# حبط — Lisânü'l-Arab

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%A8%D8%B7/sozluk/lisan
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AD%D8%A8%D8%B7/entries/lisan

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [حبط](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%A8%D8%B7.md)
- Lisânü'l-Arab: İbn Manzûr · 13. yy

## Madde başı: حبط

الحَبَط مثل العَرَبِ: من آثارِ الجُرْحِ. وقد حَبِطَ حَبَطاً وأَحْبَطَه الضرْبُ. الجوهري: يقال حَبِط الجرحُ حَبَطاً، بالتحريك، أَي عَرِب ونُكس. ابن سيده: والحَبَطُ وجع يأْخذ البعير في بطْنه من كَلإٍ يَسْتَوْبِلُه، وقد حَبِطَ حَبَطاً، فهو حَبِطٌ، وإِبِل حَباطَى وحَبَطةٌ، وحَبِطَت الإِبلُ تَحْبَطُ. قال الجوهري: الحَبَطُ أَن تأْكل الماشية فتُكْثِرَ حتى تَنْتَفِخَ لذلك بطونُها ولا يخرج عنها ما فيها. وحَبِطتِ الشاة، بالكسر، حَبَطاً: انتفخ بطنها عن أَكل الذُّرَقِ، وهو الحَنْدَقُوقُ. الأَزهري: حَبِطَ بطنُه إِذا انتفخ يحبَطُ حَبَطاً، فهو حَبِطٌ. وفي الحديث: وإِنَّ ممّا يُنْبِتُ الرَّبِيعُ ما يَقْتُلُ حَبَطاً أَو يُلِمُّ، وذلك الدَّاء الحُباطُ، قال: ورواه بعضهم بالخاء المعجمة من التَّخَبُّطِ، وهو الاضْطِرابُ. قال الأَزهريّ: وأَما قول النبي، صلّى اللّه عليه وسلّم: وإِنَّ مما يُنبِت الربيعُ ما يقْتُلُ حَبَطاً أَو يُلمّ، فإِن أَبا عبيد فسر الحَبَطَ وترك من تفسير هذا الحديث أَشياء لا يَستغْني أَهلُ العلمِ عن مَعْرِفتها، فذكرت الحديث على وجهه لأُفَسِّر منه كلَّ ما يحتاجُ من تفسيره، فقال وذَكره سنده إِلى أَبي سعيد الخدري انه قال: جلس رسولُ اللّه، صلّى اللّه عليه وسلّم، على المِنْبر وجَلسنا حولَه فقال: إِني أَخاف عليكم بَعْدِي ما يُفْتَحُ عليكم من زَهرةِ الدنيا وزِينتِها، قال: فقال رجل أَوَيَأْتي الخيرُ بالشرّ يا رسول اللّه؟ قال: فسكت عنه رسولُ اللّه، صلّى اللّه عليه وسلّم، ورأَيْنا أَنه يُنْزَلُ عليه فأَفاقَ يَمْسَحُ عنه الرُّحضاء وقال: أَين هذا السائلُ؟ وكأَنه حَمِدَه؛ فقال: إِنه لا يأْتي الخيرُ بالشرّ، وإِنَّ مما يُنبِت الربيعُ ما يَقتل حبَطاً أَو يُلمّ إِلاّ آكِلةَ الخَضِر، فإِنها أَكلت حتى إِذا امتلأَت خاصرتاها استَقْبَلَتْ عينَ الشمسِ فثَلَطَتْ وبالَتْ ثم رتَعَتْ، وإِن هذا المال خَضِرةٌ حُلوةٌ، ونِعْم صاحبُ المُسْلمِ هو لمن أَعْطى المِسْكينَ واليتيمَ وابنَ السبيلِ؛ أَو كما قال رسول اللّه، صلّى اللّه عليه وسلّم: وإِنه مَن يأْخذه بغير حقه فهو كالآكل الذي لا يشبع ويكون عليه شهيداً يوم القيامة. قال الأَزهري: وإِنما تَقَصَّيْتُ رواية هذا الخبر لأَنه إِذا بُتِرَ اسْتَغْلَقَ معناه، وفيه مثلان: ضرَب أَحدَهما للمُفْرِط في جمع الدنيا مع مَنْعِ ما جمَع من حقّه، والمثل الآخر ضربه للمُقْتَصِد في جمْعِ المال وبذْلِه في حقِّه، فأَما قوله: