# حبج — Lisânü'l-Arab

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%A8%D8%AC/sozluk/lisan
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AD%D8%A8%D8%AC/entries/lisan

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [حبج](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%A8%D8%AC.md)
- Lisânü'l-Arab: İbn Manzûr · 13. yy

## Madde başı: حبج

حَبَجَة بالعصا يَحْبِجُه حَبْجاً: ضربه. وحَبَجَ يَحْبِجُ حَبْجاً: ضَرَطَ. وخَبَجَ يَخْبِجُ أَيضاً. ويقال: حَبَجَهُ بالعَصا حَبْجَةً وحَبَجاتٍ ضربه بها، مثل خَبَجَه وهَبَجَه. والحَبَجُ: الحَبْقُ. قال أَعرابي: حَبَجَ بها، وربِّ الكعبة.
وحَبِجَت الإِبلُ، بالكسر، حَبَجاً، فهي حَبْجَى وحَباجَى، مثل حَمْقَى وحَماقى، وحَبِجَةٌ: ورِمَتْ بطونُها من أَكل العَرْفَجِ واجتمع فيها عُجَرٌ حتى تشتكي منه، فتمرَّغت وزَحَرَتْ.
ابن الأَعرابي: الحَبْجُ أَن يأْكل البعيرُ لِحاءَ العَرْفَجِ فَيَسْمَنَ على ذلك، ويصير في بطنه مثلُ الأَفْهارِ، وربما قتله ذلك. والحَبِجُ: السمين الكثيرُ الأَعْفاجِ.
وروي عن ابن الزبير أَنه قال: إِنَّا والله لا نموت على مضاجعنا حَبَجاً، كما يموت بنو مروان، ولكنا نموت فَعْصاً بالرِّماح ومَوْتاً تحت ظلال السيوف؛ قال ابن الأَثير: الحَبَجُ، بفتحتين، هو ما ذكرناه من أَكل البعير لِحَاء العَرْفَجِ ويسمن عليه، وربما بَشِمَ منه فقتله؛ يُعَرِّضُ بِبَني مروان لكثرة أَكلهم وإِسرافهم في ملاذ الدنيا، وأَنهم يموتون بالتخمة. الأَزهري: حَبَجَ البعيرُ إِذا أَكل العَرْفَج فتَكَبَّبَ في بطنه وضاق مَبْعَرُه عنه ولم يخرج من جوفه، فربما هلك وربما نجا؛ قال وأَنشدنا أَبو عبد الرحمن:
أَشْبَعْتُ رَاعِيَّ مِنَ اليَهْيَرْ،
وظَلَّ يَبْكي حَبَجاً بِشَرِّ،
خَلْفَ اسْتِهِ مثل نَقِيقِ الهِرِّ
قال أَبو زيد: الحَبَجُ للبعير بمنزلة اللَّوَى للإِنسان، فإِن سَلَحَ أَفاق وإِلاَّ مات. ابن سيده: حَبَجَ الرجل حُباجاً وَرِمَ بطنُه وارْتُطِمَ عليه؛ وقيل: الحَبَجُ الانتفاخ حيثما كان، من ماء أَو غيره. ورجل حَبِجٌ: سمين.
والحَبْجُ والحِبْجُ: مُجْتَمَعُ الحَيّ ومعظمُه.
وأَحْبَجَتْ لنا النارُ: بدت بغتة، وكذلك العَلَمُ؛ قال العجاج: عَلَوْتُ أَحْشاهُ إِذا ما أَحْبَجَا
وأَحْبَجَ لك الأَمرُ إُذا اعترض فأَمكن. والحَبَجُ: شُجيرة سُحَيْماءُ حجازية تُعمل منها القداح، وهي عتيقة العود، لها وُرَيْقَةٌ تعلوها صُفْرَةُ، وتعلو صُفْرَتَها غُبْرَةٌ دون ورق الخُبَّازَى. والحَوْبَجَةُ: وَرَمٌ يصيب الإِنسان في يديه، يمانية، حكاه ابن دريد قال: ولا أَدري ما صحتها، فلذلك أُخرت عن موضعها.

