# حبط (ح-ب-ط) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%A8%D8%B7
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AD%D8%A8%D8%B7

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

Habte suyu kurumuş kuyu demektir

- Harfler: ح - ب - ط
- Kur'an'da: 16 geçiş · 16 ayet · 9 sîga
- 13 sözlük

## Sîgalar (9)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [حَبِطَتْ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%A8%D8%B7/siga/%D8%AD%D9%8E%D8%A8%D9%90%D8%B7%D9%8E%D8%AA%D9%92.md) | فَعِلَتْ | Boşa gitti | 6 | 6 | [2:217](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%A8%D8%B7/ayet/2:217.md) |
| [فَأَحْبَطَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%A8%D8%B7/siga/%D9%81%D9%8E%D8%A3%D9%8E%D8%AD%D9%92%D8%A8%D9%8E%D8%B7%D9%8E.md) | فَأَفْعَلَ | Sonra boşa çıkardı | 3 | 3 | [33:19](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%A8%D8%B7/ayet/33:19.md) |
| [تَحْبَطَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%A8%D8%B7/siga/%D8%AA%D9%8E%D8%AD%D9%92%D8%A8%D9%8E%D8%B7%D9%8E.md) | تَفْعَلَ | Boşa gider | 1 | 1 | [49:2](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%A8%D8%B7/ayet/49:2.md) |
| [حَبِطَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%A8%D8%B7/siga/%D8%AD%D9%8E%D8%A8%D9%90%D8%B7%D9%8E.md) | فَعِلَ | Boşa gitti | 1 | 1 | [5:5](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%A8%D8%B7/ayet/5:5.md) |
| [فَحَبِطَتْ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%A8%D8%B7/siga/%D9%81%D9%8E%D8%AD%D9%8E%D8%A8%D9%90%D8%B7%D9%8E%D8%AA%D9%92.md) | فَفَعِلَتْ | Sonra boşa gitti | 1 | 1 | [18:105](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%A8%D8%B7/ayet/18:105.md) |
| [لَحَبِطَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%A8%D8%B7/siga/%D9%84%D9%8E%D8%AD%D9%8E%D8%A8%D9%90%D8%B7%D9%8E.md) | لَفَعِلَ | Öyleyse işe yaramadı | 1 | 1 | [6:88](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%A8%D8%B7/ayet/6:88.md) |
| [لَيَحْبَطَنَّ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%A8%D8%B7/siga/%D9%84%D9%8E%D9%8A%D9%8E%D8%AD%D9%92%D8%A8%D9%8E%D8%B7%D9%8E%D9%86%D9%8E%D9%91.md) | لَيَفْعَلَنَّ | Kesinlikle boşa gidecek | 1 | 1 | [39:65](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%A8%D8%B7/ayet/39:65.md) |
| [وَحَبِطَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%A8%D8%B7/siga/%D9%88%D9%8E%D8%AD%D9%8E%D8%A8%D9%90%D8%B7%D9%8E.md) | وَفَعِلَ | Ve boşa gitti | 1 | 1 | [11:16](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%A8%D8%B7/ayet/11:16.md) |
| [وَسَيُحْبِطُ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%A8%D8%B7/siga/%D9%88%D9%8E%D8%B3%D9%8E%D9%8A%D9%8F%D8%AD%D9%92%D8%A8%D9%90%D8%B7%D9%8F.md) | وَسَيُفْعِلُ | Ve boşa çıkaracak | 1 | 1 | [47:32](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%A8%D8%B7/ayet/47:32.md) |

## Mücavir kökler — 99 mücavir (131 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [عمل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%85%D9%84.md) — 16 ortak ayet · G² 97 · Amele iş yapmaya alıştırılmış deve veya öküz demektir
2. [خسر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B3%D8%B1.md) — 4 ortak ayet · G² 20 · Husrin : “Hasre" harap olmuş yer demektir
3. [أخر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AE%D8%B1.md) — 6 ortak ayet · G² 19 · Uhur ense demektir
4. [سلق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%84%D9%82.md) — 1 ortak ayet · G² 12 · Dilde çıkan sivilcedir
5. [خدن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%AF%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 9 · Gizli dost demektir
6. [كره](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%B1%D9%87.md) — 2 ortak ayet · G² 9 · Hoşlanmadı
7. [دنو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%86%D9%88.md) — 3 ortak ayet · G² 8 · Dünya : “Dena” kelimesi ecveften nakısa dönüşmüştür
8. [صدد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%AF%D8%AF.md) — 2 ortak ayet · G² 8 · Alıkoyarlar
9. [شرك](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%B1%D9%83.md) — 3 ortak ayet · G² 8 · Tasma kayış demektir
10. [كفر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%81%D8%B1.md) — 5 ortak ayet · G² 8 · Hufre, çukur demektir
11. [سخط](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AE%D8%B7.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Sekete çöküntü demektir
12. [سفح](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%81%D8%AD.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Sefih : “Sefh” dağ eteği demektir
13. [شحح](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%AD%D8%AD.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Rutubetli kav, çakıldığı zaman ateş almayan kav demektir
14. [صوت](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%88%D8%AA.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Çomaktır
15. [نور](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%88%D8%B1.md) — 3 ortak ayet · G² 7 · Ateş demektir
16. [خوض](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%88%D8%B6.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Havz (hı) : Havuz demektir
17. [سجد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AC%D8%AF.md) — 2 ortak ayet · G² 6 · Sacid, meyvesinin bolluğundan dolayı dalları veya gövdesi…
18. [خلد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%84%D8%AF.md) — 2 ortak ayet · G² 6 · Huld : Parçalanmayan sert kaya demektir
19. [كون](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%88%D9%86.md) — 7 ortak ayet · G² 5 · Kevn, tepe demektir
20. [زول](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%88%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · “Zeval” öğle vaktinde güneşin en yüksekte olduğu yer…
21. [حصن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B5%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Hasen (ha, sad) : Kale duvarı demektir
22. [جهر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%87%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Kuru halde olan bir toprağın yağmur aldıktan sonra yeşerip…
23. [شهر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%87%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Kamer gökteki ayın kütlesi demektir
24. [قبل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%A8%D9%84.md) — 3 ortak ayet · G² 4 · Önce
25. [صنع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%86%D8%B9.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · İmal ederler
26. [حدد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%AF%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Hadid demir demektir
27. [وزن](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B2%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Terazi demektir
28. [عمر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%85%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · “U’mare” katlı bina demektir
29. [لقي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D9%82%D9%8A.md) — 2 ortak ayet · G² 4 · “Lekat” iki yerleşik bölge arasındaki buluşma yerinin adıdır
30. [لسن](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D8%B3%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Dil demektir
31. [شقق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%82%D9%82.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Şıkk, kopmuş parça demektir
32. [موت](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%88%D8%AA.md) — 2 ortak ayet · G² 4 · Kış uykusundan uyanmış yılana hayy, kış uykusundaki yılana…
33. [غشو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D8%B4%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Örter
34. [رفع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%81%D8%B9.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Raf’, üzerine bir şeylerin konduğu yer, raftır
35. [قسم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B3%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Kasem sad ile gövdesi kopmuş ağacın yerinde duran köküdür
36. [سبل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%A8%D9%84.md) — 2 ortak ayet · G² 3 · Biribirini kesen yoldur
37. [بطل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B7%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Batn ve zehr sırt ve karın (daha çok hayvanlar için)…
38. [جهد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%87%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Cehd düz, sert yer demektir
39. [قوي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%88%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Kuvvet
40. [شعر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%B9%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Şuurunda olurlar
41. [يسر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%8A%D8%B3%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · “Yüsr” sol kol; “u’sr”, yanın ayna dönüşmesi ile solak…
42. [طعم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D8%B9%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Yiyecek demektir
43. [فوق](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%88%D9%82.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Üst
44. [أله](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%84%D9%87.md) — 8 ortak ayet · G² 3 · Lah bir şeyi kapatmak için üstüne örtülen örtü demektir
45. [حلل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%84%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Helva olgunlaşmış tatlı meyve ve ya bunlardan yapılmış…
46. [صبح](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%A8%D8%AD.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Tan demektir
47. [طيب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%8A%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · İyi
48. [دور](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%88%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Dar : Etrafı çevrili yer demektir
49. [ذهب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%87%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Zihbe, ara ara yağan yağmur, gidip gelen yağış demektir
50. [أمن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%85%D9%86.md) — 4 ortak ayet · G² 2 · Mena kapıları karşı karşıya olan evlerin ara yeridir
51. [ردد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AF%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · “Ridde” devenin memesinden doğumdan önce gelen süttür
52. [فتن](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AA%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Fitne, Madeni curuftan temizlemek için eritmek demektir
53. [عين](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%8A%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Ayn göz, “evya” göze demektir
54. [يمن](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%8A%D9%85%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Sağ yandır
55. [رضي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%B6%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Radiy : Rda (re,dat,ayn) memede biberon, süt
56. [متع](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%AA%D8%B9.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Mut’a, üzerine ev eşyasını konduğu yüksekçe yer; sonra…
57. [ضرر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D8%B1%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · “Darir” zor, bulanık gören kişi demektir
58. [وحي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%AD%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · İşaretleşmek için yakılan ateştir
59. [حرم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B1%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Hiram keçe demektir
60. [هدي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%AF%D9%8A.md) — 2 ortak ayet · G² 2 · “Hediye”, insanların görüşmeden evvel görüşmek isteklerini…

Devamı (JSON): https://lisan.digital/api/roots/%D8%AD%D8%A8%D8%B7/neighbours?offset=60&limit=50

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | حبط |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [بطل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B7%D9%84.md), [خسر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B3%D8%B1.md), [فسد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B3%D8%AF.md) |
| Zıt Kök | [نجح](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%AC%D8%AD.md) |
| Çekirdek Özet 1 | Canlının zararlı ot yiyerek karnının şişmesi, sindiremeyip içten çürümesi ve helak olması |
| Çekirdek Özet 2 | Yapılan eylemlerin görünüşte var ve dolgun olmasına rağmen özden bozulup tüm değer ve semeresini yitirerek sıfırlanması |
| Çekirdek Özet 3 | Şirk, nifak, riya ve nankörlük gibi temel ifsat edici amillerin amellerin geçerliliğini ve getirisini kökten iptal etmesi |
| Kritik Hata Riski | Kökün yalnızca basit bir «yok olma» veya «boşa çıkma» sanılması; oysa dıştan semereli ve kabarık görünen amelin içten çürüyüp failini helake sürüklemesi boyutunun gözden kaçırılması |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| حب | Kuşatma, tutma, içine alma, biriktirme ve bağlama; [حبب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%A8%D8%A8.md), [حبس](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%A8%D8%B3.md), [حبك](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%A8%D9%83.md), [حبل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%A8%D9%84.md) köklerinde olduğu gibi bir unsuru sınırlandırma veya bünyede toplama | ط | Bünyede toplanan ve biriken şeyin dışarı atılamayıp şişkinlik, gerilim, baskı ve ardından içten çöküş ile ifsat doğurması |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ح | Çit, duvar | Çevirme, içeride tutma, sınırlama ve tecrit etme |
| ب | Ev, çadır | İç, bünye, kapalı hazne veya barınma alanı |
| ط | Sepet, çark | Kuşatma, sarma, dairesel baskı ve dışa doğru şişme |
| حبط | Bünyede kuşatılıp hapsolan şeyin şişkinlik oluşturarak içeriden patlaması | Sınırlandırılmış bir bünyeye kontrolsüzce dolan veya orada sıkışıp kalan şeyin içten içe şişkinlik yaratarak yapıyı çökertmesi ve tüm birikimi hükümsüz kılması |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Otlayan hayvanın (özellikle deve ve davarın) ilkbaharda taze veya zararlı otları aşırı yiyerek karnının gazla şişmesi, bağırsaklarının kilitlenmesi ve bu şişkinlik sebebiyle telef olması; ayrıca derideki yaranın iyileşmeyip kabuk altında cerahat bağlayarak bozulması |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Erken dönem bedevi Araplar arasında hayvanın zararlı ottan şişip çatlaması durumunu ifade eden kullanımlar yaygındır; nitekim Temîm kabilesine mensup Hâris b. Amr’ın bir yolculukta bu illete yakalanması üzerine kavmine el-Habitât adı verilmiştir |
| Erken Arapça kullanım | Erken dönem hadis rivayetinde kök doğrudan fiziksel çekirdeğiyle yer almaktadır: «Şüphesiz baharın bitirdiği öyle şeyler vardır ki ya aşırı şişkinlikten (habatan) öldürür yahut ölüme yaklaştırır» |

Kaynak: Kitābü’l-ʿAyn, Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab ve erken hadis külliyatı.

### Sami etimolojik katman

Arapça حبط kökü, Sami dillerinde özellikle bünyede tutulan veya sindirilemeyen şeyin içeride kalarak ifsat doğurması, bozulması ve değerini yitirmesi semantik alanıyla ilişkilidir. Fonetik ve semantik açıdan Batı Sami dillerindeki köklerle karşılaştırıldığında, İbranice ve Aramice/Süryanice katmanda doğrudan h-b-t dizilişinden ziyade, vurma, yere serme veya hükümsüz kılma bildiren h-b-t / h-b-t kökleri fonetik örtüşmeler gösterir. Ancak Arapça kökteki temel somutlaşma, hayvancılık kültürünün bir yansıması olarak midenin şişmesi ve hazımsızlıkla canlının zayi olması şeklinde özgül bir biyolojik mecaz üzerinden derinleşmiştir. Bu somut çekirdek, zamanla amelin içerikten yoksun kalarak şişkin bir vehim üretmesi ve neticede failini mahvetmesi şeklinde soyutlaşmıştır.

Güven: Güçlü

Kaynak: Brown-Driver-Briggs, Payne Smith, Maqāyīs al-Lugha.

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | Hayvan karnının gazla şişmesi ve helak olması | Somut biyolojik rahatsızlıktan amelin manevi olarak boşa çıkıp sahibine zarar vermesi mecazına geçiş | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | Vurma, düşürme, boşa çıkarma veya yere serme | Kuzeybatı Sami dillerinde hükümsüz kalma veya düşürülme eksenli yakın anlam alanları | Muhtemel |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Afro-Asyatik katmanda güvenilir ve açık bir dış bağ tespit edilememiştir | Veri bulunamadı |

Kaynak: Lisān al-ʿArab, Maqāyīs al-Lugha, BDB.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| حبط | Anlamlı | Karnın şişmesi, amelin boşa gitmesi | Doyumsuzluk veya zararlı besinle şişip telef olma, amelin değerini tamamen yitirmesi | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| [حطب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B7%D8%A8.md) | Anlamlı | Odun toplamak, yakacak hazırlamak | Kuru odun devşirmek; mecazen insanlar arasında söz taşıyıp fitneyi alevlendirmek | Kur'an'da geçer |
| بحط | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Kur'an'da geçmez; sözlüklerde mühmel kabul edilir |
| [بطح](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B7%D8%AD.md) | Anlamlı | Yere sermek, düzlemek, yaymak | Bir şeyi yüzükoyun yere yatırmak; suyun yayıldığı geniş çakıllı vadi yatağı | Kur'an'da geçmez; Arapçada müsta'meldir |
| [طحب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D8%AD%D8%A8.md) | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Kur'an'da geçmez; sözlüklerde mühmel kabul edilir |
| [طبح](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D8%A8%D8%AD.md) | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Kur'an'da geçmez; sözlüklerde mühmel kabul edilir |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| حبط | Merkez | İptal olma, boşa çıkma | Dıştan var ve dolgun görünen amelin içten ifsatla büsbütün değerini yitirmesi | Failin kendi tutumu sebebiyle amelin tüm getirisinin sıfırlanması |
| [بطل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B7%D9%84.md) | Komşu | Hükümsüzlük, asılsızlık | Bir şeyin özü itibarıyla geçersiz, temelsiz ve gerçek dışı olması | Varlığı hakikat temeline dayanmayan şeyin doğrudan yokluğu |
| [خسر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B3%D8%B1.md) | Komşu | Ziyan, eksilme | Yatırılan sermayenin veya amelin kâr getirmeyip zararla sonuçlanması | Sermayenin tamamen veya kısmen erimesi |
| [فسد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B3%D8%AF.md) | Komşu | Bozulma, çürüme | Bir şeyin dengeli ve yararlı yapısının bozularak işe yaramaz hale gelmesi | Amelin sıhhat şartlarının sakatlanması |
| [نجح](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%AC%D8%AD.md) | Zıt | Başarı, hedefe ulaşma | Bir amelin amaçlanan neticeyi eksiksiz vermesi ve semere doğurması | Çabanın boşa gitmeyip kurtuluş ve kazanç getirmesi |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | حبط | بطلان العمل وهلاكه | Amelin değerini yitirerek sahibine fayda vermemesi ve helake sebep olması | Kesin |
| Latince | Frustrari, irritum fieri | Boşa çıkmak, hükümsüzleşmek | Amacına ulaşamama ve sonucun iptal edilmesini karşılar; biyolojik şişme mecazını taşımaz | Güçlü |
| İngilizce | To come to naught, to be annulled, to miscarry | Boşa gitmek, hükümsüz kalmak, heba olmak | Eylemin neticesiz kalmasını ve geçersiz kılınmasını karşılar; amelin dış görünüşteki aldatıcı çokluğunu tam yansıtmaz | Güçlü |
| Almanca | Zunichtewerden, fehlschlagen, erlöschen | Boşa çıkmak, hükümsüz kalmak | Çabanın boşa gitmesi ve etkisini tamamen kaybetmesi yönünü karşılar | Güçlü |
| Fransızca | Être réduit à néant, être annulé | Sıfırlanmak, hükümsüz sayılmak | Sonucun tamamen ortadan kalkması ve yok sayılması anlamını verir | Güçlü |

Kaynak: Oxford English Dictionary, Lewis & Short Latin Dictionary, Lane's Lexicon.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| Küfür ve irtidad ile amellerin iptali | Dinden dönme veya inkâr sebebiyle geçmiş tüm amellerin dünyada ve ahirette silinmesi | Mürtedlerin ve kâfirlerin akıbeti bağlamında; Bakara [2:217](https://lisan.digital/tr/ayet/2:217.md), Âl-i İmrân [3:22](https://lisan.digital/tr/ayet/3:22.md), Mâide [5:5](https://lisan.digital/tr/ayet/5:5.md) |
| Şirk ile amellerin yok oluşu | Tevhid inancından sapmanın peygamberler dahi olsa tüm amelleri sıfırlaması | Tevhid ilkesinin kesinliği bağlamında; En'âm [6:88](https://lisan.digital/tr/ayet/6:88.md), Zümer [39:65](https://lisan.digital/tr/ayet/39:65.md) |
| İkiyüzlülük (nifak) ve cihattan kaçınma | Kalpteki hastalık ve itaatsizlik sebebiyle yapılan işlerin boşa çıkarılması | Münafıkların psikolojisi ve tavırları bağlamında; Tevbe [9:69](https://lisan.digital/tr/ayet/9:69.md), Ahzâb [33:19](https://lisan.digital/tr/ayet/33:19.md), Muhammed [47:9](https://lisan.digital/tr/ayet/47:9.md) |
| Peygamber'e karşı saygısızlık ve edep ihlali | Farkında olmadan amellerin tüm sevabını alıp götüren davranış kusurları | Toplumsal terbiye ve peygambere saygı bağlamında; Hucurât [49:2](https://lisan.digital/tr/ayet/49:2.md) |
| Dünyevileşme ve hakikati inkâr | Ahirete inanmadan sırf dünya menfaati için yapılan iyi işlerin ahirette hiçbir karşılık bulamaması | İnkârcıların çabalarının aldanışı bağlamında; Hûd [11:16](https://lisan.digital/tr/ayet/11:16.md), Kehf [18:105](https://lisan.digital/tr/ayet/18:105.md) |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | İhbât ve tekfîr meselesi | Büyük günahların veya irtidadın geçmiş salih amelleri tamamen yok edip etmeyeceği; Mu'tezile ile Ehl-i Sünnet arasındaki amel-iman dengesi tartışması | Amelin varlık ve sevap değerinin günah sebebiyle ontolojik ve ahlaki olarak sıfırlanması |
| Fıkıh | İbadetlerin butlanı ve iadesi | İrtidad eden kişinin önceki hac, namaz gibi ibadetlerinin dinden döndükten sonra tekrar İslam'a girmesi halinde kaza edilip edilmeyeceği | Şer'î geçerliliğin ve uhrevi zimmetten düşme vasfının kalkması |
| Tefsir | Amellerin boşa çıkma illiyeti | Ayetlerde amelleri habata uğratan şirket, nifak, riya ve Resul'e itaatsizlik gibi kalbî ve amelî illetlerin tahlili | Amelin dış görünüşteki çokluğunun niyet ve iman yokluğuyla bir seraba dönüşmesi |
| Hadis | Aşırı tüketim ve riya tehlikesi | Dünyalıkların zararlı ot gibi insanı şişirip helak etmesi veya gösteriş için yapılan amellerin ahirette sahibinin aleyhine dönmesi | Fazlalık ve şişkinliğin helak edici mahiyeti |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Tevhid ve amellerin kabulü | İhbât (amellerin geçersiz kılınması) | Temel inanç ilkesi bozulduğunda tüm eylemlerin değerini sıfırlama mekanizması | Şirk veya inkâr girdiğinde, ne kadar büyük görünürse görünsün hiçbir amelin ilahi mizanda ağırlık taşımaması | Kesin |
| İlmi | Metodoloji ve epistemoloji | Temel öncülün çökmesi | Yanlış bir aksiyom üzerine kurulu devasa kuramların temel çökünce anlamsızlaşması | Başlangıç varsayımı batıl olduğunda, üzerine inşa edilen bütün çıkarımların ve bilimsel mesainin geçersizleşmesi | Güçlü |
| Siyasi | Meşruiyet ve sadakat | Meşruiyet kaybı ve ihanet | Toplum sözleşmesine veya temel nizama ihanetin önceki tüm hizmetleri hükümsüz kılması | Devlete veya topluma karşı açık bir ihanetin, failin geçmişteki bütün siyasi kazanımlarını ve itibarını tasfiye etmesi | Güçlü |
| İktisadi | Verimlilik ve toksik birikim | Toksik varlık, iflas | Dışarıdan zenginlik gibi görünen aşırı borçlanma veya köpüğün reel üretim olmaması sebebiyle aniden batması | İçsel sermaye ve reel üretimle desteklenmeyen aldatıcı büyümenin sistemi çökertip tüm yatırımları sıfırlaması | Güçlü |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Yutan eleman ile çarpım ($x \times 0 = 0$) veya sistemik patlama (overpressure) | Matematikte diğer çarpanların büyüklüğü ne olursa olsun sıfır çarpanının tüm işlemi sıfırlaması; fizikte ise tahliye edilemeyen iç basıncın kabı patlatarak yapıyı yok etmesi | Kesin |
| Beşeri bilimler | Hukuki butlan ve meşruiyet iptali | Bir sözleşmenin veya kamusal eylemin kurucu unsurundaki fesadın, o ana kadar doğmuş olan bütün hukuki sonuçları geriye dönük olarak geçersiz kılması | Güçlü |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökün yalnızca sıradan bir «başarısızlık», «emeklerin zayi olması» veya «işlerin rast gitmemesi» gibi nötr bir talihsizlik olarak algılanması |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kur'an'da kök, daima failin kendi kalbî ve ahlaki ifsat edici tutumu (şirk, irtidad, nifak, kibr, saygısızlık) sonucu, amelin görünüşte varlığını korumasına rağmen özden çürüyüp failine azap ve hüsran getirecek şekilde sıfırlanmasını anlatır |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | İhbât olgusunu ameli yapanın iradesi dışındaki bir «şanssızlık» gibi görmek; böylece şirk ve nifakın ameli içten kemirip patlatan aktif ve yıkıcı doğasını fark edememek |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın amel-niyet-iman ilişkisine dair ahlaki mimarisini açıklar; amelin niceliğinin değil, tevhid ve ihlas eksenindeki sıhhatinin belirleyici olduğunu, aksi takdirde en büyük amellerin bile birer yanılsamadan ibaret kalacağını gösterir |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Münafıkların tutumlarını deşifre eden surelerde (Tevbe, Ahzâb, Muhammed), şirkin tehlikesini vurgulayan tevhid ayetlerinde ve peygamberi otoriteye karşı takınılması gereken edep kurallarını bildiren ayetlerde (Hucurât) |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Amellerin otomatikman ve salt biçimsel olarak insana kurtuluş sağlayacağı zannını; ayrıca kalpteki şirk veya nankörlük sürerken yapılan iyiliklerin ahirette mutlak bir karşılık bulacağı yanılgısını düzeltir |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Canlının hazmedemediği zararlı otları yiyerek karnının gazla şişmesi, iç baskıyı tahliye edemeyip çatlayarak ölmesi.
- Soyut anlam: Birikmiş amellerin, temel kurucu şart olan tevhid, samimiyet ve meşruiyetten yoksun kalması neticesinde dıştan çok ve gösterişli görünürken içten ifsat olup tüm değerini kaybetmesi ve failini hüsrana uğratması.
- Sistematik karşılık: Devasa bir girdiler kümesinin, kurucu bir negatif çarpan veya yutan eleman ile temasa geçtiğinde sıfırlanması; meşruiyetini yitiren sistemin kendi hacmi altında ezilerek çökmesi.
- LaTeX modeli: $$V = \left( \sum_{i=1}^{n} A_i \right) \times \prod_{j=1}^{m} (1 - C_j)$$
- LaTeX açıklaması: Formülde $V$ amellerin nihai geçerli değerini ve uhrevi semeresini, $A_i$ kişinin gerçekleştirdiği görünür amelleri temsil eder. Parantez içindeki ameller toplamı ne kadar büyük olursa olsun, $C_j$ ile sembolize edilen ifsat edici amillerden (şirk, irtidad, nifak, riya gibi ameli habata uğratan unsurlar) herhangi birinin devreye girmesi ($C_j = 1$) durumunda, $(1 - C_j)$ çarpanı sıfır değerini alır ve tüm ameller toplamını yutarak $V = 0$ sonucunu doğurur; amelin dışsal büyüklüğü sonucu değiştiremez.

## Geçtiği ayetler (16 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AD%D8%A8%D8%B7/occurrences?meal=IK

### [Bakara 2:217](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%A8%D8%B7/ayet/2:217.md) — حَبِطَتْ

يَسْأَلُونَكَ عَنِ الشَّهْرِ الْحَرَامِ قِتَالٍ فِيهِ قُلْ قِتَالٌ فِيهِ كَبِيرٌ وَصَدٌّ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ وَكُفْرٌ بِهِ وَالْمَسْجِدِ الْحَرَامِ وَإِخْرَاجُ أَهْلِهِ مِنْهُ أَكْبَرُ عِنْدَ اللَّهِ وَالْفِتْنَةُ أَكْبَرُ مِنَ الْقَتْلِ وَلَا يَزَالُونَ يُقَاتِلُونَكُمْ حَتَّى يَرُدُّوكُمْ عَنْ دِينِكُمْ إِنِ اسْتَطَاعُوا وَمَنْ يَرْتَدِدْ مِنْكُمْ عَنْ دِينِهِ فَيَمُتْ وَهُوَ كَافِرٌ فَأُولَئِكَ حَبِطَتْ أَعْمَالُهُمْ فِي الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ وَأُولَئِكَ أَصْحَابُ النَّارِ هُمْ فِيهَا خَالِدُونَ

Meal (IK): Sana haram aydan ve onda savaştan soruyorlar. De ki: O ayda savaşmak; büyük bir günahtır. Fakat insanları Allah yolundan alıkoymak ve O’nu inkar etmek, Mescid-i Haram’a gitmelerine engel olmak, onun ehlini oradan çıkarmak Allah katında daha büyük günahtır. Fitne, katilden de beterdir. Kafirlerin güçleri yetse, sizi dininizden döndürünceye kadar sizinle savaşa devam ederler. Sizden her kim dininden dönerde kafir olarak ölürse; onların yaptığı ameller dünyada da, ahirette de boşa gitmiştir. Ve onlar, cehennem ehlidirler. Orada temelli kalacaklardır.

### [Ali İmran 3:22](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%A8%D8%B7/ayet/3:22.md) — حَبِطَتْ

أُولَئِكَ الَّذِينَ حَبِطَتْ أَعْمَالُهُمْ فِي الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ وَمَا لَهُمْ مِنْ نَاصِرِينَ

Meal (IK): İşte bunlar, o kimselerdir ki; dünya ve ahirette amelleri boşa gitmiştir. Ve onların hiç yardımcıları yoktur.

### [Maide 5:5](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%A8%D8%B7/ayet/5:5.md) — حَبِطَ

الْيَوْمَ أُحِلَّ لَكُمُ الطَّيِّبَاتُ وَطَعَامُ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ حِلٌّ لَكُمْ وَطَعَامُكُمْ حِلٌّ لَهُمْ وَالْمُحْصَنَاتُ مِنَ الْمُؤْمِنَاتِ وَالْمُحْصَنَاتُ مِنَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ مِنْ قَبْلِكُمْ إِذَا آتَيْتُمُوهُنَّ أُجُورَهُنَّ مُحْصِنِينَ غَيْرَ مُسَافِحِينَ وَلَا مُتَّخِذِي أَخْدَانٍ وَمَنْ يَكْفُرْ بِالْإِيمَانِ فَقَدْ حَبِطَ عَمَلُهُ وَهُوَ فِي الْآخِرَةِ مِنَ الْخَاسِرِينَ

Meal (IK): Bugün, size, iyi ve temiz olanlar helal kılındı. Kitab verilmiş olanların yemeği size helaldir, sizin yemeğiniz de onlara helaldir. Mü’min kadınlardan iffetli olanlar ve sizden önce kitab verilenlerdenb iffetli kadınlar, zina etmeksizin, gizli dost tutmaksızın ve mehirlerini verdiğinizde size helaldir. Kim de imanı inkar ederse; yaptıkları boşa gitmiştir ve o, ahirette hüsrana uğrayanlardandır.

### [Maide 5:53](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%A8%D8%B7/ayet/5:53.md) — حَبِطَتْ

وَيَقُولُ الَّذِينَ آمَنُوا أَهَؤُلَاءِ الَّذِينَ أَقْسَمُوا بِاللَّهِ جَهْدَ أَيْمَانِهِمْ إِنَّهُمْ لَمَعَكُمْ حَبِطَتْ أَعْمَالُهُمْ فَأَصْبَحُوا خَاسِرِينَ

Meal (IK): Aman edenler derler ki: Sizinle beraber olduklarına bütün güçleriyle Allah’a yemin edenler bunlar mıdır? Amelleri boşa gitmiş ve hüsrana uğrayanlardan olmuşlardır.

### [En'am 6:88](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%A8%D8%B7/ayet/6:88.md) — لَحَبِطَ

ذَلِكَ هُدَى اللَّهِ يَهْدِي بِهِ مَنْ يَشَاءُ مِنْ عِبَادِهِ وَلَوْ أَشْرَكُوا لَحَبِطَ عَنْهُمْ مَا كَانُوا يَعْمَلُونَ

Meal (IK): İşte bu; Allah’ın, hidayetidir ki kullarından dilediğini onunla hidayete erdirir. Eğer onlar da şirk koşsalardı yapageldikleri şeyler boşa çıkardı.

### [Araf 7:147](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%A8%D8%B7/ayet/7:147.md) — حَبِطَتْ

وَالَّذِينَ كَذَّبُوا بِآيَاتِنَا وَلِقَاءِ الْآخِرَةِ حَبِطَتْ أَعْمَالُهُمْ هَلْ يُجْزَوْنَ إِلَّا مَا كَانُوا يَعْمَلُونَ

Meal (IK): Ayetlerimizi ve ahirete kavuşmayı yalanlayanların işledikleri boşa gitmiştir. Onlar; işlediklerinden başka bir şeyle mi cezalandırılacaklardı?

### [Tevbe 9:17](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%A8%D8%B7/ayet/9:17.md) — حَبِطَتْ

مَا كَانَ لِلْمُشْرِكِينَ أَنْ يَعْمُرُوا مَسَاجِدَ اللَّهِ شَاهِدِينَ عَلَى أَنْفُسِهِمْ بِالْكُفْرِ أُولَئِكَ حَبِطَتْ أَعْمَالُهُمْ وَفِي النَّارِ هُمْ خَالِدُونَ

Meal (IK): Müşriklerin, kendi küfürlerine kendileri şahid iken; Allah’ın mescidlerini tamir etme hakları yoktur. İşte onların bütün yaptıkları boşa gitmiştir. Ve onlar, ateşte ebedi kalıcıdırlar.

### [Tevbe 9:69](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%A8%D8%B7/ayet/9:69.md) — حَبِطَتْ

كَالَّذِينَ مِنْ قَبْلِكُمْ كَانُوا أَشَدَّ مِنْكُمْ قُوَّةً وَأَكْثَرَ أَمْوَالًا وَأَوْلَادًا فَاسْتَمْتَعُوا بِخَلَاقِهِمْ فَاسْتَمْتَعْتُمْ بِخَلَاقِكُمْ كَمَا اسْتَمْتَعَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِكُمْ بِخَلَاقِهِمْ وَخُضْتُمْ كَالَّذِي خَاضُوا أُولَئِكَ حَبِطَتْ أَعْمَالُهُمْ فِي الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ وَأُولَئِكَ هُمُ الْخَاسِرُونَ

Meal (IK): Sizden öncekiler gibi. Onlar kuvvet bakımından sizden daha yaman, mallar ve çocuklar bakımından çoktular. Onlar hisselerince bundan faydalandılar. Sizden öncekiler hisselerince faydalandıkları gibi, siz de hissenizce ondan faydalandınız ve onların daldığı gibi siz de daldınız. İşte onların yaptıkları dünyada da, ahirette de boşa gitmiştir. Ve onlar, hüsrana uğrayanların kendileridir.

### [Hud 11:16](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%A8%D8%B7/ayet/11:16.md) — وَحَبِطَ

أُولَئِكَ الَّذِينَ لَيْسَ لَهُمْ فِي الْآخِرَةِ إِلَّا النَّارُ وَحَبِطَ مَا صَنَعُوا فِيهَا وَبَاطِلٌ مَا كَانُوا يَعْمَلُونَ

Meal (IK): Onlar, öyle kimselerdir ki; ahirette kendilerine ateşten başka bir şey yoktur. İşledikleri ameller boşa gitmiştir. Yapageldikleri zaten batıldır.