صلّى اللّه عليه وسلّم: وإِنَّ مما يُنبت الربيعُ ما يقتل حبَطاً، فهو مثل الحَرِيصِ والمُفْرِط في الجمْع والمنْع، وذلك أَن الربيع يُنبت أَحْرار العشب التي تَحْلَوْلِيها الماشيةُ فتستكثر منها حتى تَنْتَفِخَ بطونها وتَهْلِكَ، كذلك الذي يجمع الدنيا ويَحْرِصُ عليها ويَشِحُّ على ما جمَع حتى يمنَعَ ذا الحقِّ حقَّه منها يَهْلِكُ في الآخرة بدخول النار واسْتِيجابِ العذابِ، وأَما مثل المُقْتَصِد المحمود فقوله، صلّى اللّه عليه وسلّم، إِلاَّ آكِلةَ الخَضِر فإِنها أَكلت حتى إِذا امتلأَتْ خَواصِرُها استقبلت عينَ الشمسِ فثَلَطَتْ وبالَتْ ثم رتعت، وذلك أَن الخَضِرَ ليس من أَحْرارِ البقول التي تستكثر منها الماشية فتُهْلِكه أَكلاً، ولكنه من الجَنْبةِ التي تَرْعاها بعد هَيْجِ العُشْبِ ويُبْسِه، قال: وأَكثر ما رأَيت العرب يجعلون الخَضِرَ ما كان أَخْضَرَ من الحَلِيِّ الذي لم يصفَرّ والماشيةُ تَرْتَعُ منه شيئاً شيئاً ولا تستكثر منه فلا تحبَطُ بطونُها عنه؛ قال: وقد ذكره طرَفةُ فبين أَنه من نبات الصيف في قوله:
كَبَناتِ المَخْرِ يَمْأَدْنَ، إِذا
أَنْبَتَ الصيْفُ عَسالِيجَ الخَضِرْ
فالخَضِرُ من كَلإِ الصيفِ في القَيْظِ وليس من أَحرارِ بُقولِ الرَّبيع، والنَّعَمُ لا تَسْتَوْبِلُه ولا تَحْبَطُ بطونُها عنه، قال: وبناتُ مَخْرٍ أَيضاً وهي سحائبُ يأْتِينَ قُبُلَ الصيف، قال: وأَما الخُضارةُ فهي من البُقول الشَّتْوِيّة وليست من الجَنْبة، فضرب النبي، صلّى اللّه عليه وسلّم، آكِلةَ الخَضِرِ مثلاً لمن يَقْتَصِد في أَخذ الدنيا وجمْعِها ولا يُسْرِفُ في قَمِّها
(* قوله «قمها» أي جمعها كما بهامش الأصل.)
والحِرص عليها، وأَنه ينجو من وَبالِها كما نَجَتْ آكلةُ الخَضِر، أَلا تراه قال: فإِنها إِذا أَصابت من الخَضِر استقبلت عين الشمس فثَلطت وبالت؟ وإِذا ثلطت فقد ذهب حبَطُها، وإِنما تَحْبَطُ الماشيةُ إِذا لم تَثْلِطْ ولم تَبُلْ وأْتُطِمَت عليها بطونها، وقوله إِلا آكلة الخضر معناه لكنَّ آكلة الخضر. وأَما قول النبي، صلّى اللّه عليه وسلّم: إِن هذا المال خَضِرةٌ حُلْوة، ههنا الناعمة الغَضّةُ، وحَثَّ على إِعطاء المِسكين واليتيم منه مع حَلاوتِه ورَغْبةِ الناس فيه، ليَقِيَه اللّهُ تبارك وتعالى وبالَ نَعْمَتِها في دنياه وآخرته. والحَبطُ: أَن تأْكل الماشية فتكثر حتى تنتفخ لذلك بطونها ولا يخرج عنها ما فيها. ابن سيده: والحَبطُ في الضَّرْعِ أَهْونُ الورَمِ، وقيل: الحَبطُ الانْتِفاخُ أَين كان من داء أَو غيره. وحَبِطَ جِلدُه: وَرِمَ. ويقال: فرس حَبِطُ القُصَيْرَى إِذا كان مُنْتَفِخَ الخاصرتين؛ ومنه قول الجعدي:
فَلِيق النَّسا حَبِيط المَوْقِفَيْـ
ـنِ، يَسْتَنُّ كالصَّدَعِ الأَشْعَبِ
قال: ولا يقولون حَبِط الفرسُ حتى يُضِيفُوه إِلى القُصَيْرَى أَو إِلى الخاصِرةِ أَو إِلى المَوْقِفِ لأَن حبَطَه انتفاخُ بطنِه. واحْبَنْطَأَ الرجلُ: انتفخ بطنه.
