# حبس — Kitâbu'l-'Ayn

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%A8%D8%B3/sozluk/kitab_ayn
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AD%D8%A8%D8%B3/entries/kitab_ayn

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [حبس](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%A8%D8%B3.md)
- Kitâbu'l-'Ayn: Halîl b. Ahmed · 8. yy

## Madde başı: حبس

باب الحاء السين والباء معهما
ح س ب، ح ب س، س ح ب، س ب ح، مستعملات
حسب:
الحَسَبُ: الشَرَف الثابت في الآباء. رجل كريم الحَسَب حسيبٌ، وقَوْمٌ حُسَباءُ، وفي الحديث: "الحَسَبُ المالُ، والكَرَمُ التَقْوَى".
وتقول: الأَجْر على حَسَب ذلك أي على قَدْره، قال خالد بن جعفر للحارث بن ظالم: أما تَشكُرُ لي إذْ جَعَلْتُك سيِّد قَومِكَ? قال: حَسَبُ ذلك أشكُرُكَ.
وأمّا حَسْب مجزوماً فمعناه كما تقول: حَسْبُك هذا، أيْ: كَفاكَ، وأَحْسَبَني ما أعطاني أي: كفاني.
والحِسابُ: عَدُّكَ الأشياء. والحِسابةُ مصدر قولِكَ: حَسَبْتُ حِسابةً، وأنا أحْسُبُه حِساباً. وحِسْبة أيضاً، قال النابغة:
وأَسْرَعَتْ حِسْبةً في ذلك العَدَدِ
وقوله -عز وجل-: "يرزقُ من يشاءُ بغير حساب" اختُلِفَ فيه، يقال: بغير تقدر على أجْرٍ بالنقصان، ويقال: بغير مُحاسَبةٍ، ما إنْ يخاف أحداً بحاسبه، ويقال: بغير أن حَسِبَ المُعطَى أنّه يعطيه: أعطاه من حيثُ لم يَحتَسِبْ.
واحتَسَبْتُ أيضاً من الحِساب الحِسْبة مصدر احتِسابك الأجْرَ عند الله. ورجلٌ حاسِبٌ وقَوْمٌ حُسّاب.
والحُسْبان من الظنّ، حَسِبَ يحسَبُ، لغتان، حُسْباناً، وقوله -عز وجل -: "الشَّمْسُ والقَمَرُ بحُسْبانٍ"، أي قُدِّرَ لهما حِسابٌ معلوم في مواقيتِهما لا يَعدُوانِه ولا يُجاوزانِه.
وقوله تعالى: "ويرسل عليها حُسْباناً من السَّماء" أيْ ناراً تُحرِقُها.
والحُسْبان: سهِام قِصارُ يُرمى بها عن القِسِيِّ الفارسية، الواحدة بالهاء.
والأَحْسَبُ: الذي ابيضَّتْ جلدتُه من داءٍ ففَسَدَتْ شَعَرتُه فصار أحمَرَ وأبيَضَ، من الناس والإبل وهو الأبرَصُ، قال:
عليه عَقيقتُه أَحْسَبا
عابَه بذلك، أَيْ لم يُعَقِّ له في صِغَره حتى كَبِرَ فشابَتْ عقيقته، يعني شَعَره الذي وُلِدَ معه.
والحَسْبُ والتَحسيب: دَفْن الميِّت في الحجارة، قال:
غَداةَ ثَوَى في الرَّمْل غيرَ مُحَسَّبِ
أيْ غيرَ مُكَفَّن.
حبس:
الحَبْس والمَحْبِس: موضعان للمحبوس، فالمَحْبِس يكون سِجْناً ويكون فعلاً كالحَبْس. والحَبيس: الفَرَس: يُجْعَل في سبيل الله.
والحِباس: شيء يُحْبَس به نحو الحِباس في المَزْرَفة يُحْبَس به فُضُول لماء.
والحُبِاس في كلام العجم: المكلا، وهي التي تُسَمَّى المَزْرَفة، وهي الحُبِاسات في لأرض قد أحاطت بالدَّبْرة يُحْبَس فيها الماء حتى يَمتلئ ثم يُساق إلى غيرها.
واحتَبَسْتُ الشَيْءَ أي خَصصتُه لنفسي خاصَّةُ.
واحتَبَست الفِراشَ بالمِحْبَس أي بالمِقْرَمة.
سحب:
السَّحْبُ: جَرُّكَ الشَّيْءَ، كسَحْب المرأةِ َذْيَلها، وكسَحْبِ الريحِ التُرابَ.
وسُمِّيَ السَّحابُ لانسحابه في الهواء.
والسَّحْبُ: شدَّة الأكْل والشُّرْب، رجلٌ أُسْحُوب: أَكُولٌ شَروبٌ. ورجل مُتَسَحِّب: حريص على أكل ما يوضَع بين يَدَيْه.
سبح:
قوله -عزَّ وجلَّ- "إن لك في النهار سبحاً طويلاً"، أي: فَراغاً للنَّوم عن أبي الدُّقَيْش، ويكون السَّبْحُ فراغاً باللَّيْل أيضاً.
سُبْحانَ اللهِ: تنزيه لله عن كل ما لا ينبغي أن يُوصَف به، ونَصبُه في موضع فِعْلٍ على معنى: تَسبيحاً لله، تُريدُ: سَبَّحْتُ تَسبيحاً للهِ أي: نزَّهتُه تنزيهاً. ويقال: نُصِبَ سُبحانَ الله على الصَّرْف، وليس بذلك، والأول أجود.
والسُّبُّوح: القُدُّوس، هو اللهُ، وليس في الكلام فُعُّول غير هذين.
والسُّبْحةُ: خَرَزات يُسَبَّح بعددها.
وفي الحديث أن جبريل? ال للنبي -صلى الله عليه وسلم-: "إن لله دون العرش سبعين حِجاباً لو دَنَونا من أحدها لأَحْرَقَتْنا سُبُحاتُ وَجْهِ رَبِّنا" يعني بالسُّبْحة جَلالَه وعَظَمَتَه ونورهَ.
والتَّسبيح يكونُ في معنى الصَّلاة وبه ويُفسَّرُ قولُه -عز وجل- "فسُبْحانَ اللهِ حينَ تُمسُون وحين تُصبِحُون"، الآية تأمُرُ بالصَّلاة في أوقاتِها، قال الأعشى:
وسَبِّحْ على حينِ العَشِيّات والضُّحَى		ولا تَعْبُدِ الشَّيطانَ واللهَ فاعـبُـدا
يعني الصلاة.
وقوله تعالى: "فلولا كانَ من المُسَبِّحين" يعني المُصَلِّين.
والسَّبْح مصدرٌ كالسِّباحة، سَبحَ السابحُ في الماء.
والسابح من الخَيْل: الحَسَنُ مَدِّ اليَدَيْن في الجَرْي. والنُجُوم تَسْبَح في الفَلَك: تجري في دَوَرانه. والسُّبْحة من الصلاة: التَطَوُّع.

