# حبض — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%A8%D8%B6/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AD%D8%A8%D8%B6/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [حبض](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%A8%D8%B6.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: حبض

الحبض، محركة: التحرك  ، يقال: ما به حبض ولا نبض، أي حراك، كما في الصحاح والعباب، وزاد في اللسان: لا يستعمل إلا في الجحد. قال أبو عمرو: الحبض:  الصوت، و  النبض:  اضطراب العرق  ، كذا هو نص أبي عمرو، ونقله الجوهري. وقال الأصمعي: لا أدري ما الحبض، كما في الصحاح أيضا. ويقال: هو  أشد من النبض  . وقد حبض العرق يحبض حبضا، وكذلك حبض القلب، إذا ضرب ضربانا شديدا. وأصابت القوم داهية من حبض الدهر، أي من ضربانه. عن ابن دريد: الحبض:  القوة  ، قال تقول العرب: ما به حبض ولا نبض، يريدون: ما به قوة. قال غيره: الحبض:  بقية الحياة. وحبض  الرجل  يحبض  ، من حد ضرب:  مات  ، عن اللحياني. حبض  بالوتر كضرب، وسمع: أنبض  ، وذلك أن تمد الوتر ثم ترسله فيقع على عجس القوس. حبض  السهم حبضا  بالفتح  وحبضا  ، محركة:  وقع بين يدي الرامي ولم يستقم  ، وهو من حد ضرب وسمع أيضا، كما صرح به في العباب واللسان. وفاته من مصادره: حبوضا، قال الجوهري: وهو خلاف الصارد. وقال الليث: حبض السهم، إذا ما وقع بالرمية وقعا غير شديد، وأنشد لرؤبة:
  والنبل تهوي خطأ وحبضا قال الأزهري: وما ذكره الليث من أن الحابض الذي يقع بالرمية وقعا غير شديد، ليس بصواب. حبض ماء الركية  يحبض  حبوضا: نقص  وانحدر. ظاهر سياقه أنه من حد نصر، وقد صرح الصاغاني في العباب أنه من حد ضرب وسمع.  والحبض  ، بالفتح:  الصوت الضعيف  ، عن ابن عباد، قلت: وهو مأخوذ من حبض السهم، إذا وقع بين يديه لضعفه. الحباض،  كغراب: الضعف  عن ابن دريد. يقال:  حبض حقه يحبض حبوضا: بطل  وذهب، مأخوذ من حبض ماء الركية.  وأحبضته  : أبطلته. حبض  الغلام  ، إذا  ظن به خير فأخلف  ، فهو حابض قال:
  وإنا لقوالون للخصم أنصتواإذا حبض الكعبي إلا التكعبا يقول: إذا لم يكن عنده شيء غير أن يقول: أنا من بني كعب. حبض  القوم  يحبضون حبوضا:  نقضوا  . قال الليث:  القلب يحبض حبضا  أي  يضرب ضربا  شديدا  ثم يسكن  ، وكذلك العرق يحبض ثم يسكن. المحبض،  كمنبر: عود يشتار به العسل  ، كما في الصحاح،  أو يطرد به الدبر  ، بفتح فسكون، والجمع محابض، قال ابن مقبل يصف نحلا:
  كأن أصواتها من حيث تسمعهاصوت المحابض ينزعن المحارينا المحارين: ما تساقط من الدبر في العسل فمات فيه. وقال الشنفرى وأشبع الكسر فولد ياء:
  أو الخشرم المبثوث حثحث دبره                      محابيض أرساهن شار معسل

  أراد بالشاري الشائر، فقلبه. المحبض:  المندف  ، نقله الجوهري عن أبي الغوث، والجمع أيضا محابض.  وحبوضة: كسبوحة: قرية  قريبة من  شبام  وتريم، من أعمال حضرموت. حبيض،  كأمير: جبل قرب معدن بني سليم  ، نقله الصاغاني: قلت: هو يمنة الحاج إلى مكة شرفها الله تعالى.  وأحبض: سعى  ، عن ابن الأعرابي. أحبض  السهم ضد أصرد  ، نقله الجوهري. وفي الأساس: يقال: أنبض فأحبض. قال أبو عمرو. أحبض  الركية  إحباضا:  كدها فلم يترك فيها ماء  . قال: والإحباط: أن يذهب ماؤها فلا يعود كما كان قال: وسألت الحصيبي عنه فقال: هما بمعنى واحد.  وحبض الله تعالى عنه عحبيضا  ، أي سبخ عنه و  خفف  كما في العباب والنوادر. ومما يستدرك عليه: حبض الدهر، بالتحريك: ضربانه، عن الليث. والمحابض: أوتار العود، عن أبي عمرو، وبه فسر قول ابن مقبل:
  فضلى تنازعها المحابض رجعها                      حذاء لا قطع ولا مصـحـال ورجل حابض وحباض: ممسك لما في يديه بخيل. وحبض لنا بشيء، أي أعطانا.