والحَبَنْطَأُ، يهمز ولا يهمز: الغَلِيظ القَصِير البطِينُ. قال أَبو زيد: المُحْبَنْطِئ، مهموز وغير مهموز، الممْتَلئ غضَباً، والنون والهمزة والأَلف والباء زَوائدُ للإلحاق، وقيل: الأَلف للإلحاق بسفرجل. ورجل حَبَنْطىً، بالتنوين، وحَبَنْطاةٌ ومُحْبَنْطٍ، وقد احْبَنْطَيْتَ، فإِن حَقَّرْتَ فأَنت بالخيار إِن شئت حذفت النون وأَبدلت من الأَلف ياء وقلت حُبَيْطٍ، بكسر الطاء منوناً لأَن الأَلف ليست للتأْنيث فيفتح ما قبلها كما نفتح في تصغير حُبْلى وبُشْرى، وإِن بقَّيت النون وحذفت الأَلف قلت حُبَيْنِطٌ، وكذلك كل اسم فيه زيادتان للإلحاق فاحذف أَيَّتَهما شئت، وإِن شئتَ أَيضاً عوَّضْتَ من المحذوف في الموضعين، وإِن شئتَ لم تُعَوِّضْ، فإِن عوَّضت في الأَوّل قلت حُبَيِّطٍ، بتشديد الياء والطاء مكسورة، وقلت في الثاني حُبَيْنِيطٌ، وكذلك القول في عَفَرْنى. وامرأَة حَبَنْطاةٌ: قصيرة دَمِيمةٌ عَظيمةُ البطْنِ. والحَبَنْطى: المُمْتلئ غضَباً أَو بطنة. وحكى اللحياني عن الكسائي: رجل حَبَنْطىً، مقصور، وحِبَنْطىً، مكسور مقصور، وحَبَنْطأٌ وحَبَنْطَأَةٌ أَي مُمْتلئ غيظاً أَو بِطنة؛ وأَنشد ابن بري للراجز:
إِني إِذا أَنْشَدْتُ لا أَحْبَنْطِي،
ولا أُحِبُّ كَثْرةَ التَّمَطِّي
قال وقال في المهموز:
ما لك تَرْمِي بالخَنى إِلينا،
مُحْبَنْطِئاً مُنْتَقِماً علينا؟
وقد ترجم الجوهري على حَبْطَأَ. قال ابن بري: وصوابه أَن يذكر في ترجمة حبط لأَن الهمزة زائدة ليست بأَصلية، وقد احْبَنْطَأْت واحْبَنْطَيْت، وكل ذلك من الحبَطِ الذي هو الورَمُ، ولذلك حكم على نونه وهمزته أَو يائه أَنهما مُلْحِقتان له ببناء سَفَرْجل.
والمُحْبَنْطِئُ: اللاَّزِقُ بالأَرض. وفي الحديث: إِن السِّقط ليَظَلُّ مُحْبَنْطِياً على باب الجنة، فسروه مُتَغَضِّباً، وقيل: المُحْبَنْطِي المُتغَضِّبُ المُسْتَبْطِئُ للشيء، وبالهمز العظيم البطن، قال ابن الأَثير: المُحْبَنْطِئُ، بالهمز وتركه، المُتَغَضِّبُ المُسْتَبْطِئُ للشيء، وقيل: هو الممتنِعُ امتِناعَ طلَبٍ لا امتناع إِباء. يقال: احبنطأْت واحْبَنْطَيْت، والنون والهمزة والأَلف والياء زوائد للإلحاق. وحكى ابن بري المُحْبَنطِي، بغير همز، المتغضِّبُ، وبالهمز المنتفخ. وحَبِطَ حبْطاً وحُبوطاً: عَمِلَ عَملاً ثم أَفْسَدَه، واللّه أَحْبَطه. وفي التنزيل: فأَحْبَطَ أَعمالَهم. الأَزهري: إِذا عمل الرجل عملاً ثم أَفْسَدَه قيل حَبِطَ عَمَلُه، وأَحْبَطَه صاحبُه، وأَحْبَطَ اللّه أَعمالَ من يُشْرِكُ به. وقال ابن السكيت: يقال حَبِطَ عملُه يَحْبَطُ حبْطاً وحُبُوطاً، فهو حَبْطٌ، بسكون الباء، وقال الجوهري: بطل ثوابه وأَحبطه اللّه. وروى الأَزهري عن أَبي زيد أَنه حكى عن أَعرابي قرأَ: فقد حبَط عملُه، بفتح الباء، وقال: يَحْبِطُ حُبوطاً، قال الأَزهري، ولم أَسمع هذا لغيره، والقراءة: فقد حَبِط عملُه. وفي الحديث: أَحْبَط اللّه عمله أَي أَبْطَلَه، قال ابن الأَثير: وأَحْبَطه غيرُه، قال: وهو من قولهم حَبِطَت الدابةُ حَبطاً، بالتحريك، إِذا أَصابت مَرْعىً طيِّباً فأَفرطت في الأَكل حتى تنتفخ فتموت.