### [Kehf 18:105](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%A8%D8%B7/ayet/18:105.md) — فَحَبِطَتْ

أُولَئِكَ الَّذِينَ كَفَرُوا بِآيَاتِ رَبِّهِمْ وَلِقَائِهِ فَحَبِطَتْ أَعْمَالُهُمْ فَلَا نُقِيمُ لَهُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ وَزْنًا

Meal (IK): İşte onlar, Rabblarının ayetlerini ve O’na kavuşmayı inkar edenlerdir. Bunun için yaptıkları boşa gitmiştir. Kıyamet günü Biz, onlara değer vermeyeceğiz.

### [Ahzab 33:19](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%A8%D8%B7/ayet/33:19.md) — فَأَحْبَطَ

أَشِحَّةً عَلَيْكُمْ فَإِذَا جَاءَ الْخَوْفُ رَأَيْتَهُمْ يَنْظُرُونَ إِلَيْكَ تَدُورُ أَعْيُنُهُمْ كَالَّذِي يُغْشَى عَلَيْهِ مِنَ الْمَوْتِ فَإِذَا ذَهَبَ الْخَوْفُ سَلَقُوكُمْ بِأَلْسِنَةٍ حِدَادٍ أَشِحَّةً عَلَى الْخَيْرِ أُولَئِكَ لَمْ يُؤْمِنُوا فَأَحْبَطَ اللَّهُ أَعْمَالَهُمْ وَكَانَ ذَلِكَ عَلَى اللَّهِ يَسِيرًا

Meal (IK): Size karşı cimridirler. Korku geldiği zaman, görürsün ki onlar üstüne ölüm baygınlığı çökmüş gibi gözleri dönerek sana bakarlar. Korku gidince de iyiliğinizi çekemeyerek, sivri dilleriyle sizi incitirler. İşte onlar, inanmamışlardır. Bunun için de Allah yaptıklarını boşa çıkarmıştır. Bu, Allah için pek kolaydır.

### [Zümer 39:65](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%A8%D8%B7/ayet/39:65.md) — لَيَحْبَطَنَّ

وَلَقَدْ أُوحِيَ إِلَيْكَ وَإِلَى الَّذِينَ مِنْ قَبْلِكَ لَئِنْ أَشْرَكْتَ لَيَحْبَطَنَّ عَمَلُكَ وَلَتَكُونَنَّ مِنَ الْخَاسِرِينَ

Meal (IK): Andolsun; sana da, senden öncekilere de vahyolunmuştur ki: Eğer Allah’a ortak koşarsan, şüphesiz amellerin boşa gider ve muhakkak hüsrana uğrayanlardan olursun.

### [Muhammed 47:9](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%A8%D8%B7/ayet/47:9.md) — فَأَحْبَطَ

ذَلِكَ بِأَنَّهُمْ كَرِهُوا مَا أَنْزَلَ اللَّهُ فَأَحْبَطَ أَعْمَالَهُمْ

Meal (IK): İşte böyle. Çünkü onlar, Allah’ın indirdiğini çirkin görmüşlerdir. O da onların amellerini boşa çıkarmıştır.

### [Muhammed 47:28](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%A8%D8%B7/ayet/47:28.md) — فَأَحْبَطَ

ذَلِكَ بِأَنَّهُمُ اتَّبَعُوا مَا أَسْخَطَ اللَّهَ وَكَرِهُوا رِضْوَانَهُ فَأَحْبَطَ أَعْمَالَهُمْ

Meal (IK): İşte böyle. Çünkü onlar, gerçekten Allah’ı gazaplandıran şeye uydular ve O’nu hoşnud edecek şeyleri çirkin karşıladılar. Bunun için O da onların amellerini boşa çıkardı.

### [Muhammed 47:32](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%A8%D8%B7/ayet/47:32.md) — وَسَيُحْبِطُ

إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا وَصَدُّوا عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ وَشَاقُّوا الرَّسُولَ مِنْ بَعْدِ مَا تَبَيَّنَ لَهُمُ الْهُدَى لَنْ يَضُرُّوا اللَّهَ شَيْئًا وَسَيُحْبِطُ أَعْمَالَهُمْ

Meal (IK): Muhakkak ki küfredip de Allah yolundan alıkoyanlar ve kendilerine hidayet belli olduktan sonra peygamberlere karşı gelenler; Allah’a hiç bir zarar veremeyeceklerdir. O; bunların amellerini hep boşa çıkaracaktır.

### [Hucurat 49:2](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%A8%D8%B7/ayet/49:2.md) — تَحْبَطَ

يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَرْفَعُوا أَصْوَاتَكُمْ فَوْقَ صَوْتِ النَّبِيِّ وَلَا تَجْهَرُوا لَهُ بِالْقَوْلِ كَجَهْرِ بَعْضِكُمْ لِبَعْضٍ أَنْ تَحْبَطَ أَعْمَالُكُمْ وَأَنْتُمْ لَا تَشْعُرُونَ

Meal (IK): Ey iman edenler; seslerinizi peygamberin sesinden yüksek çıkarmayın. Birbirinize bağırdığınız gibi peygambere bağırmayın. Yoksa siz farkına varmadan amelleriniz boşa gider.

## Sözlükler (13)

### ★ Akevler Sözlüğü

Habte suyu kurumuş kuyu demektir.
Habt (ha,tı), “Hibte” suyu çekilmiş kuyu, kör kuyu demektir.

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%A8%D8%B7/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الحاء والطاء والباء معهما
ح ط ب، ح ب ط، ب ط ح مستعملات
حطب:
الحَطَب معروف، حَطَبَ يَحطِب حَطْباً وحَطَباً. والمخفَّف مصدر، والمثَّقَل اسم.
وحطَبْتُ القوم إذا احتَطَبتَ لهم، قال:
وهل أحطِبَنَّ القوم وهي عَرِيَّةٌ
ويقال للمُخلِّط في كلامه وأمره: حاطبُ لَيْلٍ، مَثَلاً له لأنّه لا يَتَفَقّد كلامَه كحاطب اللَّيل لا يُبصر ما يجمع في حَبْله من رديء وجيّد.
وحَطَب فلان بفُلان إذا سَعَى به. والحَطَب في القرآن النَّميمة، ويقال: هو الشَّوك كانت تَحمله فتلقيه على طريق رسول الله - صلى الله عليه وآله وسلم-.
ويقال للشديد الهزال حَطِبٌ.
حبط:
الحَبَط: وَجَع يأخُذُ البعيرَ في بَطْنه من كَلأَ يَسْتَوْبِلُه، يقال: حَبِطَتِ الإبِل تحبَط حَبَطاً. وحَبِطَ عَمَلُه: فَسَدَ، وأحبَطَه صاحبُه، واللهُ مُحْبِطٌ عَمَلَ من أشرَكَ.
والحَبِطات: حيٌّ من تميم.
بطح:
بَطَحْتُه فانبَطَحَ. والبَطْحاء: مَسيل فيه دُقاق الحَصَى، فإنْ عَرُضَ واتَّسَعَ سُمِّيَ أبطَح.
والبَطيحة: ماء مستنقِع بينَ واسِطٍ والبصرة، لا يُرَى طَرَفاه من سَعَته، وهو مَغيض دجلةَ والفُرات، وكذلك مَغايض ما بين البصرة والأهواز، والطَّفُ: ساحل البَطيحة.
وتَبَطَّحَ السَّيْل أي: سالَ سَيْلاً عريضاً، قال ذو الرمة:
ولا زالَ من نَوْء السِّماكِ عليكُما		ونَوْءِ الثُرَيّا، وابِلٌ مُتَـبَـطِّـحُ
وقال الراجز:
إذا تَبَطَّحْنَ على المحامِلِ		تَبَطُّحَ البَطِّ بشَطِّ الساحِلِ
والبَطْحاءُ والأبْطَحُ ومنِىً من الأبْطح. ويقال: بين قَرْية كذا وقَرْية كذا بطحة بعيدة.

##### Türkçe

باب **الحاء** ve **الطاء** ve **الباء** onlarla birlikte
**ح ط ب**، **ح ب ط**، **ب ط ح** kullanımdadırlar

**حطب**:
**الحَطَب** bilinir; **حَطَبَ** **يَحطِب** **حَطْباً** ve **حَطَباً**. Hafifletilmiş olan masdardır, ağırlaştırılmış olan isimdir.
**وحطَبْتُ** kavmi, onlar için odun topladığın zaman (denir); dedi ki:
وهل أحطِبَنَّ القوم وهي عَرِيَّةٌ
Sözünde ve işinde karıştıran kimseye: **حاطبُ لَيْلٍ** (denir), ona bir mesel olarak; çünkü o, sözünü teftiş etmez; gece odun toplayan gibi, ipinde topladığı şeyin kötüsünü ve iyisini görmez.
Falan, falan hakkında **حَطَب** etti; onunla (aleyhine) koştuğu zaman (denir). Kur’ân’da **الحَطَب** koğuculuktur; ve denir ki: o, diken idi; onu taşırdı da Resûlullah’ın yoluna atardı -Allah’ın salâtı ve âli üzerine olsun-.
Şiddetli zayıflığa uğramış olana **حَطِبٌ** denir.

**حبط**:
**الحَبَط**: deveye karnında, kendisine dokunan bir ottan gelen bir ağrıdır; denir ki: **حَبِطَتِ الإبِل** **تحبَط** **حَبَطاً**. Ve **حَبِطَ عَمَلُه**: bozuldu; ve sahibi onu **أحبَطَه**; ve Allah, şirk koşanın amelini **مُحْبِطٌ**dur.
**والحَبِطات**: Temîm’den bir oymaktır.

**بطح**:
Onu **بَطَحْتُه** de o da **فانبَطَحَ**. Ve **البَطْحاء**: içinde küçük çakıl bulunan bir akıntı yatağıdır; eğer enlemesine olup genişlerse **أبطَح** diye adlandırılır.
Ve **البَطيحة**: Vâsıt ile Basra arasında birikmiş sudur; genişliğinden iki ucu görülmez; o, Dicle ve Fırat’ın çekildiği yerdir; Basra ile Ahvaz arasındaki çekilme yerleri de böyledir; ve **الطَّفُ**: **البَطيحة**’nin kıyısıdır.
Ve **تَبَطَّحَ السَّيْل** yani: geniş bir akışla aktı; Zû’r-Rumme dedi ki:
ولا زالَ من نَوْء السِّماكِ عليكُما		ونَوْءِ الثُرَيّا، وابِلٌ مُتَـبَـطِّـحُ
Ve recez söyleyen dedi ki:
إذا تَبَطَّحْنَ على المحامِلِ		تَبَطُّحَ البَطِّ بشَطِّ الساحِلِ
Ve **البَطْحاءُ** ve **الأبْطَحُ**; ve Minâ, **الأبْطح**’tandır. Ve denir ki: filan köy ile filan köy arasında uzak bir **بطحة** vardır.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%A8%D8%B7/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

حَبِطَ عملُهُ حَبْطاً بالتسكين، وحُبوطاً: بطَلَ ثوابه. وأَحْبَطَهُ الله تعالى. والإحْباطُ: أن يذْهبَ ماءُ الرَكِيَّةِ فلا يعودَ كما كان. ويقال أيضاً: حَبِطَ الجُرحُ حَبَطاً بالتحريك، يعودَ كما كان. ويقال أيضاً: حَبِطَ الجُرحُ حَبَطاً بالتحريك، أي عَرِبَ ونُكِسَ. والحَبَطُ أيضاً: أن تأكل الماشيةُ فتُكْثِرَ حتَّى تنتفخ لذلك بطونُها ولا يخرج عنها ما فيها. يقال: حَبِطَتِ الشاةُ بالكسر. وفي الحديث "إنَّ مِمَّا يُنْبِتُ الربيعُ ما يَقتُل حَبَطاً أو يُلِمُّ".

##### Türkçe

**حَبِطَ** onun ameli **حَبْطاً** (sükûn ile) ve **حُبوطاً**: sevabı bâtıl oldu. Ve Allah Teâlâ onu **أَحْبَطَهُ**. Ve **الإحْباطُ**: **الرَكِيَّةِ**’nin suyunun gitmesi, artık olduğu gibi geri dönmemesidir. Ve yine denir: yara **حَبِطَ** **حَبَطاً** (hareke ile), olduğu gibi geri döner. Ve yine denir: yara **حَبِطَ** **حَبَطاً** (hareke ile), yani iltihaplandı ve tersine döndü. Ve **الحَبَطُ** da: davarın yemesi, çoğaltması; bunun için karınlarının şişmesi ve içindekinin ondan çıkmamasıdır. Denir: koyun **حَبِطَتِ** (kesre ile). Ve hadiste: “Şüphesiz baharın bitirdiği şeylerden öylesi vardır ki **حَبَطاً** öldürür yahut (ölüme) yaklaştırır.”

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%A8%D8%B7/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

ح ط ب
حطب ، حبط ، بطح : مستعملة .
حطب : أبو عُبَيد عن الأصمعي : من أمثالهم في الأمر يُبرم ولم يشهده صاحبه قولهم : ( صَفْقَةٌ لم يشهدها حاطب ) . قال : وكان أصله أن بعض آل حاطب باع بيعة غُبِن فيها فقيل ذلك .
قال أبو عُبَيد : وقال أكثم بن صَيْفي : المِكْثَارُ كحاطب ليل .
قال أبو عُبَيد : وإنما شبهه بحاطب الليل : لأنه ربما نهشته الحية ، كذلك المِكثارُ ربما أصابه في إكثاره بعضُ ما يكره ) .
قال الليث : الحَطَب : معروف ، والفعل منه حَطَب يَحْطِب حَطْباً وحَطَباً . المُخفَّفُ مصدر ، وإذا ثُقِّلَ فهو اسم .
واحْتَطَب احْتِطَاباً ، وحَطَبْتُ فُلاَناً إذا احْتَطَبْتَ لَهُ .
وقال ذو الرُّمَّة :
وهَلْ أَحْطِبَنَّ القَوْمَ وهي عَرِيَّةٌ
أُصُولَ أَلاءٍ في ثَرًى عَمِدٍ جَعْدِ
ويقال للمُخَلِّط في كلامه أو أَمْرِه حاطِب ليل ، معناه أنه لا يَتَفَقَّد كلامَه كالحاطب بالليل الذي يحطِبُ كُلَّ رَديء وجَيّد لأنه لا يُبْصِر ما يَجْمَع في حَبْله .
وقال غَيْرُه : شُبِّه الجانِي على نفسه بلسانه بحاطب الليل لأنه إذا حطب لَيْلاً ربما وقَعتْ يَدُه على أَفْعَى فَنَهَشَتْه ، وكذلك الذي لا يَزُمُّ لِسانَه ويَهْجُو الناسَ ويذُمُّهم رُبَّما كان ذلك سَبَباً لِحَتْفه .
وقال الليث : يقال : حَطَبَ فُلاَنٌ بفُلاَن إذا سَعَى به .
وأما قول الله تعالى : ( لَهَبٍ وَامْرَأَتُهُ حَمَّالَةَ الْحَطَبِ ) ( المَسَد : 4 ) فإنه جاء في التفسير أنها أُمّ جَمِيل امرأةُ أبي لَهَب ، وكانتْ تمْشي بالنَّمِيمَةِ ، ومن ذلك قَوْل الشَّاعِر :
من البِيضِ لم تُصْطَدْ على ظَهْرِ لأْمَةٍ
ولَمْ تَمْشِ بَيْنَ الحَيِّ بالحَطَبِ الرَّطْبِ
أي بالنميمة ، وقيل إنها كانت تحمل شَوْك العِضاه فتطرحه في طريق رسول الله ( صلى الله عليه وسلم ) وطريق أصحابه .
وقال ابن شُمَيْل : العِنَبُ كل عام يُقْطَع من أعاليه شَيْءٌ ويُسَمَّى ما يُقْطَع منه الحِطَابُ ، يقال : قد اسْتَحْطَبَ عِنَبُكم فاحْطِبُوه حَطْباً أي اقْطَعوا حَطَبَه .
ويقال للذي يَحْتَطِب الحَطَبَ فيبِيعُه حَطَّاب ، ويقال : جاءَتِ الحَطَّابة .
وقال أبو تراب : سَمِعتُ بعضَهم يقول : احْتَطَبَ عليه في الأمر واحْتَقَبَ بمعنى واحد .
حبط : قال الليث : الحَبَطُ : وَجَعٌ يأخذ البَعِيرَ في بَطْنِه من كلأ يَسْتَوْبِلُه ، يقال : حَبِطَت الإبلُ تَحْبَط حَبَطاً ، قال : وإذا عَمِل الرجلُ عملاً ثم أفسده قيل : حَبِطَ عَمَلُه ، وأَحْبَطه صاحِبُه ، وأَحْبطَ الله أعْمَالَ مَنْ يُشْرِك به .
وقال ابن السكيت : يقال : حَبَطَ عَمَلُه يَحْبُط حَبْطاً وحُبُوطاً بسكون الباء ، وحَبِطَ بطنُه إذا انْتَفَخَ يَحْبَطُ حَبَطاً فهو حَبِطٌ ، ورأيت بخط الأقْرَع في كتاب ابن هانىء : حَبَطَ عَمَلُه يَحْبُط حُبُوطاً وحَبْطاً وهو أصَحّ .
وأمَّا قول النبي ( صلى الله عليه وسلم ) ( وإنَّ مِمَّا يُنبِتُ الربيع ما يقتل حَبَطاً أو يُلِمّ ) فإن أَبَا عُبَيد فَسَّرَ الحَبَط ، وترك من تفسير هذا الحديث أشياء لا يستغني أهل العلم عن معرفتها ، فذكرتُ الحديثَ على وجهه لأفَسِّر منه كلَّ ما يُحتَاج إليه من تفسيره .
حَدّثنا عبد الله بن محمد بن هاجَك قال :
حدثنا علي بن حُجْر ، قال : حدثنا إسماعيل بن إبراهيم عن هشام عن يحيى بن أبي كثير عن هلال بن أبي مَيْمُونةَ عن عَطاءِ بن يَسَار عن أبي سَعِيد الخُدْرِي أنه قال : جلس رسول الله ( صلى الله عليه وسلم ) على المِنْبَر وجَلَسْنا حَوْلَه فقال : ( إني أخاف عليكم بعدي ما يُفْتَح عليكم من زهرة الدنيا وزينتها ) . قال : فقال رجُلٌ : أو يَأْتي الخَيْرُ بالشرِّ يا رسول الله ؟ قال : فسكت عنه رسول الله وَرَأَيْنا أَنّه يُنْزَلُ عليه فأَفَاقَ يمْسَح عنه الرُّحَضاء ، وقال : أَيْنَ هذا السائل وكأنّه حَمِده فقال : إنه لا يأْتي الْخَيْرُ بالشَّرِّ وإن مِمَّا يُنْبِتُ الرَّبِيعُ ما يَقتُل حَبطاً أو يُلِمّ إلا آكِلةَ الْخَضِر ، فإنها أكلت حتى إذا امتلأت خاصِرَتاها استقبلت عَيْنَ الشمس فَثَلَطَتْ وبالَتْ ثم رَتَعَتْ ، وإنَّ هذا المال خَضِرَةٌ حُلْوَة ، ونِعْمَ صاحِبُ المُسْلِم هو لمن أعطى المسكين واليَتِيم وابنَ السبيل أو كما قال رسول الله : ( وإنّه مَنْ يأْخُذْه بغير حَقِّه فهو كالآكل الذي لا يَشبَع ويكون عليه شهيداً يوم القيامة .
قلت : وإنما تَقَصَّيْتُ رِواية هذا الخبر لأنه إذا بُتِر اسْتَغْلَقَ معناه ، وفيه مَثَلان : ضَرَبَ أحدَهما للمُفْرِط في جمع الدنيا ومَنْع ما جَمَع من حَقّه ، والمثل الآخر ضربه للمُقْتَصِد في جمع المال وبذله في حَقّه .
وأما قوله ( صلى الله عليه وسلم ) ( وإنّ مِمَّا يُنْبِتُ الرَّبِيعُ ما يَقْتُل حَبَطاً فهو مَثَلُ الحرِيص المُفْرِط في الجمع والمَنْع وذلك أن الرَّبيع يُنبِت أَحْرارَ العُشْب التي تحْلَوْلِيها الماشِيَة فَتَسْتَكْثِر منها حتى تَنْتَفِخَ بطونها وتَهْلِكُ ، كذلك الذي يجمع الدنيا ويحرص عليها ويَشحُّ على ما جَمَعَ حتى يمنَع ذا الحقِّ حَقّه منها ، يَهلِكُ في الآخرة بدخول النار واستِيجابِ العذاب ) . وأمَّا مَثَلُ المُقْتَصِد المحمود ، فقوله ( صلى الله عليه وسلم ) ( إلا آكِلَة الخَضِر فإنها أكلَتْ حتى إذا امتلأت خواصِرُها استَقْبَلَتْ عينَ الشَّمْس فَثَلَطَتْ وبالَتْ ثم رتَعَت ، وذلك أن الخَضِر ليس من أَحْرار البقول التي تستكثر منها الماشية فتُهْلكُه أكْلاً ولكنه من الجَنْبَة التي ترْعاها بَعدَ هَيْج العُشبِ ويُبْسِه . وأكثرُ ما رأيت العرب يَجعَلون الخضِرَ ما اخضَرَّ من الحَلِيّ الذي لم يَصْفَرّ ، والماشِيَةُ ترتَع منه شَيئاً شَيئاً ولا تستكثر منه فلا تحبَطُ بطونُها عنه ، وقد ذكره طرفَةُ فَبيَّن أنه من نبات الصيف في قوله :
كنَباتِ المخْزِ يمأَدْنَ إذا
أنَبتَ الصَّيفُ عَسَالِيجَ الخَضِر
فالخَضِر من كلأ الصيف ، وليس من أحرار بقول الربيع ، والنَّعَم لا تَسْتَوْبله ولا تحبَط بُوطنها عنه ، وأمَّا الخُضارَة فهي من البقول الشتوية وليست من الْجَنبة فضرب النبي ( صلى الله عليه وسلم ) آكلة الخَضِر مثلاً لمن يَقْتَصِد في أخذ الدنيا وجمعها ولا يسرف في قَمّها والحِرْص عَلَيْها وأنه ينجو من وَبَالِها كما نَجَت آكِلَة الخَضِر ، ألا تَرَاه قال : فإنها إذا أصابت من الخِضِر استقبلت عَيْنَ الشمس فَثَلَطَت وبالت ، وإذا ثَلَطَت فقد ذهب حَبَطُها ، وإنما تَحْبَطُ الماشِيَةُ إذا لم تَثْلِط ولَمْ تَبُلْ وأْتُطِمَت عليها بطونها . وأما قوله ج : ( إن هَذَا
المَالَ خَضِرَةٌ حُلوْة ) فالخَضِرَةُ هاهنا الناعمة الغَضَّةُ ، وحَثَّ على إعطاء المسكين واليتيم منه مع حَلاَوَتِه ورغبته ورغبة الناس فيه لِيَقِيَه الله وَبالَ نَعْمتها في دنياه وآخرته .
وقال الليث : الحَبِطَاتُ : حَيٌّ من تميم ، منهم المِسْوَر بن عَبّادٍ الحَبَطِيّ .
قال أبو عُبَيد : إنما سُمُّوا الحَبطات : لأن أحدهم الحارثَ بن مازن بن عمرو بن تميم الحَبِط كان في سفر فأَصابه مِثْلُ الحَبَط الذي يُصِيبُ المَاشِيَة فَنُسِبُوا إليه ، وقيل : فُلاَنٌ الحَبَطيّ ، قال وإذا نَسَبُوا إلى الحَبِط قالوا حَبَطِيٌّ ، وإلى سَلِمَة قالوا سَلَمِيّ ، وإلى شَقِرَة قالوا شَقَرِيّ ، وذلك أنهم كرهوا كَثْرةَ الكسرات فَفَتَحُوا .
قلت : ولا أرى حَبْطَ العَمَلَ وبُطْلاَنَه مأخوذاً إلا من حبَط البَطْن : لأن صاحب الحَبط يَهْلِك وكذلك عَمَل المُنافق والمُشْرِك يَحْبط غير أنَّهم سكنوا الباء من قولهم : حَبِطَ عملُه يَحْبَطَ حَبْطاً وحركوها من حَبِط بَطْنَه يَحْبَط حَبَطاً ، كذلك أُثْبِتَ لنا عن ابن السِّكِّيت وغَيْرِه .
ويقال : حَبِطَ دَمُ القتيل يَحْبَطُ حَبْطاً إذا هُدِرَ ، وحَبِط مَاءُ البئر حَبْطاً إذا ذَهَب .
وأخبرني أبو بكر بن عثمان عن أبي حاتم عن أبي زيد أنه حكى عن أَعْرَابي قرأ : ( فَقَدْ حَبَطَ عَمَلُه ) بفتح الباء ، وقال : يَحْبُط حُبُوطاً .
قلت : ولم أسمع هذا لغيره ، والقِرَاءةُ : ( فَقَدْ حَبِطَ عَمَلُهُ ) ( المائدة : 5 ) .
ويقال : فَرَسٌ حَبِطُ القُصَيْرَى إذا كان مُنْتَفِخَ الخَاصِرَتَيْن ، ومنه قول الجَعْدي :
فَلِيقُ النَّسَا حَبِطُ المَوْقِفَيْن يَسْتَنُّ كالصَّدَعِ الأشْعَبِ
ولا يقولون حَبِط للفرس حتى يُضِيفُوه إلى القُصَيْرى أو إلى الخاصرة أو إلى الموقف ، لأنَّ حَبَطَه انْتِفاخُ خَوَاصِرِه .
( بطح ) : قال الليث : البَطْحُ من قولك : بَطَحَه على وجهه فانْبَطَح ، قال والبَطْحاءُ : مَسِيلٌ فيه دُقَاقُ الحَصَى ، فإذا اتَّسَع وعَرُض فهو أَبْطَحُ ، وبَطْحَاءُ مَكَّة وأَبْطَحُها .
قال : ومِنًى من الأبْطِح .
وقال ابن الأعرابي : قريش البِطَاح هم الذين ينزلون الشِّعْبَ بين أَخْشَبَيْ مكّة ، وقُريش الظواهر : الذين ينزلون خَارِجَ الشِّعْبِ ، وأكرمهما قُرَيْش البِطَاح .
وتَبَطَّح فلانٌ إذا اسْبَطَرَّ على وجهه مُمْتداً على وجه الأرض ، ومنه قول الراجز :
إذا تَبَطَّحْنَ عَلَى المَحَامِلِ
تَبَطُّحَ البَطِّ بِجَنْبِ الساحِلِ
وفي ( النوادر ) : البُطاحُ : مرض يأخذ من الحُمَّى .
وروى أبو العباس عن ابن الأعرابي أنه قال : البُطَاحِيُّ مأخوذ من البُطَاح ، وهو المرض الشديد .
وبُطَاح : منزل لبني يَرْبُوع وقد ذكره لبيد
فقال :
تَرَبَّعَتِ الأشْرَافَ ثُمَّ تَصَيَّفَت
حِسَاءَ البُطَاحِ وانْتَجَعْنَ السَّلاَئلاَ
والبَطِيحَةُ ما بَيْنَ واسِط والبَصْرَة : ماءٌ مُسْتَنْقِعٌ لا يُرى طرفاه من سعته ، وهو مَغِيضُ مَاء دِجْلَة والفرات ، وكذلك مَغَايض ما بَيْنَ البصرة والأهْوَاز ، والطَّفُّ : ساحِلُ البَطِيحَة وهي البَطَائح .
وتَبَطَّحَ السَّيلُ إذا سَالَ سَيْلاً عريضاً ، وقال ذو الرُّمَّة :
ولا زَالَ من نَوْءِ السِّمَاكِ عَلَيْكُما
ونوءِ الثُّريَّا وَابِلٌ مُتَبَطِّح
وقال أبو سعيد : يقال : هو بَطْحَةُ رَجُل مثل قولك : قامةُ رَجُل .
وقال النضر : الأبْطَحُ : بَطْنُ المَيْثَاء والتَّلْعة والوادي وهو البَطْحَاء ، وهو التراب السهل في بطونها مِمَّا قد جَرَّتْه السيول ، يُقَالُ : أَتَيْنَا أَبْطَحَ الوَادِي فَنِمْنَا عَلَيْه ، وبَطْحَاؤُه مِثْلُه ، وهو تُرَابُه وحَصَاهُ السهل اللَّيِّنُ ، والجميع الأبَاطِحُ لا تنبت شيئاً إنما هي بَطْن المَسيل ، ويقال : قد انْبَطَح الوادي بهذا المكان أي اسْتَوْسَع فيه .
أبو عَمْرو : البَطِحُ : رمل في بطحاء وسُمِّي المكانُ أَبْطَح : لأن الماء يَنْبَطِح فيه أي يَذهبَ يَميناً وشمالاً ، والبَطِحُ بمعنى الأَبْطَح . وقال لبيد :
يَزَعُ الهَيَام عن الثَّرَى ويَمُدُّه
بَطِحٌ يُهايِلُه عَلَى الكُثْبَانِ
حَدَّثَنا أبُو يَزِيد عن عبد الجَبّار عن سفيان عن هشام بن عروة عن أبيه قال : كان عُمَرُ أولَ مَنْ بَطَحَ المَسْجِدَ ، وقال : ابْطَحُوه من الوادي المُبَارك ، وكان النبي ( صلى الله عليه وسلم ) نائماً بالعَقِيقِ فقيل له : إنَّكَ بالوادي المُبَارَك . قوله : بَطَحَ المسجد أي ألْقَى فيه الحَصَى وَوَثَّرَه بِهِ .
قال ابن شُمَيْل : بَطْحَاءُ الوادي وأَبَطَحُه : حَصَاهُ السَّهْلُ اللَّيِّنُ في بَطْن المَسِيل .

##### Türkçe

ح ط ب
**حطب** ، **حبط** ، **بطح** : kullanımdadır.

**حطب** : Ebû Ubeyd, el-Asmaî’den: İşin bağlanıp da sahibinin hazır bulunmadığı hususta onların darbımesellerinden, sözleri: “( **صَفْقَةٌ لم يشهدها حاطب** )”. Dedi: Bunun aslı, **حاطب** ailesinden bazısının, içinde aldatıldığı bir alışveriş satması idi; bunun üzerine bu söylendi.

Ebû Ubeyd dedi: Aksem b. Sayfî dedi: **المِكْثَارُ** gece odun toplayan gibidir.

Ebû Ubeyd dedi: Onu ancak gece odun toplayana benzetti; çünkü belki yılan onu ısırır; aynı şekilde **المِكْثَارُ** da çok konuşmasında belki hoşlanmadığı şeylerden bir kısmı ona isabet eder.

Leys dedi: **الحَطَب**: bilinen (şey)dir; fiil ondan **حَطَب** **يَحْطِب** **حَطْباً** ve **حَطَباً**’dır. Hafifletilmiş olan masdardır; ağırlaştırılırsa isimdir.

Ve **احْتَطَب** **احْتِطَاباً**; ve “**حَطَبْتُ** falancayı” (denir) “sen onun için **احْتَطَبْتَ** ettiğinde”.

Zü’r-Rumme dedi:
وهَلْ أَحْطِبَنَّ القَوْمَ وهي عَرِيَّةٌ
أُصُولَ أَلاءٍ في ثَرًى عَمِدٍ جَعْدِ

Ve sözünde yahut işinde karıştırana “gece odun toplayan” denir; manası: sözünü teftiş etmez; geceleyin odun toplayan gibi ki, ipinde ne topladığını görmediği için her kötü ve iyiyi odun toplar.

Başkası dedi: Kendi aleyhine diliyle cinayet işleyene, gece odun toplayana benzetildi; çünkü o gece odun topladığında belki eli bir engereğe düşer de onu ısırır; aynı şekilde dilini dizginlemeyen, insanları hicveden ve onları yeren kimse, belki bu onun helâkine sebep olur.

Leys dedi: “Falanca, falancayla **حَطَبَ** etti” denir; yani onunla (aleyhine) koşuşturdu.

Yüce Allah’ın sözüne gelince: “( **لَهَبٍ وَامْرَأَتُهُ حَمَّالَةَ الْحَطَبِ** )” ( **المَسَد** : 4), tefsirde geldiğine göre o, Ebû Leheb’in karısı Ümmü Cemîl’dir; ve o, koğuculukla yürürdü. Bundan da şairin sözü:
من البِيضِ لم تُصْطَدْ على ظَهْرِ لأْمَةٍ
ولَمْ تَمْشِ بَيْنَ الحَيِّ بالحَطَبِ الرَّطْبِ
yani koğuculukla. Ve denildi ki: O, **العِضاه** dikenini taşırdı da onu Resûlullah’ın (sallallahu aleyhi ve sellem) yoluna ve ashabının yoluna atardı.

İbn Şümeyl dedi: Üzüm her yıl üstlerinden bir şey kesilir ve kesilene **الحِطَاب** denir. “Üzümünüz **اسْتَحْطَبَ** etti; onu **احْطِبُوه** **حَطْباً**” denir; yani onun **حَطَب**’ını kesin.

Odunu toplayıp satan kimseye **حَطَّاب** denir; ve “**الحَطَّابة** geldi” denir.

Ebû Turâb dedi: Bazılarının şöyle dediğini işittim: “İşte onun aleyhine işte **احْتَطَبَ** etti ve **احْتَقَبَ**” tek bir mana ile.

**حبط** : Leys dedi: **الحَبَط**: deveye karnında, onu ağırlaştırdığı bir ottan isabet eden ağrıdır. “Develer **حَبِطَت** eder, **تَحْبَط** **حَبَطاً**” denir. Dedi: Adam bir iş yapıp sonra onu bozarsa “Ameli **حَبِطَ** etti” denir; ve sahibi onu **أَحْبَطَ** etti; ve Allah, kendisine ortak koşanın amellerini **أَحْبطَ** etti.

İbn es-Sikkît dedi: “Ameli **حَبَطَ** eder, **يَحْبُط** **حَبْطاً** ve **حُبُوطاً** (bâ’nın sükûnu ile)” denir. Ve “karnı **حَبِطَ** etti” (denir) “şiştiğinde”; **يَحْبَطُ** **حَبَطاً**; o da **حَبِطٌ**’tir. Ve İbn Hânî’nin kitabında el-Akra‘ın hattıyla gördüm: “Ameli **حَبَطَ** eder, **يَحْبُط** **حُبُوطاً** ve **حَبْطاً**”; ve bu daha sahihdir.