### Türkçe

**الحبض**, harekeli: hareket etmek; denir ki: “Onda ne **حبض** vardır ne **نبض**”, yani hareket; **الصحاح** ve **العباب**’da olduğu gibi. **اللسان**’da artırdı: ancak inkârda kullanılır. Ebû Amr dedi: **الحبض**: ses; **النبض**: damar(ın) çalkalanması; işte bu Ebû Amr’ın nassıdır; el-Cevherî onu nakletti. el-Asma‘î dedi: **الحبض**’ın ne olduğunu bilmiyorum; yine **الصحاح**’ta olduğu gibi. Ve denir ki: o, **النبض**’dan daha şiddetlidir. Ve damar **حبض** etti, **يحبض** **حبضا**; aynı şekilde kalp **حبض** etti; şiddetli bir çarpışla çarptığı zaman. Ve kavme, **حبض الدهر**’den bir musibet isabet etti; yani onun çarpışından. İbn Düreyd’den: **الحبض**: **القوة**; dedi: Araplar der: “Onda ne **حبض** vardır ne **نبض**”; isterler: onda kuvvet yoktur. Başkası dedi: **الحبض**: hayatın kalıntısı. Ve **حبض** **الرجل** **يحبض**; **ضرب** babından: öldü; el-Lihyânî’den. **حبض** tel ile, **ضرب** gibi; ve işitildi: **أنبض**; bu, teli uzatıp sonra salıvermen, böylece yayın **عجس**’ına düşmesidir. Ok **حبض** etti, **حبضا** (fetha ile) ve **حبضا**, harekeli: atıcının önüne düştü ve doğrulmadı; ve o, **ضرب** babındandır ve **سمع** babından da işitilmiştir; **العباب** ve **اللسان**’da açıkça belirttiği gibi. Kaynaklarından düşen: **حبوضا**. el-Cevherî dedi: o, **الصارد**’ın zıddıdır. el-Leys dedi: ok **حبض** eder; yani atışta şiddetli olmayan bir düşüşle düştüğü zaman. Ru’be’den şu beyit getirildi:
  والنبل تهوي خطأ وحبضا
el-Ezherî dedi: el-Leys’in, **الحابض**’ın atışta şiddetli olmayan bir düşüşle düşen olduğu şeklinde zikrettiği şey doğru değildir. Kuyu suyu **حبض** eder, **يحبض** **حبوضا**: azaldı ve indi. Siyakının zahiri, onun **نصر** babından olduğudur; fakat es-Sâgânî **العباب**’da onun **ضرب** babından ve **سمع** babından olduğunu açıkça belirtti. Ve **الحبض**, fetha ile: zayıf ses; İbn Abbâd’dan. Dedim: o, ok **حبض** ettiğinde, zayıflığından dolayı önüne düştüğü vakitten alınmıştır. **الحباض**, **غراب** gibi: zayıflık; İbn Düreyd’den. Denir ki: hakkı **حبض** etti, **يحبض** **حبوضا**: bâtıl oldu ve gitti; kuyu suyunun **حبض** etmesinden alınmıştır. Ve **أحبضته**: onu bâtıl kıldım. Oğlan **حبض** etti; kendisinden hayır zannedildi de sonra boşa çıkardı; o, **حابض**’dır. Dedi ki:
  وإنا لقوالون للخصم أنصتوا
  إذا حبض الكعبي إلا التكعبا
Der ki: yanında, “Ben **بني كعب**’danım” demekten başka bir şey olmadığı zaman. Kavim **حبض** etti, **يحبضون** **حبوضا**: bozdular. el-Leys dedi: kalp **يحبض** **حبضا**; yani şiddetli bir çarpışla çarpar, sonra sakinleşir; aynı şekilde damar **يحبض** eder sonra sakinleşir. **المحبض**, **منبر** gibi: balın onunla çıkarıldığı bir çubuk; **الصحاح**’ta olduğu gibi; yahut onunla **الدبر** kovalanır; fetha ile sonra sükûn ile; çoğulu **محابض**. İbn Mukbil, arıyı vasfederek dedi:
  كأن أصواتها من حيث تسمعها
  صوت المحابض ينزعن المحارينا
**المحارين**: balda **الدبر**’den dökülüp de içinde ölen şey. eş-Şenferâ dedi ve kesreyi uzatıp bir **ياء** doğurdu:
  أو الخشرم المبثوث حثحث دبره
  محابيض أرساهن شار معسل

**الشاري** ile **الشائر**’i kastetti; onu ters çevirdi. **المحبض**: **المندف**; el-Cevherî, Ebû’l-Gavs’tan nakletti; çoğulu da **محابض**. Ve **حبوضة**, **سبوحة** gibi: **شبام** ve **تريم**’e yakın bir köy; Hadramut amellerindendir. **حبيض**, **أمير** gibi: Benî Süleym madeninin yakınında bir dağ; es-Sâgânî nakletti. Dedim: o, Allah Teâlâ onu şereflendirsin, Mekke’ye giden hacının sağ tarafındadır. Ve **أحبض**: koştu; İbnü’l-A‘râbî’den. Ok **أحبض** etti: **أصرد**’ın zıddı; el-Cevherî nakletti. Ve **الأساس**’ta: denir ki: **أنبض** etti de **أحبض** etti. Ebû Amr dedi. Kuyu **أحبض** etti, **إحباضا**: onu yordu da içinde su bırakmadı. Dedi: ve **الإحباط**: suyunun gitmesi ve olduğu gibi geri dönmemesidir. Dedi: el-Hasîbî’ye onu sordum, o da dedi ki: ikisi bir mânâdadır. Ve Allah Teâlâ ondan **حبض** etti, **عحبيضا**; yani ondan gevşetti ve hafifletti; **العباب** ve **النوادر**’de olduğu gibi. Ve ona istidrâk edilenlerdendir: **حبض الدهر**, harekeli: onun çarpışları; el-Leys’ten. Ve **المحابض**: udun telleri; Ebû Amr’dan; ve onunla İbn Mukbil’in sözü tefsir edildi:
  فضلى تنازعها المحابض رجعها
  حذاء لا قطع ولا مصـحـال
Ve **رجل حابض** ve **حباض**: elindekini tutan, cimri. Ve “Bize bir şeyle **حبض** etti”; yani bize verdi.