والحَبَطُ والحَبِطُ: الحرث بن مازِنِ بن مالك بن عمرو بن تَميم، سمي بذلك لأَنه كان في سفر فأَصابه مثل الحَبَط الذي يصيبُ الماشية فنَسَبُوا إليه، وقيل: إِنما سمي بذلك لأَن بطنه وَرِمَ من شيء أَكله، والحَبِطاتُ والحَبَطاتُ: أَبناؤه على جهة النسَب، والنِّسْبة إِليهم حُبَطِيٌّ، وهم من تميم، والقياس الكسر؛ وقيل: الحَبِطاتُ الحرثُ بن عمرو بن تَميم والعَنْبَرُ بن عمرو والقُلَيْبُ بن عمرو ومازِنُ بن مالك بن عمرو. وقال ابن الأَعرابي: ولقي دَغْفَلٌ رجلاً فقال له: ممن أَنت؟ قال: من بني عمرو بن تميم، قال: إِنما عمرو عُقابٌ جاثِمةٌ، فالحبطات عُنُقُها، والقُلَيْبُ رأْسها، وأُسَيِّدٌ والهُجَيْمُ جَناحاها، والعَنْبَرُ جِثْوتُها وجَثوتُها، ومازنٌ مِخْلَبُها، وكَعْب ذنبها، يعني بالجثوة بدنها ورأَْسها. الأَزهري: الليث الحَبِطاتُ حيّ من بني تميم منهم المِسْوَرُ بن عباد الحَبَطِيُّ، يقال: فلان الحبطي، قال: وإِذا نسبوا إِلى الحَبِطِ قالوا حَبَطِيٌّ، وإِلى سَلِمةَ سَلَمِيّ، وإِلى شَقِرةَ شَقَرِيٌّ، وذلك أَنهم كرهوا كثرة الكسرات ففتحوا؛ قال الأَزهري: ولا أَرى حَبْط العَمل وبُطْلانه مأْخوذاً إِلا من حبَط البطن لأَن صاحب البطن يَهْلِكُ، وكذلك عملُ المنافق يَحْبَطُ، غير أَنهم سكنوا الباء من قولهم حَبِطَ عمله يَحْبَطُ حبْطاً، وحركوها من حَبِطَ بطنه يَحْبَطُ حَبَطاً، كذلك أُثبت لنا؛ عن ابن السكيت وغيره. ويقال: حَبِطَ دم القتيل يَحْبَطُ حَبْطاً إِذا هُدِرَ. وحَبِطَتِ البئر حبْطاً إِذا ذهب ماؤُها. وقال أَبو عمرو: الإِحْباطُ أَن تُذْهِب ماء الرّكيّة فلا يعود كما كان.