Nebî’nin (sallallahu aleyhi ve sellem) sözüne gelince: “( **وإنَّ مِمَّا يُنبِتُ الربيع ما يقتل حَبَطاً أو يُلِمّ** )”; Ebû Ubeyd **الحَبَط**’ı tefsir etti; ve bu hadisin tefsirinden, ilim ehlinin bilmekten müstağni olamayacağı şeyler bıraktı. Ben hadisi, ondan tefsirine ihtiyaç duyulan her şeyi tefsir edeyim diye, olduğu vechi üzere zikrettim.

Bize Abdullah b. Muhammed b. Hâcik haber verdi, dedi ki:
Bize Ali b. Hucr haber verdi, dedi ki: Bize İsmâîl b. İbrâhîm, Hişâm’dan, Yahyâ b. Ebî Kesîr’den, Hilâl b. Ebî Meymûne’den, Atâ b. Yesâr’dan, Ebû Saîd el-Hudrî’den haber verdi; o dedi ki: Resûlullah (sallallahu aleyhi ve sellem) minber üzerine oturdu, biz de etrafında oturduk; dedi ki: “( Ben, benden sonra size, dünya çiçeğinden ve ziynetinden size açılacak olandan korkarım )”. Dedi: Bir adam dedi ki: Ey Allah’ın Resûlü, hayır şer ile gelir mi? Dedi: Resûlullah ona karşı sustu; ve biz gördük ki ona vahiy indiriliyor. Sonra kendine geldi, üzerinden teri siliyordu; ve dedi ki: Bu soran nerede? Sanki onu övmüş gibiydi. Dedi ki: “Hayır şer ile gelmez. Ve baharın bitirdiği şeylerden, **حَبَطاً** öldüren yahut (ölüme) yaklaştıran vardır; ancak **آكِلةَ الْخَضِر** müstesna. Çünkü o yedi; nihayet iki böğrü dolunca güneşin gözüne yöneldi; dışkıladı ve idrar yaptı; sonra otladı. Ve şu mal, yumuşak yeşil ve tatlıdır; Müslümanın en iyi arkadaşıdır; miskine, yetime ve yol oğluna verene; yahut Resûlullah’ın dediği gibi. Ve o, onu hakkı olmaksızın alan kimse, doymayan yiyen gibidir; ve kıyamet günü onun aleyhine şahit olur.”

Dedim: Bu haberin rivayetini ancak, kesilip koparıldığında manası kapalılaştığı için, sonuna kadar izledim. Ve onda iki misal vardır: Birini, dünyayı toplamaya aşırı giden ve topladığından hakkını men eden için vurdu; diğer misali de, malı toplamaya iktisat eden ve onu hakkına sarf eden için vurdu.

Ve onun (sallallahu aleyhi ve sellem) sözü: “( Baharın bitirdiği şeylerden, **حَبَطاً** öldüren vardır )” dünyayı toplamaya ve men etmeye aşırı hırslı olanın misalidir. Bu, baharın, hayvanın tatlandığı serbest otları bitirmesidir; hayvan ondan çokça yer; nihayet karınları şişer ve helâk olurlar. Aynı şekilde dünyayı toplayan, ona hırs eden, topladığına cimrilik eden, ondan hak sahibine hakkını vermeyi men eden; âhirette ateşe girmek ve azabı hak etmekle helâk olur.

Övülen iktisat sahibinin misaline gelince, onun (sallallahu aleyhi ve sellem) sözü: “( ancak **آكِلَة الخَضِر**; çünkü o yedi; nihayet böğürleri dolunca güneşin gözüne yöneldi; dışkıladı ve idrar yaptı; sonra otladı )”. Bu, **الخَضِر**’in, hayvanın çokça yiyip helâk olduğu bahar otlarının serbestlerinden olmaması; bilakis otun kabarıp kurumasından sonra otlanan **الجَنْبَة**’den olmasıdır. Arapların çoğunun, **الخضِر**’i, sararmamış süsten yeşermiş olan şey diye kıldıklarını gördüm; hayvan ondan azar azar otlar, ondan çokça yemez; böylece karınları ondan **تحبَطُ** etmez. Tarafe onu zikretti ve onun yaz bitkisinden olduğunu şu sözünde beyan etti:
كنَباتِ المخْزِ يمأَدْنَ إذا
أنَبتَ الصَّيفُ عَسَالِيجَ الخَضِر
Böylece **الخَضِر** yaz otundandır; bahar otlarının serbestlerinden değildir. Davar onu ağırlaştırmaz ve karınları ondan **تحبَط** etmez. **الخُضارَة** ise kış sebzelerindendir ve **الْجَنبة**’den değildir. Nebî (sallallahu aleyhi ve sellem) **آكلة الخَضِر**’i, dünyayı alma ve toplamada iktisat eden, onu yığmada ve ona hırsta israf etmeyen kimseye misal vurdu; ve onun, **آكِلَة الخَضِر**’in kurtulduğu gibi onun vebalinden kurtulacağını (bildirdi). Görmüyor musun, dedi: O, **الخِضِر**’den isabet edince güneşin gözüne yönelir; dışkılar ve idrar yapar. Dışkıladığında **حَبَطُها** gitmiştir. Hayvan ancak dışkılamaz, idrar yapmaz ve karınları üzerine bağlanırsa **تَحْبَطُ** eder.

Ve onun sözü: “( Bu mal, **خَضِرَةٌ حُلوْة**’dir )”; buradaki **الخَضِرَة** yumuşak, taze olandır. Onun tatlılığına, ona rağbetine ve insanların ona rağbetine rağmen, miskine ve yetime ondan vermeye teşvik etti ki Allah, onun nimetinin vebalini dünyasında ve âhiretinde ondan korusun.

Leys dedi: **الحَبِطَاتُ**: Temîm’den bir kabiledir; onlardan el-Misver b. Abbâd el-Habatî vardır.

Ebû Ubeyd dedi: Onlara ancak **الحَبطات** denildi; çünkü onlardan biri olan el-Hâris b. Mâzin b. Amr b. Temîm **الحَبِط** seferde idi; ona, davara isabet eden **الحَبَط** benzeri isabet etti; böylece ona nisbet edildiler. Ve “falanca **الحَبَطيّ**” denildi. Dedi: **الحَبِط**’e nisbet ettiklerinde “**حَبَطِيٌّ**” derler; **سَلِمَة**’ye nisbet ettiklerinde “**سَلَمِيّ**” derler; **شَقِرَة**’ye nisbet ettiklerinde “**شَقَرِيّ**” derler. Bu, çok kesreleri kerih gördükleri için açtıklarındandır.

Dedim: Amelin **حَبْط**’ı ve bâtıl oluşunun, ancak karnın **حبَط** etmesinden alınmış olduğunu görürüm; çünkü **الحَبط** sahibi helâk olur; aynı şekilde münafığın ve müşrikin ameli **يَحْبط** eder. Ancak onlar, “ameli **حَبِطَ** eder, **يَحْبَطَ** **حَبْطاً**” sözünden bâ’yı sakin kıldılar; “karnı **حَبِط** etti, **يَحْبَط** **حَبَطاً**”dan onu harekeli kıldılar. Bu, İbn es-Sikkît ve başkasından bize böyle sabit kılındı.

Ve “öldürülenin kanı **حَبِطَ** eder, **يَحْبَطُ** **حَبْطاً**” denir; yani heder edildiğinde. Ve “kuyunun suyu **حَبِط** **حَبْطاً**” denir; yani gittiğinde.

Ebû Bekir b. Osman bana haber verdi; Ebû Hâtim’den, Ebû Zeyd’den: Bir bedevînin “( **فَقَدْ حَبَطَ عَمَلُه** )” bâ’yı fetha ile okuduğunu nakletti; ve dedi ki: **يَحْبُط** **حُبُوطاً**.

Dedim: Bunu ondan başkasından işitmedim; kıraat: “( **فَقَدْ حَبِطَ عَمَلُهُ** )” ( **المائدة** : 5).

Ve “at, **حَبِطُ القُصَيْرَى**” denir; iki böğrü şişkin olduğunda. Ondan Câ‘dî’nin sözü:
فَلِيقُ النَّسَا حَبِطُ المَوْقِفَيْن يَسْتَنُّ كالصَّدَعِ الأشْعَبِ
Ata, **حَبِط** demezler; ta ki onu **القُصَيْرى**’ya yahut böğre yahut **الموقف**’e izafe edinceye kadar; çünkü onun **حَبَط**’ı, böğürlerinin şişmesidir.

( **بطح** ) : Leys dedi: **البَطْح** senin “onu yüzüstü **بَطَحَه** etti de **انْبَطَح** etti” sözündendir. Dedi: **البَطْحاء**: içinde küçük çakıl bulunan bir sel yatağıdır; genişleyip enine olursa o **أَبْطَحُ**’tır. Ve Mekke’nin **بَطْحَاء**’sı ve onun **أَبْطَحُ**’ı.

Dedi: Ve Minâ, **الأبْطِح**’dendir.

İbnü’l-A‘râbî dedi: Kureyş’in **البِطَاح**’ı, Mekke’nin iki **أَخْشَب**’i arasındaki **الشِّعْب**’e inenlerdir. Ve Kureyş’in **الظواهر**’i, **الشِّعْب**’in dışına inenlerdir. İkisinin en kerîmi Kureyş’in **البِطَاح**’ıdır.

Ve falanca **تَبَطَّح** etti; yani yüzüstü, yer yüzü üzerine uzanmış olarak yayıldığında. Ondan râcizin sözü:
إذا تَبَطَّحْنَ عَلَى المَحَامِلِ
تَبَطُّحَ البَطِّ بِجَنْبِ الساحِلِ

Ve ( **النوادر** )’de: **البُطاحُ**: hummadan (doğan) bir hastalıktır.

Ebû’l-Abbâs, İbnü’l-A‘râbî’den rivayet etti: O dedi ki: **البُطَاحِيُّ** **البُطَاح**’tan alınmıştır; o, şiddetli hastalıktır.

Ve **بُطَاح**: Benî Yerbû‘ için bir menzildir; Lebîd onu zikretti ve dedi ki:
تَرَبَّعَتِ الأشْرَافَ ثُمَّ تَصَيَّفَت
حِسَاءَ البُطَاحِ وانْتَجَعْنَ السَّلاَئلاَ

Ve **البَطِيحَةُ**: Vâsıt ile Basra arasıdır: iki ucu genişliğinden görülmeyen, birikmiş sudur; Dicle ve Fırat suyunun çekildiği yerdir. Basra ile Ahvâz arasındaki çekilme yerleri de böyledir. Ve **الطَّفُّ**: **البَطِيحَة**’nin sahilidir; o da **البَطَائح**’tir.

Ve sel **تَبَطَّحَ** etti; yani geniş bir akışla aktığında. Zü’r-Rumme dedi:
ولا زَالَ من نَوْءِ السِّمَاكِ عَلَيْكُما
ونوءِ الثُّريَّا وَابِلٌ مُتَبَطِّح

Ebû Saîd dedi: “O, bir adamın **بَطْحَة**’sıdır” denir; senin “bir adamın boyu” sözün gibi.

Nadr dedi: **الأبْطَحُ**: **المَيْثَاء**’nın, **التَّلْعة**’nın ve vadinin karnıdır; o da **البَطْحَاء**’dır. O, içlerinde sellerin sürüklediği şeylerden, onların karınlarındaki düz topraktır. “Vadi’nin **أَبْطَح**’ına geldik de onun üzerinde uyuduk” denir. Ve onun **بَطْحَاؤُه** da onun gibidir; o, onun toprağı ve düz, yumuşak çakılıdır. Çoğulu **الأبَاطِحُ**’tır; hiçbir şey bitirmez; ancak sel yatağının karnıdır. Ve “vadi bu yerde **انْبَطَح** etti” denir; yani onda genişledi.

Ebû Amr: **البَطِحُ**: **بطحاء** içinde kumdur. Mekâna **أَبْطَح** adı verildi; çünkü su onda **يَنْبَطِح** eder; yani sağa ve sola gider. Ve **البَطِحُ** mana bakımından **الأَبْطَح** gibidir. Lebîd dedi:
يَزَعُ الهَيَام عن الثَّرَى ويَمُدُّه
بَطِحٌ يُهايِلُه عَلَى الكُثْبَانِ

Bize Ebû Yezîd haber verdi; Abdülcebbâr’dan, Süfyân’dan, Hişâm b. Urve’den, babasından: O dedi ki: Ömer, mescidi **بَطَحَ** eden ilk kimsedir. Ve dedi ki: “Onu, mübarek vadiden **ابْطَحُوه** edin.” Nebî (sallallahu aleyhi ve sellem) Akîk’te uyuyordu; ona denildi ki: “Sen mübarek vadidesin.” Onun sözü: “Mescidi **بَطَحَ** etti” yani içine çakıl attı ve onu onunla döşedi.

İbn Şümeyl dedi: Vadi’nin **بَطْحَاء**’sı ve onun **أَبَطَح**’ı: sel yatağının karnındaki düz, yumuşak çakılıdır.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%A8%D8%B7/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الحاء والباء وما يثلثهما)
  (حبج) الحاء والباء والجيم ليس عندي أصلاً يعوّل عليه ولا يُفَرّع منه، وما أدري ما صحّة قولهم: حَبَجَ العَلَمُ بَدَا، وحَبَجَت النارُ: بدَتْ بَغْتَةً. وحَبِجَت الإبل، إذا أكلت العَرفَج فاشتكت بطونَها، كلُّ ذلك قريبٌ في الضَّعف بعضُه مِن بعض. وأما حَبَجَ بها، فالجيم مبدلةٌ من قاف.
  (حبر) الحاء والباء والراء أصلٌ واحد منقاسٌ مطّرد، وهو الأَثرُ في حُسْنٍ وبَهاء. فالحَبَار: الأثَر. قال الشاعر([1]) يصف فرساً:
ولم يقلِّبْ أرضَها البَيْطارُ *** ولا لِحَبْليه بها حَبَارُ ثم يتشعَّب هذا فيُقال للذي يُكتَب به حِبرٌ، وللذي يَكتُب بالحبر حِبرٌ وحَبرٌ، وهو العالِم، وجمعه أحبار. والحَِبْر: الجمال والبهاء. ويقال ذو حَِبْرٍ وسَِبْرٍ. وفي الحديث: "يخرج من النار رجلٌ قد ذَهب حَِبْرُه وسَِبْرُه". وقال ابن أحمر:
لبِسْنا حِبْرَهْ حتى اقتُضِينا *** لأعمالٍ وآجالٍ قُضِينا([2])  والمُحَبَّر: الشيء المزَيَّن. وكان يقال لطُفيلٍ الغنويِّ محبِّر؛ لأنه كان يحبّر الشعر ويزيِّنه.
  وقد يجيء في غير الحُسْنِ أيضاً قياساً. فيقولون حَبِر الرجلُ، إذا كان بجلده قروحٌ فبرِئتْ وبقيت لها آثار. والحَِبْر([3]): صُفرة تعلُو الأسنان. وثوبٌ حَبِيرٌ من الباب الأول: جديدٌ حَسَن. والحَبْرَةُ: الفرح. قال الله تعالى: ﴿فَهُمْ فِي رَوْضَةٍ يُحْبَرُونَ﴾ [الروم 15]، ويقال قِدْحٌ مُحبَّر، أجيد بَرْيُه. وأرضٌ مِحبارٌ: سريعة النبات. والحَبِير من السحاب: الكثير الماء.
  ومما شذَّ عن الباب قولهم: ما فيه حَبَرْبَرٌ، أي شيءٌ. والحُبَارَى: طائر ويقولون: "مات فلانٌ كَمَدَ الحُبَارَى" وذلك أنها تُلقِي ريشَها مع إلقاء سائر* الطيرِ ريشَه، ويُبطئ نباتُ ريشها. فإذا طار الطير ولم تَقْدِر هي على الطَّيران ماتت كَمَداً. قال:
وزَيدٌ ميِّتٌ كَمَد الحُبارَى *** إذا ظعنت هُنَيْدةُ أو مُلِمُّ([4])  أي مقاربٌ. وقال الراعي في الحُبارى:
حلفتُ لهم لا يحسبون شَتِيمَتِي *** بعَيْنَيْ حُبارَى في حِبالةِ مُعْزِبِ([5])رأتْ رجلاً يسعى إليها فحملقَتْ *** إليه بمَأْقي عينها المتقلِّبِتنوشُ برجليها وقد بَلّ ريشَها *** رَشاشٌ كغِسْلِ الوفرة([6])…  المُعْزِب([7]): الصائد؛ لأنه لا يأوي إلى أهله. وحَمْلقَتْ: قَلَبت حملاقَ عينِها. والمعنى أن شتمكم إيّاي لا يذهب باطلاً، فأكون بمنزلةِ الحبارى التي لا حيلة عندها إذا وقعت في الحِبالة إلا تقليبُ عينها. وهي من أذَلّ الطير. وتنوشُ برجليها: تضربُ بهما. والغِِسْل: الخِطمى. يريد سلحَتْ على ريشها. ومثلُه قول الكُميت:
وَعِيدَ الحُبارَى من بعيدٍ تنفَّشت *** لأزرقَ مَعْلولِ الأظافير بالخَضْبِ([8])  (حبس) الحاء والباء والسين. يقال حَبَسْتُه حَبْساً. والحَبْس: ما وُقِف. يقال أَحْبَسْتُ فرساً في سبيل الله ([9]). والحِبْسُ: مَصنعةٌ للماء، والجمع أحباس.
   (حبش) الحاء والباء والشين كلمةٌ واحدة تدلُّ على التجمُّع. فالأحابيشُ: جماعات يتجمَّعون من قبائلَ شتَّى. قال ابن رَوَاحةَ:
وجئنا إلى موجٍ من البحر زاخرٍ *** أحابِيشَ منهم حاسرٌ ومُقَنَّعُ([10])  (حبص) الحاء والباء والصاد ليس أصلاً. ويزعمون أنّ فيه كلمةً واحدة.
  ذكر ابن دريد([11]): حَبَصَ الفَرَسُ، إذا عدا عدْواً شديداً.
  (حبض) الحاء والباء والضاد أصلان: أحدهما التحرّك، والآخَرَ النقص.
  فالحَبَضُ: التحرُّك، ومنه الحابض، وهو السَّهم الذي يقع بين يدي رامِيهِ، وذلك نقصانه على الغرض([12]). ويقال حَبَضَ ماءُ الرّكِيَّة: نَقَص.
  ويقال من الثاني: أحْبَض فلانٌ بِحقِّي إحباضاً، أي أبطله. وأمَّا المحابض، وهي المَشاوِر: عيدانٌ تُشْتار بها العَسَل([13])، فممكن أن يكون من الأول. قال ابن مُقبِل:
كأنَّ أصواتَها من حيثُ تسمعُها *** صَوْتُ المحابض ينْزعِن المَحارينا([14])
(حبط) الحاء والباء والطاء أصلٌ واحدٌ يدلُّ على بطلانٍ أو ألَمٍ. يقال: أحبط اللهُ عملَ الكافر، أي أبطله.
  وأمّا الألَم فالحَبَط: أن تأكل الدَّابةُ حَتَّى تُنْفَخ لذلك بطنُها. قال رسول الله صلى الله عليه وآله وسلم: "إنّ مما يُنبِت الرَّبيعُ ما يقتُل حَبَطاً أو يُلِمّ".
  وسُمِّي الحارثُ الحَبَِطَ([15]) لأنّه كان في سفرٍ؛ فأصابه مثلُ هذا. وهم هؤلاء الذين يُسَمَّوْن الحَبِطَاتِ من تميم.
  ومما يقرب من هذا الباب حَبِطَ الجِلدُ، إذا كانت به جراحٌ فَبَرَأت وبقيتْ بها آثارٌ.
  (حبق) الحاء والباء والقاف ليس عندي بأصلٍ يُؤخَذُ به ولا معنى له. لكنهم يقولون حبَّق متاعَه، إذا جمعه. ولا أدري كيف صحَّتُه.
  (حبك) الحاء والباء والكاف أصل منقاسٌ مطّرِد؛ وهو إحكام الشَّيء في امتدادٍ واطِّراد. يقال بعيرٌ مَحْبُوكُ القَرَى، أي قويُّه. ومن الاحتباك الاحتباء، وهو شد الإزار؛ وهو قياس الباب.
  وحُبُك السماء في قوله تعالى: ﴿وَالسَّمَاءِ ذَاتِ الْحُبُكِ﴾ [الذاريات 7]، فقال قومٌ: ذاتِ الخَلْق الحَسن المُحْكَم. وقال آخرون: الحُبُك الطرائق، الواحدة حَبِيكة. ويراد بالطّرائِق طرائِق النُّجوم.
  ويقال كساءٌ مُحَبَّكٌ، أي مخطَّط.
  (حبل) الحاء والباء واللام أصلٌ واحدٌ يدلُّ على امتداد الشيء. ثمّ يحمل عليه، ومَرْجِع الفروع مرجعٌ واحد. فالحبل الرَّسَن، معروف، والجمع حِبال. والحبل: حبل العاتق. والحَبل: القطعة من الرّمل يستطيل.
  والمحمول عليه الحَبْل، وهو العهد. قال الأعشى:
وإذا تُجَوِّزها حبالُ قبيلةٍ *** *أخذت من الأخرى إليك حبالَها([16])  ويريد الأمانَ وعُهودَ الخََُِفارة. يريد أنّه يُخفَر من قبيلةٍ حتّى يصل إلى قبيلةٍ أخرى، فتخفر هذه حتّى تبلغ. والحِبالة: حِبالة الصائد. ويقال احتَبَلَ الصّيدَ، إذا صادَهُ بالحبالة. قال الكميت:
ولا تجعلوني في رجائِيَ وُدَّكُمْ *** كَراجٍ على بيض الأنوق احتبالَها([17])  لا تجعلوني كَمنْ رجا مَن لا يكون؛ لأنّ الرخَمَة لا يُوصَل إليها، فمَنْ رجا أن يَصِيدَها على بيضها فقد رجا ما لا يكون.
  وأمّا قول لبيد:
ولقد أغْدُو وما يُعْدِمُني *** صاحبٌ غَيْرُ طويلِ المحْتَبَلْ([18])  فإنّه يريد بمحتَبَلِهِ أرساغَه، لأنّ الحبلَ يكون فيها إذا شُكِلَ.
  ويقال للواقف مكانَه لا يفرّ. "حَبِيلُ بَرَاحٍ"، كأنّه محبولٌ، أي قد شُدّ بالحِبال. وزعم ناسٌ أنّ الأسدَ يقال له حَبِيلُ بَرَاحٍ.
  ومن المشتق من هذا الأصلِ الحِبْل، بكسر الحاء، وهي الداهية. قال:
فلا تَعْجَلِي يا عَزَّ أنْ تتفهَّمِي *** بنُصْحٍ أتَى الواشونَ أم بِحُبولِ([19])  ووجْهُهُ عندي أنّ الإنسان إذا دُهِي فكأنّه قد حُبِل، أي وقع في الحِبالة، كالصَّيد الذي يُحبَل. وليس هذا ببعيدٍ.
  ومن الباب الحَبَل، وهو الحَمْل، وذلك أن الأيّام تَمْتَدُّ به. وأمّا الكَرْم فيقال له حَبْلة وحَبَلَة، وهو من الباب، لأنه في نباتِهِ كالأرشية. وأما الحُبْلَة فثمر العِضاه. وقال سعد بن أبي وقّاص: "كنا نَغزُو مع النبيِّ صلى الله عليه وآله وسلم وما لنا طعامٌ إلاّ الحُبْلَة وورق السَّمُر". وفيما أحسب أنّ الحُبْلَة، وهي حَلْي يُجعَل في القلائد، من هذا، ولعلَّه مشبَّه بثمرِهِ. قال:
ويَزِينها في النَّحر حَلْيٌ واضِحٌ *** وقلائدٌ من حُبْلَةٍ وسُلوسِ([20])  (حبن) الحاء والباء والنون أصلٌ واحدٌ، فيه كلمتان محمولةٌ إحداهما على الأخرى. فالحِبْن كالدُّمَّل في الجَسد، ويقال بل الرّجُل الأحْبَن الذي به السِّقْي([21]). والكلمة الأُخْرى أمُّ حُبَيْن، وهي دابّة قدرُ كفِّ الإنسان.
  (حبو) الحاء والباء والحرف المعتل أصلٌ واحد، وهو القُرْب والدنُوّ؛ وكل دانٍ حابٍ. وبه سُمِّي حَبِيُّ السَّحاب، لدنُوِّه من الأفق. ومن الباب حبَوْتُ الرّجلَ، إذا أعطيتَه حُبْوة وحِبْوة، والاسم الحِباء. وهذا لا يكون إلا للتألُّف والتقريب. ومنه احتَبَى الرّجُل، إذا جَمَع ظَهْرَه وساقَيه بثوبٍ، وهي الحِبوة والحُبْوة أيضاً، لغتانِ. والحابي: السهم الذي يزحَفُ إلى الهَدَف. والعرب تقول: حبَوْت للخَمْسِينَ، إذا دنوتَ لها. وذكر الأصمعيُّ كلمةً لعلها تبعُد في الظاهر من هذا الأصل قليلاً، وليست في التحقيق بعيدة قال: فلان يَحْبُو ما حَوْلَه، أي يحميه ويَمنعُه. قال ابنُ أحمر:
وراحَتِ الشَّوْلُ ولم يَحْبُها *** فَحْلٌ ولم يَعْتَسَّ فيها مُدِرّْ([22])  ويقال، وهو القياس المطَّرِد، إنّ الحِبَى مقصور مكسور الحاء: خاصّةُ المَلِك، وجمعه أحْبَاء. وقال بعضهم: بل الواحد حَبَأٌ مهموز مقصور. وسمي بذلك لقُربه ودُنُوِّه. فلم يُخْلِفْ من الباب شيءٌ. والله أعلم.
---------------------------------------------------------------ـ
([1]) الأولى أن يقول "الراجز"، وهو حميد الأرقط، كما في اللسان (حبر). وانظر ما سيأتي في "قلب".
([2]) البيت في المجمل واللسان (حبر).
([3]) يقال بالفتح والكسر وبكسرتين.
([4]) لأبي الأسود الديلي كما في الحيوان (5: 445). وانظر الأغاني (11: 117) واللسان
(5: 232).
([5]) في الأصل: "المغرب"، والسباق يقتضي ما أثبت.
([6]) كذا ورد البيت منقوصاً.
([7]) في الأصل: "المغرب"، تحريف.
([8]) البيت في الحيوان (5: 452).
([9]) يقال حبسه وأحبسه وحبسه بالتشديد، اللسان والقاموس.
([10]) البيت في المجمل (حبش).
([11]) الجمهرة (1: 223).
([12]) كذا. ولها وجه.
([13]) في اللسان: "والعرب تذكر العسل وتؤنثه. وتذكيره لغة معروفة والتأنيث أكثر".
([14]) البيت في اللسان (حبض، حرن)، وسبق عجزه في (حرن).
([15]) هو الحارث بن مازن بن مالك بن عمرو بن تميم. انظر اللسان (9: 141) حيث تجد مع هذا قولاً آخر في الحبطات.
([16]) ديوان الأعشى 24 والمجمل واللسان (جعل).
([17]) في الأصل: "ولا تحبكوني"، صوابه في الحيوان (7: 20) ونهاية الأرب (10: 208).
([18]) ديوان لبيد 14 طبع 1881 واللسان (حبل). وأعدمني الشيء: لم أجده.
([19]) البيت لكثير، كما في المجمل واللسان (حبل).
([20]) البيت لعبد الله بن سليم الغامدي، كما في اللسان (سلس، حبل)، وانظر المفضليات (1: 114). وفي الأصل: "ويزينه"، صوابه من المجمل واللسان. وعجزه في (سلس).
([21]) السقي، بالفتح والكسر: ماء أصفر يقع في البطن.
([22]) لم يعتس فيها مدر: أي لم يطف فيها حالب يحلبها. وفي الأصل: "ولم يغلس"، صوابه في المجمل واللسان (حبا).
ـ

