# حبش — Lisânü'l-Arab

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%A8%D8%B4/sozluk/lisan
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AD%D8%A8%D8%B4/entries/lisan

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [حبش](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%A8%D8%B4.md)
- Lisânü'l-Arab: İbn Manzûr · 13. yy

## Madde başı: حبش

الحَبَش: جِنْس من السُّودان، وهم الأَحْبُش والحُبنْشان مثل حمَل وحُمْلان والحَبِيش، وقد قالوا الحَبَشة على بناء سَفَرة، وليس بصحيح في القياس لأَنه لا واحدَ له على مثال فاعِل، فيكون مكسراً على فَعَلة؛ قال الأَزهري: الحَبَشة خطأٌ في القياس لأَنك لا تقول للواحد حابِش مثل فاسق وفسقة، ولكن لما تُكُلِّم به سار في اللغات، وهو في اضطرار الشعر جائز. وفي الحديث: أُوصيكم بتقوى اللَّه والسمعِ والطاعةِ وإِنَّ عَبْداً حَبَشِيّاً أَي أَطيعوا صاحبَ الأَمْر وإِن كان عبداً حبشياً، فحذف كان وهي مرادة. والأُحبوش: جماعة الحبش؛ قال العجاج:
كأَنَّ صِيرانَ المَهَا الأَخْلاط
بالرمل أُحْبُوشٌ من الأَنْباط
وقيل: هم الجماعة أيّاً كانوا لأَنهم إِذا تجمَّعوا اسْودُّوا. وفي حديث خاتم النبي، صلى اللَّه عليه وسلم: فيه فَصٌّ حَبَشِيٌّ؛ قال ابن الأَثير: يحتمل أَنه أَراد من الجِزْع أَو العَقِيق لأَنَّ معدِنَهما اليَمَنُ والحَبَشة أَو نوعاً آخر ينسب إِليها. والأَحابِيشُ: أَحْياءٌ من القارَة انضمُّوا إِلى بني لَيث في الحرب التي وقعت بينهم وبين قريش قبل الإسلام، فقال إِبْليس لقريش: إِني جارٌ لكم من بني ليث، فواقَعُوا دَماً؛ سُمُّوا بذلك لاسْوِدادهم؛ قال:
لَيْث ودِيل وكَعْب والذي ظأَرَتْ
جَمْعُ الأَحابِيش، لما احْمَرَّت الحَدَق
فلما سُمّيت تلك الأَحياءُ بالأَحابيش من قِبَل تجمُّعِها صار التَّحْبيش في الكلام كالتجميع.
وحُبْشِيّ: جبَل بأَسفل مكة يقال منه سمي أَحابيشُ قريش، وذلك أَن بَني المُصطلق وبني الهَوْن بن خُزيمة اجتمعوا عنده فحالفوا قريشاً، وتحالفوا باللَّه إِنَّا لَيَدٌ على غيرِنا ما سَجا لَيْلُ ووَضَحَ نهار وما أَرْسَى حُبْشيٌّ مَكانَه، فسُمّوا أَحابيش قُريش باسم الجبل؛ ومنه حديث عبد الرحمن بن أَبي بكر: أَنه مات بالحُبْشيّ؛ هو بضم الحاء وسكون الباء وكسر الشين والتشديد، موضع قريب من مكة، وقيل: جبل بأَسفل مكة. وفي حديث الحُدَيبية: أَن قريشاً جمَعوا ذلك جمعَ الأَحابيش؛ قال: هم أَحياء من القارة.وأَحْبَشَت المرأَةُ بوَلدها إِذا جاءت به حَبَشِيَّ اللَّون. وناقة حَبَشِيَّة: شديدة السواد. والحُبْشِيَّة: ضَرْب من النمل سُودٌ عِظامٌ لمَّا جُعِل ذلك اسماً لها غَيَّروا اللفظ ليكون فرقاً بين النسبة والاسم، فالاسم حُبْشِيَّة والنسب حَبَشِية. وروضة حَبَشِية: خضراء تَضْرِب إِلى السَّواد؛ قال امرؤ القيس:
ويَاْكُلْن بُهْمَى جَعْدَةً حَبَشِيَّة،
ويَشْرَبْن بَرْدَ الماءِ في السَّبَرات
والحُبْشانُ: الجراد الذي صار كأَنه النّمل سَواداً، الواحدةُ حَبَشِيَّة؛ هذا قول أَبي حنيفة، وإِنما قياسه أَن تكون واحدتَه حُبْشانَةٌ أَو حَبْشٌ أَو غير ذلك مما يصلح أَن يكون فُعْلان جَمْعَه.
والتحَبُّش: التجمُّع. وحَبَش الشيءَ يَحْبشُه حَبْشاً وحَبَّشَه وتحَبَّشَه واحْتَبَشه: جمعه؛ قال رؤبة:
أُولاك حَبَّشْتُ لهم تَحْبِيشِي
والاسم الحُباشة. وحَبَشْت له حُباشة إِذا جَمَعْت له شيئاً، والتَّحْبيش مثله. وحُباشات العَيْر: ما جمع منه، واحدتُها حُباشة. واحْتَبش لأَهلِه حُباشَةً: جَمَعها لهم. وحَبَشْت لعيالي وهَبَشْت أَي كسبْتُ وجمعْتُ، وهي الحُباشة والهُباشة؛ وأَنشد لرؤبة:
لولا حُباشاتٌ من التَّحْبِيش
لِصِبْية كأَفْرُخ العُشُوش
وفي المجلس حُباشات وهُباشات من الناس أَي ناسٌ ليسُوا من قبيلة واحدة، وهم الحُباشة الجماعة، وكذلك الأُحْبوش والأَحابيش، وتحبَّشوا عليه: اجتمعوا، وكذلك تَهبَّشوا. وحَبَّش قومَه تحبيشاً أَي جمعهم. والأَحْبَش: الذي يأْكل طعام الرجُل ويجلس على مائدته ويُزَيّنه. والحَبَشِيّ: ضرْب من العِنَب. قال أَبو حنيفة: لم يُنْعت لنا. والحَبَشِيّ: ضرْب من الشعير سُنْبُلة حرفان وهو حَرِش لا يؤكل لخشونته ولكنه يصلح للعلف.
ومن أَسماء العُقاب: الحُباشيَّة والنُّسارِيَّة تُشَبَّه بالنسر. وحَبَشِية: اسم امرأَة كان يزيدُ بن الطثَرِيّة يتحدث إِليها. وحُبَيْش: طائر معروف جاء مصغَّراً مثل الكُمَيت والكُعَيت. وحبيش (*
قوله «وحبيش» هو كأَمير وزبير.): اسم.