### Türkçe

**الحَبَط** tıpkı **العَرَبِ** gibidir: yaranın izlerindendir. Ve **حَبِطَ** **حَبَطاً**; ve onu vuruş **أَحْبَطَه**. el-Cevherî: “**حَبِط** yara **حَبَطاً** (harekeli olarak)” denir; yani **عَرِب** oldu ve tersine döndürüldü. İbn Sîde: ve **الحَبَطُ**, devede karnında, kendisine ağır gelen bir ottan dolayı onu tutan bir ağrıdır; ve **حَبِطَ** **حَبَطاً**, o hâlde o **حَبِطٌ**dur; ve develer **حَباطَى** ve **حَبَطةٌ**; ve develer **حَبِطَت** **تَحْبَطُ**. el-Cevherî dedi: **الحَبَطُ**, davarın yemesi, sonra çoğaltmasıdır; ta ki bundan dolayı karınları şişer ve içindekinden ondan bir şey çıkmaz. Ve koyun **حَبِطتِ** (kesre ile) **حَبَطاً**: **الذُّرَقِ** yemekten karnı şişti; o da **الحَنْدَقُوقُ**tur. el-Ezherî: karnı şiştiğinde “karnı **حَبِطَ**” denir; **حَبَطاً** **يحبَطُ**; o hâlde o **حَبِطٌ**dur. Hadiste: “Ve şüphesiz baharın bitirdiği şeylerden, **حَبَطاً** öldüren yahut yaklaştıran vardır”; bu, **الدَّاء الحُباطُ** hastalığıdır. Dedi: Bazıları onu **التَّخَبُّطِ**ten, mu‘ceme **الخاء** ile rivayet etti; o da **الاضْطِرابُ**dır. el-Ezherî dedi: Nebînin, sallallahu aleyhi ve sellem, “Ve şüphesiz baharın bitirdiği şeylerden, **حَبَطاً** öldüren yahut yaklaştıran vardır” sözüne gelince: Ebû Ubeyd **الحَبَطَ**ı tefsir etti ve bu hadisin tefsirinden, ilim ehlinin bilmekten müstağni kalamayacağı şeyler bıraktı; ben hadisi, ondan tefsirine ihtiyaç duyulan her şeyi tefsir etmek için, vechi üzere zikrettim. Dedi ve senedini Ebû Saîd el-Hudrî’ye kadar zikretti: O dedi ki: Resûlullah, sallallahu aleyhi ve sellem, minber üzerine oturdu ve biz onun etrafına oturduk; dedi ki: “Ben sizden sonra, size dünyanın çiçeğinden ve ziynetinden açılacak şeyden sizin üzerinize korkuyorum.” Dedi: Bir adam dedi ki: “Ey Allah’ın Resûlü, hayır şer ile gelir mi?” Dedi: Resûlullah, sallallahu aleyhi ve sellem, ona sustu; ve biz onun üzerine indirildiğini gördük; sonra ayıldı, üzerinden teri silerek dedi ki: “Bu soran nerede?” Sanki onu övmüş gibiydi; dedi ki: “Hayır şer ile gelmez. Ve şüphesiz baharın bitirdiği şeylerden, **حبَطاً** öldüren yahut yaklaştıran vardır; ancak **آكِلةَ الخَضِر** müstesna: çünkü o yedi; nihayet iki böğrü dolunca güneşin gözüne yöneldi; sonra pisledi ve idrar yaptı; sonra otladı. Ve şüphesiz bu mal, yeşillik ve tatlılıktır; Müslümanın sahibi için ne güzel bir sahiptir: miskine, yetime ve yol oğluna verene.” Yahut Resûlullah, sallallahu aleyhi ve sellem, dediği gibi: “Ve şüphesiz onu hakkı olmaksızın alan, doymayan yiyen gibidir; ve kıyamet günü onun üzerine şahit olur.” el-Ezherî dedi: Bu haberin rivayetini ancak, çünkü kesilip koparıldığında manası kapanıp kilitlendiği için, sonuna kadar takip ettim; ve onda iki mesel vardır: birini, dünyayı toplamayı aşırıya götüren ve topladığından hakkını men eden için vurdu; diğer meseli de, malı toplamayı iktisatlı yapan ve onu hakkına sarf eden için vurdu. Nebînin, sallallahu aleyhi ve sellem, “Ve şüphesiz baharın bitirdiği şeylerden, **حبَطاً** öldüren vardır” sözüne gelince: o, toplamaya ve men etmeye hırslı ve aşırı gidenin meselidir; bu, baharın, davarın