##### Türkçe

(حâ ve bâ ve bunların üçüncülendiği şeyler bâbı)
  (حبج) **الحاء** ve **الباء** ve **الجيم** bende, kendisine dayanılacak bir asıl değildir ve ondan dallandırma yapılmaz; “**حَبَجَ العَلَمُ**: göründü” ve “**حَبَجَت النارُ**: ansızın göründü” sözlerinin sıhhatini bilmiyorum. Ve “**حَبِجَت الإبل**”, **العَرفَج**’i yediği zaman ve karınları ağrıdığı zaman (denir); bütün bunlar zayıflıkta birbirine yakındır, bazısı bazısından (yakındır). “**حَبَجَ بها**”ya gelince, **الجيم** **قاف**’tan bedeldir.
  (حبر) **الحاء** ve **الباء** ve **الراء** ölçülü, düzenli tek bir asıldır; o da güzellik ve parlaklık içinde izdir. Şu hâlde **الحَبَار**: izdir. Şair([1]) bir atı vasfederek dedi:
ولم يقلِّبْ أرضَها البَيْطارُ *** ولا لِحَبْليه بها حَبَارُ
  Sonra bu dallanır; böylece, kendisiyle yazılan şeye **حِبر** denir; mürekkeple yazan kimseye **حِبر** ve **حَبر** denir; o âlimdir; çoğulu **أحبار**’dır. Ve **الحِبْر**: güzellik ve parlaklıktır. “**ذو حِبْرٍ وسِبْرٍ**” denir. Hadiste: “Ateşten bir adam çıkar; **حِبْرُه** ve **سِبْرُه** gitmiştir.” Ve İbn Ahmer dedi:
لبِسْنا حِبْرَهْ حتى اقتُضِينا *** لأعمالٍ وآجالٍ قُضِينا([2])
  Ve **المُحَبَّر**: süslenmiş şeydir. Ve Tufeyl el-Ganevî’ye **محبِّر** denirdi; çünkü şiiri **يحبّر** eder ve onu süslerdi.
  Ve kıyas yoluyla güzellik dışında da gelebilir. Böylece “**حَبِر الرجلُ**”, derisinde yaralar olduğu, sonra iyileştiği ve onlara izler kaldığı zaman (denir). Ve **الحِبْر**([3]): dişlerin üzerine çıkan sarılıktır. Ve birinci bâbdan **ثوبٌ حَبِيرٌ**: yeni, güzel (elbise). Ve **الحَبْرَةُ**: sevinçtir. Allah Teâlâ dedi: ﴿فَهُمْ فِي رَوْضَةٍ يُحْبَرُونَ﴾ [الروم 15]; ve “**قِدْحٌ مُحبَّر**” denir: yontması iyi yapılmış. Ve “**أرضٌ مِحبارٌ**”: bitkisi çabuk (çıkan). Ve buluttan **الحَبِير**: suyu çok olan.
  Ve bâbdan şâz olan şeylerden: “**ما فيه حَبَرْبَرٌ**”, yani bir şey (yok). Ve **الحُبَارَى**: bir kuştur; ve derler ki: “Falan kimse **كَمَدَ الحُبَارَى** gibi öldü”; bu, onun (yani **الحُبَارَى**’nın) diğer kuşların tüylerini dökmesiyle birlikte tüylerini dökmesi, ve tüyünün bitmesinin yavaş olması sebebiyledir. Kuşlar uçtuğu zaman ve o uçmaya güç yetiremediği zaman kederden ölür. Dedi:
وزَيدٌ ميِّتٌ كَمَد الحُبارَى *** إذا ظعنت هُنَيْدةُ أو مُلِمُّ([4])
  yani yakın olan. Ve er-Râʿî **الحُبارى** hakkında dedi:
حلفتُ لهم لا يحسبون شَتِيمَتِي *** بعَيْنَيْ حُبارَى في حِبالةِ مُعْزِبِ([5])رأتْ رجلاً يسعى إليها فحملقَتْ *** إليه بمَأْقي عينها المتقلِّبِتنوشُ برجليها وقد بَلّ ريشَها *** رَشاشٌ كغِسْلِ الوفرة([6])…
  **المُعْزِب**([7]): avcıdır; çünkü ehline sığınmaz. Ve **حَمْلقَتْ**: gözünün **حملاق**’ını çevirdi. Ve mânâ: bana sövmeniz boşa gitmez; böylece, tuzağa düştüğü zaman gözünü çevirmekten başka çâresi olmayan **الحبارى** makamında olurum. Ve o, kuşların en zelillerindendir. Ve “**تنوشُ برجليها**”: ikisiyle vurur. Ve **الغِسْل**: **الخِطمى**’dır. İster: tüyünün üzerine pisledi. Ve bunun benzeri Kümeyt’in sözü:
وَعِيدَ الحُبارَى من بعيدٍ تنفَّشت *** لأزرقَ مَعْلولِ الأظافير بالخَضْبِ([8])
  (حبس) **الحاء** ve **الباء** ve **السين**. “**حَبَسْتُه**” **حَبْساً** denir. Ve **الحَبْس**: vakfedilen şeydir. “Allah yolunda bir atı **أَحْبَسْتُ**” denir ([9]). Ve **الحِبْسُ**: su için bir yapıdır; çoğulu **أحباس**.
   (حبش) **الحاء** ve **الباء** ve **الشين** toplanmaya delâlet eden tek bir kelimedir. Şu hâlde **الأحابيشُ**: çeşitli kabilelerden toplanıp bir araya gelen cemaatlerdir. İbn Revâha dedi:
وجئنا إلى موجٍ من البحر زاخرٍ *** أحابِيشَ منهم حاسرٌ ومُقَنَّعُ([10])
  (حبص) **الحاء** ve **الباء** ve **الصاد** asıl değildir. Ve onda tek bir kelime olduğunu iddia ederler.
  İbn Düreyd([11]) zikretti: “**حَبَصَ الفَرَسُ**”, şiddetli bir koşuşla koştuğu zaman (denir).
  (حبض) **الحاء** ve **الباء** ve **الضاد** iki asıldır: biri hareket, diğeri eksilme.
  Şu hâlde **الحَبَضُ**: harekettir; ondan **الحابض** (gelir); o, atanının önüne düşen oktur; bu, hedefe göre eksik kalmasıdır([12]). Ve “**حَبَضَ ماءُ الرّكِيَّة**”: eksildi (denir).
  Ve ikinciden (olarak) denir: “Falan kimse hakkımı **أحْبَض** etti **إحباضاً**”, yani onu iptal etti. Ama **المحابض** ki onlar **المَشاوِر**’dir: balın onunla çıkarıldığı çubuklardır([13]); birinciden olması mümkündür. İbn Mukbil dedi:
كأنَّ أصواتَها من حيثُ تسمعُها *** صَوْتُ المحابض ينْزعِن المَحارينا([14])
(حبط) **الحاء** ve **الباء** ve **الطاء** bâtıllığa yahut acıya delâlet eden tek bir asıldır. “Allah kâfirin amelini **أحبط** etti”, yani onu iptal etti, denir.
  Acıya gelince: **الحَبَط**, binek hayvanının yiyip de bunun için karnının şişmesidir. Resûlullah صلى الله عليه وآله وسلم dedi: “Şüphesiz baharın bitirdiği şeylerden öylesi vardır ki **حَبَطاً** öldürür yahut yaklaştırır.”
  Ve **الحارثُ الحَبِطَ**([15]) diye adlandırıldı; çünkü o bir seferde idi; ona bunun benzeri isabet etti. Ve onlar, Temîm’den **الحَبِطَاتِ** diye adlandırılan şu kimselerdir.
  Bu bâba yakın olan şeylerden: “**حَبِطَ الجِلدُ**”, onda yaralar olduğu, sonra iyileştiği ve onda izler kaldığı zaman (denir).
  (حبق) **الحاء** ve **الباء** ve **القاف** bende, kendisiyle alınacak bir asıl değildir ve onun bir mânâsı yoktur. Lâkin “**حبَّق متاعَه**”, onu topladığı zaman, derler. Sıhhatini bilmiyorum.
  (حبك) **الحاء** ve **الباء** ve **الكاف** ölçülü, düzenli bir asıldır; o, bir şeyi uzanma ve düzenlilik içinde sağlamlaştırmaktır. “**بعيرٌ مَحْبُوكُ القَرَى**”, yani onun (yani **القَرَى**’sı) kuvvetli (deve) (denir). Ve **الاحتباك**’tan **الاحتباء** (vardır); o, izarı bağlamaktır; o, bâbın kıyasıdır.
  Ve Allah Teâlâ’nın sözü olan ﴿وَالسَّمَاءِ ذَاتِ الْحُبُكِ﴾ [الذاريات 7] içindeki **حُبُك السماء** hakkında, bir kavim dedi: güzel, sağlam yaratılış sahibi. Başkaları dedi: **الحُبُك** yollar (izler)dir; teki **حَبِيكة**. Ve **الطّرائِق** ile yıldızların yolları kastedilir.
  Ve “**كساءٌ مُحَبَّكٌ**”, yani çizgili (denir).
  (حبل) **الحاء** ve **الباء** ve **اللام** bir şeyin uzamasına delâlet eden tek bir asıldır. Sonra onun üzerine taşınır; dalların dönüşü tek bir dönüşe döner. Şu hâlde **الحبل**: iptir, bilinir; çoğulu **حِبال**. Ve **الحبل**: omuz bağı. Ve **الحَبل**: uzayıp giden kum parçasıdır.
  Ve onun üzerine taşınan **الحَبْل**: ahittir. Aʿşâ dedi:
وإذا تُجَوِّزها حبالُ قبيلةٍ *** *أخذت من الأخرى إليك حبالَها([16])
  Ve emânı ve **الخُفارة** ahitlerini ister. İster ki: bir kabileden korunur, ta başka bir kabileye varıncaya kadar; sonra bu (kabile) korur, ta ulaşıncaya kadar. Ve **الحِبالة**: avcının tuzağıdır. Ve “**احتَبَلَ الصّيدَ**”, onu tuzakla avladığı zaman (denir). Kümeyt dedi:
ولا تجعلوني في رجائِيَ وُدَّكُمْ *** كَراجٍ على بيض الأنوق احتبالَها([17])
  Beni, olmayacak kimseyi uman kimse gibi yapmayın; çünkü **الرخمة**’ye ulaşılamaz; onun yumurtası üzerinde onu avlamayı uman kimse, olmayacak şeyi ummuştur.
  Ama Lebîd’in sözü:
ولقد أغْدُو وما يُعْدِمُني *** صاحبٌ غَيْرُ طويلِ المحْتَبَلْ([18])
  Şüphesiz o, **محتَبَلِه** ile bileklerini ister; çünkü **الحبل** onlarda olur, bağlandığı zaman.
  Ve yerinde duran, kaçmayan kimseye denir: “**حَبِيلُ بَرَاحٍ**”; sanki o bağlanmıştır, yani iplerle bağlanmıştır. Ve bir topluluk, aslana “**حَبِيلُ بَرَاحٍ**” denildiğini iddia etti.
  Ve bu asıldan türeyenlerden **الحِبْل** (hâ’nın kesriyle) vardır; o, musibettir. Dedi:
فلا تَعْجَلِي يا عَزَّ أنْ تتفهَّمِي *** بنُصْحٍ أتَى الواشونَ أم بِحُبولِ([19])
  Onun vechi bende şudur: insan musibete uğratıldığı zaman sanki **حُبِل** edilmiştir; yani **الحِبالة**’ye düşmüştür; **يُحبَل** edilen av gibi. Bu uzak değildir.
  Ve bâbdan **الحَبَل** vardır; o, hamiledir; bu, günlerin onunla uzaması sebebiyledir. Ama asmaya **حَبْلة** ve **حَبَلَة** denir; o bâbdandır; çünkü bitişinde ipler gibidir. Ama **الحُبْلَة**: **العِضاه**’ın meyvesidir. Saʿd b. Ebî Vakkâs dedi: “Peygamber صلى الله عليه وآله وسلم ile birlikte gazâ ederdik; bizim yiyeceğimiz ancak **الحُبْلَة** ve **ورق السَّمُر** idi.” Ve zannımca **الحُبْلَة** ki o, gerdanlıklarda yapılan bir süstür, bundandır; belki meyvesine benzetilmiştir. Dedi:
ويَزِينها في النَّحر حَلْيٌ واضِحٌ *** وقلائدٌ من حُبْلَةٍ وسُلوسِ([20])
  (حبن) **الحاء** ve **الباء** ve **النون** tek bir asıldır; onda iki kelime vardır; birisi ötekisi üzerine taşınmıştır. Şu hâlde **الحِبْن** beden içindeki çıban gibidir; ve **السِّقْي**’si olan **الأحْبَن** adama denir([21]). Öteki kelime **أمُّ حُبَيْن**’dir; o, insanın avucu kadar bir hayvandır.
  (حبو) **الحاء** ve **الباء** ve illetli harf tek bir asıldır; o, yakınlık ve yaklaşmadır; ve her yakın olan **حابٍ**’dır. Ve bununla **حَبِيُّ السَّحاب** adlandırıldı; ufka yakınlığından dolayı. Ve bâbdan: “**حبَوْتُ الرّجلَ**”, ona **حُبْوة** ve **حِبْوة** verdiğim zaman (denir); isim **الحِباء**’dır. Bu, ancak ülfet ve yaklaştırma için olur. Ve ondan: “**احتَبَى الرّجُل**”, sırtını ve bacaklarını bir elbiseyle topladığı zaman (denir); o, **الحِبوة** ve **الحُبْوة**’dur da; iki lehçedir. Ve **الحابي**: hedefe doğru sürünen oktur. Ve Araplar der: “**حبَوْت للخَمْسِينَ**”, ona yaklaştığın zaman. Ve Asmaʿî bir kelime zikretti; görünüşte bu asıldan biraz uzaklaşır gibi olur; fakat hakikatte uzak değildir; dedi: “Falan kimse çevresini **يَحْبُو** eder”, yani onu korur ve men eder. İbn Ahmer dedi:
وراحَتِ الشَّوْلُ ولم يَحْبُها *** فَحْلٌ ولم يَعْتَسَّ فيها مُدِرّْ([22])
  Ve denir—ki o, ölçülü düzenli kıyastır—**الحِبَى** (kısaltılmış, hâ’sı kesreli): hükümdarın has adamıdır; çoğulu **أحْبَاء**. Bazıları dedi: bilakis tekili **حَبَأٌ**’dur; hemzeli, kısaltılmış. Yakınlığı ve yaklaşması sebebiyle böyle adlandırıldı. Böylece bâbdan hiçbir şey geri kalmadı. Allah daha iyi bilir.

### [Müfredât](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%A8%D8%B7/sozluk/mufredat.md) — Râgıb el-İsfahânî · 11. yy

- قال الله تعالى: ﴿حبطت أعمالهم﴾ [المائدة/53]، ﴿ولو أشركوا لحبط عنهم ما كانوا يعملون﴾ [الأنعام/88]، ﴿وسيحبط أعمالهم﴾ [محمد/32]، ﴿وليحبطن عملك﴾ [الزمر/65]، وقال تعالى: ﴿فأحبط الله أعمالهم﴾ [الأحزاب/19]، وحبط العمل على أضرب:
أحدها: أن تكون الأعمال دنيوية فلا تغني في القيامة غناءا، كما أشار إليه بقوله: ﴿وقدمنا إلى ما عملوا من عمل فجعلناه هباء منثورا﴾ [الفرقان/23].
والثاني: أن تكون أعمالا أخروية، لكن لم يقصد بها صاحبها وجه الله تعالى، كما روي: (أنه يؤتى يوم القيامة برجل فيقال له: بم كان اشتغالك؟ قال: بقراءة القرآن، فيقال له: قد كنت تقرأ ليقال: هو قارئ، وقد قيل ذلك، فيؤمر به إلى النار) (الحديث ذكره المؤلف بمعناه، وهو عن أبي هريرة قال: سمعت رسول الله صلى الله عليه وسلم يقول: (إن أول الناس يقضى يوم القيامة عليه رجل استشهد، فأتى به فعرفه نعمه فعرفها. قال: فما عملت فيها؟ قال: قاتلت فيك حتى استشهدت، قال: كذبت، ولكنك قاتلت لأن يقال: فلان جريء، فقد قيل، ثم أمر به فسحب على وجهه حتى ألقي في النار، ورجل تعلم العلم وعلمه وقرأ القرآن، فأتى به فعرفه نعمه فعرفها. قال: فما عملت فيها؟ قال: تعلمت العلم وعلمته، وقرأت فيك القرآن، قال: كذبت ولكنك تعلمت ليقال: عالم، وقرأت القرآن ليقال: هو قارئ فقد قيل، ثم أمر به فسحب على وجهه حتى ألقي في النار... ) الحديث أخرجه مسلم والنسائي، والترمذي وحسنه، وابن حبان في صحيحه. انظر: الترغيب والترهيب 1/29؛ وعارضة الأحوذي 9/226؛ ومسند أحمد 2/321؛ وسنن النسائي 6/23؛ ومسلم في الإمارة، باب من قاتل للرياء برقم (1905) ؛ وانظر: شرح النسة 14/334).
والثالث: أن تكون أعمالا صالحة، ولكن بإزائها سيئات توفي عليها، وذلك هو المشار إليه بخفة الميزان.
وأصل الحبط من الحبط، وهو أن تكثر الدابة أكلا حتى ينتفخ بطنهان وقال عليه السلام: (إن مما ينبت الربيع ما يقتل حبطا أو يلم) (الحديث في الصحيحين، راجع فتح الباري 11/244 باب ما يحذر من زهرة الدنيا؛ ومسلم رقم (1052). ورواية البخاري: (إن هذا المال خضرة حلوة، وإن كل ما أنبت الربيع يقتل حبطا أو يلم إلا آكلة الخضرة). وسمي الحارث الحبط (قال في اللسان: والحبط: الحارث بن مازن بن مالك بن عمرو بن تميم، سمي بذلك لأنه كان في سفر فأصابه مثل الحبط الذي يصيب الماشية فنسبوا إليه. انتهى.
أقول: وفي شعر الفرزدق:
بنو مسمع أكفاؤها آل دارم *** وتنكح في أكفائها الحبطات
ولا يدرك الغايات إلا جيادها *** ولا تستطيع الجلة البكرات
فرد عليه من الحبطات فقال:
أما كان عباد كفيا لدارم *** بلى وأبيات بها الحجرات
راجع: ديوان الفرزدق ص 99؛ وعيار الشعر ص 152؛ ووضح البرهان 2/121) ؛ لأنه أصابه ذلك، ثم سمي أولاده حبطات.

##### Türkçe

- Allah Teâlâ dedi: ﴿**حبطت أعمالهم**﴾ [el-Mâide/53], ﴿**ولو أشركوا لحبط عنهم ما كانوا يعملون**﴾ [el-En‘âm/88], ﴿**وسيحبط أعمالهم**﴾ [Muhammed/32], ﴿**وليحبطن عملك**﴾ [ez-Zümer/65], ve Teâlâ dedi: ﴿**فأحبط الله أعمالهم**﴾ [el-Ahzâb/19]; ve amel **حبط** olur (boşa çıkar) çeşitli kısımlara göre:
Birincisi: amellerin dünyevî olmasıdır; böylece kıyamette bir fayda sağlamaz; şu sözüyle buna işaret ettiği gibi: ﴿**وقدمنا إلى ما عملوا من عمل فجعلناه هباء منثورا**﴾ [el-Furkân/23].
İkincisi: amellerin uhrevî ameller olmasıdır; fakat sahibi onlarla Allah Teâlâ’nın yüzünü (rızasını) kastetmemiştir; rivayet edildiği gibi: (kıyamet günü bir adam getirilir de ona denilir: Ne ile meşguliyetin vardı? Der ki: Kur’ân okumakla. Ona denilir: Sen ancak “o bir kârîdir” denilsin diye okurdun; ve bu denilmiştir; sonra onun hakkında ateşe (götürülmesi) emredilir) (hadisi müellif manasıyla zikretmiştir; ve o, Ebû Hureyre’dendir; dedi ki: Resûlullah صلى الله عليه وسلم’i şöyle derken işittim: (Kıyamet günü hakkında hüküm verilecek insanların ilki, şehid edilmiş bir adamdır; getirilir, nimetleri ona tanıtılır, o da onları tanır. Der ki: Onlarda ne yaptın? Der ki: Senin uğrunda savaştım, ta ki şehid edildim. Der ki: Yalan söyledin; fakat sen “falanca cesurdur” denilsin diye savaştın; ve bu denilmiştir. Sonra onun hakkında emredilir de yüzüstü sürüklenir, ta ki ateşe atılır. Ve ilmi öğrenen, onu öğreten ve Kur’ân okuyan bir adam; getirilir, nimetleri ona tanıtılır, o da onları tanır. Der ki: Onlarda ne yaptın? Der ki: İlmi öğrendim ve onu öğrettim; ve Senin uğrunda Kur’ân okudum. Der ki: Yalan söyledin; fakat sen “âlim” denilsin diye öğrendin; ve Kur’ân’ı “o bir kârîdir” denilsin diye okudun; ve bu denilmiştir. Sonra onun hakkında emredilir de yüzüstü sürüklenir, ta ki ateşe atılır... ) hadis; onu Müslim ve Nesâî, Tirmizî (onu hasen saymıştır) ve İbn Hibbân Sahîh’inde tahric etmiştir. Bak: et-Terğîb ve’t-Terhîb 1/29; ve ‘Âridatü’l-Ahvezî 9/226; ve Müsned Ahmed 2/321; ve Sünen en-Nesâî 6/23; ve Müslim’de el-İmâre’de, “riyâ için savaşan” babı, (1905) numara ile; ve bak: Şerhu’n-Nese 14/334).
Üçüncüsü: amellerin sâlih ameller olmasıdır; fakat onların karşılığında, üzerinde vefat ettiği seyyiât (kötülükler) vardır; işte bu, mizanın hafifliği ile işaret edilendir.
Ve **الحبط**’ın aslı **الحبط**’tandır; o da, binit hayvanının yemeyi çoğaltması, ta ki karnının şişmesidir. Ve عليه السلام dedi: (Şüphesiz baharın bitirdiği şeylerden öylesi vardır ki **حبطا** olarak öldürür yahut (ölüme) yaklaştırır) (hadis Sahîhayn’dadır; bk. Fethu’l-Bârî 11/244 “dünya ziynetinden sakındırılan şey” babı; ve Müslim (1052) numara. Buhârî’nin rivayeti: (Şüphesiz bu mal yeşillik ve tatlıdır; ve baharın bitirdiği her şey **حبطا** olarak öldürür yahut (ölüme) yaklaştırır; ancak yeşilliği yiyen müstesna). Ve **الحارث**’a **الحبط** adı verildi (Lisân’da dedi ki: ve **الحبط**: Hâris b. Mâzin b. Mâlik b. ‘Amr b. Temîm’dir; ona bu ad verildi; çünkü bir seferde idi de, ona, davarlara isabet eden **الحبط** benzeri isabet etti; böylece onu ona nisbet ettiler. Bitti.
Derim ki: Ferazdak’ın şiirinde:
بنو مسمع أكفاؤها آل دارم *** وتنكح في أكفائها الحبطات
ولا يدرك الغايات إلا جيادها *** ولا تستطيع الجلة البكرات
Sonra ona **الحبطات**’tan biri cevap verdi de dedi ki:
أما كان عباد كفيا لدارم *** بلى وأبيات بها الحجرات
Bk: Dîvânu’l-Ferazdak s. 99; ve ‘İyâru’ş-Şi‘r s. 152; ve Vudûhu’l-Burhân 2/121) ; çünkü ona bu isabet etmişti; sonra çocuklarına **حبطات** adı verildi.

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%A8%D8%B7/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ح ب ط
حبط بطنه‏:‏ انتفخ حبطاً بالتحريك‏.‏
وفرس حبط القصيري‏:‏ مجفر‏.‏
وحبط جلده من السياط‏.‏
ومن المجاز‏:‏ حبط عمله حبوطاً وحبطاً بالسكون وأحبط الله عمله‏.‏
وتقول‏:‏ إن عمل عملاً صالحاً أتبعه ما يحبطه وإن أصعد كلماً طيباً أرسل خلفه ما يهبطه استعير من حبط بطون الماشية إذا أكلت الخضر فاستوبلته وهلكت به‏.‏
ومنه حبط دم القتيل‏:‏ هدر وبطل‏.‏

##### Türkçe

ح ب ط
**حبط** karnı: harekeli olarak **حبطاً** ile şişti.
Ve **حبط القصيري** bir at: iri karınlıdır.
Ve derisi kamçılardan **حبط** oldu.
Ve mecazdan: **حبط** ameli, sükûn ile **حبطاً** ve **حبوطاً**; ve Allah onun amelini **أحبط** etti.
Ve dersin ki: Şüphesiz o, salih bir amel işlerse, onu **يحبطه** olan şeyi onun peşinden getirir; ve eğer hoş bir söz yükseltirse, onun arkasından onu **يهبطه** olan şeyi gönderir; bu, yeşillikleri yiyince karınları **حبط** olan, sonra onu ağır bulup onunla helâk olan davarların karınlarının **حبط** olmasından ödünç alınmıştır.
Ve ondan: öldürülenin kanı **حبط** oldu: heder oldu ve bâtıl oldu.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%A8%D8%B7/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

الحَبَط مثل العَرَبِ: من آثارِ الجُرْحِ. وقد حَبِطَ حَبَطاً وأَحْبَطَه الضرْبُ. الجوهري: يقال حَبِط الجرحُ حَبَطاً، بالتحريك، أَي عَرِب ونُكس. ابن سيده: والحَبَطُ وجع يأْخذ البعير في بطْنه من كَلإٍ يَسْتَوْبِلُه، وقد حَبِطَ حَبَطاً، فهو حَبِطٌ، وإِبِل حَباطَى وحَبَطةٌ، وحَبِطَت الإِبلُ تَحْبَطُ. قال الجوهري: الحَبَطُ أَن تأْكل الماشية فتُكْثِرَ حتى تَنْتَفِخَ لذلك بطونُها ولا يخرج عنها ما فيها. وحَبِطتِ الشاة، بالكسر، حَبَطاً: انتفخ بطنها عن أَكل الذُّرَقِ، وهو الحَنْدَقُوقُ. الأَزهري: حَبِطَ بطنُه إِذا انتفخ يحبَطُ حَبَطاً، فهو حَبِطٌ. وفي الحديث: وإِنَّ ممّا يُنْبِتُ الرَّبِيعُ ما يَقْتُلُ حَبَطاً أَو يُلِمُّ، وذلك الدَّاء الحُباطُ، قال: ورواه بعضهم بالخاء المعجمة من التَّخَبُّطِ، وهو الاضْطِرابُ. قال الأَزهريّ: وأَما قول النبي، صلّى اللّه عليه وسلّم: وإِنَّ مما يُنبِت الربيعُ ما يقْتُلُ حَبَطاً أَو يُلمّ، فإِن أَبا عبيد فسر الحَبَطَ وترك من تفسير هذا الحديث أَشياء لا يَستغْني أَهلُ العلمِ عن مَعْرِفتها، فذكرت الحديث على وجهه لأُفَسِّر منه كلَّ ما يحتاجُ من تفسيره، فقال وذَكره سنده إِلى أَبي سعيد الخدري انه قال: جلس رسولُ اللّه، صلّى اللّه عليه وسلّم، على المِنْبر وجَلسنا حولَه فقال: إِني أَخاف عليكم بَعْدِي ما يُفْتَحُ عليكم من زَهرةِ الدنيا وزِينتِها، قال: فقال رجل أَوَيَأْتي الخيرُ بالشرّ يا رسول اللّه؟ قال: فسكت عنه رسولُ اللّه، صلّى اللّه عليه وسلّم، ورأَيْنا أَنه يُنْزَلُ عليه فأَفاقَ يَمْسَحُ عنه الرُّحضاء وقال: أَين هذا السائلُ؟ وكأَنه حَمِدَه؛ فقال: إِنه لا يأْتي الخيرُ بالشرّ، وإِنَّ مما يُنبِت الربيعُ ما يَقتل حبَطاً أَو يُلمّ إِلاّ آكِلةَ الخَضِر، فإِنها أَكلت حتى إِذا امتلأَت خاصرتاها استَقْبَلَتْ عينَ الشمسِ فثَلَطَتْ وبالَتْ ثم رتَعَتْ، وإِن هذا المال خَضِرةٌ حُلوةٌ، ونِعْم صاحبُ المُسْلمِ هو لمن أَعْطى المِسْكينَ واليتيمَ وابنَ السبيلِ؛ أَو كما قال رسول اللّه، صلّى اللّه عليه وسلّم: وإِنه مَن يأْخذه بغير حقه فهو كالآكل الذي لا يشبع ويكون عليه شهيداً يوم القيامة. قال الأَزهري: وإِنما تَقَصَّيْتُ رواية هذا الخبر لأَنه إِذا بُتِرَ اسْتَغْلَقَ معناه، وفيه مثلان: ضرَب أَحدَهما للمُفْرِط في جمع الدنيا مع مَنْعِ ما جمَع من حقّه، والمثل الآخر ضربه للمُقْتَصِد في جمْعِ المال وبذْلِه في حقِّه، فأَما قوله: صلّى اللّه عليه وسلّم: وإِنَّ مما يُنبت الربيعُ ما يقتل حبَطاً، فهو مثل الحَرِيصِ والمُفْرِط في الجمْع والمنْع، وذلك أَن الربيع يُنبت أَحْرار العشب التي تَحْلَوْلِيها الماشيةُ فتستكثر منها حتى تَنْتَفِخَ بطونها وتَهْلِكَ، كذلك الذي يجمع الدنيا ويَحْرِصُ عليها ويَشِحُّ على ما جمَع حتى يمنَعَ ذا الحقِّ حقَّه منها يَهْلِكُ في الآخرة بدخول النار واسْتِيجابِ العذابِ، وأَما مثل المُقْتَصِد المحمود فقوله، صلّى اللّه عليه وسلّم، إِلاَّ آكِلةَ الخَضِر فإِنها أَكلت حتى إِذا امتلأَتْ خَواصِرُها استقبلت عينَ الشمسِ فثَلَطَتْ وبالَتْ ثم رتعت، وذلك أَن الخَضِرَ ليس من أَحْرارِ البقول التي تستكثر منها الماشية فتُهْلِكه أَكلاً، ولكنه من الجَنْبةِ التي تَرْعاها بعد هَيْجِ العُشْبِ ويُبْسِه، قال: وأَكثر ما رأَيت العرب يجعلون الخَضِرَ ما كان أَخْضَرَ من الحَلِيِّ الذي لم يصفَرّ والماشيةُ تَرْتَعُ منه شيئاً شيئاً ولا تستكثر منه فلا تحبَطُ بطونُها عنه؛ قال: وقد ذكره طرَفةُ فبين أَنه من نبات الصيف في قوله:
كَبَناتِ المَخْرِ يَمْأَدْنَ، إِذا
أَنْبَتَ الصيْفُ عَسالِيجَ الخَضِرْ
فالخَضِرُ من كَلإِ الصيفِ في القَيْظِ وليس من أَحرارِ بُقولِ الرَّبيع، والنَّعَمُ لا تَسْتَوْبِلُه ولا تَحْبَطُ بطونُها عنه، قال: وبناتُ مَخْرٍ أَيضاً وهي سحائبُ يأْتِينَ قُبُلَ الصيف، قال: وأَما الخُضارةُ فهي من البُقول الشَّتْوِيّة وليست من الجَنْبة، فضرب النبي، صلّى اللّه عليه وسلّم، آكِلةَ الخَضِرِ مثلاً لمن يَقْتَصِد في أَخذ الدنيا وجمْعِها ولا يُسْرِفُ في قَمِّها
(* قوله «قمها» أي جمعها كما بهامش الأصل.)
والحِرص عليها، وأَنه ينجو من وَبالِها كما نَجَتْ آكلةُ الخَضِر، أَلا تراه قال: فإِنها إِذا أَصابت من الخَضِر استقبلت عين الشمس فثَلطت وبالت؟ وإِذا ثلطت فقد ذهب حبَطُها، وإِنما تَحْبَطُ الماشيةُ إِذا لم تَثْلِطْ ولم تَبُلْ وأْتُطِمَت عليها بطونها، وقوله إِلا آكلة الخضر معناه لكنَّ آكلة الخضر. وأَما قول النبي، صلّى اللّه عليه وسلّم: إِن هذا المال خَضِرةٌ حُلْوة، ههنا الناعمة الغَضّةُ، وحَثَّ على إِعطاء المِسكين واليتيم منه مع حَلاوتِه ورَغْبةِ الناس فيه، ليَقِيَه اللّهُ تبارك وتعالى وبالَ نَعْمَتِها في دنياه وآخرته. والحَبطُ: أَن تأْكل الماشية فتكثر حتى تنتفخ لذلك بطونها ولا يخرج عنها ما فيها. ابن سيده: والحَبطُ في الضَّرْعِ أَهْونُ الورَمِ، وقيل: الحَبطُ الانْتِفاخُ أَين كان من داء أَو غيره. وحَبِطَ جِلدُه: وَرِمَ. ويقال: فرس حَبِطُ القُصَيْرَى إِذا كان مُنْتَفِخَ الخاصرتين؛ ومنه قول الجعدي:
فَلِيق النَّسا حَبِيط المَوْقِفَيْـ
ـنِ، يَسْتَنُّ كالصَّدَعِ الأَشْعَبِ
قال: ولا يقولون حَبِط الفرسُ حتى يُضِيفُوه إِلى القُصَيْرَى أَو إِلى الخاصِرةِ أَو إِلى المَوْقِفِ لأَن حبَطَه انتفاخُ بطنِه. واحْبَنْطَأَ الرجلُ: انتفخ بطنه.
والحَبَنْطَأُ، يهمز ولا يهمز: الغَلِيظ القَصِير البطِينُ. قال أَبو زيد: المُحْبَنْطِئ، مهموز وغير مهموز، الممْتَلئ غضَباً، والنون والهمزة والأَلف والباء زَوائدُ للإلحاق، وقيل: الأَلف للإلحاق بسفرجل. ورجل حَبَنْطىً، بالتنوين، وحَبَنْطاةٌ ومُحْبَنْطٍ، وقد احْبَنْطَيْتَ، فإِن حَقَّرْتَ فأَنت بالخيار إِن شئت حذفت النون وأَبدلت من الأَلف ياء وقلت حُبَيْطٍ، بكسر الطاء منوناً لأَن الأَلف ليست للتأْنيث فيفتح ما قبلها كما نفتح في تصغير حُبْلى وبُشْرى، وإِن بقَّيت النون وحذفت الأَلف قلت حُبَيْنِطٌ، وكذلك كل اسم فيه زيادتان للإلحاق فاحذف أَيَّتَهما شئت، وإِن شئتَ أَيضاً عوَّضْتَ من المحذوف في الموضعين، وإِن شئتَ لم تُعَوِّضْ، فإِن عوَّضت في الأَوّل قلت حُبَيِّطٍ، بتشديد الياء والطاء مكسورة، وقلت في الثاني حُبَيْنِيطٌ، وكذلك القول في عَفَرْنى. وامرأَة حَبَنْطاةٌ: قصيرة دَمِيمةٌ عَظيمةُ البطْنِ. والحَبَنْطى: المُمْتلئ غضَباً أَو بطنة. وحكى اللحياني عن الكسائي: رجل حَبَنْطىً، مقصور، وحِبَنْطىً، مكسور مقصور، وحَبَنْطأٌ وحَبَنْطَأَةٌ أَي مُمْتلئ غيظاً أَو بِطنة؛ وأَنشد ابن بري للراجز:
إِني إِذا أَنْشَدْتُ لا أَحْبَنْطِي،
ولا أُحِبُّ كَثْرةَ التَّمَطِّي
قال وقال في المهموز:
ما لك تَرْمِي بالخَنى إِلينا،
مُحْبَنْطِئاً مُنْتَقِماً علينا؟
وقد ترجم الجوهري على حَبْطَأَ. قال ابن بري: وصوابه أَن يذكر في ترجمة حبط لأَن الهمزة زائدة ليست بأَصلية، وقد احْبَنْطَأْت واحْبَنْطَيْت، وكل ذلك من الحبَطِ الذي هو الورَمُ، ولذلك حكم على نونه وهمزته أَو يائه أَنهما مُلْحِقتان له ببناء سَفَرْجل.
والمُحْبَنْطِئُ: اللاَّزِقُ بالأَرض. وفي الحديث: إِن السِّقط ليَظَلُّ مُحْبَنْطِياً على باب الجنة، فسروه مُتَغَضِّباً، وقيل: المُحْبَنْطِي المُتغَضِّبُ المُسْتَبْطِئُ للشيء، وبالهمز العظيم البطن، قال ابن الأَثير: المُحْبَنْطِئُ، بالهمز وتركه، المُتَغَضِّبُ المُسْتَبْطِئُ للشيء، وقيل: هو الممتنِعُ امتِناعَ طلَبٍ لا امتناع إِباء. يقال: احبنطأْت واحْبَنْطَيْت، والنون والهمزة والأَلف والياء زوائد للإلحاق. وحكى ابن بري المُحْبَنطِي، بغير همز، المتغضِّبُ، وبالهمز المنتفخ. وحَبِطَ حبْطاً وحُبوطاً: عَمِلَ عَملاً ثم أَفْسَدَه، واللّه أَحْبَطه. وفي التنزيل: فأَحْبَطَ أَعمالَهم. الأَزهري: إِذا عمل الرجل عملاً ثم أَفْسَدَه قيل حَبِطَ عَمَلُه، وأَحْبَطَه صاحبُه، وأَحْبَطَ اللّه أَعمالَ من يُشْرِكُ به. وقال ابن السكيت: يقال حَبِطَ عملُه يَحْبَطُ حبْطاً وحُبُوطاً، فهو حَبْطٌ، بسكون الباء، وقال الجوهري: بطل ثوابه وأَحبطه اللّه. وروى الأَزهري عن أَبي زيد أَنه حكى عن أَعرابي قرأَ: فقد حبَط عملُه، بفتح الباء، وقال: يَحْبِطُ حُبوطاً، قال الأَزهري، ولم أَسمع هذا لغيره، والقراءة: فقد حَبِط عملُه. وفي الحديث: أَحْبَط اللّه عمله أَي أَبْطَلَه، قال ابن الأَثير: وأَحْبَطه غيرُه، قال: وهو من قولهم حَبِطَت الدابةُ حَبطاً، بالتحريك، إِذا أَصابت مَرْعىً طيِّباً فأَفرطت في الأَكل حتى تنتفخ فتموت.
والحَبَطُ والحَبِطُ: الحرث بن مازِنِ بن مالك بن عمرو بن تَميم، سمي بذلك لأَنه كان في سفر فأَصابه مثل الحَبَط الذي يصيبُ الماشية فنَسَبُوا إليه، وقيل: إِنما سمي بذلك لأَن بطنه وَرِمَ من شيء أَكله، والحَبِطاتُ والحَبَطاتُ: أَبناؤه على جهة النسَب، والنِّسْبة إِليهم حُبَطِيٌّ، وهم من تميم، والقياس الكسر؛ وقيل: الحَبِطاتُ الحرثُ بن عمرو بن تَميم والعَنْبَرُ بن عمرو والقُلَيْبُ بن عمرو ومازِنُ بن مالك بن عمرو. وقال ابن الأَعرابي: ولقي دَغْفَلٌ رجلاً فقال له: ممن أَنت؟ قال: من بني عمرو بن تميم، قال: إِنما عمرو عُقابٌ جاثِمةٌ، فالحبطات عُنُقُها، والقُلَيْبُ رأْسها، وأُسَيِّدٌ والهُجَيْمُ جَناحاها، والعَنْبَرُ جِثْوتُها وجَثوتُها، ومازنٌ مِخْلَبُها، وكَعْب ذنبها، يعني بالجثوة بدنها ورأَْسها. الأَزهري: الليث الحَبِطاتُ حيّ من بني تميم منهم المِسْوَرُ بن عباد الحَبَطِيُّ، يقال: فلان الحبطي، قال: وإِذا نسبوا إِلى الحَبِطِ قالوا حَبَطِيٌّ، وإِلى سَلِمةَ سَلَمِيّ، وإِلى شَقِرةَ شَقَرِيٌّ، وذلك أَنهم كرهوا كثرة الكسرات ففتحوا؛ قال الأَزهري: ولا أَرى حَبْط العَمل وبُطْلانه مأْخوذاً إِلا من حبَط البطن لأَن صاحب البطن يَهْلِكُ، وكذلك عملُ المنافق يَحْبَطُ، غير أَنهم سكنوا الباء من قولهم حَبِطَ عمله يَحْبَطُ حبْطاً، وحركوها من حَبِطَ بطنه يَحْبَطُ حَبَطاً، كذلك أُثبت لنا؛ عن ابن السكيت وغيره. ويقال: حَبِطَ دم القتيل يَحْبَطُ حَبْطاً إِذا هُدِرَ. وحَبِطَتِ البئر حبْطاً إِذا ذهب ماؤُها. وقال أَبو عمرو: الإِحْباطُ أَن تُذْهِب ماء الرّكيّة فلا يعود كما كان.