### Türkçe

**حَبَجَة** değnekle onu **يَحْبِجُه** **حَبْجاً**: onu dövdü. Ve **حَبَجَ** **يَحْبِجُ**
**حَبْجاً**: yellenedi. Ve **خَبَجَ** **يَخْبِجُ** de ayrıca. Ve denir: onu değnekle **حَبَجَهُ** **حَبْجَةً**
ve **حَبَجاتٍ** onunla onu dövdü; **خَبَجَه** ve **هَبَجَه** gibi. Ve **الحَبَجُ**: **الحَبْقُ**. Dedi
bir bedevî: onunla **حَبَجَ**; Kâbe’nin Rabbine yemin olsun.

Ve develer, kesre ile, **حَبِجَت** **حَبَجاً**; artık onlar **حَبْجَى** ve **حَباجَى**dır; **حَمْقَى**
ve **حَماقى** gibi. Ve **حَبِجَةٌ**: karınları **العَرْفَجِ** yemekten şişti ve içinde
**عُجَرٌ** toplandı, ta ki ondan şikâyet eder oldu; derken yuvarlandı ve **زَحَرَتْ**.

İbnü’l-A‘râbî: **الحَبْجُ** devenin **العَرْفَجِ** kabuğunu
yemesi ve bunun üzerine semirmesidir; ve karnında **الأَفْهارِ** gibi bir şey olur; belki de onu bu öldürür.
Ve **الحَبِجُ**: semiz, **الأَعْفاجِ**ı çok olan.

İbnü’z-Zübeyr’den rivayet olundu ki o dedi: Biz, vallahi, yataklarımız üzerinde
**حَبَجاً** olarak ölmeyiz; Mervân oğullarının öldüğü gibi; fakat biz **فَعْصاً** mızraklarla ve bir ölüm olarak kılıçların
gölgeleri altında ölürüz. İbnü’l-Esîr dedi: **الحَبَجُ**, iki fetha ile, bizim zikrettiğimiz şeydir: devenin
**العَرْفَجِ** kabuğunu yemesi ve onun üzerine semirmesi; belki ondan **بَشِمَ** eder de onu öldürür;
Mervân oğullarına, dünya lezzetlerinde çok yemeleri ve israf etmeleri sebebiyle ta‘rîz eder; ve onların tıka basa yemekten öldüklerini (söyler).

Ezherî: deve **حَبَجَ** ettiğinde, **العَرْفَجِ** yer de karnında topaklanır ve
dışkı yolu ondan dolayı daralır ve içinden çıkmaz; belki helâk olur, belki kurtulur. Dedi ve bize Ebû
Abdurrahman okuttu:
أَشْبَعْتُ رَاعِيَّ مِنَ اليَهْيَرْ،
وظَلَّ يَبْكي حَبَجاً بِشَرِّ،
خَلْفَ اسْتِهِ مثل نَقِيقِ الهِرِّ

Ebû Zeyd dedi: **الحَبَجُ** deve için, insan için **اللَّوَى** menzilesindedir; eğer dışkılarsa
ayılır, yoksa ölür. İbn Sîde: adam **حَبَجَ** **حُباجاً**; karnı şişti
ve üzerine tıkandı. Ve denildi: **الحَبَجُ** nerede olursa olsun şişkinliktir; sudan yahut başkasından.
Ve **حَبِجٌ** adam: semiz.

Ve **الحَبْجُ** ve **الحِبْجُ**: mahallenin toplandığı yer ve onun çoğunluğu.

Ve ateş bize **أَحْبَجَتْ**: ansızın göründü; alamet de böyledir. ‘Accâc dedi:
عَلَوْتُ أَحْشاهُ إِذا ما أَحْبَجَا

Ve iş sana **أَحْبَجَ** ettiğinde: karşı çıktı da mümkün oldu. Ve **الحَبَجُ**: Hicazlı, siyahımsı bir çalıdır;
ondan ok kirişleri yapılır; odunu eski (sert)tir; onun üzerinde bir yaprakçık vardır, onu bir sarılık kaplar;
sarılığının üstüne de, **الخُبَّازَى** yaprağından aşağı bir tozluluk çıkar.

Ve **الحَوْبَجَةُ**: insanın ellerinde isabet eden bir şişliktir; Yemenîdir; onu İbn Düreyd nakletti.
Dedi: ve ben onun sıhhatini bilmem; bu sebeple yerinden sonraya bırakıldı.
