# حبط — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%A8%D8%B7/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AD%D8%A8%D8%B7/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [حبط](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%A8%D8%B7.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: حبط

الحبط محركة: آثار الجرح أو السياط بالبدن. وقال الجوهري: حبط الجرح حبطا، بالتحريك، أي عرب ونكس. وقال ابن عباد: حبط الجرح، إذا بقيت له آثار بعد البرء، أو الآثار، أي آثار السياط الوارمة التي لم تشقق، فإن تقطعت ودميت فعلوب، بالضم، وقد تقدم في موضعه، وهذا قول العامري، ونقله الصاغاني. وقال ابن سيده: الحبط: وجع ببطن البعير من كلإ يستوبله، أي يستوخمه، كذا في المحكم، أو من كلإ يكثر منه، فينتفخ منه بطونها فلا يخرج منها شيء، وهذا قول الجوهري. وقال الأزهري: وإنما تحبط الماشية إذا لم تثلط، ولم تبل، واعتقل بطنها.
وقد حبط بطنه كفرح، إذا انتفخ، فيهن، يحبط حبطا فهو حبط، من إبل حباطى وحبطة، كما في المحكم. أو حبط الماشية: انتفاخ البطن عن أكل الذرق وهو الحندقوق، يقال: حبطت الشاة، بالكسر، كما نقله الجوهري عن ابن السكيت، قال: ومنه الحديث:  وإن مما ينبت الربيع ما يقتل حبطا أو يلم  واسم ذلك الداء: حباط، بالضم، قال الأزهري: ورواه بعضهم بالخاء المعجمة، من التخبط، وهو الاضطراب. والحبط: ورم في الضرع أو غيره، والذي في المحكم: الحبط في الضرع: أهون الورم، وقيل: الحبط: الانتفاخ أين كان من داء أو غيره. وحبط جلده: ورم. ومن المجاز: حبط عمله، كسمع، وعليه اقتصر الجوهري وغيره من الأئمة، وزاد أبو زيد: حبط عمله، مثل ضرب. وحكى عن أعرابي أنه قرأ  فقد حبط عمله  ، بفتح الباء، قال الأزهري: ولم أسمع هذا لغيره والقراءة  فقد حبط عمله  بكسر الباء، حبطا بالفتح، وحبوطا، بالضم، نقلهما الجوهري، ومقتضى سياقه أنهما مصدران لحبط كسمع، والذي في التهذيب: أن الحبوط مصدر حبط، كضرب، على ما نقله أبو زيد: بطل ثوابه، كما في الصحاح. وقال الأزهري: إذا عمل الرجل عملا ثم أفسده قيل: حبط عمله، وقال ابن السكيت: فهو حبط، بسكون الباء، قال الزمخشري وابن الأثير: هو من حبطت الدابة حبطا، إذا أصابت مرعى طيبا فأفرطت في الأكل حتى تنتفخ فتموت. قال الزمخشري: ومنه أيضا: حبط دم القتيل إذا هدر وبطل، وهو من حد سمع فقط، ومقتضى العطف أن يكون من البابين، وليس كذلك، ومصدره الحبط بالتحريك، وقال الأزهري:ولا أرى حبط العمل وبطلانه مأخوذا إلا من حبط البطن؛ لأن صاحب البطن يهلك، وكذلك عمل المنافق يحبط، غير أنهم سكنوا الباء من قولهم: حبط عمله يحبط حبطا، وحركوها من حبط بطنه حبطا، كذلك أثبت تلنا عن ابن السكيت وغيره. ومن المجاز: أحبطه الله تعالى، أي أبطله، وقد جاء في الحديث هكذا، وفي التنزيل العزيز  فأحبط أعمالهم  قيل: أفسدها، وقيل: أبطلها، وتقول: إن عمل عملا صالحا أتبعه ما يحبطه، وإن أرسل كلما طيبا أرسل ما يهبطه. وعن أبي عمرو: أحبط ماء الركية، إذا ذهب ذهابا لا يعود كما كان. وأحبط عن فلان: أعرض، يقال: قد تعلق به ثم أحبط عنه، إذا تركه وأعرض عنه. عن أبي زيد. والحبطة، بالفتح: بقية الماء في الحوض، عن ابن عباد، أو الصواب الخبطة، بالحاء المعجمة وبالكسر، وأجاز ابن الأعرابي فتحها، كما نقله الصاغاني، وسيذكر في محله. والحبنطاة: القصيرة الدميمة البطينة، ويروى بالهمز. والحبنطى: القصير الغليظ، كما في الصحاح. وحكى اللحياني عن الكسائي: رجل حبنطى، مقصور، وحبنطى، مكسور مقصور، محبنطأ، وحبنطأة، أي الممتلئ غيظا، أو بطنة، وأنشد ابن بري للراجز:
  إني إذا أنشدت لا أحبنطي