##### Türkçe

**الحَبَط** tıpkı **العَرَبِ** gibidir: yaranın izlerindendir. Ve **حَبِطَ** **حَبَطاً**; ve onu vuruş **أَحْبَطَه**. el-Cevherî: “**حَبِط** yara **حَبَطاً** (harekeli olarak)” denir; yani **عَرِب** oldu ve tersine döndürüldü. İbn Sîde: ve **الحَبَطُ**, devede karnında, kendisine ağır gelen bir ottan dolayı onu tutan bir ağrıdır; ve **حَبِطَ** **حَبَطاً**, o hâlde o **حَبِطٌ**dur; ve develer **حَباطَى** ve **حَبَطةٌ**; ve develer **حَبِطَت** **تَحْبَطُ**. el-Cevherî dedi: **الحَبَطُ**, davarın yemesi, sonra çoğaltmasıdır; ta ki bundan dolayı karınları şişer ve içindekinden ondan bir şey çıkmaz. Ve koyun **حَبِطتِ** (kesre ile) **حَبَطاً**: **الذُّرَقِ** yemekten karnı şişti; o da **الحَنْدَقُوقُ**tur. el-Ezherî: karnı şiştiğinde “karnı **حَبِطَ**” denir; **حَبَطاً** **يحبَطُ**; o hâlde o **حَبِطٌ**dur. Hadiste: “Ve şüphesiz baharın bitirdiği şeylerden, **حَبَطاً** öldüren yahut yaklaştıran vardır”; bu, **الدَّاء الحُباطُ** hastalığıdır. Dedi: Bazıları onu **التَّخَبُّطِ**ten, mu‘ceme **الخاء** ile rivayet etti; o da **الاضْطِرابُ**dır. el-Ezherî dedi: Nebînin, sallallahu aleyhi ve sellem, “Ve şüphesiz baharın bitirdiği şeylerden, **حَبَطاً** öldüren yahut yaklaştıran vardır” sözüne gelince: Ebû Ubeyd **الحَبَطَ**ı tefsir etti ve bu hadisin tefsirinden, ilim ehlinin bilmekten müstağni kalamayacağı şeyler bıraktı; ben hadisi, ondan tefsirine ihtiyaç duyulan her şeyi tefsir etmek için, vechi üzere zikrettim. Dedi ve senedini Ebû Saîd el-Hudrî’ye kadar zikretti: O dedi ki: Resûlullah, sallallahu aleyhi ve sellem, minber üzerine oturdu ve biz onun etrafına oturduk; dedi ki: “Ben sizden sonra, size dünyanın çiçeğinden ve ziynetinden açılacak şeyden sizin üzerinize korkuyorum.” Dedi: Bir adam dedi ki: “Ey Allah’ın Resûlü, hayır şer ile gelir mi?” Dedi: Resûlullah, sallallahu aleyhi ve sellem, ona sustu; ve biz onun üzerine indirildiğini gördük; sonra ayıldı, üzerinden teri silerek dedi ki: “Bu soran nerede?” Sanki onu övmüş gibiydi; dedi ki: “Hayır şer ile gelmez. Ve şüphesiz baharın bitirdiği şeylerden, **حبَطاً** öldüren yahut yaklaştıran vardır; ancak **آكِلةَ الخَضِر** müstesna: çünkü o yedi; nihayet iki böğrü dolunca güneşin gözüne yöneldi; sonra pisledi ve idrar yaptı; sonra otladı. Ve şüphesiz bu mal, yeşillik ve tatlılıktır; Müslümanın sahibi için ne güzel bir sahiptir: miskine, yetime ve yol oğluna verene.” Yahut Resûlullah, sallallahu aleyhi ve sellem, dediği gibi: “Ve şüphesiz onu hakkı olmaksızın alan, doymayan yiyen gibidir; ve kıyamet günü onun üzerine şahit olur.” el-Ezherî dedi: Bu haberin rivayetini ancak, çünkü kesilip koparıldığında manası kapanıp kilitlendiği için, sonuna kadar takip ettim; ve onda iki mesel vardır: birini, dünyayı toplamayı aşırıya götüren ve topladığından hakkını men eden için vurdu; diğer meseli de, malı toplamayı iktisatlı yapan ve onu hakkına sarf eden için vurdu. Nebînin, sallallahu aleyhi ve sellem, “Ve şüphesiz baharın bitirdiği şeylerden, **حبَطاً** öldüren vardır” sözüne gelince: o, toplamaya ve men etmeye hırslı ve aşırı gidenin meselidir; bu, baharın, davarın tatlı bulduğu otun serbest (en iyi) türlerini bitirmesidir; ondan çoğaltırlar; ta ki karınları şişer ve helâk olurlar. Aynı şekilde, dünyayı toplayan, ona hırslanan ve topladığına cimrilik eden; ta ki ondan hak sahibine hakkını vermeyi men edince, âhirette ateşe girmek ve azabı hak etmekle helâk olur. Övülen iktisatlı olanın meseline gelince: onun sözü, sallallahu aleyhi ve sellem: “Ancak **آكِلةَ الخَضِر** müstesna; çünkü o yedi; nihayet böğürleri dolunca güneşin gözüne yöneldi; sonra pisledi ve idrar yaptı; sonra otladı.” Bu, **الخَضِرَ**in, davarın ondan çoğaltıp yiyerek helâk olduğu serbest bakliyat türlerinden olmamasıdır; fakat o, otun kabarıp yükselmesinden ve kurumasından sonra otlanan **الجَنْبةِ**dendir. Dedi: Arapların çoğunu, **الخَضِرَ**i, sararmamış **الحَلِيِّ**den daha yeşil olan şey yaparlarken gördüm; ve davar ondan parça parça otlar ve ondan çoğaltmaz; böylece karınları ondan **تحبَطُ** olmaz. Dedi: Onu Tarafe zikretti; ve onun, şu sözünde yaz bitkisinden olduğunu açıkladı:
كَبَناتِ المَخْرِ يَمْأَدْنَ، إِذا
أَنْبَتَ الصيْفُ عَسالِيجَ الخَضِرْ
Böylece **الخَضِرُ**, yazın, sıcak mevsimdeki yaz otundandır; baharın serbest bakliyatlarından değildir; ve davar onu ağır bulmaz ve karınları ondan **تَحْبَطُ** olmaz. Dedi: ve **بناتُ مَخْرٍ** da; yani yazdan önce gelen bulutlardır. Dedi: **الخُضارةُ**ya gelince: o, kışlık bakliyatlardandır; **الجَنْبة**den değildir. Böylece Nebî, sallallahu aleyhi ve sellem, **آكِلةَ الخَضِرِ**i, dünyayı alma ve toplamada iktisat eden ve onu toplamada israf etmeyen kimseye mesel vurdu,
(* “قمها” sözü: yani onu toplaması; asıl nüshanın kenar notunda böyledir.)
ve ona hırs göstermeyen; ve onun vebalinden kurtulur; tıpkı **آكلةُ الخَضِر**in kurtulduğu gibi. Görmüyor musun dedi: “Çünkü o, **الخَضِر**den isabet edince güneşin gözüne yöneldi; sonra pisledi ve idrar yaptı?” Ve pislediğinde, onun **حبَطُ**u gitmiştir. Davar ancak, pislemediği ve idrar yapmadığı ve karınları üzerine tıkanıp kaldığı zaman **تَحْبَطُ** olur. Ve “**إِلا آكلة الخضر**” sözü: manası “lâkin **آكلة الخضر**”dir. Nebînin, sallallahu aleyhi ve sellem, “Şüphesiz bu mal **خَضِرةٌ حُلْوة**” sözüne gelince: burada, yumuşak, taze olan demektir. Ve onun tatlılığı ve insanların ona rağbeti ile birlikte, ondan miskine ve yetime vermeye teşvik etti; ta ki Allah, tebâreke ve teâlâ, onu, nimetinin vebalinden dünyasında ve âhiretinde korusun. Ve **الحَبطُ**: davarın yemesi, sonra çoğaltmasıdır; ta ki bundan dolayı karınları şişer ve içindekinden ondan bir şey çıkmaz. İbn Sîde: ve **الحَبطُ** memede, şişliğin en hafifidir; ve denildi: **الحَبطُ**, hastalıktan yahut başkasından, nerede olursa olsun şişmedir. Ve “derisi **حَبِطَ**”: şişti. Ve denir: “**حَبِطُ القُصَيْرَى** at” — iki böğrü şişkin olduğunda; ve ondan Câ‘dî’nin sözü:
فَلِيق النَّسا حَبِيط المَوْقِفَيْـ
ـنِ، يَسْتَنُّ كالصَّدَعِ الأَشْعَبِ
Dedi: “At **حَبِطَ** oldu” demezler; ta ki onu **القُصَيْرَى**ya yahut **الخاصِرةِ**ye yahut **المَوْقِفِ**e izafe etsinler; çünkü onun **حبَطُ**u, karnının şişmesidir.
Ve adam **احْبَنْطَأَ**: karnı şişti.
Ve **الحَبَنْطَأُ**, hemzeli de hemzesiz de: kalın, kısa, göbekli. Ebû Zeyd dedi: **المُحْبَنْطِئ** (hemzeli ve hemzesiz), öfkeyle dolu olandır; ve **النون** ve hemze ve **الأَلف** ve **الباء** ilhâk için ziyadelerdir; ve denildi: **الأَلف** **سفرجل**e ilhâk içindir. Ve “adam **حَبَنْطىً**” (tenvin ile), ve **حَبَنْطاةٌ** ve **مُحْبَنْطٍ**; ve “sen **احْبَنْطَيْتَ**.” Eğer küçültürsen, muhayyersin: istersen **النون**u düşürür, **الأَلف**ten bir **ياء** bedel kılar ve **حُبَيْطٍ** dersin; **الطاء**ı kesre ile, tenvinli; çünkü **الأَلف** te’nîs için değildir; böylece ondan öncekini, **حُبْلى** ve **بُشْرى**nın küçültmesinde açtığımız gibi açarız. Eğer **النون**u bırakırsan ve **الأَلف**i düşürürsen **حُبَيْنِطٌ** dersin. Ve ilhâk için iki ziyadesi olan her isim böyledir: ikisinden hangisini istersen düşür; ve istersen, iki yerde de düşürülenden bedel de yaparsın; ve istersen bedel yapmazsın. Eğer birincide bedel yaparsan **حُبَيِّطٍ** dersin; **الياء** ve **الطاء** şeddeli, **الطاء** kesreli. Ve ikincide **حُبَيْنِيطٌ** dersin. Ve söz, **عَفَرْنى** hakkında da böyledir. Ve “kadın **حَبَنْطاةٌ**”: kısa, çirkin, büyük karınlı. Ve **الحَبَنْطى**: öfkeyle yahut göbekle dolu olan. el-Lihyânî, el-Kisâî’den nakletti: “adam **حَبَنْطىً**” (maksûr), ve “**حِبَنْطىً**” (kesreli, maksûr), ve **حَبَنْطأٌ** ve **حَبَنْطَأَةٌ**; yani öfkeyle yahut göbekle dolu. İbn Berrî, râciz için şu beyti okuttu:
إِني إِذا أَنْشَدْتُ لا أَحْبَنْطِي،
ولا أُحِبُّ كَثْرةَ التَّمَطِّي
Dedi: ve hemzeli hakkında şöyle dedi:
ما لك تَرْمِي بالخَنى إِلينا،
مُحْبَنْطِئاً مُنْتَقِماً علينا؟
el-Cevherî, **حَبْطَأَ** üzerine tercüme yaptı. İbn Berrî dedi: Doğrusu, onu **حبط** maddesinde zikretmesidir; çünkü hemze ziyadedir, aslî değildir. Ve “**احْبَنْطَأْت**” ve “**احْبَنْطَيْت**”; bütün bunlar, şişlik olan **الحبَطِ**tandır. Bu yüzden, **سَفَرْجل** veznine ilhâk ile, onun **النون**una ve hemzesine yahut **ياء**sına, ikisinin de ilhâk edilmiş olduğuna hükmetti.
Ve **المُحْبَنْطِئُ**: yere yapışık olan. Hadiste: “Şüphesiz düşük çocuk, cennet kapısında **مُحْبَنْطِياً** olarak gölgelenip durur”; onu **مُتَغَضِّباً** diye tefsir ettiler. Ve denildi: **المُحْبَنْطِي**: öfkelenen, bir şeyi yavaş bulup geciktiren; hemze ile, büyük karınlı. İbnü’l-Esîr dedi: **المُحْبَنْطِئُ**, hemze ile ve onu terk ederek: öfkelenen, bir şeyi yavaş bulup geciktiren; ve denildi: o, talep imtinaı gibi imtina eden; yoksa inat imtinaı değildir. Denir: “**احبنطأْت**” ve “**احْبَنْطَيْت**”; ve **النون** ve hemze ve **الأَلف** ve **الياء** ilhâk için ziyadelerdir. İbn Berrî, **المُحْبَنطِي**yi, hemzesiz, öfkelenen; hemzeli olarak şişkin diye nakletti.
Ve **حَبِطَ** **حبْطاً** ve **حُبوطاً**: bir amel işledi, sonra onu bozdu; ve Allah onu **أَحْبَطه**. Tenzîlde: “Böylece onların amellerini **فأَحْبَطَ**.” el-Ezherî: Adam bir amel işler, sonra onu bozarsa “ameli **حَبِطَ**” denir; ve onu sahibi **أَحْبَطَه**; ve Allah, kendisine şirk koşanın amellerini **أَحْبَطَ** eder. İbnü’s-Sikkît dedi: “Ameli **حَبِطَ**; **يَحْبَطُ** **حبْطاً** ve **حُبُوطاً**” denir; o hâlde o **حَبْطٌ**dur; **الباء** sâkin. el-Cevherî dedi: sevabı bâtıl oldu; ve Allah onu **أَحبطه**. el-Ezherî, Ebû Zeyd’den rivayet etti: o, bir bedevîden “**فقد حبَط عملُه**” ( **الباء** fetha ile) okuduğunu nakletti; ve dedi: “**يَحْبِطُ** **حُبوطاً**.” el-Ezherî dedi: Bunu ondan başkasından işitmedim; ve kıraat: “**فقد حَبِط عملُه**.” Hadiste: “Allah onun amelini **أَحْبَط** etti” yani onu iptal etti. İbnü’l-Esîr dedi: ve başkası onu **أَحْبَطه**. Dedi: Bu, “binit **حَبِطَت** **حَبطاً** (harekeli olarak)” sözündendir; iyi bir otlağa rastlayıp yemede aşırı gidince şişer ve ölür.
Ve **الحَبَطُ** ve **الحَبِطُ**: Temîm’den, Mâzin b. Mâlik b. Amr b. Temîm’in oğlu Hâris b. Mâzin’dir; ona bu ad verildi; çünkü bir yolculukta idi; davara isabet eden **الحَبَط** benzeri ona isabet etti; böylece ona nisbet ettiler. Ve denildi: Ona bu ad ancak, yediği bir şeyden karnı şiştiği için verildi. Ve **الحَبِطاتُ** ve **الحَبَطاتُ**: nesep cihetiyle onun oğullarıdır. Onlara nisbet **حُبَطِيٌّ**dur; ve onlar Temîm’dendir; kıyas kesredir. Ve denildi: **الحَبِطاتُ**, Temîm’den Hâris b. Amr b. Temîm ve Amr’ın oğlu **العَنْبَرُ** ve Amr’ın oğlu **القُلَيْبُ** ve Mâzin b. Mâlik b. Amr’dır. İbnü’l-A‘râbî dedi: Dağfel bir adamla karşılaştı; ona dedi ki: “Sen kimdensin?” Dedi: “Ben Temîm’in Amr b. Temîm oğullarındanım.” Dedi: “Amr ancak çökmüş bir kartaldır; **الحبطات** onun boynudur; **القُلَيْبُ** başıdır; **أُسَيِّدٌ** ve **الهُجَيْمُ** iki kanadıdır; **العَنْبَرُ** gövdesidir ve gövdesidir; Mâzin pençesidir; Ka‘b kuyruğudur.” **الجثوة** ile onun bedenini ve başını kasteder.
el-Ezherî: el-Leys: **الحَبِطاتُ**, Temîm oğullarından bir kabiledir; onlardan **المِسْوَرُ بن عباد الحَبَطِيُّ** vardır. “Falan **الحبطي**” denir. Dedi: **الحَبِط**e nisbet ettiklerinde **حَبَطِيٌّ** derler; ve **سَلِمةَ**ye **سَلَمِيّ**, ve **شَقِرةَ**ye **شَقَرِيٌّ**; bu, onların kesrelerin çokluğunu çirkin görmeleri sebebiyledir; böylece fetha yaptılar. el-Ezherî dedi: **حَبْط**ın, amelin **بُطْلان**ı ve boşa çıkması, ancak karnın **حبَط**ından alınmış olmalıdır; çünkü karın sahibi helâk olur; aynı şekilde münafığın ameli **يَحْبَطُ** olur. Ancak onlar, “ameli **حَبِطَ**; **يَحْبَطُ** **حبْطاً**” sözünde **الباء**yı sâkin kıldılar; “karnı **حَبِطَ**; **يَحْبَطُ** **حَبَطاً**”da ise onu harekelediler; bize böyle sabit oldu; İbnü’s-Sikkît’ten ve başkasından. Ve denir: “Öldürülmüşün kanı **حَبِطَ**; **يَحْبَطُ** **حَبْطاً**” — heder edildiğinde. Ve kuyu **حَبِطَتِ** **حبْطاً** — suyu gittiğinde. Ebû Amr dedi: **الإِحْباطُ**, kuyu suyunu gidermendir; böylece eskisi gibi geri dönmez.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%A8%D8%B7/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ح ب ط * * حَبِطَ * عمله بطل ثوابه وبابه فهِم و * حُبُوطاً * أيضا و * أحْبَطَهُ * الله و * الحَبَطُ * بفتحتين أن تأكل الماشية فتُكثر حتى تنتفخ لذلك بطونها ولا يخرج عنها ما فيها وقيل هو أن ينتفخ بطنها عن أكل الذرق وهو الحندوق وفي الحديث ﴿وإن مما ينبت الربيع ما يقتل حبطا أو يُلم﴾

##### Türkçe

* ح ب ط * **حَبِطَ**: ameli; sevabı ve kapısı bâtıl oldu; ve anladı; ayrıca **حُبُوطاً**. Ve Allah onu **أحْبَطَهُ**. Ve **الحَبَطُ** (iki fetha ile): davarın yiyip çoğalması, ta ki bundan dolayı karınları şişinceye kadar; ve içindekinden ondan bir şey çıkmaz. Ve denildi ki: o, dışkı yemekten karnının şişmesidir; o da **الحندوق**’dur. Ve hadiste: {Ve şüphesiz baharın bitirdiğinden öylesi vardır ki, **حبطا** olarak öldürür veya **يُلم**}.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%A8%D8%B7/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

الحبط محركة: آثار الجرح أو السياط بالبدن. وقال الجوهري: حبط الجرح حبطا، بالتحريك، أي عرب ونكس. وقال ابن عباد: حبط الجرح، إذا بقيت له آثار بعد البرء، أو الآثار، أي آثار السياط الوارمة التي لم تشقق، فإن تقطعت ودميت فعلوب، بالضم، وقد تقدم في موضعه، وهذا قول العامري، ونقله الصاغاني. وقال ابن سيده: الحبط: وجع ببطن البعير من كلإ يستوبله، أي يستوخمه، كذا في المحكم، أو من كلإ يكثر منه، فينتفخ منه بطونها فلا يخرج منها شيء، وهذا قول الجوهري. وقال الأزهري: وإنما تحبط الماشية إذا لم تثلط، ولم تبل، واعتقل بطنها.
وقد حبط بطنه كفرح، إذا انتفخ، فيهن، يحبط حبطا فهو حبط، من إبل حباطى وحبطة، كما في المحكم. أو حبط الماشية: انتفاخ البطن عن أكل الذرق وهو الحندقوق، يقال: حبطت الشاة، بالكسر، كما نقله الجوهري عن ابن السكيت، قال: ومنه الحديث:  وإن مما ينبت الربيع ما يقتل حبطا أو يلم  واسم ذلك الداء: حباط، بالضم، قال الأزهري: ورواه بعضهم بالخاء المعجمة، من التخبط، وهو الاضطراب. والحبط: ورم في الضرع أو غيره، والذي في المحكم: الحبط في الضرع: أهون الورم، وقيل: الحبط: الانتفاخ أين كان من داء أو غيره. وحبط جلده: ورم. ومن المجاز: حبط عمله، كسمع، وعليه اقتصر الجوهري وغيره من الأئمة، وزاد أبو زيد: حبط عمله، مثل ضرب. وحكى عن أعرابي أنه قرأ  فقد حبط عمله  ، بفتح الباء، قال الأزهري: ولم أسمع هذا لغيره والقراءة  فقد حبط عمله  بكسر الباء، حبطا بالفتح، وحبوطا، بالضم، نقلهما الجوهري، ومقتضى سياقه أنهما مصدران لحبط كسمع، والذي في التهذيب: أن الحبوط مصدر حبط، كضرب، على ما نقله أبو زيد: بطل ثوابه، كما في الصحاح. وقال الأزهري: إذا عمل الرجل عملا ثم أفسده قيل: حبط عمله، وقال ابن السكيت: فهو حبط، بسكون الباء، قال الزمخشري وابن الأثير: هو من حبطت الدابة حبطا، إذا أصابت مرعى طيبا فأفرطت في الأكل حتى تنتفخ فتموت. قال الزمخشري: ومنه أيضا: حبط دم القتيل إذا هدر وبطل، وهو من حد سمع فقط، ومقتضى العطف أن يكون من البابين، وليس كذلك، ومصدره الحبط بالتحريك، وقال الأزهري:ولا أرى حبط العمل وبطلانه مأخوذا إلا من حبط البطن؛ لأن صاحب البطن يهلك، وكذلك عمل المنافق يحبط، غير أنهم سكنوا الباء من قولهم: حبط عمله يحبط حبطا، وحركوها من حبط بطنه حبطا، كذلك أثبت تلنا عن ابن السكيت وغيره. ومن المجاز: أحبطه الله تعالى، أي أبطله، وقد جاء في الحديث هكذا، وفي التنزيل العزيز  فأحبط أعمالهم  قيل: أفسدها، وقيل: أبطلها، وتقول: إن عمل عملا صالحا أتبعه ما يحبطه، وإن أرسل كلما طيبا أرسل ما يهبطه. وعن أبي عمرو: أحبط ماء الركية، إذا ذهب ذهابا لا يعود كما كان. وأحبط عن فلان: أعرض، يقال: قد تعلق به ثم أحبط عنه، إذا تركه وأعرض عنه. عن أبي زيد. والحبطة، بالفتح: بقية الماء في الحوض، عن ابن عباد، أو الصواب الخبطة، بالحاء المعجمة وبالكسر، وأجاز ابن الأعرابي فتحها، كما نقله الصاغاني، وسيذكر في محله. والحبنطاة: القصيرة الدميمة البطينة، ويروى بالهمز. والحبنطى: القصير الغليظ، كما في الصحاح. وحكى اللحياني عن الكسائي: رجل حبنطى، مقصور، وحبنطى، مكسور مقصور، محبنطأ، وحبنطأة، أي الممتلئ غيظا، أو بطنة، وأنشد ابن بري للراجز:
  إني إذا أنشدت لا أحبنطي
  ولا أحب كثرة التمطـي وقد يهمز، وأنشد:
  ما لك ترمي بالخنى إلينا
  محبنطئا منتقما علـينـا
  وقد ترجم الجوهري على حبطأ وصوابه أن يذكر في حبط لأن الهمزة زائدة ليست بأصلية، وقد احبنطأت واحبنطيت، وكل ذلك من الحبط الذي هو الورم، ولذلك حكم على نونه وهمزته أو يائه أنهما ملحقتان له ببناء سفرجل. قال الجوهري: فإن حقرت فأنت بالخيار، إن شئت حذفت النون وأبدلت من الألف ياء، فقلت: حبيط، بكسر الطاء منونا، لأن الألف ليست للتأنيث فيفتح ما قبلها، كما يفتح في تصغير حبلى وبشرى، وإن بقيت النون وحذفت الألف قلت: حبينط، وكذلك كل اسم فيه زيادتان للإلحاق، فاحذف أيتهما شئت، وإن شئت عوضت من المحذوف في الموضعين، وإن شئت لم تعوض. فإن عوضت في الأول قلت: حبيط، بتشديد الياء والطاء مكسورة، وقلت في الثاني: حبينيط، وكذلك القول في عفرنى. انتهى. ونقل الصاغاني في العباب هذه العبارة بعينها. والحبط، ككتف ويحرك، والذي في الصحاح: بالتحريك والفتح، وهو الحارث بن عمرو بن تميم، كما في الصحاح، وقال ابن دريد: هو الحارث بن مالك بن عمرو بن تميم فزاد مالكا بين الحارث وعمرو. وفي أنساب أبي عبيد مثل ما للجوهري، واختلف في سبب تلقيبه إياه، فقيل: لأنه كان في سفر فأصابه مثل الحبط الذي يصيب الماشية، كما في الصحاح. وقال ابن الكلبي: كان أكل طعاما فأصابه منه هيضة، وقال ابن دريد: كان أكل صمغا فحبط عنه - ويسمى بنوه الحبطات، بفتح الباء وبكسرها والنسبة إليهم - كذا في بعض نسخ الصحاح، وفي بعضها: إليه، حبطي محركة، كالنسبة إلى بني سلمة، وبني شقرة، فتقول سلمي وشقري، بفتح اللام والقاف، وذلك لأنهم كرهوا كثرة الكسرات ففتحوا، أي والقياس الكسر. وقيل: الحبطات: الحارث بن عمرو بن تميم، والعنبر بن عمرو، والقليب بن عمرو، ومازن بن مالك ابن عمرو. وقال ابن الأعرابي، ولقي دغفل رجلا فقال له: ممن أنت? قال: من بني عمرو بن تميم. قال: إنما عمرو عقاب جاثمة، فالحبطات عنقها، والقليب رأسها، وأسيد والهجيم جناحاها، والعنبر جثوتها، ومازن مخلبها، وكعب ذنبها. يعني بالجثوة بدنها. قلت: وهذا هو الذي صرح به النسابة، والهجيم وأسيد هما إخوة العنبر، وكعب، والقليب، وأليهة، وكذلك بنو الهجيم الخمسة: عامر وسعد وربيعة وأنمار وعمرو، يعرفون بالحبطات. والمحبوبط: الجهول السريع الغضب، نقله الصاغاني. والحبطيطة، محركة، كحمصيصة: الشيء الحقير الصغير. يقال: احبنطى الرجل، إذا انتفخ بطنه، ومنه الحديث في السقط  يظل محبنطئا على باب الجنة  يروى بالهمز وبغير الهمز، وقال أبو زيد: المحبنطئ، مهموز وغير مهموز: الممتلئ غضبا، وقال غيره في تفسير الحديث: المحبنطي، هو المتغضب، وقيل: هو المستبطئ للشيء، وبالهمز: العظيم البطن. وقال ابن الأثير: المحبنطئ، بالهمز وتركه: المتغضب المستبطئ للشيء، وقيل: هو الممتنع امتناع طلب لا امتناع إباء. وحكى ابن بري: المحبنطي، بغير همز: المتغضب، وبالهمز: المنتفخ. ومما يستدرك عليه: أحبطه الضرب: أثر فيه. وإبل حبطة، محركة، كحباطى، نقله ابن سيده. والحبط، محركة: اللحم الزائد على الندوب، نقله الصاغاني. وحبط ماء البئر، كفرح: مثل
  أحبط، قال:بط، قال:
  فحبط الجفر وما إن جما ويقال: فرس حبط القصيرى، إذا كان منتفخ الخاصرتين، ومنه قول الجعدي:
  فليق النسا حبط الموقفـي                      ن يستن كالصدع الأشعب ولا يقولون: حبط الفرس، حتى يضيفوه إلى القصيرى، أو إلى الخاصرة، أو إلى الموقف؛ لأن حبطه: انتفاخ بطنه، نقله ابن سيده والزمخشري. ورجل حبنطى، بالكسر مقصور: لغة في حبنطى، بالفتح، حكاه اللحياني عن الكسائي. والمحبنطي: اللازق بالأرض. وحبطة، محركة: ابن للفرزدق، وهو أخو كلطة ولبطة، وقد ذكره المصنف في ل ب ط استطرادا.

##### Türkçe

**الحبط** (harekeli): bedende yaranın yahut kamçıların izleri. Cevherî dedi ki: **حبط الجرح حبطا** (hareke ile), yani kabuk bağladı ve ters döndü. İbn Abbâd dedi ki: **حبط الجرح**; iyileşmeden sonra ona izler kaldığı zaman; yahut izler, yani yarılmamış şişkin kamçı izleri; eğer parçalanır ve kanarsa **فعلوب** (ötre ile) olur; yeri içinde daha önce geçti; bu Âmirî’nin sözüdür, Sâgânî onu nakletti. İbn Sîde dedi ki: **الحبط**: devenin karnında, ona ağır gelen (onu kötüleyen), yani onu kötü kokulu/hoş olmayan bulan ot yüzünden olan ağrı; **المحكم**’de böyle; yahut ondan çok yediği bir ot yüzünden; bununla karınları şişer de onlardan hiçbir şey çıkmaz; bu Cevherî’nin sözüdür. Ezherî dedi ki: ancak davar **تحبط** olur; dışkılamadığı, idrar yapmadığı ve karnı tutulduğu zaman.

Ve karnı **حبط** oldu, **كفرح** gibi; şiştiği zaman; **فيهن**; **يحبط حبطا**; o hâlde o **حبط**tır; **إبل حباطى وحبطة**’dan, **المحكم**’de olduğu gibi. Yahut **حبط الماشية**: **الذرق** (o da **الحندقوق**tur) yemekten dolayı karnın şişmesi; denir ki: **حبطت الشاة** (kesre ile); Cevherî’nin İbn Sikkît’ten naklettiği gibi; dedi ki: ve ondan (şu) hadis:
**وإن مما ينبت الربيع ما يقتل حبطا أو يلم**
Ve o hastalığın adı: **حباط** (ötre ile). Ezherî dedi ki: bazısı onu **الخاء** (noktalı) ile, **التخبط**’tan rivayet etti; o da sarsılma/çalkalanmadır. Ve **الحبط**: memede yahut başkasında bir şişliktir. **المحكم**’de olan: memede **الحبط**: şişliğin en hafifidir. Ve denildi ki: **الحبط**: nerede olursa olsun, hastalıktan yahut başkasından olan şişmedir. Ve **حبط جلده**: şişti.

Mecazdan: **حبط عمله**; **كسمع** gibi; Cevherî ve başka imamlar bununla yetindi. Ebû Zeyd artırdı: **حبط عمله**; **مثل ضرب**. Bir bedevîden nakledildi ki o, **فقد حبط عمله**’yi, **الباء**’yı fetha ile okudu. Ezherî dedi ki: bunu ondan başkası için işitmedim; kıraat ise **فقد حبط عمله** **الباء**’yı kesre ile; **حبطا** fetha ile ve **حبوطا** (ötre ile); ikisini Cevherî nakletti; siyakının gereği, ikisinin de **حبط كسمع** için iki mastar olmasıdır. **التهذيب**’de olan: **الحبوط** **حبط**’ın mastarıdır; **كضرب**; Ebû Zeyd’in naklettiğine göre: sevabı boşa gitti; **الصحاح**’ta olduğu gibi. Ezherî dedi ki: adam bir iş yapar sonra onu bozarsa “**حبط عمله**” denir. İbn Sikkît dedi ki: o **حبط**tır; **الباء**’yı sükûn ile. Zemahşerî ve İbnü’l-Esîr dedi ki: o, **حبطت الدابة حبطا**’dandır; iyi bir otlak bulup yemede aşırı gidince şişer de ölür. Zemahşerî dedi ki: ondan ayrıca: **حبط دم القتيل**; heder olup boşa gittiği zaman; o, yalnız **حد سمع**’dandır; atfın gereği iki bâbdan olmasıdır; öyle değildir; mastarı **الحبط** (hareke ile)dir. Ezherî dedi ki: ben, amelin **حبط** olması ve boşa gitmesinin, ancak **حبط البطن**’dan alınmış olduğunu görürüm; çünkü karın sahibi helâk olur; münafığın ameli de böyle **يحبط** olur; ancak onlar, “**حبط عمله يحبط حبطا**” sözünden **الباء**’yı sükûn ettiler; “**حبط بطنه حبطا**”dan ise onu harekelediler; İbn Sikkît ve başkasından bize böyle tespit edildi.

Mecazdan: Allah Teâlâ onu **أحبطه**; yani onu iptal etti; hadiste böyle gelmiştir. Aziz tenzilde: **فأحبط أعمالهم**; denildi ki: onu bozdu; ve denildi ki: onu iptal etti. Ve dersin ki: eğer salih bir amel işlerse, ona onu **يحبطه** edecek şeyi peşinden kattı; ve eğer her defasında iyi bir ot gönderirse, onu **يهبطه** edecek şeyi gönderdi. Ebû Amr’dan: **أحبط ماء الركية**; gittiği zaman, bir daha eskisi gibi dönmeyecek bir gidişle. Ve **أحبط عن فلان**: yüz çevirdi; denir ki: ona tutunmuştu sonra ondan **أحبط** etti; onu bıraktığı ve ondan yüz çevirdiği zaman. Ebû Zeyd’den.