### Türkçe

باب **الحاء** **السين** ve **الباء** onlarla birlikte
**ح س ب**، **ح ب س**، **س ح ب**، **س ب ح**، kullanılanlar

**حسب**:
**الحَسَبُ**: babalarda sabit olan şeref. **الحَسَب**’i kerîm bir adam **حسيبٌ**’dir; ve bir kavim **حُسَباءُ**’dır. Ve hadiste: “**الحَسَبُ** maldır, ve kerem takvâdır.”
Ve dersin ki: ecir bunun **حَسَب**’i üzere, yani onun miktarı üzere. Hâlid b. Ca‘fer, el-Hâris b. Zâlim’e dedi: Bana şükretmez misin, zira seni kavminin efendisi yaptım? Dedi: Bunun **حَسَبُ**’i sana şükretmemdir.
Ama cezmedilmiş **حَسْب** ise, manası, senin dediğin gibi: **حَسْبُكَ** bu; yani: sana yeter. Ve **أَحْسَبَني** bana verdiği şey; yani: beni yeterli kıldı.
Ve **الحِسابُ**: senin şeyleri saymandır. Ve **الحِسابةُ** senin “**حَسَبْتُ** **حِسابةً**” sözünün masdarıdır; ve ben onu **حِساباً** sayarım. Ve **حِسْبة** de (böyledir). en-Nâbiğa dedi ki:
وأَسْرَعَتْ **حِسْبةً** في ذلك العَدَدِ
Ve O’nun sözü -azze ve celle-: “Dilediğine hesapsız rızık verir” hakkında ihtilaf edildi. Denilir ki: eksiltme ile bir ecir üzerine takdir olmaksızın. Ve denilir ki: muhasebesiz; yani onu hesaba çekecek bir kimseden korkmaz. Ve denilir ki: verenin, ona vereceğini hesap etmiş olması olmaksızın; ona, hesap etmediği yerden verdi.
Ve ben ayrıca **احتَسَبْتُ**: **الحِساب**’dan **الحِسْبة**; Allah katında eciri **احتِساب** etmenin masdarıdır. Ve bir adam **حاسِبٌ**, ve bir kavim **حُسّاب**.
Ve **الحُسْبان** zandan (gelir). **حَسِبَ** **يحسَبُ**; iki lugat (iki söyleyiş)tir: **حُسْباناً**. Ve O’nun sözü -azze ve celle-: “Güneş ve ay **بحُسْبانٍ** iledir”; yani ikisine, vakitlerinde bilinen bir hesap takdir edilmiştir; onu aşmazlar ve onu geçmezler.
Ve O’nun sözü: “Ve onun üzerine gökten **حُسْباناً** gönderir”; yani onu yakan bir ateş.
Ve **الحُسْبان**: Fars yaylarından atılan kısa oklardır; bir tanesi **الهاء** iledir.
Ve **الأَحْسَبُ**: bir hastalıktan derisi beyazlayan, sonra saçı bozulup kırmızı ve beyaz olan kimsedir; insanlardan ve develerden; ve o **الأبرَصُ**’tur. Dedi ki:
عليه عَقيقتُه **أَحْسَبا**
Bunu onun ayıbı saydı; yani küçüklüğünde onun için **عقيقة** kesmedi, ta büyüdü de **عقيقته**’si ağardı; yani onunla doğduğu saçı.
Ve **الحَسْبُ** ve **التَحسيب**: ölüyü taşların içine gömmektir. Dedi ki:
غَداةَ ثَوَى في الرَّمْل غيرَ مُحَسَّبِ
Yani kefenlenmemiş olarak.