  ولا أحب كثرة التمطـي وقد يهمز، وأنشد:
  ما لك ترمي بالخنى إلينا
  محبنطئا منتقما علـينـا
  وقد ترجم الجوهري على حبطأ وصوابه أن يذكر في حبط لأن الهمزة زائدة ليست بأصلية، وقد احبنطأت واحبنطيت، وكل ذلك من الحبط الذي هو الورم، ولذلك حكم على نونه وهمزته أو يائه أنهما ملحقتان له ببناء سفرجل. قال الجوهري: فإن حقرت فأنت بالخيار، إن شئت حذفت النون وأبدلت من الألف ياء، فقلت: حبيط، بكسر الطاء منونا، لأن الألف ليست للتأنيث فيفتح ما قبلها، كما يفتح في تصغير حبلى وبشرى، وإن بقيت النون وحذفت الألف قلت: حبينط، وكذلك كل اسم فيه زيادتان للإلحاق، فاحذف أيتهما شئت، وإن شئت عوضت من المحذوف في الموضعين، وإن شئت لم تعوض. فإن عوضت في الأول قلت: حبيط، بتشديد الياء والطاء مكسورة، وقلت في الثاني: حبينيط، وكذلك القول في عفرنى. انتهى. ونقل الصاغاني في العباب هذه العبارة بعينها. والحبط، ككتف ويحرك، والذي في الصحاح: بالتحريك والفتح، وهو الحارث بن عمرو بن تميم، كما في الصحاح، وقال ابن دريد: هو الحارث بن مالك بن عمرو بن تميم فزاد مالكا بين الحارث وعمرو. وفي أنساب أبي عبيد مثل ما للجوهري، واختلف في سبب تلقيبه إياه، فقيل: لأنه كان في سفر فأصابه مثل الحبط الذي يصيب الماشية، كما في الصحاح. وقال ابن الكلبي: كان أكل طعاما فأصابه منه هيضة، وقال ابن دريد: كان أكل صمغا فحبط عنه - ويسمى بنوه الحبطات، بفتح الباء وبكسرها والنسبة إليهم - كذا في بعض نسخ الصحاح، وفي بعضها: إليه، حبطي محركة، كالنسبة إلى بني سلمة، وبني شقرة، فتقول سلمي وشقري، بفتح اللام والقاف، وذلك لأنهم كرهوا كثرة الكسرات ففتحوا، أي والقياس الكسر. وقيل: الحبطات: الحارث بن عمرو بن تميم، والعنبر بن عمرو، والقليب بن عمرو، ومازن بن مالك ابن عمرو. وقال ابن الأعرابي، ولقي دغفل رجلا فقال له: ممن أنت? قال: من بني عمرو بن تميم. قال: إنما عمرو عقاب جاثمة، فالحبطات عنقها، والقليب رأسها، وأسيد والهجيم جناحاها، والعنبر جثوتها، ومازن مخلبها، وكعب ذنبها. يعني بالجثوة بدنها. قلت: وهذا هو الذي صرح به النسابة، والهجيم وأسيد هما إخوة العنبر، وكعب، والقليب، وأليهة، وكذلك بنو الهجيم الخمسة: عامر وسعد وربيعة وأنمار وعمرو، يعرفون بالحبطات. والمحبوبط: الجهول السريع الغضب، نقله الصاغاني. والحبطيطة، محركة، كحمصيصة: الشيء الحقير الصغير. يقال: احبنطى الرجل، إذا انتفخ بطنه، ومنه الحديث في السقط  يظل محبنطئا على باب الجنة  يروى بالهمز وبغير الهمز، وقال أبو زيد: المحبنطئ، مهموز وغير مهموز: الممتلئ غضبا، وقال غيره في تفسير الحديث: المحبنطي، هو المتغضب، وقيل: هو المستبطئ للشيء، وبالهمز: العظيم البطن. وقال ابن الأثير: المحبنطئ، بالهمز وتركه: المتغضب المستبطئ للشيء، وقيل: هو الممتنع امتناع طلب لا امتناع إباء. وحكى ابن بري: المحبنطي، بغير همز: المتغضب، وبالهمز: المنتفخ. ومما يستدرك عليه: أحبطه الضرب: أثر فيه. وإبل حبطة، محركة، كحباطى، نقله ابن سيده. والحبط، محركة: اللحم الزائد على الندوب، نقله الصاغاني. وحبط ماء البئر، كفرح: مثل
  أحبط، قال:بط، قال:
  فحبط الجفر وما إن جما ويقال: فرس حبط القصيرى، إذا كان منتفخ الخاصرتين، ومنه قول الجعدي:
  فليق النسا حبط الموقفـي                      ن يستن كالصدع الأشعب ولا يقولون: حبط الفرس، حتى يضيفوه إلى القصيرى، أو إلى الخاصرة، أو إلى الموقف؛ لأن حبطه: انتفاخ بطنه، نقله ابن سيده والزمخشري. ورجل حبنطى، بالكسر مقصور: لغة في حبنطى، بالفتح، حكاه اللحياني عن الكسائي. والمحبنطي: اللازق بالأرض. وحبطة، محركة: ابن للفرزدق، وهو أخو كلطة ولبطة، وقد ذكره المصنف في ل ب ط استطرادا.