Ve **الحبطة** (fetha ile): havuzda suyun kalıntısı; İbn Abbâd’dan. Yahut doğrusu **الخبطة**dır; **الحاء** (noktalı) ile ve kesre ile; İbnü’l-A‘râbî onun fethasını caiz gördü; Sâgânî’nin naklettiği gibi; yerinde zikredilecektir. Ve **الحبنطاة**: kısa, çirkin, göbekli; hemze ile de rivayet edilir. Ve **الحبنطى**: kısa, kalın; **الصحاح**’ta olduğu gibi. Lihyânî, Kisâî’den nakletti: **رجل حبنطى**; maksûr; ve **حبنطى**; kesreli maksûr; **محبنطأ** ve **حبنطأة**; yani öfkeyle dolu; yahut göbeklilikle. İbn Berrî, recez söyleyen için şu beyti okudu:
إني إذا أنشدت لا أحبنطي
ولا أحب كثرة التمطـي
Ve hemzelenebilir; şu da okundu:
ما لك ترمي بالخنى إلينا
محبنطئا منتقما علـينـا

Cevherî **حبطأ** üzerine terceme yaptı; doğrusu onun **حبط** içinde zikredilmesidir; çünkü hemze ziyadedir, aslî değildir. Ve **احبنطأت** ve **احبنطيت**; bunların hepsi, şişlik olan **الحبط**tandır; bu yüzden onun **النون**’una ve hemzesine yahut **ياء**’sına, **سفرجل** vezniyle ona ilhak edilmiş oldukları hükmünü verdi. Cevherî dedi ki: eğer küçültürsen, sen muhayyersin: istersen **النون**’u düşürür, **الألف**’ten **ياء** bedel yaparsın; böylece **حبيط** dersin; **الطاء**’yı kesre ile, tenvinli; çünkü **الألف** te’nîs için değildir ki öncesi fetha olsun; **حبلى** ve **بشرى**’nın tasğîrinde açıldığı gibi. Eğer **النون** kalır ve **الألف**’i düşürürsen **حبينط** dersin. Ve ilhak için iki ziyadesi olan her isim böyledir: ikisinden hangisini istersen düşür; istersen her iki yerde de düşürülenin yerine ivaz yap; istersen ivaz yapma. Eğer birincide ivaz yaparsan **حبيط** dersin; **الياء**’yı şeddeli, **الطاء** kesreli. İkincide de **حبينيط** dersin. **عفرنى** hakkında söz de böyledir. Bitti. Sâgânî **العباب**’da bu ibareyi aynen nakletti.

Ve **الحبط**; **ككتف** gibi ve harekelenir. **الصحاح**’ta olan: hareke ile ve fetha ile; o, Temîm’den Amr oğlu Hâris’tir; **الصحاح**’ta olduğu gibi. İbn Düreyd dedi ki: o, Temîm’den Amr oğlu Mâlik oğlu Hâris’tir; Hâris ile Amr arasına Mâlik’i ekledi. Ebû Ubeyd’in ensâbında, Cevherî’deki gibidir. Ona bu lakabın verilme sebebinde ihtilaf edildi: denildi ki: yolculukta idi; davara isabet eden **الحبط** benzeri ona isabet etti; **الصحاح**’ta olduğu gibi. İbnü’l-Kelbî dedi ki: bir yemek yemişti; ondan ona **هيضة** isabet etti. İbn Düreyd dedi ki: bir zamk yemişti; ondan dolayı **حبط** oldu. — Oğullarına **الحبطات** denir; **الباء**’nın fethasıyla ve kesresiyle; ve onlara nisbet — **الصحاح**’ın bazı nüshalarında böyle; bazısında: ona; **حبطي** (harekeli); Benî Seleme’ye ve Benî Şakra’ya nisbet gibi; dersin ki: **سلمي** ve **شقري**; **اللام** ve **القاف**’ı fetha ile; bu, çok kesreyi çirkin gördükleri için fetha etmelerindendir; yani kıyas kesredir. Ve denildi ki: **الحبطات**: Temîm’den Amr oğlu Hâris; ve Amr oğlu Anber; ve Amr oğlu Kalîb; ve Amr oğlu Mâlik oğlu Mâzin. İbnü’l-A‘râbî dedi ki: Dagfel bir adamla karşılaştı, ona dedi ki: kimdensin? Dedi: Temîm’den Amr oğullarından. Dedi: Amr ancak çökmüş bir kartaldır; **الحبطات** onun boynudur; **القليب** onun başıdır; **أسيد** ve **الهجيم** onun iki kanadıdır; **العنبر** onun çömelmesidir; **مازن** onun pençesidir; **كعب** onun kuyruğudur. **الجثوة** ile bedenini kasteder. Dedim ki: nesep âliminin açıkça belirttiği budur; **الهجيم** ve **أسيد**, **العنبر**’in kardeşleridir; ve **كعب** ve **القليب** ve **أليهة**; ve **بنو الهجيم**’in beşi de böyledir: Âmir, Sa‘d, Rebî‘a, Enmâr ve Amr; **الحبطات** diye bilinirler.

Ve **المحبوبط**: cahil, çabuk öfkelenen; Sâgânî nakletti. Ve **الحبطيطة** (harekeli), **كحمصيصة** gibi: değersiz küçük şey. Denir ki: **احبنطى الرجل**; karnı şiştiği zaman. Ondan, düşük çocuk hakkında hadiste: **يظل محبنطئا على باب الجنة**; hemze ile ve hemzesiz rivayet edilir. Ebû Zeyd dedi ki: **المحبنطئ**; hemzeli ve hemzesiz: öfkeyle dolu. Başkası hadisin tefsirinde dedi ki: **المحبنطي**: öfkelenen kimsedir. Ve denildi ki: o, bir şeyi ağırdan alan kimsedir. Hemze ile: büyük karınlıdır. İbnü’l-Esîr dedi ki: **المحبنطئ**; hemze ile ve hemzeyi terk ile: öfkelenen, bir şeyi ağırdan alan; ve denildi ki: o, istek talebiyle kaçınan; inat kaçınmasıyla değil. İbn Berrî nakletti: **المحبنطي**; hemzesiz: öfkelenen; hemze ile: şişmiş.

Ve onun üzerine istidrâk edilenlerdendir: **أحبطه الضرب**: onda iz bıraktı. Ve **إبل حبطة** (harekeli), **كحباطى** gibi; İbn Sîde nakletti. Ve **الحبط** (harekeli): yara izleri üzerindeki fazla et; Sâgânî nakletti. Ve kuyu suyunun **حبط** olması, **كفرح** gibi: **أحبط** gibi. Dedi ki:
فحبط الجفر وما إن جما

Ve denir ki: **فرس حبط القصيرى**; iki böğrü şişkin olduğu zaman. Ondan Câ‘dî’nin sözü:
فليق النسا حبط الموقفـي                      ن يستن كالصدع الأشعب

Ve “**حبط الفرس**” demezler; ta ki onu **القصيرى**’ya yahut **الخاصرة**’ye yahut **الموقف**’e izafe edinceye kadar; çünkü onun **حبط**’ı: karnının şişmesidir; İbn Sîde ve Zemahşerî nakletti. Ve **رجل حبنطى**; kesre ile maksûr: fetha ile olan **حبنطى**’da bir dildir; Lihyânî, Kisâî’den hikâye etti. Ve **المحبنطي**: yere yapışık olan. Ve **حبطة** (harekeli): Ferazdak’ın bir oğludur; o, **كلطة** ve **لبطة**’nın kardeşidir; musannif onu **ل ب ط**’ta istitrâden zikretti.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%A8%D8%B7/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

حَبِطَ
1 حَبِطَ حبط , aor. حَبَطَ , inf. n. حَبَطٌ, (Az, S, K, &c.,) He (a beast, Az, S, or a camel, ISd, K) ate much, (S,) or had pain in his belly from pasture which he found unwholesome, or from eating much of herbage, (ISd, K,) so that he became swollen, or inflated, thereby (S, ISd, K) in his belly, (S,) and there would not come forth from him (S, ISd, K) what was in it, (S,) or anything; (ISd, K;) he did not void either thin dung or urine, his belly being bound: (Az:) or he (a sheep, or goat, ISk, S) became swollen, or inflated, in his belly, in consequence of eating [the herb called] ذُرَق, (ISk, S, K, *) which is the حَنْدَ قُوق [i. e. the herb lotus, melilot, or bird's-foot-trefoil]: (ISk, S:) or he (a beast) lighted upon good pasturage, and ate immoderately, so that he became swollen, or inflated, and died: (Z, IAth:) or, in speaking of a horse, you do not say, حَبِطَ الفَرَسُ, but حَبِطَ قُصَيْرَى الفَرَسِ, or خَاصِرَتُهُ, or مَوْقِفُهُ, because it means that the horse's belly became swollen, or inflated: (ISd, Z, L:) you say also, حَبِطَ بَطْنُهُ his belly became swollen, or inflated, so that he died: (Az, TA:) or his (a man's) belly became swollen, or inflated, by food &c.: (Mbr, TA in art. حبطأ:) and حَبِطَ is also said of the skin, meaning it became swollen, or inflated. (TA.) [See also Q. Q. 3; and see حَبَطٌ below.] ― -b2- Hence, app., i. e. from حَبِطَ said of the belly, (Az, TA,) or it is from this verb said of a beast, (Z, IAth, TA,) حَبِطَ عَمَلُهُ, (Az, S, Msb, K, &c.,) aor. حَبَطَ ; (Az, Msb, K;) and حَبَطَ, aor. حَبِطَ ; (AZ, Az, Msb, K;) the latter, says Az, heard by AZ from an Arab of the desert, but I have not heard it on any other authority; (TA;) inf. n. حَبْطٌ, (Az, S, K, [but in the Msb it seems to be indicated that it is حَبَطٌ,]) with the ب quiescent, (Az, S,) thus differing from the inf. n. of حَبِطَ said of the belly, (Az, TA,) and حُبُوطٌ, (Az, S, Msb, K,) which latter, accord. to AZ, is the inf. n. of حَبَطَ like ضَرَبَ; (T, TA;) (tropical:) His work, or deed, became null, or void, or of no account; it went for nothing; it perished; (Az, Msb, TA;) for like as he of whom one says حَبِطَ بَطْنُهُ perishes, so does the work, or deed, of the hypocrite: (Az, TA:) or it became ineffective of reward; its reward became annulled. (S, K.) And hence also, (Z, TA,) حَبِطَ دَمُهُ, aor. حَبَطَ , (Z, Msb, K, TA,) but not حَبَطَ also, as is implied in the K, (TA,) and in this case the inf. n. is حَبَطٌ, (Msb, * TA,) with the ب movent, (TA,) (tropical:) His blood (the blood of one slain, K) went for nothing; unretaliated, and uncompensated by a mulct. (Msb, K, TA.) ― -b3- حَبِطَ said of the water of a well, i. q. أَحْبَطَ, q. v. (TA.) ― -b4- Said of a wound, (S, Ibn-' Abbád, K,) aor. حَبَطَ , (K,) inf. n. حَبَطٌ, with fet-h to the ب, (S, K,) It had scars remaining after having healed: (Ibn-' Abbád, K: *) or it broke open again; or became recrudescent; syn. عَرِبَ [which has the signification given above on the authority of Ibn-' Abbád as well as what follows it] and نُكِسَ. (S.) [See also حَبَطٌ below.]

4 أَحْبَطَ [احبطهُ seems to signify, in its primary acceptation, He made him, (namely a beast,) or it, (the belly,) to be in the state termed حَبَطٌ, which see below. ― -b2- And hence,] احبط عَمَلَهُ (tropical:) He (God, S, K, or a man, Msb) made his work, or deed, to become null, or void, or of no account; to go for nothing; to perish; (Msb, K, * TA;) to be ineffective of reward; or he annulled its reward. (S.) So it signifies in the Kur [xxxiii. 19, &c.]: and you say, اـِنْ عَمِلَ عَمَلًا صَالِحًا أَتْبَعَهُ مَا يُحْبِطُهُ وَ اـِنْ أَرْسَلَ كَلِمًا طَيِّبًا أَرْسَلَ خَلْفَهُ مَا يُحْبِطُهُ (tropical:) [If he do a good deed, he makes to follow it that which annuls it; and if he send forth good words, he sends forth after them that which annuls them]. (TA.) And hence also, (Z, TA,) احبط الدَّمَ (tropical:) He made the blood to go for nothing; unretaliated, and uncompensated by a mulct. (Msb, K, * TA. *) ― -b3- احبطهُ الضَّرْبُ The beating made a mark or scar, or marks or scars, upon him. (TA.) -A2- احبط مَآءُ الرَّكِيَّةِ, (K,) inf. n. اـِحْبَاطٌ, (AA, S,) The water of the well went away, and did not return (AA, S, K) as it was; (AA, S;) as also ↓ حَبِطَ, aor. حَبَطَ . (TA.) ― -b2- احبط عَنْ فُلَانٍ He turned away from, avoided, shunned, and left, such a one. (IDrd, K.)

اِحْبَنْطَى
Q. Q. 3 اِحْبَنْطَى احبنطى احبنطي He (a man, TA) was, or became, swollen, or inflated, in his belly: (K, TA:) he (a man) was short and bigbellied: (S:) he (a man) was, or became, filled with wrath, or rage; or by repletion of the belly; as also اِحْبَنْطَأَ: from حَبَطٌ. (TA.) [See 1.]

حَبَطٌ
حَبَطٌ حبط [inf. n. of حَبِطَ, q. v.:] A beast's having the belly swollen, or inflated, so that what is in it does not come forth, in consequence of eating much: (S:) or pain in the belly, of a camel, from pasture which he finds unwholesome, or from herbage of which he has eaten much, so that he becomes swollen, or inflated, therefrom, (ISd, K,) in his belly, (TA,) and nothing comes forth from him: (ISd, K:) or a swelling, or inflation, of the belly, (K,) or a beast's having the belly swollen, or inflated, (ISk, S,) from eating [the herb called] ذُرَق: (ISk, S, K:) [see 1:] and a swelling in the udder or other thing: (K:) or, accord. to the M, the slightest swelling in the udder: or, as some say, swelling, or inflation, wherever it be, from disease or other cause. (TA.) It is said in a trad., اـِنَّ مِمَّا يُنْبِتُ الرَّبِيعُ مضا يَقْتُلُ حَبَطًا أَوْ يُلِمُّ [Verily, of what the (rain, or season, called) ربيع causes to grow, is what kills by inflation of the belly, or nearly does so]. (S, TA.) ― -b2- The scars, or marks, of a wound, or of whips, upon the body, after healing: or the swollen scars, or marks, (of whips, TA,) not lacerated: when mangled and bleeding, they are termed عُلُوب [pl. of عَلْب]: (K:) the excrescent flesh upon the scars of wounds. (Sgh.)

حَبِطٌ
حَبِطٌ حبط part. n. of حَبِطَ; A camel [or other beast having his belly swollen, or inflated, so that what is in it does not come forth, in consequence of eating much: or] having pain in the belly, from pasture which he finds unwholesome, or from herbage of which he has eaten much, so that he is swollen, or inflated, therefrom, [in his belly,] and nothing comes forth from him: (K:) [see حَبَطٌ:] pl. حَبَاطَى (K) and حَبَطَةٌ. (M, TA.) You say also فَرَسٌ حَبِطُ القُصَيْرَى A horse swollen, or inflated, in the flanks. (TA.)

حُبَاطٌ
حُبَاطٌ حباط The disease in which the belly is swollen, or inflated, from eating [the herb called] ذُرَق: (K:) or, as Az says, accord. to some, it is with the pointed خ, from التَّخَبُّطُ signifying “ the being in a state of commotion, agitation, convulsion, tumult, or disturbance. ” (TA.)

حُبَيْطٍ
حُبَيْطٍ حبيط : see حَبَنْطًى.

حُبَيْطِىٌّ
حُبَيْطِىٌّ حبيطى حبيطي : see حَبَنْطًى.

حَبَنْطًى
حَبَنْطًى حبنطى حبنطي , with tenween, and حَبَنْطَأٌ, the ن and the ا [which latter is written in the former word ى being added to render the word quasi-coordinate to سَفَرْجَلٌ, (S, TA,) the derivation being from حَبَطٌ, (TA,) A man short and bigbellied; (S, TA;) as also حَبَنْطَاةٌ and ↓ مُحْبَنْطٍ: (S:) [see the last of these words below:] or filled with wrath, or rage; or by repletion of the belly; (K;) as also حِبَنْطًى and حَبَنْطَاةٌ: (Ks, Lh:) and this last, a woman short, ugly, and bigbellied; (K;) also related with ء [i. e. حَبَنْطَأَةٌ, or, as it is written in the L, حَبَنْطَآءَةٌ, but this I think a mistranscription]. (TA.) When you form the dim., you may reject the ن, and change the ا [which is the final letter] into ى, so that [the dim. becomes originally حُبَيْطِىٌ, for which, accord. to a wellknown rule,] you say ↓ حُبَيْطٍ, with kesr to the ط, and with tenween; for the ا is not to denote the fem. gender, that the letter preceding it should be with fet-h, as in [حُبَيْلَى and بُشَيْرَى] the dims. of حُبْلَى and بُشْرَى: you may also retain the ن, and reject the ا; saying ↓ حُبَيْنِطٌ: and thus you may do in the case of any noun having two letters added for the purpose of quasi-coordination: you may also put a compensation for the letter rejected in either place, or not: if you put a compensation in the former instance, you say ↓ حُبَيْطِىٌّ, with teshdeed to the ى, and with kesr to the ط; and in the latter instance, you say ↓ حُبَيْنِيطٌ. (S, O, TA.)

حُبَيْنِطٌ
حُبَيْنِطٌ حبينط : see حَبَنْطًى.

حُبَينِيطٌ
حُبَينِيطٌ حبينيط : see حَبَنْطًى.

مُحْبَنْطٍ
مُحْبَنْطٍ محبنط and مُحْبَنْطِئٌ A man, or child, swollen, or inflated, in his belly: (TA:) or filled with anger: (AZ, TA:) or who becomes angry, deeming a thing slow or tardy or late: (IAth, TA:) or refraining as one who seeks or desires, not as one who refuses: (TA:) or the former, becoming angry; and the latter, swollen, or inflated: (IB, TA:) or the former, deeming a thing slow or tardy or late; and the latter, bigbellied: and the latter also signifies cleaving to the ground. (TA.) See also حَبَنْطًى.

##### Türkçe

**حَبِطَ**
1 **حَبِطَ** حبط, muzâri‘ **حَبَطَ**, mastar **حَبَطٌ**, (Az, S, K, vb.,) O (bir hayvan, Az, S, yahut bir deve, ISd, K) çok yedi, (S,) yahut kendisine sağlıksız bulduğu otlaktan, yahut çokça ot yemekten dolayı karnında ağrı oldu, (ISd, K,) öyle ki bununla (S, ISd, K) karnında (S,) şişti yahut kabardı; ve ondan (S, ISd, K) içindekinin (S,) yahut herhangi bir şeyin; (ISd, K;) çıkması olmazdı; karnı bağlanmış olduğundan ne sulu dışkı ne de idrar çıkarırdı: (Az:) yahut o (bir koyun yahut keçi, ISk, S) **ذُرَق** denilen [otu] yemesi sebebiyle karnında şişti yahut kabardı, (ISk, S, K, *) ki o **حَنْدَ قُوق**’tur [yani lotus otu, melilot, yahut kuşayağı üçgülü]: (ISk, S:) yahut o (bir hayvan) iyi otlağa rastladı ve ölçüsüzce yedi; öyle ki şişti yahut kabardı ve öldü: (Z, IAth:) yahut, at hakkında, **حَبِطَ الفَرَسُ** demezsin; fakat **حَبِطَ قُصَيْرَى الفَرَسِ**, yahut **خَاصِرَتُهُ**, yahut **مَوْقِفُهُ** dersin; çünkü bu, atın karnının şişti yahut kabardı demektir: (ISd, Z, L:) ayrıca, **حَبِطَ بَطْنُهُ** dersin: karnı şişti yahut kabardı; öyle ki öldü: (Az, TA:) yahut onun (bir adamın) karnı yiyecek vb. ile şişti yahut kabardı: (Mbr, TA, md. **حبطأ**’da:) ve **حَبِطَ** deri hakkında da söylenir; “şişti yahut kabardı” demektir. (TA.) [Ayrıca Q. Q. 3’e bak; ve aşağıda **حَبَطٌ**’a bak.] ― -b2- Bundan dolayı, görünüşe göre, yani karın hakkında söylenen **حَبِطَ**’tan, (Az, TA,) yahut bu fiilin bir hayvan hakkında söylenmesindendir, (Z, IAth, TA,) **حَبِطَ عَمَلُهُ**, (Az, S, Msb, K, vb.,) muzâri‘ **حَبَطَ**; (Az, Msb, K;) ve **حَبَطَ**, muzâri‘ **حَبِطَ**; (AZ, Az, Msb, K;) ikincisi, Az der ki, AZ’nin çölde bir Arap’tan işittiği; fakat ben onu başka bir rivayetle işitmedim; (TA;) mastar **حَبْطٌ**, (Az, S, K, [fakat Msb’de bunun **حَبَطٌ** olduğuna işaret ediliyor gibi,]) **ب** sâkin olarak, (Az, S,) böylece karın hakkında söylenen **حَبِطَ**’ın mastarından ayrılır, (Az, TA,) ve **حُبُوطٌ**, (Az, S, Msb, K,) ki bu sonuncusu, AZ’ye göre, **ضَرَبَ** gibi **حَبَطَ**’ın mastarıdır; (T, TA;) (mecazen:) Onun işi yahut fiili bâtıl oldu, boşa çıktı, değersiz oldu; boşa gitti; helâk oldu; (Az, Msb, TA;) çünkü nasıl ki hakkında **حَبِطَ بَطْنُهُ** denilen kimse helâk olursa, münafığın işi yahut fiili de öyle helâk olur: (Az, TA:) yahut sevap bakımından etkisiz oldu; sevabı iptal edildi. (S, K.) Ve bundan dolayı ayrıca, (Z, TA,) **حَبِطَ دَمُهُ**, muzâri‘ **حَبَطَ**, (Z, Msb, K, TA,) fakat K’da ima edildiği üzere **حَبَطَ** da değil, (TA,) ve bu durumda mastar **حَبَطٌ**’dur, (Msb, * TA,) **ب** harekeli olarak, (TA,) (mecazen:) Onun kanı (öldürülenin kanı, K) boşa gitti; kısas yapılmaksızın ve diyetle tazmin edilmeksizin. (Msb, K, TA.) ― -b3- **حَبِطَ** kuyu suyuna dair söylenir; **أَحْبَطَ** ile aynı mânâdadır; bk. (TA.) ― -b4- Bir yara hakkında söylenir, (S, Ibn-‘ Abbád, K,) muzâri‘ **حَبَطَ**, (K,) mastar **حَبَطٌ**, **ب**’ye fetha ile, (S, K,) İyileştikten sonra izleri kaldı: (Ibn-‘ Abbád, K: *) yahut yeniden açıldı; yahut nüksetti; eş anlamlısı **عَرِبَ** [ki bunun, Ibn-‘ Abbád’dan naklen yukarıda verilen mânâsı ile aşağıda gelen mânâsı vardır] ve **نُكِسَ**. (S.) [Ayrıca aşağıda **حَبَطٌ**’a bak.]

4 **أَحْبَطَ** [**احبطهُ** görünüşe göre, aslî mânâsında, onu (yani bir hayvanı) yahut onu (karnı) aşağıda bk. **حَبَطٌ** diye adlandırılan hâle soktu demektir. ― -b2- Ve bundan dolayı,] **احبط عَمَلَهُ** (mecazen:) O (Allah, S, K, yahut bir insan, Msb) onun işini yahut fiilini bâtıl kıldı, boşa çıkardı, değersiz kıldı; boşa gitmesini sağladı; helâk etti; (Msb, K, * TA;) sevap bakımından etkisiz kıldı; yahut sevabını iptal etti. (S.) Kur’ân’da [xxxiii. 19, vb.] böyle mânâdadır: ve dersin ki, **اـِنْ عَمِلَ عَمَلًا صَالِحًا أَتْبَعَهُ مَا يُحْبِطُهُ وَ اـِنْ أَرْسَلَ كَلِمًا طَيِّبًا أَرْسَلَ خَلْفَهُ مَا يُحْبِطُهُ** (mecazen:) [Eğer iyi bir iş yaparsa, onu iptal eden şeyi onun peşine takar; ve eğer iyi sözler gönderirse, onların arkasından onları iptal eden şeyi gönderir]. (TA.) Ve bundan dolayı ayrıca, (Z, TA,) **احبط الدَّمَ** (mecazen:) O, kanı boşa giden kıldı; kısas yapılmaksızın ve diyetle tazmin edilmeksizin. (Msb, K, * TA. *) ― -b3- **احبطهُ الضَّرْبُ**: Dövme, onda bir iz yahut yara izi, yahut izler yahut yara izleri bıraktı. (TA.) -A2- **احبط مَآءُ الرَّكِيَّةِ**, (K,) mastar **اـِحْبَاطٌ**, (AA, S,) Kuyunun suyu çekildi ve (AA, S, K) olduğu hâliyle geri dönmedi; (AA, S;) bunun gibi ↓ **حَبِطَ**, muzâri‘ **حَبَطَ**. (TA.) ― -b2- **احبط عَنْ فُلَانٍ**: O, falandan yüz çevirdi, kaçındı, sakındı ve onu bıraktı. (IDrd, K.)

**اِحْبَنْطَى**
Q. Q. 3 **اِحْبَنْطَى** احبنطى احبنطي: O (bir adam, TA) karnında şişti yahut kabardı: (K, TA:) o (bir adam) kısa ve göbekliydi: (S:) o (bir adam) öfke yahut hiddetle; yahut karnın tıka basa dolmasıyla doldu; **اِحْبَنْطَأَ** da böyledir: **حَبَطٌ**’dan. (TA.) [1’e bak.]

**حَبَطٌ**
**حَبَطٌ** حبط [**حَبِطَ**’ın mastarıdır; bk.]: Bir hayvanın, çok yemesi sebebiyle, karnının şişmesi yahut kabarması; öyle ki içindekiler çıkmaz: (S:) yahut bir devenin, kendisine sağlıksız bulduğu otlaktan, yahut çok yediği ottan dolayı karnında ağrı olması; öyle ki bundan (ISd, K) karnında (TA) şişer yahut kabarır ve ondan hiçbir şey çıkmaz: (ISd, K:) yahut karnın şişmesi yahut kabarması, (K,) yahut bir hayvanın karnının şişmesi yahut kabarması, (ISk, S,) **ذُرَق** denilen [otu] yemekten: (ISk, S, K:) [1’e bak:] ve memede yahut başka bir şeyde şişlik: (K:) yahut M’ye göre, memedeki en hafif şişlik: yahut bazılarına göre, hastalıktan yahut başka bir sebepten, nerede olursa olsun şişlik yahut kabarma. (TA.) Bir hadiste şöyle denmiştir: **اـِنَّ مِمَّا يُنْبِتُ الرَّبِيعُ مضا يَقْتُلُ حَبَطًا أَوْ يُلِمُّ** [Şüphesiz **ربيع**’in bitirdiği şeylerden, karın şişmesiyle öldüren yahut neredeyse öldüren vardır]. (S, TA.) ― -b2- İyileştikten sonra, bedende, bir yaranın yahut kamçı izlerinin izleri yahut işaretleri: yahut şişkin izler yahut işaretler, (kamçı izleri, TA,) yırtılmamış olanlar: parçalanmış ve kanlı olduklarında onlara **عُلُوب** [**عَلْب**’in çoğulu] denir: (K:) yaraların izleri üzerindeki fazlalık et. (Sgh.)

**حَبِطٌ**
**حَبِطٌ** حبط, **حَبِطَ**’ın ism-i fâilidir; Bir deve [yahut başka bir hayvan; çok yemesi sebebiyle karnı şişmiş yahut kabarmış; öyle ki içindekiler çıkmaz: yahut] kendisine sağlıksız bulduğu otlaktan, yahut çok yediği ottan dolayı karnında ağrısı olan; öyle ki bundan [karnında] şişmiş yahut kabarmıştır ve ondan hiçbir şey çıkmaz: (K:) [**حَبَطٌ**’a bak:] çoğulu **حَبَاطَى** (K) ve **حَبَطَةٌ**. (M, TA.) Ayrıca dersin ki **فَرَسٌ حَبِطُ القُصَيْرَى**: böğürlerinde şişmiş yahut kabarmış bir at. (TA.)

**حُبَاطٌ**
**حُبَاطٌ** حباط: **ذُرَق** denilen [otu] yemekten karnın şiştiği yahut kabardığı hastalık: (K:) yahut Az’ın dediğine göre, bazılarına göre, bu, sivri **خ** iledir; **التَّخَبُّطُ**’tan; “çalkantı, sarsıntı, kasılma, kargaşa yahut karışıklık hâlinde olma” mânâsındadır. (TA.)

**حُبَيْطٍ**
**حُبَيْطٍ** حبيط: **حَبَنْطًى**’ya bak.

**حُبَيْطِىٌّ**
**حُبَيْطِىٌّ** حبيطى حبيطي: **حَبَنْطًى**’ya bak.

**حَبَنْطًى**
**حَبَنْطًى** حبنطى حبنطي, tenvin ile, ve **حَبَنْطَأٌ**, **النون** ve **الألف** [ki bu sonuncusu, ilk kelimede, kelimeyi **سَفَرْجَلٌ**’e sözde denk kılmak için ى eklenerek yazılır, (S, TA,) türetme **حَبَطٌ**’dandır, (TA,)]: Kısa ve göbekli bir adam; (S, TA;) **حَبَنْطَاةٌ** ve ↓ **مُحْبَنْطٍ** da böyledir: (S:) [aşağıda bu sonuncu kelimeye bak:] yahut öfke yahut hiddetle dolu; yahut karnın tıka basa dolmasıyla; (K;) **حِبَنْطًى** ve **حَبَنْطَاةٌ** da böyledir: (Ks, Lh:) ve bu sonuncusu, kısa, çirkin ve göbekli bir kadın; (K;) ayrıca ء ile de rivayet edilmiştir [yani **حَبَنْطَأَةٌ**, yahut L’de yazıldığı üzere **حَبَنْطَآءَةٌ**, fakat bunun bir yazım hatası olduğunu sanıyorum]. (TA.) Küçültme yaptığında, **النون**’u atabilir ve [son harf olan] **الألف**’i ى’ye çevirebilirsin; böylece [küçültme aslında **حُبَيْطِىٌ** olur; bunun için, bilinen bir kaideye göre,] ↓ **حُبَيْطٍ** dersin; **الطاء**’a kesra ile ve tenvin ile; çünkü **الألف**, müenneslik için değildir ki, ondan önceki harf, **حُبَيْلَى** ve **بُشَيْرَى**’da olduğu gibi, fetha ile olsun; bunlar **حُبْلَى** ve **بُشْرَى**’nın küçültmeleridir: ayrıca **النون**’u tutup **الألف**’i atarak ↓ **حُبَيْنِطٌ** diyebilirsin: ve sözde denklik maksadıyla iki harf eklenmiş her isimde böyle yapabilirsin: ayrıca, atılan harf için her iki yerde de bir telâfi koyabilir yahut koymayabilirsin: eğer ilk durumda telâfi koyarsan, ↓ **حُبَيْطِىٌّ** dersin; ى’ye şedde ile ve **الطاء**’a kesra ile; ve ikinci durumda ↓ **حُبَيْنِيطٌ** dersin. (S, O, TA.)

**حُبَيْنِطٌ**
**حُبَيْنِطٌ** حبينط: **حَبَنْطًى**’ya bak.

**حُبَينِيطٌ**
**حُبَينِيطٌ** حبينيط: **حَبَنْطًى**’ya bak.

**مُحْبَنْطٍ**
**مُحْبَنْطٍ** محبنط ve **مُحْبَنْطِئٌ**: Karnında şişmiş yahut kabarmış bir adam yahut çocuk: (TA:) yahut öfkeyle dolu: (AZ, TA:) yahut bir şeyi yavaş, ağır, gecikmiş sayarak öfkelenen: (IAth, TA:) yahut isteyen yahut arzulayan kimse gibi geri duran; reddeden kimse gibi değil: (TA:) yahut birincisi, öfkelenen; ikincisi, şişmiş yahut kabarmış: (IB, TA:) yahut birincisi, bir şeyi yavaş, ağır, gecikmiş sayan; ikincisi, göbekli: ve ikincisi ayrıca yere yapışıp kalmayı da ifade eder. (TA.) Ayrıca **حَبَنْطًى**’ya bak.

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%A8%D8%B7/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

حَبَطَ
حَبَطَ I ( n. ac. حَبْط 1 ,  حُبُوْط 27 ) حَبِطَ A ( n. ac. حَبَط 4 )
a.  Was fruitless, useless; went for nothing, was of no avail ( labour, blood &  c. ).

b.  Was swollen, inflated, blown out.

أَحْبَطَ
أَحْبَطَ IV ,
a.  Rendered fruitless, nullified.

b.  [ 'An ], Shunned, turned away from.

حَبَط
حَبَط 4 ,
a.  Mark, trace; scar.

b.  Tumour, swelling.

##### Türkçe

**حَبَطَ**
**حَبَطَ** I (n. ac. **حَبْط** 1, **حُبُوْط** 27) **حَبِطَ** A (n. ac. **حَبَط** 4)
a. Meyvesiz, faydasız oldu; boşa gitti, bir faydası olmadı (emek, kan vb.).

b. Şişti, kabardı, şişirilmiş oldu.

**أَحْبَطَ**
**أَحْبَطَ** IV,
a. Meyvesiz kıldı, hükümsüz kıldı.

b. [ 'An ], -den sakındı, -den yüz çevirdi.

**حَبَط**
**حَبَط** 4,
a. İz, eser; yara izi.

b. Tümör, şişlik.

