبَبةٌ**(2)
(2 “**وحببة**” sözü: Muhkem’de kesre ile ضبط edildi; Misbâh’ta da “**وزان عنبة**” dedi.)
ve **حِبابٌ**. Ve **الحُبَّةُ**, zamme ile: **الحُبُّ**; denir: “evet” ve “**حُبَّةً**” ve “**كَرامةً**”; ve **الحُبِّ** ile **الكَرامةِ**’nin tefsirinde denildi: **الحُبَّ** iki kulplu küpün üzerine konulan dört tahta parçadır; ve **الكَرامةَ** o küpün üstüne konulan örtüdür; tahtadan da olur, çömlekten de.

Ve **الحُبابُ**: yılan; ve denildi: o, **العَوارِمِ**’den olmayan bir yılandır. Ebû
Ubeyd dedi ki: ancak **الحُبابُ**’a bir şeytanın adı denildi; çünkü yılana
**شَيْطانٌ** denir. Dedi:
تُلاعِبُ مَثْنَى حَضْرَمِيٍّ، كأَنـَّه *  تَعَمُّجُ شَيْطانٍ بذِيِ خِرْوَعٍ، قَفْرِ
Ve onunla adlandırıldı adam. Ve bir hadiste: **الحُبابُ** bir şeytandır; İbnü’l-Esîr dedi ki: o, zamme ile onun adıdır; ve yılana da vâki olur, ona **شَيْطان** denildiği gibi; ikisi de bunlarda ortaktır. Ve denildi: **الحُبابُ** bizzat bir yılandır; bu yüzden **حُبابٍ** adı değiştirildi,
şeytandan hoşlanmama sebebiyle.

Ve **الحِبُّ**: tek bir taneden olan küpe; İbn Düreyd dedi ki: Ebû
Hâtim bize Asmaî’den haber verdi: o, Cendel b. Ubeyd er-Râî’ye, babası er-Râî’nin sözü(1) hakkında sordu:
(1 “**الراعي**” sözü: yani, yılanların ona yakın gecelediği, yığılmış taşlardan bir evde bir avcıyı tasvir eder; eğer onun bir küpesi olsaydı, küpesinin yakınında yılan geceleyecekti, vb. ve ondan önce:
وفي بيت الصفيح أبو عيال  *  قليل الوفر يغتبق السمارا
يقلب بالانامـــل مرهفات *  كساهنّ المناكب والظهارا
Tekmile’de ondan faydalandı.) :
تَبِيتُ الحَيّةُ النَّضْناضُ مِنْهُ *  مَكانَ الحِبِّ، يَسْتَمِعُ السِّرارا
**الحِبُّ** nedir? dedi; o da: küpedir, dedi; o da: şeyhten alın, dedi; çünkü o âlimdir. Ezherî dedi ki: başkası bu beyitteki **الحِبَّ**’i, **الحَبِيبَ** diye tefsir etti; dedi ki: onu İbnü’l-A‘râbî’nin sözü sanıyorum.

Ve **الحُبابُ**, **الحِبِّ** gibi. Ve **التَّحَبُّبُ**: kanmanın başlangıcıdır.
Ve **تَحَبَّبَ** eşek ve başkası: sudan doldu. İbn Sîde dedi ki: bu mânada bir söz olarak **حَبَّبَ**’i görüyorum, fakat onu haklı bulmam. Ve develer içti, ta ki **حَبَّبَتْ**: yani kanmışlıkla doldu. Ebû Amr: **حَبَّبْتُه** de, sonra **تَحَبَّبَ**, eğer onu su kabı için ve başkası için doldurduysan.

Ve **حَبِيبٌ**: bir kabiledir. Ebû Hirâş dedi:
عَدَوْنا عَدْوةً لا شَكَّ فِيها، *  وخِلْناهُمْ ذُؤَيْبةَ، أَو حَبِيبا
Ve **ذُؤَيْبة** de: bir kabiledir. Ve **حُبَيْبٌ القُشَيْرِيُّ** onların şairlerindendir.

Ve **وذَرَّى حَبّاً**: bir adamın adıdır. Dedi:
إِنَّ لها مُرَكَّناً إِرْزَبَّا، *  كأَنه جَبْهةُ ذَرَّى حَبَّا
Ve **حَبَّانُ**, fetha ile: bir adamın adıdır; **الحُبِّ**’den konulmuştur.
Ve **حُبَّى**, **فُعْلى** vezni üzere: bir kadının adıdır. Hüdbe b. Haşrem dedi:
فَما وَجَدَتْ وَجْدِي بها أُمُّ واحِدٍ، *  ولا وَجْدَ حُبَّى بِابْنِ أُمّ كِلابِ