### Türkçe

**الحبط** (harekeli): bedende yaranın yahut kamçıların izleri. Cevherî dedi ki: **حبط الجرح حبطا** (hareke ile), yani kabuk bağladı ve ters döndü. İbn Abbâd dedi ki: **حبط الجرح**; iyileşmeden sonra ona izler kaldığı zaman; yahut izler, yani yarılmamış şişkin kamçı izleri; eğer parçalanır ve kanarsa **فعلوب** (ötre ile) olur; yeri içinde daha önce geçti; bu Âmirî’nin sözüdür, Sâgânî onu nakletti. İbn Sîde dedi ki: **الحبط**: devenin karnında, ona ağır gelen (onu kötüleyen), yani onu kötü kokulu/hoş olmayan bulan ot yüzünden olan ağrı; **المحكم**’de böyle; yahut ondan çok yediği bir ot yüzünden; bununla karınları şişer de onlardan hiçbir şey çıkmaz; bu Cevherî’nin sözüdür. Ezherî dedi ki: ancak davar **تحبط** olur; dışkılamadığı, idrar yapmadığı ve karnı tutulduğu zaman.

Ve karnı **حبط** oldu, **كفرح** gibi; şiştiği zaman; **فيهن**; **يحبط حبطا**; o hâlde o **حبط**tır; **إبل حباطى وحبطة**’dan, **المحكم**’de olduğu gibi. Yahut **حبط الماشية**: **الذرق** (o da **الحندقوق**tur) yemekten dolayı karnın şişmesi; denir ki: **حبطت الشاة** (kesre ile); Cevherî’nin İbn Sikkît’ten naklettiği gibi; dedi ki: ve ondan (şu) hadis:
**وإن مما ينبت الربيع ما يقتل حبطا أو يلم**
Ve o hastalığın adı: **حباط** (ötre ile). Ezherî dedi ki: bazısı onu **الخاء** (noktalı) ile, **التخبط**’tan rivayet etti; o da sarsılma/çalkalanmadır. Ve **الحبط**: memede yahut başkasında bir şişliktir. **المحكم**’de olan: memede **الحبط**: şişliğin en hafifidir. Ve denildi ki: **الحبط**: nerede olursa olsun, hastalıktan yahut başkasından olan şişmedir. Ve **حبط جلده**: şişti.

Mecazdan: **حبط عمله**; **كسمع** gibi; Cevherî ve başka imamlar bununla yetindi. Ebû Zeyd artırdı: **حبط عمله**; **مثل ضرب**. Bir bedevîden nakledildi ki o, **فقد حبط عمله**’yi, **الباء**’yı fetha ile okudu. Ezherî dedi ki: bunu ondan başkası için işitmedim; kıraat ise **فقد حبط عمله** **الباء**’yı kesre ile; **حبطا** fetha ile ve **حبوطا** (ötre ile); ikisini Cevherî nakletti; siyakının gereği, ikisinin de **حبط كسمع** için iki mastar olmasıdır. **التهذيب**’de olan: **الحبوط** **حبط**’ın mastarıdır; **كضرب**; Ebû Zeyd’in naklettiğine göre: sevabı boşa gitti; **الصحاح**’ta olduğu gibi. Ezherî dedi ki: adam bir iş yapar sonra onu bozarsa “**حبط عمله**” denir. İbn Sikkît dedi ki: o **حبط**tır; **الباء**’yı sükûn ile. Zemahşerî ve İbnü’l-Esîr dedi ki: o, **حبطت الدابة حبطا**’dandır; iyi bir otlak bulup yemede aşırı gidince şişer de ölür. Zemahşerî dedi ki: ondan ayrıca: **حبط دم القتيل**; heder olup boşa gittiği zaman; o, yalnız **حد سمع**’dandır; atfın gereği iki bâbdan olmasıdır; öyle değildir; mastarı **الحبط** (hareke ile)dir. Ezherî dedi ki: ben, amelin **حبط** olması ve boşa gitmesinin, ancak **حبط البطن**’dan alınmış olduğunu görürüm; çünkü karın sahibi helâk olur; münafığın ameli de böyle **يحبط** olur; ancak onlar, “**حبط عمله يحبط حبطا**” sözünden **الباء**’yı sükûn ettiler; “**حبط بطنه حبطا**”dan ise onu harekelediler; İbn Sikkît ve başkasından bize böyle tespit edildi.