### [Kitâbullâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%A8%D8%B7/sozluk/kitab_allah.md) — Kur'an kullanımından türetilmiş

حبط
حَبِطَ - يَحْبَطُ - أَحْبَط َ - يُحْبِط ُ
حَبِط َ - يَحْبَط ُ + أمر أو فعل: انتهى إلى فشل تام وذهبت كل ثمرته المرجوة: يعمل عملاً ذا ثمرة ونفع، ثم بسبب خطأ وسوء تدبير، تتوقف وتتخرب وتهلك كل ثمرة ونفع كان قد صار منه
أَحْبَط َ - يُحْبِط ُ: على وزن " أفعل" من " حَبِط َ - يَحْبَط ُ "جعل عمله " يَحْبَط ُ ": جعل عمله ينتهي إلى غير ثمرة، وتهلك وتفنى كل ثمرة كانت قد صارت منه
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " الفشل والإحباط وعدم انتهاء الفعل إلى هدفه المرجو"، وهي
حَبِط َ - يَحْبَطُ، عَقِمَ - يَعْقَمُ، عَنِتَ - يَعْنَتُ، خَابَ - يَخِيبُ، بَارَ - يَبُوْرُ، كَسَدَ - يَكْسُدُ
حَبِطَ - يَحْبُط
أولئك حبطت أعمالهم في الدنيا والآخرة	﴿يسألونك عن الشهر الحرام قتال فيه قل قتال فيه كبير وصد عن سبيل الله وكفر به والمسجد الحرام وإخراج أهله منه أكبر عند الله والفتنة أكبر من القتل ولا يزالون يقاتلونكم حتى يردوكم عن دينكم إن استطاعوا ومن يرتدد منكم عن دينه فيمت وهو كافر فأولئك حبطت أعمالهم في الدنيا والآخرة وأولئك أصحاب النار هم فيها خالدون(217)﴾ البقرة ﴿أولئك الذين حبطت أعمالهم في الدنيا والآخرة وما لهم من ناصرين(22)﴾ آل عمران ﴿كالذين من قبلكم كانوا أشد منكم قوة وأكثر أموالا وأولادا فاستمتعوا بخلاقهم فاستمتعتم بخلاقكم كما استمتع الذين من قبلكم بخلاقهم وخضتم كالذي خاضوا أولئك حبطت أعمالهم في الدنيا والآخرة وأولئك هم الخاسرون(69)﴾ التوبة ﴿أولئك الذين ليس لهم في الآخرة إلا النار وحبط ما صنعوا فيها وباطل ما كانوا يعملون(16)﴾ هود
أشرك فأحبط عمله	﴿ذلك هدى الله يهدي به من يشاء من عباده ولو أشركوا لحبط عنهم ما كانوا يعملون(88)﴾ الأنعام ﴿ولقد أوحي إليك وإلى الذين من قبلك لئن أشركت ليحبطن عملك ولتكونن من الخاسرين(65)﴾ الزمر
كفر فأحبط عمله	﴿اليوم أحل لكم الطيبات وطعام الذين أوتوا الكتاب حل لكم وطعامكم حل لهم والمحصنات من المؤمنات والمحصنات من الذين أوتوا الكتاب من قبلكم إذا آتيتموهن أجورهن محصنين غير مسافحين ولا متخذي أخدان ومن يكفر بالإيمان فقد حبط عمله وهو في الآخرة من الخاسرين(5)﴾ المائدة ﴿ما كان للمشركين أن يعمروا مساجد الله شاهدين على أنفسهم بالكفر أولئك حبطت أعمالهم وفي النار هم خالدون(17)﴾ التوبة ﴿أولئك الذين كفروا بآيات ربهم ولقائه فحبطت أعمالهم فلا نقيم لهم يوم القيامة وزنا(105)﴾ الكهف ﴿ياأيها الذين آمنوا لا ترفعوا أصواتكم فوق صوت النبي ولا تجهروا له بالقول كجهر بعضكم لبعض أن تحبط أعمالكم وأنتم لا تشعرون(2)﴾ الحجرات
 	﴿ويقول الذين آمنوا أهؤلاء الذين أقسموا بالله جهد أيمانهم إنهم لمعكم حبطت أعمالهم فأصبحوا خاسرين (53)﴾ المائدة ﴿والذين كذبوا بآياتنا ولقاء الآخرة حبطت أعمالهم هل يجزون إلا ما كانوا يعملون(147)﴾ الأعراف
أحبط - يُحبِِطُ
 	﴿ذلك بأنهم كرهوا ما أنزل الله فأحبط أعمالهم(9)﴾ محمد ﴿ذلك بأنهم اتبعوا ما أسخط الله وكرهوا رضوانه فأحبط أعمالهم(28)﴾ محمد
 	﴿أشحة عليكم فإذا جاء الخوف رأيتهم ينظرون إليك تدور أعينهم كالذي يغشى عليه من الموت فإذا ذهب الخوف سلقوكم بألسنة حداد أشحة على الخير أولئك لم يؤمنوا فأحبط الله أعمالهم وكان ذلك على الله يسيرا(19)﴾ الأحزاب ﴿إن الذين كفروا وصدوا عن سبيل الله وشاقوا الرسول من بعد ما تبين لهم الهدى لن يضروا الله شيئا وسيحبط أعمالهم(32)﴾ محمد
مختار الصحاح
● [حبط] ح ب ط: حَبِطَ عمله بطل ثوابه وبابه فهِم و حُبُوطاً أيضا و أحْبَطَهُ الله و الحَبَطُ بفتحتين أن تأكل الماشية فتُكثر حتى تنتفخ لذلك بطونها ولا يخرج عنها ما فيها وقيل هو أن ينتفخ بطنها عن أكل الذرق وهو الحندوق وفي الحديث ﴿وإن مما ينبت الربيع ما يقتل حبطا أو يُلم﴾
الراغب
حبط
- قال الله تعالى: }حبطت أعمالهم﴿[المائدة/53]،﴾ولو أشركوا لحبط عنهم ما كانوا يعملون﴿[الأنعام/88]،﴾وسيحبط أعمالهم﴿[محمد/32]،﴾وليحبطن عملك﴿[الزمر/65]، وقال تعالى:﴾فأحبط الله أعمالهم{ [الأحزاب/19]، وحبط العمل على أضرب:
أحدها: أن تكون الأعمال دنيوية فلا تغني في القيامة غناءا، كما أشار إليه بقوله: }وقدمنا إلى ما عملوا من عمل فجعلناه هباء منثورا{ [الفرقان/23].
والثاني: أن تكون أعمالا أخروية، لكن لم يقصد بها صاحبها وجه الله تعالى، كما روي: (أنه يؤتى يوم القيامة برجل فيقال له: بم كان اشتغالك؟ قال: بقراءة القرآن، فيقال له: قد كنت تقرأ ليقال: هو قارئ، وقد قيل ذلك، فيؤمر به إلى النار) (الحديث ذكره المؤلف بمعناه، وهو عن أبي هريرة قال: سمعت رسول الله صلى الله عليه وسلم يقول: (إن أول الناس يقضى يوم القيامة عليه رجل استشهد، فأتى به فعرفه نعمه فعرفها. قال: فما عملت فيها؟ قال: قاتلت فيك حتى استشهدت، قال: كذبت، ولكنك قاتلت لأن يقال: فلان جريء، فقد قيل، ثم أمر به فسحب على وجهه حتى ألقي في النار، ورجل تعلم العلم وعلمه وقرأ القرآن، فأتى به فعرفه نعمه فعرفها. قال: فما عملت فيها؟ قال: تعلمت العلم وعلمته، وقرأت فيك القرآن، قال: كذبت ولكنك تعلمت ليقال: عالم، وقرأت القرآن ليقال: هو قارئ فقد قيل، ثم أمر به فسحب على وجهه حتى ألقي في النار... ) الحديث أخرجه مسلم والنسائي، والترمذي وحسنه، وابن حبان في صحيحه. انظر: الترغيب والترهيب 1/29؛ وعارضة الأحوذي 9/226؛ ومسند أحمد 2/321؛ وسنن النسائي 6/23؛ ومسلم في الإمارة، باب من قاتل للرياء برقم (1905) ؛ وانظر: شرح النسة 14/334).
والثالث: أن تكون أعمالا صالحة، ولكن بإزائها سيئات توفي عليها، وذلك هو المشار إليه بخفة الميزان.
وأصل الحبط من الحبط، وهو أن تكثر الدابة أكلا حتى ينتفخ بطنهان وقال عليه السلام: (إن مما ينبت الربيع ما يقتل حبطا أو يلم) (الحديث في الصحيحين، راجع فتح الباري 11/244 باب ما يحذر من زهرة الدنيا؛ ومسلم رقم (1052). ورواية البخاري: (إن هذا المال خضرة حلوة، وإن كل ما أنبت الربيع يقتل حبطا أو يلم إلا آكلة الخضرة). وسمي الحارث الحبط (قال في اللسان: والحبط: الحارث بن مازن بن مالك بن عمرو بن تميم، سمي بذلك لأنه كان في سفر فأصابه مثل الحبط الذي يصيب الماشية فنسبوا إليه. انتهى.
أقول: وفي شعر الفرزدق:
بنو مسمع أكفاؤها آل دارم *** وتنكح في أكفائها الحبطات
ولا يدرك الغايات إلا جيادها *** ولا تستطيع الجلة البكرات
فرد عليه من الحبطات فقال:
أما كان عباد كفيا لدارم *** بلى وأبيات بها الحجرات
راجع: ديوان الفرزدق ص 99؛ وعيار الشعر ص 152؛ ووضح البرهان 2/121) ؛ لأنه أصابه ذلك، ثم سمي أولاده حبطات.
ملخص اللسان
1.     حَبِطَ عملُه يَحْبَطُ حبْطاً  وحُبُوطاً: بطل ثوابه وأَحبطه  اللّه.
2.     وحَبِطَ حبْطاً وحُبوطاً: عَمِلَ عَملاً ثم أَفْسَدَه، واللّه أَحْبَطه.
3.     فأَحْبَطَ أَعمالَهم: إِذا عمل الرجل عملاً ثم  أَفْسَدَه قيل حَبِطَ عَمَلُه،
4.     أَحْبَط اللّه عمله أَي  أَبْطَلَه،
5.     حَبِطَ بطنُه يحبَطُ حَبَطاً، فهو حَبِطٌ. إِذا انتفخ
6.     الحَبَط: من آثارِ الجُرْحِ.
7. حَبِط الجرحُ حَبَطاً ، أَي  عَرِب ونُكس.
8.     والحَبَطُ وجع يأْخذ البعير في بطْنه من كَلإٍ  يَسْتَوْبِلُه،
9.      الحَبَطُ أَن تأْكل الماشية  فتُكْثِرَ حتى تَنْتَفِخَ لذلك بطونُها ولا يخرج عنها ما فيها.
10.                        والحَبطُ في الضَّرْعِ  أَهْونُ الورَمِ،
11.                        الحَبطُ الانْتِفاخُ أَين كان من داء أَو غيره.
12.                        وحَبِطَ جِلدُه: وَرِمَ.
13.                        فرس حَبِطُ القُصَيْرَى إِذا كان مُنْتَفِخَ  الخاصرتين؛
14.                        واحْبَنْطَأَ الرجلُ: انتفخ بطنه.
15.                        المُحْبَنْطِئ ، الممْتَلئ غضَباً،
16.                        وامرأَة حَبَنْطاةٌ: قصيرة  دَمِيمةٌ عَظيمةُ البطْنِ.
17.                         والحَبَنْطى: المُمْتلئ غضَباً أَو بطنة.
18.                        والمُحْبَنْطِئُ: اللاَّزِقُ بالأَرض.
19.                        المُحْبَنْطِي  المُتغَضِّبُ المُسْتَبْطِئُ للشيء،
20.                         المُحْبَنْطِئُ: هو الممتنِعُ امتِناعَ طلَبٍ لا امتناع إِباء.
21.                        حَبِطَت  الدابةُ حَبطاً ، إِذا أَصابت مَرْعىً طيِّباً فأَفرطت في الأَكل  حتى تنتفخ فتموت.
22.                        والحَبَطُ والحَبِطُ: الحرث بن مازِنِ بن مالك بن عمرو بن تَميم،
23.                         والحَبِطاتُ  والحَبَطاتُ: أَبناؤه على جهة النسَب،
24.                        حَبِطَ دم القتيل يَحْبَطُ حَبْطاً إِذا هُدِرَ.
25.                         وحَبِطَتِ  البئر حبْطاً إِذا ذهب ماؤُها.
لسان العرب
● - حبط: الحَبَط مثل العَرَبِ: من آثارِ الجُرْحِ. وقد حَبِطَ حَبَطاً  وأَحْبَطَه الضرْبُ. الجوهري: يقال حَبِط الجرحُ حَبَطاً، بالتحريك، أَي  عَرِب ونُكس. ابن سيده: والحَبَطُ وجع يأْخذ البعير في بطْنه من كَلإٍ  يَسْتَوْبِلُه، وقد حَبِطَ حَبَطاً، فهو حَبِطٌ، وإِبِل حَباطَى وحَبَطةٌ،  وحَبِطَت الإِبلُ تَحْبَطُ. قال الجوهري: الحَبَطُ أَن تأْكل الماشية  فتُكْثِرَ حتى تَنْتَفِخَ لذلك بطونُها ولا يخرج عنها ما فيها. وحَبِطتِ الشاة،  بالكسر، حَبَطاً: انتفخ بطنها عن أَكل الذُّرَقِ، وهو الحَنْدَقُوقُ.  الأَزهري: حَبِطَ بطنُه إِذا انتفخ يحبَطُ حَبَطاً، فهو حَبِطٌ. وفي الحديث:  وإِنَّ ممّا يُنْبِتُ الرَّبِيعُ ما يَقْتُلُ حَبَطاً أَو يُلِمُّ، وذلك  الدَّاء الحُباطُ، قال: ورواه بعضهم بالخاء المعجمة من التَّخَبُّطِ،  وهو الاضْطِرابُ. قال الأَزهريّ: وأَما قول النبي، صلّى اللّه عليه وسلّم:  وإِنَّ مما يُنبِت الربيعُ ما يقْتُلُ حَبَطاً أَو يُلمّ، فإِن أَبا عبيد  فسر الحَبَطَ وترك من تفسير هذا الحديث أَشياء لا يَستغْني أَهلُ العلمِ  عن مَعْرِفتها، فذكرت الحديث على وجهه لأُفَسِّر منه كلَّ ما يحتاجُ من  تفسيره، فقال وذَكره سنده إِلى أَبي سعيد الخدري انه قال: جلس رسولُ  اللّه، صلّى اللّه عليه وسلّم، على المِنْبر وجَلسنا حولَه فقال: إِني أَخاف  عليكم بَعْدِي ما يُفْتَحُ عليكم من زَهرةِ الدنيا وزِينتِها، قال: فقال  رجل أَوَيَأْتي الخيرُ بالشرّ يا رسول اللّه؟ قال: فسكت عنه رسولُ اللّه،  صلّى اللّه عليه وسلّم، ورأَيْنا أَنه يُنْزَلُ عليه فأَفاقَ يَمْسَحُ  عنه الرُّحضاء وقال: أَين هذا السائلُ؟ وكأَنه حَمِدَه؛ فقال: إِنه لا  يأْتي الخيرُ بالشرّ، وإِنَّ مما يُنبِت الربيعُ ما يَقتل حبَطاً أَو يُلمّ  إِلاّ آكِلةَ الخَضِر، فإِنها أَكلت حتى إِذا امتلأَت خاصرتاها  استَقْبَلَتْ عينَ الشمسِ فثَلَطَتْ وبالَتْ ثم رتَعَتْ، وإِن هذا المال خَضِرةٌ  حُلوةٌ، ونِعْم صاحبُ المُسْلمِ هو لمن أَعْطى المِسْكينَ واليتيمَ وابنَ  السبيلِ؛ أَو كما قال رسول اللّه، صلّى اللّه عليه وسلّم: وإِنه مَن  يأْخذه بغير حقه فهو كالآكل الذي لا يشبع ويكون عليه شهيداً يوم القيامة. قال  الأَزهري: وإِنما تَقَصَّيْتُ رواية هذا الخبر لأَنه إِذا بُتِرَ  اسْتَغْلَقَ معناه، وفيه مثلان: ضرَب أَحدَهما للمُفْرِط في جمع الدنيا مع  مَنْعِ ما جمَع من حقّه، والمثل الآخر ضربه للمُقْتَصِد في جمْعِ المال  وبذْلِه في حقِّه، فأَما قوله: صلّى اللّه عليه وسلّم: وإِنَّ مما يُنبت  الربيعُ ما يقتل حبَطاً، فهو مثل الحَرِيصِ والمُفْرِط في الجمْع والمنْع،  وذلك أَن الربيع يُنبت أَحْرار العشب التي تَحْلَوْلِيها الماشيةُ فتستكثر  منها حتى تَنْتَفِخَ بطونها وتَهْلِكَ، كذلك الذي يجمع الدنيا ويَحْرِصُ  عليها ويَشِحُّ على ما جمَع حتى يمنَعَ ذا الحقِّ حقَّه منها يَهْلِكُ في  الآخرة بدخول النار واسْتِيجابِ العذابِ، وأَما مثل المُقْتَصِد المحمود  فقوله، صلّى اللّه عليه وسلّم، إِلاَّ آكِلةَ الخَضِر فإِنها أَكلت حتى  إِذا امتلأَتْ خَواصِرُها استقبلت عينَ الشمسِ فثَلَطَتْ وبالَتْ ثم رتعت،  وذلك أَن الخَضِرَ ليس من أَحْرارِ البقول التي تستكثر منها الماشية  فتُهْلِكه أَكلاً، ولكنه من الجَنْبةِ التي تَرْعاها بعد هَيْجِ العُشْبِ  ويُبْسِه، قال: وأَكثر ما رأَيت العرب يجعلون الخَضِرَ ما كان أَخْضَرَ من  الحَلِيِّ الذي لم يصفَرّ والماشيةُ تَرْتَعُ منه شيئاً شيئاً ولا تستكثر  منه فلا تحبَطُ بطونُها عنه؛ قال: وقد ذكره طرَفةُ فبين أَنه من نبات  الصيف في قوله:  كَبَناتِ المَخْرِ يَمْأَدْنَ، إِذا  أَنْبَتَ الصيْفُ عَسالِيجَ الخَضِرْ  فالخَضِرُ من كَلإِ الصيفِ في القَيْظِ وليس من أَحرارِ بُقولِ  الرَّبيع، والنَّعَمُ لا تَسْتَوْبِلُه ولا تَحْبَطُ بطونُها عنه، قال: وبناتُ  مَخْرٍ أَيضاً وهي سحائبُ يأْتِينَ قُبُلَ الصيف، قال: وأَما الخُضارةُ فهي  من البُقول الشَّتْوِيّة وليست من الجَنْبة، فضرب النبي، صلّى اللّه  عليه وسلّم، آكِلةَ الخَضِرِ مثلاً لمن يَقْتَصِد في أَخذ الدنيا وجمْعِها  ولا يُسْرِفُ في قَمِّها  (* قوله «قمها» أي جمعها كما بهامش الأصل.)  والحِرص عليها، وأَنه ينجو من وَبالِها كما نَجَتْ آكلةُ الخَضِر، أَلا تراه  قال: فإِنها إِذا أَصابت من الخَضِر استقبلت عين الشمس فثَلطت وبالت؟  وإِذا ثلطت فقد ذهب حبَطُها، وإِنما تَحْبَطُ الماشيةُ إِذا لم تَثْلِطْ ولم  تَبُلْ وأْتُطِمَت عليها بطونها، وقوله إِلا آكلة الخضر معناه لكنَّ آكلة  الخضر. وأَما قول النبي، صلّى اللّه عليه وسلّم: إِن هذا المال خَضِرةٌ  حُلْوة، ههنا الناعمة الغَضّةُ، وحَثَّ على إِعطاء المِسكين واليتيم منه  مع حَلاوتِه ورَغْبةِ الناس فيه، ليَقِيَه اللّهُ تبارك وتعالى وبالَ  نَعْمَتِها في دنياه وآخرته. والحَبطُ: أَن تأْكل الماشية فتكثر حتى تنتفخ  لذلك بطونها ولا يخرج عنها ما فيها. ابن سيده: والحَبطُ في الضَّرْعِ  أَهْونُ الورَمِ، وقيل: الحَبطُ الانْتِفاخُ أَين كان من داء أَو غيره.  وحَبِطَ جِلدُه: وَرِمَ. ويقال: فرس حَبِطُ القُصَيْرَى إِذا كان مُنْتَفِخَ  الخاصرتين؛ ومنه قول الجعدي:  فَلِيق النَّسا حَبِيط المَوْقِفَيْـ  ـنِ، يَسْتَنُّ كالصَّدَعِ الأَشْعَبِ  قال: ولا يقولون حَبِط الفرسُ حتى يُضِيفُوه إِلى القُصَيْرَى أَو إِلى  الخاصِرةِ أَو إِلى المَوْقِفِ لأَن حبَطَه انتفاخُ بطنِه.  واحْبَنْطَأَ الرجلُ: انتفخ بطنه.  والحَبَنْطَأُ، يهمز ولا يهمز: الغَلِيظ القَصِير البطِينُ. قال أَبو  زيد: المُحْبَنْطِئ، مهموز وغير مهموز، الممْتَلئ غضَباً، والنون والهمزة  والأَلف والباء زَوائدُ للإلحاق، وقيل: الأَلف للإلحاق بسفرجل. ورجل  حَبَنْطىً، بالتنوين، وحَبَنْطاةٌ ومُحْبَنْطٍ، وقد احْبَنْطَيْتَ، فإِن  حَقَّرْتَ فأَنت بالخيار إِن شئت حذفت النون وأَبدلت من الأَلف ياء وقلت  حُبَيْطٍ، بكسر الطاء منوناً لأَن الأَلف ليست للتأْنيث فيفتح ما قبلها كما  نفتح في تصغير حُبْلى وبُشْرى، وإِن بقَّيت النون وحذفت الأَلف قلت  حُبَيْنِطٌ، وكذلك كل اسم فيه زيادتان للإلحاق فاحذف أَيَّتَهما شئت، وإِن  شئتَ أَيضاً عوَّضْتَ من المحذوف في الموضعين، وإِن شئتَ لم تُعَوِّضْ، فإِن  عوَّضت في الأَوّل قلت حُبَيِّطٍ، بتشديد الياء والطاء مكسورة، وقلت في  الثاني حُبَيْنِيطٌ، وكذلك القول في عَفَرْنى. وامرأَة حَبَنْطاةٌ: قصيرة  دَمِيمةٌ عَظيمةُ البطْنِ. والحَبَنْطى: المُمْتلئ غضَباً أَو بطنة.  وحكى اللحياني عن الكسائي: رجل حَبَنْطىً، مقصور، وحِبَنْطىً، مكسور مقصور،  وحَبَنْطأٌ وحَبَنْطَأَةٌ أَي مُمْتلئ غيظاً أَو بِطنة؛ وأَنشد ابن بري  للراجز:  إِني إِذا أَنْشَدْتُ لا أَحْبَنْطِي،  ولا أُحِبُّ كَثْرةَ التَّمَطِّي  قال وقال في المهموز:  ما لك تَرْمِي بالخَنى إِلينا،  مُحْبَنْطِئاً مُنْتَقِماً علينا؟  وقد ترجم الجوهري على حَبْطَأَ. قال ابن بري: وصوابه أَن يذكر في ترجمة  حبط لأَن الهمزة زائدة ليست بأَصلية، وقد احْبَنْطَأْت واحْبَنْطَيْت،  وكل ذلك من الحبَطِ الذي هو الورَمُ، ولذلك حكم على نونه وهمزته أَو يائه  أَنهما مُلْحِقتان له ببناء سَفَرْجل.  والمُحْبَنْطِئُ: اللاَّزِقُ بالأَرض. وفي الحديث: إِن السِّقط  ليَظَلُّ مُحْبَنْطِياً على باب الجنة، فسروه مُتَغَضِّباً، وقيل: المُحْبَنْطِي  المُتغَضِّبُ المُسْتَبْطِئُ للشيء، وبالهمز العظيم البطن، قال ابن  الأَثير: المُحْبَنْطِئُ، بالهمز وتركه، المُتَغَضِّبُ المُسْتَبْطِئُ  للشيء، وقيل: هو الممتنِعُ امتِناعَ طلَبٍ لا امتناع إِباء. يقال: احبنطأْت  واحْبَنْطَيْت، والنون والهمزة والأَلف والياء زوائد للإلحاق. وحكى ابن  بري المُحْبَنطِي، بغير همز، المتغضِّبُ، وبالهمز المنتفخ.  وحَبِطَ حبْطاً وحُبوطاً: عَمِلَ عَملاً ثم أَفْسَدَه، واللّه أَحْبَطه.  وفي التنزيل: فأَحْبَطَ أَعمالَهم. الأَزهري: إِذا عمل الرجل عملاً ثم  أَفْسَدَه قيل حَبِطَ عَمَلُه، وأَحْبَطَه صاحبُه، وأَحْبَطَ اللّه  أَعمالَ من يُشْرِكُ به. وقال ابن السكيت: يقال حَبِطَ عملُه يَحْبَطُ حبْطاً  وحُبُوطاً، فهو حَبْطٌ، بسكون الباء، وقال الجوهري: بطل ثوابه وأَحبطه  اللّه. وروى الأَزهري عن أَبي زيد أَنه حكى عن أَعرابي قرأَ: فقد حبَط  عملُه، بفتح الباء، وقال: يَحْبِطُ حُبوطاً، قال الأَزهري، ولم أَسمع هذا  لغيره، والقراءة: فقد حَبِط عملُه. وفي الحديث: أَحْبَط اللّه عمله أَي  أَبْطَلَه، قال ابن الأَثير: وأَحْبَطه غيرُه، قال: وهو من قولهم حَبِطَت  الدابةُ حَبطاً، بالتحريك، إِذا أَصابت مَرْعىً طيِّباً فأَفرطت في الأَكل  حتى تنتفخ فتموت.  والحَبَطُ والحَبِطُ: الحرث بن مازِنِ بن مالك بن عمرو بن تَميم، سمي  بذلك لأَنه كان في سفر فأَصابه مثل الحَبَط الذي يصيبُ الماشية فنَسَبُوا  إليه، وقيل: إِنما سمي بذلك لأَن بطنه وَرِمَ من شيء أَكله، والحَبِطاتُ  والحَبَطاتُ: أَبناؤه على جهة النسَب، والنِّسْبة إِليهم حُبَطِيٌّ، وهم  من تميم، والقياس الكسر؛ وقيل: الحَبِطاتُ الحرثُ بن عمرو بن تَميم  والعَنْبَرُ بن عمرو والقُلَيْبُ بن عمرو ومازِنُ بن مالك بن عمرو. وقال ابن  الأَعرابي: ولقي دَغْفَلٌ رجلاً فقال له: ممن أَنت؟ قال: من بني عمرو بن  تميم، قال: إِنما عمرو عُقابٌ جاثِمةٌ، فالحبطات عُنُقُها، والقُلَيْبُ  رأْسها، وأُسَيِّدٌ والهُجَيْمُ جَناحاها، والعَنْبَرُ جِثْوتُها وجَثوتُها،  ومازنٌ مِخْلَبُها، وكَعْب ذنبها، يعني بالجثوة بدنها ورأَْسها.  الأَزهري: الليث الحَبِطاتُ حيّ من بني تميم منهم المِسْوَرُ بن عباد  الحَبَطِيُّ، يقال: فلان الحبطي، قال: وإِذا نسبوا إِلى الحَبِطِ قالوا حَبَطِيٌّ،  وإِلى سَلِمةَ سَلَمِيّ، وإِلى شَقِرةَ شَقَرِيٌّ، وذلك أَنهم كرهوا كثرة  الكسرات ففتحوا؛ قال الأَزهري: ولا أَرى حَبْط العَمل وبُطْلانه  مأْخوذاً إِلا من حبَط البطن لأَن صاحب البطن يَهْلِكُ، وكذلك عملُ المنافق  يَحْبَطُ، غير أَنهم سكنوا الباء من قولهم حَبِطَ عمله يَحْبَطُ حبْطاً،  وحركوها من حَبِطَ بطنه يَحْبَطُ حَبَطاً، كذلك أُثبت لنا؛ عن ابن السكيت  وغيره. ويقال: حَبِطَ دم القتيل يَحْبَطُ حَبْطاً إِذا هُدِرَ. وحَبِطَتِ  البئر حبْطاً إِذا ذهب ماؤُها. وقال أَبو عمرو: الإِحْباطُ أَن تُذْهِب ماء  الرّكيّة فلا يعود كما كان.
مقاييس اللغة:
(حبط) الحاء والباء والطاء أصلٌ واحدٌ يدلُّ على بطلانٍ أو ألَمٍ. يقال: أحبط اللهُ عملَ الكافر، أي أبطله.
وأمّا الألَم فالحَبَط: أن تأكل الدَّابةُ حَتَّى تُنْفَخ لذلك بطنُها. قال رسول الله صلى الله عليه وآله وسلم: "إنّ مما يُنبِت الرَّبيعُ ما يقتُل حَبَطاً أو يُلِمّ".
وسُمِّي الحارثُ الحَبَِطَ([15]) لأنّه كان في سفرٍ؛ فأصابه مثلُ هذا. وهم هؤلاء الذين يُسَمَّوْن الحَبِطَاتِ من تميم.
ومما يقرب من هذا الباب حَبِطَ الجِلدُ، إذا كانت به جراحٌ فَبَرَأت وبقيتْ بها آثارٌ.
القاموس المحيط:
الحَبَطُ، محرَّكةً آثارُ الجُرْحِ أو السِياطِ بالبَدَنِ بعدَ البُرْءِ، أو الآثارُ الوارِمةُ التي لم تَشَقَّقْ، فإن تَقَطَّعَتْ ودَمِيَتْ، فَعُلُوبٌ، ووجعٌ بِبَطْنِ البعيرِ من كَلأَ يَسْتَوْبِلُه، أو من كَلَأٍ يُكْثِرُ منه، فَتَنْتَفِخُ منه، فلا يَخْرُجُ منها شيءٌ، حَبِطَ، كفرحَ فيهنَّ، فهو حَبِطٌ من حَباطَى، أو انْتِفاخُ البَطْنِ عن أكْلِ الذُّرَقِ، واسمُ الداءِ حُباطٌ، وورَمٌ في الضَّرْعِ أو غيره. وحَبَِطَ عَمَلُه، كَسَمِعَ وضَرَبَ حَبْطاً وحُبوطاً بَطَلَ، دَمُ القَتيلِ هَدَرَ. وأحْبَطَه الله أبْطَلَه، ماءُ الرَّكِيَّةِ ذَهَبَ ذَهاباً لا يَعودُ،
عن فلانٍ: أعْرَضَ. والحَبْطَةُ: بقِيَّةُ الماءِ في الحوضِ، أو الصوابُ بالخاءِ وبالكسر. والحَبَنْطاةُ: القصيرةُ الدَّميمةُ البَطينةُ. والحَبَنْطَى: المُمْتلِىء غَيْظاً أو بِطْنَةً، ويُهْمَزُ. والحَبِطُ، ككَتِفٍ ويُحَرَّكُ: الحَارثُ بنُ مالِكِ بنِ عَمْرو، ويُسَمَّى بَنوه: الحَبَِطَاتِ، والنِّسْبَةُ: حَبَطِيُّ.
والمُحْبَوْبِطُ: الجَهولُ السريعُ الغضب. والحَبَطيطةُ، كحَمَصيصَةٍ: الشيءُ الحَقيرُ الصغيرُ.
واحْبَنْطَى: انْتَفَخَ بَطْنُه.
تاج العروس:
ح ب ط
الحَبَطُ مُحَرَّكَةً : آثارُ الجُرْحِ أَو السِّياطِ بالبَدَنِ . وقال الجَوْهَرِيّ : حَبِطَ الجُرْحُ حَبَطاً بالتَّحريكِ أَي عَرِب ونُكِسَ . وقال ابنُ عبَّادٍ : حَبِطَ الجُرْحُ إِذا بقِيَتْ له آثارٌ بعدَ البُرْءِ أَو الآثارُ أَي آثارُ السِّياطِ الوارِمَةُ الَّتِي لم تَشَقَّقْ فإِنْ تَقَطَّعَتْ ودَمِيَتْ فعُلُوبٌ بالضَّمِّ وَقَدْ تَقَدَّم في موضِعِهِ وهذا قَوْلُ العامِرِيِّ ونقله الصَّاغَانِيُّ . وقالَ ابنُ سِيدَه : الحَبَطُ : وَجَعٌ ببَطْنِ البَعيرِ من كَلإٍ يَسْتَوْبِلُهُ أَي يسْتَوْخِمُهُ كذا في المُحْكَمِ أَو من كلإٍ يُكْثِرُ مِنْهُ فيَنْتَفِخَ مِنْهُ بُطُونُها فلا يَخْرُجُ منها شيءٌ وهذا قَوْلُ الجَوْهَرِيّ . وقال الأّزْهَرِيّ : وإِنَّما تَحْبَطُ الماشِيَةُ إِذا لم تَثْلِطْ ولم تَبُلْ واعْتُقِلَ بطْنُها
وَقَدْ حَبِطَ بطْنُه كفَرِحَ إِذا انْتَفَخَ فيهِنَّ يَحْبَطُ حَبَطاً فهو حَبِطٌ من إبِلٍ حَبَاطَى وحَبِطَةٍ كما في المُحْكَمِ . أَو حَبَطُ الماشِيَةِ : انْتِفاخُ البطنِ عن أَكلِ الذُّرَقِ وهو الحَنْدَقُوقُ يُقَالُ : حَبِطَت الشَّاةُ بالكَسْرِ كما نَقَلَهُ الجَوْهَرِيّ عن ابنِ السِّكِّيتِ قالَ : ومِنْهُ الحديثُ : " وإِنَّ ممَّا يُنْبِتُ الرَّبيعُ مَا يَقْتُلُ حَبَطاً أَو يُلِمُّ " واسم ذلك الدَّاءِ : حُبَاطٌ بالضَّمِّ قالَ الأّزْهَرِيّ : ورَواه بعضهم بالخَاءِ المُعْجَمَة من التَّخَبُّط وهو الاضْطِرابُ . والحَبَطُ : وَرَمٌ في الضَّرْعِ أَو غيرِه والَّذي في المُحْكَمِ : الحَبَطُ في الضَّرْعِ : أَهْوَنُ الوَرَمِ وقيل : الحَبَطُ : الانْتِفاخُ أَينَ كانَ من داءٍ أَو غيرِه . وحَبِطَ جِلْدُه : وَرِمَ . ومن المَجَازِ : حَبِطَ عَمَلُهُ كسَمِعَ وعليه اقْتَصَرَ الجَوْهَرِيّ وغيرُهُ من الأَئِمَّة وزادَ أَبو زَيْدٍ : حَبَطَ عَمَلُه مِثْل ضَرَبَ . وحكى عن أَعْرابِيٍّ أَنَّهُ قرأَ " فَقَدْ حَبَطَ عَمَلُه " بفَتْحِ الباءِ قالَ الأّزْهَرِيّ : ولم أَسمع هذا لغيرِهِ والقِراءةُ " فَقَدْ حَبِطَ عَمَلُهُ " بكَسْرِ الباءِ حَبْطاً بالفَتْحِ وحُبُوطاً بالضَّمِّ نَقَلَهُما الجَوْهَرِيّ ومُقْتَضى سِياقِه أَنَّهما مصدَرانِ لحَبِطَ كسَمِعَ والَّذي في التَّهذيبِ : أَنَّ الحُبُوطَ مصدَرُ حَبَطَ كضَرَبَ عَلَى مَا نَقَلَهُ أَبو زَيْدٍ : بَطَلَ ثَوابُه كما في الصّحاح . وقالَ الأّزْهَرِيّ : إِذا عَمِلَ الرَّجُلُ عملاً ثمَّ أَفْسَدَه قيل : حَبِطَ عَمَلُه وقالَ ابنُ السِّكِّيتِ : فهو حَبْطٌ بسكونِ الباءِ قالَ الزَّمَخْشَرِيُّ وابنُ الأَثيرِ : هو من حَبِطَت الدَّابَّةُ حَبطاً إِذا أَصابَتْ مَرْعًى طيِّباً فأَفْرَطَتْ في الأَكْلِ حتَّى تَنْتَفِخَ فتمُوتَ . قالَ الزَّمَخْشَرِيُّ : ومِنْهُ أَيْضاً : حَبِطَ دَمُ القَتيلِ إِذا هَدَرَ وبَطَلَ وهو من حَدِّ سَمِعَ فقط ومُقْتَضى العَطْفِ أَن يَكُونَ من البابَيْنِ وليسَ كَذلِكَ ومصدره الحَبَطُ بالتَّحْريكِ وقال الأّزْهَرِيّ : ولا أَرى حَبْطَ العَمَلِ وبُطْلانِه مأْخوذاً إلاَّ من حَبَطِ البَطْنِ ؛ لأَنَّ صاحِبَ البَطْنِ يَهْلِكُ وكَذلِكَ عَمَلُ المُنافِقِ يَحْبَطُ غيرَ أَنَّهُم سكَّنُوا الباءَ من قوْلهم : حَبِطَ عَمَلُه يَحْبَطُ حَبْطاً وحرَّكُوها من حَبِطَ بَطْنُه حَبَطاً كَذلِكَ أُثْبِتَ تلنا عن ابنِ السِّكِّيتِ وغيرِه . ومن المَجَازِ : أَحْبَطَهُ اللهُ تعالى أَي أَبْطَلَهُ وَقَدْ جاءَ في الحديثِ هَكَذا وفي التَّنْزيلِ العَزيزِ " فأَحْبَطَ أَعْمالَهُمْ " قِيل : أَفْسَدَها وقيلَ : أَبْطَلَها وتقولُ : إِنْ عَمِلَ عَمَلاً صالِحاً أَتْبَعَهُ مَا يُحْبِطُه وإِنْ أَرْسَلَ كَلِماً طَيِّباً أَرْسَلَ مَا يُهْبِطُه . وعن أَبي عَمْرٍو : أَحْبَطَ ماءُ الرَّكِيَّةِ إِذا ذَهَبَ ذَهَاباً لا يعودُ كما كانَ . وأَحْبَطَ عن فُلانٍ : أَعْرَضَ يُقَالُ : قَدْ تَعَلَّقَ بهِ ثمَّ أَحْبَطَ عنه إِذا تَرَكَه وأَعرضَ عنه . عن أَبي زَيْدٍ . والحَبْطَةُ بالفَتْحِ : بقيَّةُ الماءِ في الحَوْضِ عن ابنِ عبَّادٍ أَو الصَّوَابُ الخِبْطَةُ بالحاءِ المُعْجَمَة وبالكَسْرِ وأَجازَ ابن الأَعْرَابِيّ فتْحَها كما نَقَلَهُ الصَّاغَانِيُّ وسيُذْكَرُ في مَحَلِّه . والحَبَنْطاةُ : القَصيرَةُ الدَّميمَةُ البَطِينَةُ ويُروى بالهَمْزِ . والحَبَنْطَى : القَصيرُ الغَليظُ كما في الصّحاح . وحكى اللِّحْيانِيُّ عن الكِسَائِيّ : رَجُلٌ حَبَنْطًى مقصورٌ وحِبَنْطًى مَكْسورٌ مَقْصورٌ محَبَنْطَأٌ وحَبَنْطَأَةٌ أَي المُمْتَلِئُ غَيْظاً أَو بِطْنَةً وأَنْشَدَ ابنُ بَرِّيّ للرَّاجِزِ :
" إِنِّي إِذا أَنْشَدْتُ لا أَحْبَنْطِي
" ولا أُحِبُّ كَثْرَةَ التَّمَطِّي وَقَدْ يُهْمَزُ وأَنْشَدَ :
" مَا لَكَ تَرْمِي بالخَنَى إلَيْنَا
" مُحْبَنْطِئاً مُنْتَقِماً عَلَيْنَا
وَقَدْ تَرْجَمَ الجَوْهَرِيّ عَلَى حَبْطَأَ وصوابُه أَن يُذْكَرَ في حبط لأَنَّ الهمزَةَ زائدةٌ ليست بأَصلِيَّة وَقَدْ احْبَنْطَأْتُ واحْبَنْطَيْت وكلُّ ذلك من الحَبَط الَّذي هو الوَرَمُ ولذلِكَ حُكِمَ عَلَى نُونِه وهَمْزَته أَو يائِه أَنَّهما مُلْحِقَتانِ له ببِناءِ سَفَرْجَل . قالَ الجَوْهَرِيّ : فإِنْ حقَّرْتَ فأَنتَ بالخِيَارِ إِنْ شِئْتَ حذَفْتَ النُّونَ وأَبْدَلْتَ من الأَلِفِ ياءً فقُلْتَ : حبَيْطٍ بكسرِ الطَّاءِ مُنَوَّناً لأَنَّ الأَلِفَ ليست للتَّأْنيثِ فيُفْتَح مَا قبلَها كما يُفتحُ في تَصْغيرِ حُبْلَى وبُشْرَى وإِنْ بَقَّيْتَ النُّونَ وحَذَفْتَ الألفَ قلتَ : حُبَيْنِطٌ وكَذلِكَ كلُّ اسمٍ فيه زِيادَتانِ للإِلحاقِ فاحْذِفْ أَيَّتَهُما شِئْتَ وإِنْ شئتَ عوَّضْتَ من المحذوفِ في الموضِعَيْنِ وإِنْ شئتَ لم تُعَوِّض . فإنْ عوَّضْتَ في الأَوَّلِ قلتَ : حُبَيِّطٍ بتُشْديدِ الياءِ والطَّاءِ مكسورةٌ وقلتَ في الثَّاني : حُبَيْنِيطٌ وكَذلِكَ القولُ في عَفَرْنَى . انْتَهَى . ونقَلَ الصَّاغَانِيُّ في العُبَاب هذه العِبارَةَ بعَيْنِها . والحَبِطُ ككَتِفٍ ويُحرَّكُ والَّذي في الصّحاح : بالتَّحريكِ والفَتْحِ وهو الحارِثُ بنُ عَمْرو بنِ تَميمٍ كما في الصّحاح وقال ابنُ دُرَيْدٍ : هو الحارِثُ بنُ مالِكِ بن عَمْرو بن تَميمٍ فزادَ مالِكاً بَيْنَ الحارِث وعَمْرو . وفي أَنْسابِ أَبي عُبَيْدٍ مِثْلُ مَا للجَوْهَرِيِّ واخْتُلِفَ في سَبَبِ تَلْقِيبه إِيَّاه فقيل : لأَنَّه كانَ في سَفَرٍ فأَصابَهُ مِثْلُ الحَبَط الَّذي يُصيبُ الماشِيَةَ كما في الصّحاح . وقال ابنُ الكلْبِيّ : كانَ أَكَلَ طَعاماً فأَصابَهُ مِنْهُ هَيْضَةٌ وقال ابنُ دُرَيْدٍ : كانَ أَكَلَ صَمْغاً فحَبِطَ عنه - ويُسَمَّى بَنُوه الحَبطَاتِ بفتحِ الباءِ وبكَسْرِها والنِّسْبَةُ إِلَيْهِم - كذا في بعضِ نُسَخِ الصّحاح وفي بعضِها : إِلَيْه حَبَطِيٌّ مُحَرَّكَةً كالنِّسْبَةِ إِلَى بَني سَلِمَةَ وبني شَقِرَةَ فتقول سَلَمِيٌّ وشَقَرِيٌّ بفتح الَّلامِ والقافِ وذلك لأَنَّهُم كَرِهوا كَثْرَةَ الكَسَرَاتِ ففَتَحُوا أَي والقِيَاسُ الكَسْرُ . وقيلَ : الحَبَطَاتُ : الحارِثُ بنُ عَمْرو بنِ تَميمٍ والعَنْبَرُ بنُ عَمْرو والقُلَيْبُ بنُ عَمْرو ومازِنُ بنُ مالِكِ ابنِ عَمْرٍو . وقال ابن الأَعْرَابِيّ ولَقِيَ دَغْفَلٌ رَجُلاً فقال له : ممَّنْ أَنْتَ ؟ قالَ : من بَني عَمْرو بنِ تَميمٍ . قالَ : إنَّما عَمْرٌو عُقابٌ جاثِمَة فالحَبِطاتُ عُنُقُها والقُلَيْبُ رَأْسُها وأُسَيِّدٌ والهُجَيْمُ جَنَاحاها والعَنْبَرُ جِثْوَتُها ومازِنٌ مِخْلَبُها وكَعْبٌ ذَنَبُها . يعني بالجثْوَةِ بَدَنَها . قُلْتُ : وهذا هو الَّذي صرَّحَ به النَّسَّابَةُ والهُجَيْمُ وأُسَيِّدٌ هُما إِخْوَةُ العَنْبَرِ وكَعْبٌ والقُلَيْبُ وأُلَيْهَةُ وكَذلِكَ بَنو الهُجَيْم الخمسَةُ : عامِرٌ وسَعْدٌ ورَبيعَةُ وأَنْمارٌ وعمرٌو يُعْرَفُون بالحَبِطاتِ . والمُحْبَوْبِطُ : الجَهُولُ السَّريعُ الغَضَبِ نَقَلَهُ الصَّاغَانِيُّ . والحَبَطِيطَةُ مُحَرَّكَةً كحَمَصِيصَةٍ : الشَّيْءُ الحَقيرُ الصَّغيرُ . يُقَالُ : احْبَنْطَى الرَّجُلُ إِذا انْتَفَخَ بطنُهُ ومِنْهُ الحديثُ في السِّقْطِ " يَظَلُّ مُحْبَنْطِئاً عَلَى بابِ الجَنَّةِ " يُروى بالهَمْزِ وبغَيْرِ الهَمْزِ وقال أَبو زَيْدٍ : المُحْبَنْطِئُ مهموزٌ وغيرُ مهموز : المُمْتَلِئُ غَضَباً وقال غيرُه في تفسيرِ الحَديث : المُحْبَنْطِي هو المُتَغَضِّبُ وقيل : هو المُسْتَبْطِئُ للشَّيءِ وبالهمزِ : العَظيمُ البطنِ . وقال ابنُ الأَثيرِ : المُحْبَنْطِئُ بالهَمْزِ وتَرْكِه : المُتَغَضِّبُ المُسْتَبْطِئُ للشَّيءِ وقيل : هو المُمْتَنِعُ امْتِناعَ طَلَبٍ لا امْتِناعَ إِباءٍ . وحكى ابنُ بَرِّيّ : المُحْبَنْطِي بغيرِ همْزٍ : المُتَغَضِّبُ وبالهمزِ : المُنَتَفِخُ . وممَّا يُسْتَدْرَكُ عَلَيْه : أَحْبَطَه الضَّربُ : أَثَّرَ فيه . وإِبِلٌ حَبَطَةٌ مُحَرَّكَةً كحَبَاطَى نَقَلَهُ ابنُ سِيدَه . والحَبَطُ مُحَرَّكَةً : اللَّحْمُ الزَّائِدُ عَلَى النُّدُوب نَقَلَهُ الصَّاغَانِيُّ . وحُبَطَ ماءُ البئرِ كفَرِحَ : مِثْلُ
أَحْبَطَ قالَ : بَطَ قالَ :
" فَحَبِطَ الجَفْرُ وما إِنْ جَمَّا ويُقَالُ : فَرَسٌ حَبِطُ القُصَيْرَى إِذا كانَ مُنْتَفِخَ الخاصِرَتَيْنِ ومِنْهُ قَوْلُ الجَعْدَيِّ :
فَلِيقُ النَّسَا حَبِطُ المَوْقِفَيْ ... نِ يَسْتَنُّ كالصَّدَعِ الأَشْعَبِ ولا يقولون : حَبِطَ الفَرَسُ حتَّى يُضِيفُوه إِلَى القُصَيْرَى أَو إِلَى الخاصِرَةِ أَو إِلَى المَوْقِفِ ؛ لأَنَّ حَبَطَه : انْتِفاخُ بَطْنِه نَقَلَهُ ابنُ سِيدَه والزَّمَخْشَرِيُّ . ورَجُلٌ حِبَنْطًى بالكَسْرِ مقصورٌ : لغةٌ في حَبَنْطًى بالفَتْحِ حَكاهُ اللِّحْيانِيّ عن الكِسَائِيّ . والمُحْبَنْطِي : الَّلازِقُ بالأَرْضِ . وحَبَطَةُ مُحَرَّكَةً : ابنٌ للفَرَزْدَقِ وهو أَخو كَلَطَةَ ولَبَطَةَ وَقَدْ ذَكَرَهُ المُصَنِّفِ في ل ب ط اسْتِطْراداً