**حبس**:
**الحَبْس** ve **المَحْبِس**: hapsedilen için iki yerdir. **المَحْبِس** bazen zindan olur, bazen de **الحَبْس** gibi bir fiil olur. Ve **الحَبيس**: Allah yolunda kılınan attır.
Ve **الحِباس**: onunla hapsedilen bir şeydir; **المَزْرَفة**’deki **الحِباس** gibi; onunla suyun fazlalıkları hapsedilir.
Ve acemlerin كلامında **الحُبِاس**: **المكلا**’dır; o, **المَزْرَفة** diye adlandırılandır. Ve o, arazide **الحُبِاسات**’tır; **الدَّبْرة** ile kuşatılmıştır; içinde su hapsedilir, doluncaya kadar; sonra başkasına sevk edilir.
Ve **احتَبَسْتُ** şeyi; yani onu yalnız kendime tahsis ettim.
Ve **احتَبَست** döşeği **بالمِحْبَس** ile; yani **بالمِقْرَمة** ile.

**سحب**:
**السَّحْبُ**: senin şeyi çekmendir; kadının eteğini sürüklemesi gibi, ve rüzgârın toprağı sürüklemesi gibi.
Ve **السَّحابُ**, havada sürüklenmesinden dolayı adlandırıldı.
Ve **السَّحْبُ**: yeme ve içmenin şiddetidir. **أُسْحُوب** bir adam: çok yiyen çok içen. Ve **مُتَسَحِّب** bir adam: önüne konulanı yemeye hırslı.

**سبح**:
O’nun sözü -azze ve celle-: “Şüphesiz senin için gündüzde uzun bir **سبحاً** vardır”; yani Ebû’d-Dukayş’ten (rivayetle): uyku için bir boşluk. Ve **السَّبْحُ** geceyle de bir boşluk olur.
**سُبْحانَ اللهِ**: Allah’ı, kendisiyle vasfedilmesi uygun olmayan her şeyden tenzih etmektir. Ve onun nasbı, “Allah için tesbih” manasında bir fiil mevkiindedir; sen “Allah için tesbih ettim” demek istersin; yani onu tenzih ettim. Ve denilir ki: **سُبحانَ الله** sarf üzere nasb edildi; öyle değildir; birincisi daha iyidir.
Ve **السُّبُّوح**: **القُدُّوس**; O Allah’tır. Ve الكلامda bu ikisinden başka **فُعُّول** yoktur.
Ve **السُّبْحةُ**: sayılarıyla tesbih edilen boncuklardır.
Ve hadiste: Cebrâil’in peygambere -sallallahu aleyhi ve sellem- dediği (rivayet olunur): “Şüphesiz Allah’ın arşın altında yetmiş perde vardır; onlardan birine yaklaşsaydık, Rabbimizin yüzünün **سُبُحاتُ**’ı bizi yakardı.” **السُّبْحة** ile O’nun celâlini, azametini ve nurunu kasteder.
Ve **التَّسبيح** namaz manasında olur; ve onunla O’nun sözü -azze ve celle- “Öyleyse akşamladığınızda ve sabahladığınızda Allah’ı tesbih edin” tefsir edilir; âyet, namazı vakitlerinde emreder. el-A‘şâ dedi ki:
وسَبِّحْ على حينِ العَشِيّات والضُّحَى		ولا تَعْبُدِ الشَّيطانَ واللهَ فاعـبُـدا
Namazı kasteder.
Ve O’nun sözü تعالى: “Eğer **المُسَبِّحين**’den olmasaydı”; yani namaz kılanlar.
Ve **السَّبْح** masdardır; **السِّباحة** gibi. Yüzücü suda yüzdü.
Ve atlardan **السابح**: koşuda iki eli uzatması güzel olan (attır). Ve yıldızlar felekte **تَسْبَح**: onun dönüşünde akar. Ve namazdan **السُّبْحة**: nafiledir.