Mecazdan: Allah Teâlâ onu **أحبطه**; yani onu iptal etti; hadiste böyle gelmiştir. Aziz tenzilde: **فأحبط أعمالهم**; denildi ki: onu bozdu; ve denildi ki: onu iptal etti. Ve dersin ki: eğer salih bir amel işlerse, ona onu **يحبطه** edecek şeyi peşinden kattı; ve eğer her defasında iyi bir ot gönderirse, onu **يهبطه** edecek şeyi gönderdi. Ebû Amr’dan: **أحبط ماء الركية**; gittiği zaman, bir daha eskisi gibi dönmeyecek bir gidişle. Ve **أحبط عن فلان**: yüz çevirdi; denir ki: ona tutunmuştu sonra ondan **أحبط** etti; onu bıraktığı ve ondan yüz çevirdiği zaman. Ebû Zeyd’den.

Ve **الحبطة** (fetha ile): havuzda suyun kalıntısı; İbn Abbâd’dan. Yahut doğrusu **الخبطة**dır; **الحاء** (noktalı) ile ve kesre ile; İbnü’l-A‘râbî onun fethasını caiz gördü; Sâgânî’nin naklettiği gibi; yerinde zikredilecektir. Ve **الحبنطاة**: kısa, çirkin, göbekli; hemze ile de rivayet edilir. Ve **الحبنطى**: kısa, kalın; **الصحاح**’ta olduğu gibi. Lihyânî, Kisâî’den nakletti: **رجل حبنطى**; maksûr; ve **حبنطى**; kesreli maksûr; **محبنطأ** ve **حبنطأة**; yani öfkeyle dolu; yahut göbeklilikle. İbn Berrî, recez söyleyen için şu beyti okudu:
إني إذا أنشدت لا أحبنطي
ولا أحب كثرة التمطـي
Ve hemzelenebilir; şu da okundu:
ما لك ترمي بالخنى إلينا
محبنطئا منتقما علـينـا

Cevherî **حبطأ** üzerine terceme yaptı; doğrusu onun **حبط** içinde zikredilmesidir; çünkü hemze ziyadedir, aslî değildir. Ve **احبنطأت** ve **احبنطيت**; bunların hepsi, şişlik olan **الحبط**tandır; bu yüzden onun **النون**’una ve hemzesine yahut **ياء**’sına, **سفرجل** vezniyle ona ilhak edilmiş oldukları hükmünü verdi. Cevherî dedi ki: eğer küçültürsen, sen muhayyersin: istersen **النون**’u düşürür, **الألف**’ten **ياء** bedel yaparsın; böylece **حبيط** dersin; **الطاء**’yı kesre ile, tenvinli; çünkü **الألف** te’nîs için değildir ki öncesi fetha olsun; **حبلى** ve **بشرى**’nın tasğîrinde açıldığı gibi. Eğer **النون** kalır ve **الألف**’i düşürürsen **حبينط** dersin. Ve ilhak için iki ziyadesi olan her isim böyledir: ikisinden hangisini istersen düşür; istersen her iki yerde de düşürülenin yerine ivaz yap; istersen ivaz yapma. Eğer birincide ivaz yaparsan **حبيط** dersin; **الياء**’yı şeddeli, **الطاء** kesreli. İkincide de **حبينيط** dersin. **عفرنى** hakkında söz de böyledir. Bitti. Sâgânî **العباب**’da bu ibareyi aynen nakletti.