##### Türkçe

حبط
**حَبِطَ** - **يَحْبَطُ** - **أَحْبَطَ** - **يُحْبِطُ**
**حَبِطَ** - **يَحْبَطُ** + bir emir veya fiil: tam bir başarısızlığa vardı ve umulan bütün meyvesi gitti: meyvesi ve faydası olan bir iş yapar; sonra bir hata ve kötü tedbir sebebiyle, ondan meydana gelmiş olan her meyve ve faydanın tamamı durur, harap olur ve helâk olur.
**أَحْبَطَ** - **يُحْبِطُ**: “**أفعل**” vezninde, “**حَبِطَ** - **يَحْبَطُ**”dan; onun işini “**يَحْبَطُ**” kıldı: onun işini meyvesiz bir şeye varır kıldı; ondan meydana gelmiş olan her meyve helâk olur ve yok olur.
Ve lafız, “başarısızlık, hayal kırıklığı ve fiilin umulan hedefine varmaması” lafızları grubuna mensuptur; bunlar:
**حَبِطَ** - **يَحْبَطُ**، **عَقِمَ** - **يَعْقَمُ**، **عَنِتَ** - **يَعْنَتُ**، **خَابَ** - **يَخِيبُ**، **بَارَ** - **يَبُوْرُ**، **كَسَدَ** - **يَكْسُدُ**

**حَبِطَ** - **يَحْبُط**
Onlar; dünya ve âhirette amelleri boşa gitti.	﴿Sana haram ayı, onda savaşmayı sorarlar. De ki: “Onda savaş büyük (bir iştir); Allah’ın yolundan alıkoymak, O’nu inkâr etmek, Mescid-i Haram (hakkında), halkını ondan çıkarmak Allah katında daha büyüktür; fitne öldürmeden daha büyüktür.” Güçleri yeterse sizi dininizden döndürünceye kadar sizinle savaşmayı sürdürürler. Sizden kim dininden döner de kâfir olarak ölürse, işte onların dünya ve âhirette amelleri boşa gitmiştir; işte onlar ateş ehlidir, onlar onda ebedî kalıcıdırlar (217)﴾ Bakara ﴿Onlar; dünya ve âhirette amelleri boşa giden kimselerdir; onlar için yardımcılar yoktur (22)﴾ Âl-i İmrân ﴿Sizden önceki kimseler gibi: sizden daha güçlü ve mallar ve evlatlarca daha çok idiler; nasiplerinden yararlandılar; siz de, sizden öncekilerin nasiplerinden yararlandığı gibi, nasibinizden yararlandınız; onların daldığı gibi daldınız. İşte onlar; dünya ve âhirette amelleri boşa gidenlerdir; işte onlar ziyana uğrayanların ta kendileridir (69)﴾ Tevbe ﴿Onlar; âhirette kendileri için ateşten başka bir şey olmayan kimselerdir; orada yaptıkları boşa gitmiştir ve yapmakta oldukları bâtıldır (16)﴾ Hûd

Ortak koştu; böylece ameli boşa gitti.	﴿Bu, Allah’ın hidayetidir; kullarından dilediğini onunla hidayete erdirir. Eğer ortak koşsalardı, yapmakta oldukları şey onlardan elbette boşa giderdi (88)﴾ En‘âm ﴿Andolsun, sana ve senden öncekilere vahyedildi ki: “Eğer ortak koşarsan, elbette amelin boşa gider ve elbette ziyana uğrayanlardan olursun” (65)﴾ Zümer

Küfre girdi; böylece ameli boşa gitti.	﴿Bugün size temiz şeyler helâl kılındı; kendilerine kitap verilenlerin yiyeceği size helâldir, sizin yiyeceğiniz de onlara helâldir; mü’minlerden iffetli kadınlar ve sizden önce kendilerine kitap verilenlerden iffetli kadınlar da, onlara ücretlerini verdiğinizde, iffetli olarak, zinakârlar olarak değil ve gizli dostlar edinmiş olarak değil (helâldir). Kim imanla küfre girerse, artık onun ameli boşa gitmiştir; o, âhirette ziyana uğrayanlardandır (5)﴾ Mâide ﴿Müşriklerin, kendi nefisleri aleyhine küfre şahitlik ederlerken Allah’ın mescidlerini imar etmeleri olmaz. İşte onların amelleri boşa gitmiştir; onlar ateşte ebedî kalıcıdırlar (17)﴾ Tevbe ﴿Rablerinin âyetlerini ve O’na kavuşmayı inkâr edenler; işte onların amelleri boşa gitmiştir; kıyamet günü onlar için bir ağırlık koymayız (105)﴾ Kehf ﴿Ey iman edenler! Seslerinizi peygamberin sesinin üstüne yükseltmeyin; birbirinize bağırır gibi ona sözle bağırmayın; siz farkında değilken amelleriniz boşa gitmesin diye (2)﴾ Hucurât

 	﴿İman edenler derler ki: “Bunlar mı, Allah’a en güçlü yeminleriyle yemin edip ‘Şüphesiz biz sizinle beraberiz’ diyenler?” Amelleri boşa gitmiştir; böylece ziyana uğrayanlar olmuşlardır (53)﴾ Mâide ﴿Âyetlerimizi ve âhirete kavuşmayı yalanlayanlar; amelleri boşa gitmiştir. Yapmakta olduklarından başkasıyla mı cezalandırılırlar? (147)﴾ A‘râf

**أحبط** - **يُحبِِطُ**
 	﴿Bu, onların Allah’ın indirdiğini kerih görmeleri sebebiyledir; böylece amellerini boşa çıkardı (9)﴾ Muhammed ﴿Bu, onların Allah’ı öfkelendiren şeye uymaları ve O’nun rızasını kerih görmeleri sebebiyledir; böylece amellerini boşa çıkardı (28)﴾ Muhammed

 	﴿Size karşı cimridirler; korku geldiğinde onları sana bakar görürsün; gözleri, ölümden baygınlık geçiren kimse gibi döner. Korku gidince, hayra karşı cimri olarak, keskin dillerle sizi incitirler. İşte onlar iman etmediler; böylece Allah amellerini boşa çıkardı; bu, Allah’a kolay idi (19)﴾ Ahzâb ﴿Şüphesiz inkâr edenler, Allah’ın yolundan alıkoyanlar ve kendilerine hidayet apaçık belli olduktan sonra resule karşı gelenler; Allah’a hiçbir şey zarar veremezler; ve O, amellerini boşa çıkaracaktır (32)﴾ Muhammed

Muhtârü’s-Sıhâh
● [**حبط**] ح ب ط: **حَبِطَ** onun ameli; sevabı bâtıl oldu; babı **فهِم**’dir; ve **حُبُوطاً** da (vardır). Ve Allah onu **أحْبَطَهُ**. Ve **الحَبَطُ** iki fetha ile: davarın yiyip çoğalması, ta ki bundan dolayı karınları şişinceye kadar; ve içindekiler ondan çıkmaz. Ve denildi ki: o, dışkı yemesinden dolayı karnının şişmesidir; o da **الحندوق**’tur. Ve hadiste: ﴿Ve şüphesiz baharın bitirdiği şeylerden öylesi vardır ki **حبطا** öldürür veya (az kalsın) öldürür﴾.

Râgıb
حبط
- Allah Teâlâ dedi ki: }**حبطت أعمالهم**﴿[Mâide/53],﴾**ولو أشركوا لحبط عنهم ما كانوا يعملون**﴿[En‘âm/88],﴾**وسيحبط أعمالهم**﴿[Muhammed/32],﴾**وليحبطن عملك**﴿[Zümer/65], ve Allah Teâlâ dedi ki:﴾**فأحبط الله أعمالهم**{ [Ahzâb/19]. Ve amel **حبط** olur; türler üzeredir:
Birincisi: amellerin dünyevî olması; böylece kıyamette bir fayda sağlamaz; şu sözüyle işaret ettiği gibi: }Ve yaptıkları amelden her ne yaptıysalar ona yöneldik de onu saçılmış toz yaptık{ [Furkân/23].
İkincisi: âhiret amelleri olması; fakat sahibiyle Allah Teâlâ’nın yüzü kastedilmemiş olması; rivayet olunduğu gibi: (Kıyamet günü bir adam getirilir; ona denilir: ne ile meşgul olmuştun? Der ki: Kur’ân okumakla. Ona denilir: Sen, “o bir kârîdir” denilsin diye okurdun; ve bu denilmiştir. Sonra onun hakkında ateşe (götürülmesi) emredilir.) (Hadisi müellif manasıyla zikretti; o, Ebû Hureyre’dendir: dedi ki: Resûlullah صلى الله عليه وسلم’i şöyle derken işittim: (Kıyamet günü hakkında hüküm verilecek insanların ilki: şehit edilmiş bir adamdır; getirilir, nimetleri ona tanıtılır, o da tanır. Denilir: Onlarda ne yaptın? Der ki: Senin uğrunda savaştım, ta ki şehit edildim. Der ki: Yalan söyledin; fakat “falanca cesurdur” denilsin diye savaştın; ve bu denilmiştir. Sonra onun hakkında emredilir; yüzüstü sürüklenir, ta ki ateşe atılır. Ve ilim öğrenen, onu öğreten ve Kur’ân okuyan bir adam; getirilir, nimetleri ona tanıtılır, o da tanır. Denilir: Onlarda ne yaptın? Der ki: ilim öğrendim ve onu öğrettim; Senin uğrunda Kur’ân okudum. Der ki: Yalan söyledin; fakat “âlim” denilsin diye ilim öğrendin; ve “o bir kârîdir” denilsin diye Kur’ân okudun; ve bu denilmiştir. Sonra onun hakkında emredilir; yüzüstü sürüklenir, ta ki ateşe atılır...) Hadisi Müslim ve Nesâî, Tirmizî (hasenledi), İbn Hibbân sahihinde çıkardı... ).
Üçüncüsü: salih ameller olması; fakat karşılığında, onun üzerine vefat ettiği seyyiât bulunması; bu da mizanın hafifliğiyle işaret edilendir.
Ve **الحبط**’ın aslı, **الحبط**’tandır; o da, hayvanın yemeyi çoğaltması, ta ki karnı şişinceye kadar. Ve (o, baharın bitirdiği şeylerden öylesi vardır ki **حبطا** öldürür veya (az kalsın) öldürür) dedi (Hadis Sahîhayn’dadır...). Ve **الحارث**’a **الحبط** adı verildi (...); çünkü ona bu isabet etmişti; sonra çocuklarına **حبطات** adı verildi.

Lisân’ın özeti
1. **حَبِطَ** onun ameli **يَحْبَطُ** **حبْطاً** ve **حُبُوطاً**: sevabı bâtıl oldu; ve Allah onu **أَحبطه**.
2. Ve **حَبِطَ** **حبْطاً** ve **حُبوطاً**: bir iş yaptı, sonra onu bozdu; ve Allah onu **أَحْبَطه**.
3. Böylece **فأَحْبَطَ أَعمالَهم**: kişi bir iş yapar sonra onu bozarsa, “**حَبِطَ عَمَلُه**” denilir.
4. Allah **أَحْبَط** onun amelini: yani onu iptal etti.
5. **حَبِطَ** onun karnı **يحبَطُ** **حَبَطاً**; o da **حَبِطٌ**’tur: şiştiği zaman.
6. **الحَبَط**: yaranın izlerindendir.
7. **حَبِط** yara **حَبَطاً**: yani irinlendi ve kötüleşti.
8. Ve **الحَبَط**: devenin karnında, onu ağırlaştıran bir ottan dolayı onu tutan ağrıdır.
9. **الحَبَط**: davarın yiyip çoğaltmasıdır; ta ki bundan dolayı karınları şişinceye kadar; ve içindekiler ondan çıkmaz.
10. Ve **الحَبط** memede: şişliğin en hafifidir.
11. **الحَبط**: hastalıktan veya başkasından, nerede olursa olsun şişmedir.
12. Ve **حَبِطَ** onun derisi: şişti.
13. **فرس حَبِطُ القُصَيْرَى**: iki böğrü şişkin olduğu zaman.
14. **واحْبَنْطَأَ** adam: karnı şişti.
15. **المُحْبَنْطِئ**: öfkeyle dolu olan.
16. Ve **امرأَة حَبَنْطاةٌ**: kısa, çirkin, büyük karınlı.
17. Ve **الحَبَنْطى**: öfkeyle dolu olan veya karınlı.
18. Ve **المُحْبَنْطِئُ**: yere yapışık olan.
19. **المُحْبَنْطِي**: öfkelenen, şey için ağır davranan.
20. **المُحْبَنْطِئُ**: talep imtinaı gibi imtina eden; inat imtinaı değil.
21. **حَبِطَت** hayvan **حَبطاً**: iyi bir otlağa rastlayıp yemede aşırı gidince, şişip ölmesi.
22. Ve **الحَبَط** ve **الحَبِط**: Temîm’den, Mâzin b. Mâlik b. Amr b. Temîm’in oğlu Hâris.
23. Ve **الحَبِطاتُ** ve **الحَبَطاتُ**: nesep cihetiyle onun oğulları.
24. **حَبِطَ** öldürülenin kanı **يَحْبَطُ** **حَبْطاً**: heder olduğu zaman.
25. Ve **حَبِطَتِ** kuyu **حبْطاً**: suyu gittiği zaman.

Lisânü’l-ʿArab
● - **حبط**: **الحَبَط** **العَرَب** gibidir: yaranın izlerindendir. Ve **حَبِطَ** **حَبَطاً**; ve darbe onu **أَحْبَطَه**. Cevherî: “**حَبِط** yara **حَبَطاً** (hareke ile)” denilir; yani irinlendi ve kötüleşti. İbn Sîde: ve **الحَبَط**: devenin karnında, onu ağırlaştıran bir ottan dolayı onu tutan ağrıdır; ve **حَبِطَ** **حَبَطاً**; o da **حَبِطٌ**’tur; ve develer **حَباطَى** ve **حَبَطةٌ**; ve **حَبِطَت** develer **تَحْبَطُ**. Cevherî dedi ki: **الحَبَط** davarın yiyip çoğaltmasıdır; ta ki bundan dolayı karınları şişinceye kadar; ve içindekiler ondan çıkmaz. Ve **حَبِطتِ** koyun, kesre ile, **حَبَطاً**: dışkı yemesinden dolayı karnı şişti; o da **الحَنْدَقُوقُ**’tur. Ezherî: **حَبِطَ** onun karnı, şiştiği zaman; **يحبَطُ** **حَبَطاً**; o da **حَبِطٌ**’tur. Ve hadiste: “Ve şüphesiz baharın bitirdiği şeylerden öylesi vardır ki **حَبَطاً** öldürür veya (az kalsın) öldürür”; bu da **الحُباط** hastalığıdır. Dedi ki: Bazıları onu, **التَّخَبُّط**’tan, mu‘ceme **الخاء** ile rivayet etti; o da sarsıntıdır. Ezherî dedi ki: ...

Mekâyîsü’l-luğa:
(**حبط**) **الحاء** ve **الباء** ve **الطاء** tek bir asıldır; bâtıllığa veya acıya delâlet eder. “Allah kâfirin amelini **أحبط** etti” denilir; yani onu iptal etti.
Acıya gelince: **الحَبَط**, hayvanın yemesi, ta ki bundan dolayı karnı şişinceye kadardır. Resûlullah صلى الله عليه وآله وسلم dedi ki: “Şüphesiz baharın bitirdiği şeylerden öylesi vardır ki **حَبَطاً** öldürür veya (az kalsın) öldürür.”
Ve **الحارث**’a **الحَبَِطَ** adı verildi; çünkü o bir yolculukta idi; ona bunun benzeri isabet etti. Ve onlar, Temîm’den **الحَبِطَاتِ** diye adlandırılan kimselerdir.
Ve bu babdan buna yaklaşan şey: **حَبِطَ** deri; onda yaralar olup iyileştiği ve onda izler kaldığı zaman.

el-Kâmûsü’l-muhît:
**الحَبَطُ**, harekeli olarak: iyileşmeden sonra bedende yaranın veya kamçıların izleri; yahut çatlamamış şişkin izler; eğer parçalanır ve kanarsa, o zaman **عُلُوبٌ**. Ve, devenin karnında, onu ağırlaştıran ottan bir ağrı; yahut ondan çokça yediği bir ottan; böylece ondan karınları şişer; ondan hiçbir şey çıkmaz. **حَبِطَ**, bunlarda **فرح** gibi; o da **حَبِطٌ**’tur; **حَباطَى**’dan. Yahut, dışkı yemesinden dolayı karnın şişmesi; hastalığın adı **حُباطٌ**’tur. Ve memede veya başkasında bir şiş. Ve **حَبِطَ** onun ameli, **سَمِعَ** ve **ضَرَبَ** gibi; **حَبْطاً** ve **حُبوطاً**: bâtıl oldu. Öldürülenin kanı: heder oldu. Ve Allah onu **أحْبَطَه**: onu iptal etti. Kuyunun suyu: geri dönmeyecek bir gidişle gitti.
Falancadan: yüz çevirdi. Ve **الحَبْطَةُ**: havuzda suyun kalıntısı; yahut doğrusu **الخِبْطَةُ**’dır, **الخاء** ile ve kesre ile. Ve **الحَبَنْطاةُ**: kısa, çirkin, karınlı. Ve **الحَبَنْطَى**: öfkeyle dolu veya karınlı; hemzelenir. Ve **الحَبِطُ**, **كَتِفٍ** gibi ve harekelenir: **الحَارثُ** b. Mâlik b. Amr; oğulları **الحَبَِطَاتِ** diye adlandırılır; nisbe: **حَبَطِيُّ**.
Ve **المُحْبَوْبِطُ**: cahil, çabuk öfkelenen. Ve **الحَبَطيطةُ**, **حَمَصيصَةٍ** gibi: değersiz küçük şey.
Ve **احْبَنْطَى**: karnı şişti.

Tâcü’l-ʿarûs:
ح ب ط
**الحَبَطُ** harekeli olarak: bedende yaranın veya kamçıların izleri. Cevherî dedi ki: **حَبِطَ** yara **حَبَطاً** (hareke ile): yani irinlendi ve kötüleşti. İbn Abbâd dedi ki: **حَبِطَ** yara, iyileşmeden sonra ona izler kaldığı zaman; yahut izler, yani çatlamamış şişkin kamçı izleri; eğer parçalanır ve kanarsa, o zaman **عُلُوبٌ** (damme ile)... Ve İbn Sîde dedi ki: **الحَبَطُ**: devenin karnında, onu ağırlaştıran bir ottan bir ağrıdır... Ve **حَبِطَ** onun karnı, **فرح** gibi: bunlarda şiştiği zaman; **يَحْبَطُ** **حَبَطاً**; o da **حَبِطٌ**’tur; **حَبَاطَى** ve **حَبِطَةٍ** develerden... yahut davarın **حَبَط**’ı: dışkı yemesinden dolayı karnın şişmesidir; o da **الحَنْدَقُوقُ**’tur... ve hadisten: “Ve şüphesiz baharın bitirdiği şeylerden öylesi vardır ki **حَبَطاً** öldürür veya (az kalsın) öldürür.” Ve bu hastalığın adı: **حُبَاطٌ**... Ve **الحَبَطُ**: memede veya başkasında bir şiş... Ve mecazdan: **حَبِطَ** onun ameli, **سَمِعَ** gibi... “sevabı bâtıl oldu”... Ve Ezherî dedi ki: kişi bir iş yapar sonra onu bozarsa “**حَبِطَ عَمَلُه**” denilir... Ve Zemahşerî ve İbnü’l-Esîr dedi ki: o, “**حَبِطَت** hayvan **حَبطاً**: iyi bir otlağa rastlayıp yemede aşırı gidince, şişip ölmesi” sözündendir... Ve mecazdan: Allah Teâlâ onu **أَحْبَطَه**: yani onu iptal etti... Ve Ebû Amr’dan: kuyunun suyu **أَحْبَطَ** oldu: geri dönmeyecek bir gidişle gitti... Ve **أَحْبَطَ** falancadan: yüz çevirdi... Ve **الحَبْطَةُ** (fetha ile): havuzda suyun kalıntısı... Ve **الحَبَنْطاةُ**: kısa, çirkin, karınlı... Ve **الحَبَنْطَى**: kısa, kalın... Ve **المُحْبَنْطِئُ**: yere yapışık... Ve hadiste düşük çocuk hakkında: “Cennet kapısında **مُحْبَنْطِئاً** kalır”... Ve **المُحْبَوْبِطُ**: cahil, çabuk öfkelenen... Ve **الحَبَطِيطَةُ** harekeli olarak: değersiz küçük şey... Ve “**احْبَنْطَى** adam” denilir: karnı şiştiği zaman...