### Türkçe

**الحَبَش**: Sudanlılardan bir cins; onlar **الأَحْبُش** ve **الحُبنْشان** (tıpkı **حمَل** ve **حُمْلان** gibi) ve **الحَبِيش**’tir. Ve **الحَبَشة**’yi **سَفَرة** vezni üzere söylediler; fakat kıyasta doğru değildir; çünkü onun **فاعِل** misali üzere bir teki yoktur ki **فَعَلة** üzere kırık çoğul olsun. **الأَزهري** dedi: **الحَبَشة** kıyasta hatadır; çünkü tekil için **حابِش** demezsin; tıpkı **فاسق** ve **فسقة** gibi. Fakat onunla konuşulunca dillerde yürüdü; şiirin zaruretinde caizdir.

Hadiste: “Size Allah’tan sakınmayı, dinlemeyi ve itaati tavsiye ederim; ve muhakkak bir **عَبْداً حَبَشِيّاً** (yani: emir sahibine itaat edin, isterse Habeşli bir köle olsun)” buyurulmuştur; böylece **كان**’ı hazfetti, hâlbuki o muraddır.

**الأُحبوش**: Habeşlilerin topluluğu; **العجاج** dedi:
كأَنَّ صِيرانَ المَهَا الأَخْلاط
بالرمل أُحْبُوشٌ من الأَنْباط

Ve denildi ki: Onlar, her kim olurlarsa olsunlar topluluktur; çünkü toplandıklarında kararırlar.

Peygamberin (Allah’ın salât ve selâmı üzerine olsun) yüzüğü hadîsinde: “Onda **فَصٌّ حَبَشِيٌّ** vardır.” **ابن الأَثير** dedi: Muhtemeldir ki o, **الجِزْع**’dan yahut **العَقِيق**’ten murad etti; çünkü ikisinin madeni Yemen ve Habeş’tir; yahut ona nisbet edilen başka bir türdür.

**الأَحابِيشُ**: **القارَة**’den, İslâm’dan önce kendileriyle Kureyş arasında vuku bulan savaşta **بني لَيث**’e katılmış kabilelerdir. **إِبْليس** Kureyş’e dedi ki: “Ben **بني ليث**’ten sizin için bir komşuyum.” Böylece kan döktüler. Kararmalarından dolayı bununla adlandırıldılar; (şair) dedi:
لَيْث ودِيل وكَعْب والذي ظأَرَتْ
جَمْعُ الأَحابِيش، لما احْمَرَّت الحَدَق

O kabileler, toplanmaları sebebiyle **الأَحابيش** diye adlandırılınca, sözde **التَّحْبيش** toplama gibi oldu.