Ve **الحبط**; **ككتف** gibi ve harekelenir. **الصحاح**’ta olan: hareke ile ve fetha ile; o, Temîm’den Amr oğlu Hâris’tir; **الصحاح**’ta olduğu gibi. İbn Düreyd dedi ki: o, Temîm’den Amr oğlu Mâlik oğlu Hâris’tir; Hâris ile Amr arasına Mâlik’i ekledi. Ebû Ubeyd’in ensâbında, Cevherî’deki gibidir. Ona bu lakabın verilme sebebinde ihtilaf edildi: denildi ki: yolculukta idi; davara isabet eden **الحبط** benzeri ona isabet etti; **الصحاح**’ta olduğu gibi. İbnü’l-Kelbî dedi ki: bir yemek yemişti; ondan ona **هيضة** isabet etti. İbn Düreyd dedi ki: bir zamk yemişti; ondan dolayı **حبط** oldu. — Oğullarına **الحبطات** denir; **الباء**’nın fethasıyla ve kesresiyle; ve onlara nisbet — **الصحاح**’ın bazı nüshalarında böyle; bazısında: ona; **حبطي** (harekeli); Benî Seleme’ye ve Benî Şakra’ya nisbet gibi; dersin ki: **سلمي** ve **شقري**; **اللام** ve **القاف**’ı fetha ile; bu, çok kesreyi çirkin gördükleri için fetha etmelerindendir; yani kıyas kesredir. Ve denildi ki: **الحبطات**: Temîm’den Amr oğlu Hâris; ve Amr oğlu Anber; ve Amr oğlu Kalîb; ve Amr oğlu Mâlik oğlu Mâzin. İbnü’l-A‘râbî dedi ki: Dagfel bir adamla karşılaştı, ona dedi ki: kimdensin? Dedi: Temîm’den Amr oğullarından. Dedi: Amr ancak çökmüş bir kartaldır; **الحبطات** onun boynudur; **القليب** onun başıdır; **أسيد** ve **الهجيم** onun iki kanadıdır; **العنبر** onun çömelmesidir; **مازن** onun pençesidir; **كعب** onun kuyruğudur. **الجثوة** ile bedenini kasteder. Dedim ki: nesep âliminin açıkça belirttiği budur; **الهجيم** ve **أسيد**, **العنبر**’in kardeşleridir; ve **كعب** ve **القليب** ve **أليهة**; ve **بنو الهجيم**’in beşi de böyledir: Âmir, Sa‘d, Rebî‘a, Enmâr ve Amr; **الحبطات** diye bilinirler.

Ve **المحبوبط**: cahil, çabuk öfkelenen; Sâgânî nakletti. Ve **الحبطيطة** (harekeli), **كحمصيصة** gibi: değersiz küçük şey. Denir ki: **احبنطى الرجل**; karnı şiştiği zaman. Ondan, düşük çocuk hakkında hadiste: **يظل محبنطئا على باب الجنة**; hemze ile ve hemzesiz rivayet edilir. Ebû Zeyd dedi ki: **المحبنطئ**; hemzeli ve hemzesiz: öfkeyle dolu. Başkası hadisin tefsirinde dedi ki: **المحبنطي**: öfkelenen kimsedir. Ve denildi ki: o, bir şeyi ağırdan alan kimsedir. Hemze ile: büyük karınlıdır. İbnü’l-Esîr dedi ki: **المحبنطئ**; hemze ile ve hemzeyi terk ile: öfkelenen, bir şeyi ağırdan alan; ve denildi ki: o, istek talebiyle kaçınan; inat kaçınmasıyla değil. İbn Berrî nakletti: **المحبنطي**; hemzesiz: öfkelenen; hemze ile: şişmiş.

Ve onun üzerine istidrâk edilenlerdendir: **أحبطه الضرب**: onda iz bıraktı. Ve **إبل حبطة** (harekeli), **كحباطى** gibi; İbn Sîde nakletti. Ve **الحبط** (harekeli): yara izleri üzerindeki fazla et; Sâgânî nakletti. Ve kuyu suyunun **حبط** olması, **كفرح** gibi: **أحبط** gibi. Dedi ki:
فحبط الجفر وما إن جما

Ve denir ki: **فرس حبط القصيرى**; iki böğrü şişkin olduğu zaman. Ondan Câ‘dî’nin sözü:
فليق النسا حبط الموقفـي                      ن يستن كالصدع الأشعب

Ve “**حبط الفرس**” demezler; ta ki onu **القصيرى**’ya yahut **الخاصرة**’ye yahut **الموقف**’e izafe edinceye kadar; çünkü onun **حبط**’ı: karnının şişmesidir; İbn Sîde ve Zemahşerî nakletti. Ve **رجل حبنطى**; kesre ile maksûr: fetha ile olan **حبنطى**’da bir dildir; Lihyânî, Kisâî’den hikâye etti. Ve **المحبنطي**: yere yapışık olan. Ve **حبطة** (harekeli): Ferazdak’ın bir oğludur; o, **كلطة** ve **لبطة**’nın kardeşidir; musannif onu **ل ب ط**’ta istitrâden zikretti.