tatlı bulduğu otun serbest (en iyi) türlerini bitirmesidir; ondan çoğaltırlar; ta ki karınları şişer ve helâk olurlar. Aynı şekilde, dünyayı toplayan, ona hırslanan ve topladığına cimrilik eden; ta ki ondan hak sahibine hakkını vermeyi men edince, âhirette ateşe girmek ve azabı hak etmekle helâk olur. Övülen iktisatlı olanın meseline gelince: onun sözü, sallallahu aleyhi ve sellem: “Ancak **آكِلةَ الخَضِر** müstesna; çünkü o yedi; nihayet böğürleri dolunca güneşin gözüne yöneldi; sonra pisledi ve idrar yaptı; sonra otladı.” Bu, **الخَضِرَ**in, davarın ondan çoğaltıp yiyerek helâk olduğu serbest bakliyat türlerinden olmamasıdır; fakat o, otun kabarıp yükselmesinden ve kurumasından sonra otlanan **الجَنْبةِ**dendir. Dedi: Arapların çoğunu, **الخَضِرَ**i, sararmamış **الحَلِيِّ**den daha yeşil olan şey yaparlarken gördüm; ve davar ondan parça parça otlar ve ondan çoğaltmaz; böylece karınları ondan **تحبَطُ** olmaz. Dedi: Onu Tarafe zikretti; ve onun, şu sözünde yaz bitkisinden olduğunu açıkladı:
كَبَناتِ المَخْرِ يَمْأَدْنَ، إِذا
أَنْبَتَ الصيْفُ عَسالِيجَ الخَضِرْ
Böylece **الخَضِرُ**, yazın, sıcak mevsimdeki yaz otundandır; baharın serbest bakliyatlarından değildir; ve davar onu ağır bulmaz ve karınları ondan **تَحْبَطُ** olmaz. Dedi: ve **بناتُ مَخْرٍ** da; yani yazdan önce gelen bulutlardır. Dedi: **الخُضارةُ**ya gelince: o, kışlık bakliyatlardandır; **الجَنْبة**den değildir. Böylece Nebî, sallallahu aleyhi ve sellem, **آكِلةَ الخَضِرِ**i, dünyayı alma ve toplamada iktisat eden ve onu toplamada israf etmeyen kimseye mesel vurdu,
(* “قمها” sözü: yani onu toplaması; asıl nüshanın kenar notunda böyledir.)
ve ona hırs göstermeyen; ve onun vebalinden kurtulur; tıpkı **آكلةُ الخَضِر**in kurtulduğu gibi. Görmüyor musun dedi: “Çünkü o, **الخَضِر**den isabet edince güneşin gözüne yöneldi; sonra pisledi ve idrar yaptı?” Ve pislediğinde, onun **حبَطُ**u gitmiştir. Davar ancak, pislemediği ve idrar yapmadığı ve karınları üzerine tıkanıp kaldığı zaman **تَحْبَطُ** olur. Ve “**إِلا آكلة الخضر**” sözü: manası “lâkin **آكلة الخضر**”dir. Nebînin, sallallahu aleyhi ve sellem, “Şüphesiz bu mal **خَضِرةٌ حُلْوة**” sözüne gelince: burada, yumuşak, taze olan demektir. Ve onun tatlılığı ve insanların ona rağbeti ile birlikte, ondan miskine ve yetime vermeye teşvik etti; ta ki Allah, tebâreke ve teâlâ, onu, nimetinin vebalinden dünyasında ve âhiretinde korusun. Ve **الحَبطُ**: davarın yemesi, sonra çoğaltmasıdır; ta ki bundan dolayı karınları şişer ve içindekinden ondan bir şey çıkmaz. İbn Sîde: ve **الحَبطُ** memede, şişliğin en hafifidir; ve denildi: **الحَبطُ**, hastalıktan yahut başkasından, nerede olursa olsun şişmedir. Ve “derisi **حَبِطَ**”: şişti. Ve denir: “**حَبِطُ القُصَيْرَى** at” — iki böğrü şişkin olduğunda; ve ondan Câ‘dî’nin sözü:
فَلِيق النَّسا حَبِيط المَوْقِفَيْـ
ـنِ، يَسْتَنُّ كالصَّدَعِ الأَشْعَبِ
Dedi: “At **حَبِطَ** oldu” demezler; ta ki onu **القُصَيْرَى**ya yahut **الخاصِرةِ**ye yahut **المَوْقِفِ**e izafe etsinler; çünkü onun **حبَطُ**u, karnının şişmesidir.
Ve adam **احْبَنْطَأَ**: karnı şişti.