Ve **حُبْشِيّ**: Mekke’nin aşağı tarafında bir dağdır; denilir ki Kureyş’in **أَحابيشُ**’i ondan adlandırılmıştır. Bu, **بَني المُصطلق** ile **بني الهَوْن بن خُزيمة**’nin onun yanında toplanıp Kureyş’le antlaşmaları sebebiyledir. Ve Allah’a yemin ederek antlaştılar: “Gece sükûn bulup gündüz aydınlandıkça ve **حُبْشيٌّ** yerinde sağlam durdukça, muhakkak biz başkalarına karşı tek bir eliz.” Böylece dağın adıyla **أَحابيش قُريش** diye adlandırıldılar.

Ve ondan, **عبد الرحمن بن أَبي بكر** hadisi: Onun **الحُبْشيّ**’de öldüğü; o, hâ’nın dammesi, bâ’nın sükûnu, şîn’in kesresi ve şeddelisi iledir; Mekke’ye yakın bir yerdir; ve denildi ki: Mekke’nin aşağı tarafında bir dağdır.

Ve **الحُدَيبية** hadîsinde: Kureyş’in onu **جمعَ الأَحابيش** toplayışı gibi topladığı; dedi ki: Onlar **القارة**’den kabilelerdir.

Ve kadın, çocuğunu **حَبَشِيَّ اللَّون** (renkçe Habeşli) olarak getirdiğinde **أَحْبَشَت**.

Ve **ناقة حَبَشِيَّة**: çok şiddetli siyah.

Ve **الحُبْشِيَّة**: karınca türlerinden bir tür; siyah, iri. Bu ona isim kılınınca, nisbet ile isim arasında fark olsun diye lafzı değiştirdiler: isim **حُبْشِيَّة**, nisbet ise **حَبَشِية**’dir.

Ve **روضة حَبَشِية**: siyaha çalan yeşil; **امرؤ القيس** dedi:
ويَاْكُلْن بُهْمَى جَعْدَةً حَبَشِيَّة،
ويَشْرَبْن بَرْدَ الماءِ في السَّبَرات

Ve **الحُبْشانُ**: siyahlıkça karınca gibi olmuş çekirge; tekili **حَبَشِيَّة**’dir. Bu, **أَبي حنيفة**’nin sözüdür. Hâlbuki kıyası, tekilinin **حُبْشانَةٌ** yahut **حَبْشٌ** yahut **فُعْلان**’ın çoğulu olmaya elverişli başka bir şey olmasıdır.

Ve **التحَبُّش**: toplanma.

Ve **حَبَش** şeyi **يَحْبشُه** **حَبْشاً** ve **حَبَّشَه** ve **تحَبَّشَه** ve **احْتَبَشه**: onu topladı; **رؤبة** dedi:
أُولاك حَبَّشْتُ لهم تَحْبِيشِي

Ve isim **الحُباشة**’dır.

Ve “Ona **حُباشة** yaptım” demen: Ona bir şey topladım demektir; **التَّحْبيش** de onun gibidir.

Ve **حُباشات العَيْر**: ondan toplanmış olan şey; tekili **حُباشة**’dır.

Ve “Ailesi için **حُباشَةً** **احْتَبش** etti”: onu onlar için topladı.

Ve “Çocuklarım için **حَبَشْت** ve **هَبَشْت**” yani kazandım ve topladım; o, **الحُباشة** ve **الهُباشة**’dır. Ve **رؤبة**’den rivayet etti:
لولا حُباشاتٌ من التَّحْبِيش
لِصِبْية كأَفْرُخ العُشُوش

Ve mecliste insanlardan **حُباشات** ve **هُباشات** vardır; yani tek bir kabileden olmayan insanlar; onlar **الحُباشة** (topluluk)tur. Ve aynı şekilde **الأُحْبوش** ve **الأَحابيش**. Ve “Onun üzerine **تحبَّشوا**”: toplandılar; aynı şekilde “**تَهبَّشوا**”.

Ve “Kavmini **حَبَّش** etti **تحبيشاً**”: yani onları topladı.

Ve **الأَحْبَش**: adamın yemeğini yiyen, sofrasına oturan ve onu süsleyen kimsedir.

Ve **الحَبَشِيّ**: üzümden bir tür. **أَبو حنيفة** dedi: Bize vasfedilmedi.

Ve **الحَبَشِيّ**: arpadan bir tür; başağı iki harftir; o **حَرِش**tir, pürüzlülüğünden dolayı yenmez; fakat yem için elverişlidir.

Ve kartalın adlarından: **الحُباشيَّة** ve **النُّسارِيَّة**; akbabaya benzetilir.

Ve **حَبَشِية**: **يزيدُ بن الطثَرِيّة**’nin kendisiyle konuştuğu bir kadının adıdır.

Ve **حُبَيْش**: bilinen bir kuştur; **الكُمَيت** ve **الكُعَيت** gibi küçültme olarak gelmiştir. Ve **حبيش** (*
“Ve **حبيش**” sözü: **أَمير** ve **زبير** gibidir.): bir isimdir.