Ve **الحَبَنْطَأُ**, hemzeli de hemzesiz de: kalın, kısa, göbekli. Ebû Zeyd dedi: **المُحْبَنْطِئ** (hemzeli ve hemzesiz), öfkeyle dolu olandır; ve **النون** ve hemze ve **الأَلف** ve **الباء** ilhâk için ziyadelerdir; ve denildi: **الأَلف** **سفرجل**e ilhâk içindir. Ve “adam **حَبَنْطىً**” (tenvin ile), ve **حَبَنْطاةٌ** ve **مُحْبَنْطٍ**; ve “sen **احْبَنْطَيْتَ**.” Eğer küçültürsen, muhayyersin: istersen **النون**u düşürür, **الأَلف**ten bir **ياء** bedel kılar ve **حُبَيْطٍ** dersin; **الطاء**ı kesre ile, tenvinli; çünkü **الأَلف** te’nîs için değildir; böylece ondan öncekini, **حُبْلى** ve **بُشْرى**nın küçültmesinde açtığımız gibi açarız. Eğer **النون**u bırakırsan ve **الأَلف**i düşürürsen **حُبَيْنِطٌ** dersin. Ve ilhâk için iki ziyadesi olan her isim böyledir: ikisinden hangisini istersen düşür; ve istersen, iki yerde de düşürülenden bedel de yaparsın; ve istersen bedel yapmazsın. Eğer birincide bedel yaparsan **حُبَيِّطٍ** dersin; **الياء** ve **الطاء** şeddeli, **الطاء** kesreli. Ve ikincide **حُبَيْنِيطٌ** dersin. Ve söz, **عَفَرْنى** hakkında da böyledir. Ve “kadın **حَبَنْطاةٌ**”: kısa, çirkin, büyük karınlı. Ve **الحَبَنْطى**: öfkeyle yahut göbekle dolu olan. el-Lihyânî, el-Kisâî’den nakletti: “adam **حَبَنْطىً**” (maksûr), ve “**حِبَنْطىً**” (kesreli, maksûr), ve **حَبَنْطأٌ** ve **حَبَنْطَأَةٌ**; yani öfkeyle yahut göbekle dolu. İbn Berrî, râciz için şu beyti okuttu:
إِني إِذا أَنْشَدْتُ لا أَحْبَنْطِي،
ولا أُحِبُّ كَثْرةَ التَّمَطِّي
Dedi: ve hemzeli hakkında şöyle dedi:
ما لك تَرْمِي بالخَنى إِلينا،
مُحْبَنْطِئاً مُنْتَقِماً علينا؟
el-Cevherî, **حَبْطَأَ** üzerine tercüme yaptı. İbn Berrî dedi: Doğrusu, onu **حبط** maddesinde zikretmesidir; çünkü hemze ziyadedir, aslî değildir. Ve “**احْبَنْطَأْت**” ve “**احْبَنْطَيْت**”; bütün bunlar, şişlik olan **الحبَطِ**tandır. Bu yüzden, **سَفَرْجل** veznine ilhâk ile, onun **النون**una ve hemzesine yahut **ياء**sına, ikisinin de ilhâk edilmiş olduğuna hükmetti.
Ve **المُحْبَنْطِئُ**: yere yapışık olan. Hadiste: “Şüphesiz düşük çocuk, cennet kapısında **مُحْبَنْطِياً** olarak gölgelenip durur”; onu **مُتَغَضِّباً** diye tefsir ettiler. Ve denildi: **المُحْبَنْطِي**: öfkelenen, bir şeyi yavaş bulup geciktiren; hemze ile, büyük karınlı. İbnü’l-Esîr dedi: **المُحْبَنْطِئُ**, hemze ile ve onu terk ederek: öfkelenen, bir şeyi yavaş bulup geciktiren; ve denildi: o, talep imtinaı gibi imtina eden; yoksa inat imtinaı değildir. Denir: “**احبنطأْت**” ve “**احْبَنْطَيْت**”; ve **النون** ve hemze ve **الأَلف** ve **الياء** ilhâk için ziyadelerdir. İbn Berrî, **المُحْبَنطِي**yi, hemzesiz, öfkelenen; hemzeli olarak şişkin diye nakletti.
Ve **حَبِطَ** **حبْطاً** ve **حُبوطاً**: bir amel işledi, sonra onu bozdu; ve Allah onu **أَحْبَطه**. Tenzîlde: “Böylece onların amellerini **فأَحْبَطَ**.” el-Ezherî: Adam bir amel işler, sonra onu bozarsa “ameli **حَبِطَ**” denir; ve onu sahibi **أَحْبَطَه**; ve Allah, kendisine şirk koşanın amellerini **أَحْبَطَ** eder. İbnü’s-Sikkît dedi: “Ameli **حَبِطَ**; **يَحْبَطُ** **حبْطاً** ve **حُبُوطاً**” denir; o hâlde o **حَبْطٌ**dur; **الباء** sâkin. el-Cevherî dedi: sevabı bâtıl oldu; ve Allah onu **أَحبطه**. el-Ezherî, Ebû Zeyd’den rivayet etti: o, bir bedevîden “**فقد حبَط عملُه**” ( **الباء** fetha ile) okuduğunu nakletti; ve dedi: “**يَحْبِطُ** **حُبوطاً**.” el-Ezherî dedi: Bunu ondan başkasından işitmedim; ve kıraat: “**فقد حَبِط عملُه**.” Hadiste: “Allah onun amelini **أَحْبَط** etti” yani onu iptal etti. İbnü’l-Esîr dedi: ve başkası onu **أَحْبَطه**. Dedi: Bu, “binit **حَبِطَت** **حَبطاً** (harekeli olarak)” sözündendir; iyi bir otlağa rastlayıp yemede aşırı gidince şişer ve ölür.
Ve **الحَبَطُ** ve **الحَبِطُ**: Temîm’den, Mâzin b. Mâlik b. Amr b. Temîm’in oğlu Hâris b. Mâzin’dir; ona bu ad verildi; çünkü bir yolculukta idi; davara isabet eden **الحَبَط** benzeri ona isabet etti; böylece ona nisbet ettiler. Ve denildi: Ona bu ad ancak, yediği bir şeyden karnı şiştiği için verildi. Ve **الحَبِطاتُ** ve **الحَبَطاتُ**: nesep cihetiyle onun oğullarıdır. Onlara nisbet **حُبَطِيٌّ**dur; ve onlar Temîm’dendir; kıyas kesredir. Ve denildi: **الحَبِطاتُ**, Temîm’den Hâris b. Amr b. Temîm ve Amr’ın oğlu **العَنْبَرُ** ve Amr’ın oğlu **القُلَيْبُ** ve Mâzin b. Mâlik b. Amr’dır. İbnü’l-A‘râbî dedi: Dağfel bir adamla karşılaştı; ona dedi ki: “Sen kimdensin?” Dedi: “Ben Temîm’in Amr b. Temîm oğullarındanım.” Dedi: “Amr ancak çökmüş bir kartaldır; **الحبطات** onun boynudur; **القُلَيْبُ** başıdır; **أُسَيِّدٌ** ve **الهُجَيْمُ** iki kanadıdır; **العَنْبَرُ** gövdesidir ve gövdesidir; Mâzin pençesidir; Ka‘b kuyruğudur.” **الجثوة** ile onun bedenini ve başını kasteder.
el-Ezherî: el-Leys: **الحَبِطاتُ**, Temîm oğullarından bir kabiledir; onlardan **المِسْوَرُ بن عباد الحَبَطِيُّ** vardır. “Falan **الحبطي**” denir. Dedi: **الحَبِط**e nisbet ettiklerinde **حَبَطِيٌّ** derler; ve **سَلِمةَ**ye **سَلَمِيّ**, ve **شَقِرةَ**ye **شَقَرِيٌّ**; bu, onların kesrelerin çokluğunu çirkin görmeleri sebebiyledir; böylece fetha yaptılar. el-Ezherî dedi: **حَبْط**ın, amelin **بُطْلان**ı ve boşa çıkması, ancak karnın **حبَط**ından alınmış olmalıdır; çünkü karın sahibi helâk olur; aynı şekilde münafığın ameli **يَحْبَطُ** olur. Ancak onlar, “ameli **حَبِطَ**; **يَحْبَطُ** **حبْطاً**” sözünde **الباء**yı sâkin kıldılar; “karnı **حَبِطَ**; **يَحْبَطُ** **حَبَطاً**”da ise onu harekelediler; bize böyle sabit oldu; İbnü’s-Sikkît’ten ve başkasından. Ve denir: “Öldürülmüşün kanı **حَبِطَ**; **يَحْبَطُ** **حَبْطاً**” — heder edildiğinde. Ve kuyu **حَبِطَتِ** **حبْطاً** — suyu gittiğinde. Ebû Amr dedi: **الإِحْباطُ**, kuyu suyunu gidermendir; böylece eskisi gibi geri dönmez.
