# حبط — Tehzîbu'l-Luğa

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%A8%D8%B7/sozluk/tehzib
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AD%D8%A8%D8%B7/entries/tehzib

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [حبط](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%A8%D8%B7.md)
- Tehzîbu'l-Luğa: Ezherî · 10. yy

## Madde başı: حبط

ح ط ب
حطب ، حبط ، بطح : مستعملة .
حطب : أبو عُبَيد عن الأصمعي : من أمثالهم في الأمر يُبرم ولم يشهده صاحبه قولهم : ( صَفْقَةٌ لم يشهدها حاطب ) . قال : وكان أصله أن بعض آل حاطب باع بيعة غُبِن فيها فقيل ذلك .
قال أبو عُبَيد : وقال أكثم بن صَيْفي : المِكْثَارُ كحاطب ليل .
قال أبو عُبَيد : وإنما شبهه بحاطب الليل : لأنه ربما نهشته الحية ، كذلك المِكثارُ ربما أصابه في إكثاره بعضُ ما يكره ) .
قال الليث : الحَطَب : معروف ، والفعل منه حَطَب يَحْطِب حَطْباً وحَطَباً . المُخفَّفُ مصدر ، وإذا ثُقِّلَ فهو اسم .
واحْتَطَب احْتِطَاباً ، وحَطَبْتُ فُلاَناً إذا احْتَطَبْتَ لَهُ .
وقال ذو الرُّمَّة :
وهَلْ أَحْطِبَنَّ القَوْمَ وهي عَرِيَّةٌ
أُصُولَ أَلاءٍ في ثَرًى عَمِدٍ جَعْدِ
ويقال للمُخَلِّط في كلامه أو أَمْرِه حاطِب ليل ، معناه أنه لا يَتَفَقَّد كلامَه كالحاطب بالليل الذي يحطِبُ كُلَّ رَديء وجَيّد لأنه لا يُبْصِر ما يَجْمَع في حَبْله .
وقال غَيْرُه : شُبِّه الجانِي على نفسه بلسانه بحاطب الليل لأنه إذا حطب لَيْلاً ربما وقَعتْ يَدُه على أَفْعَى فَنَهَشَتْه ، وكذلك الذي لا يَزُمُّ لِسانَه ويَهْجُو الناسَ ويذُمُّهم رُبَّما كان ذلك سَبَباً لِحَتْفه .
وقال الليث : يقال : حَطَبَ فُلاَنٌ بفُلاَن إذا سَعَى به .
وأما قول الله تعالى : ( لَهَبٍ وَامْرَأَتُهُ حَمَّالَةَ الْحَطَبِ ) ( المَسَد : 4 ) فإنه جاء في التفسير أنها أُمّ جَمِيل امرأةُ أبي لَهَب ، وكانتْ تمْشي بالنَّمِيمَةِ ، ومن ذلك قَوْل الشَّاعِر :
من البِيضِ لم تُصْطَدْ على ظَهْرِ لأْمَةٍ
ولَمْ تَمْشِ بَيْنَ الحَيِّ بالحَطَبِ الرَّطْبِ
أي بالنميمة ، وقيل إنها كانت تحمل شَوْك العِضاه فتطرحه في طريق رسول الله ( صلى الله عليه وسلم ) وطريق أصحابه .
وقال ابن شُمَيْل : العِنَبُ كل عام يُقْطَع من أعاليه شَيْءٌ ويُسَمَّى ما يُقْطَع منه الحِطَابُ ، يقال : قد اسْتَحْطَبَ عِنَبُكم فاحْطِبُوه حَطْباً أي اقْطَعوا حَطَبَه .
ويقال للذي يَحْتَطِب الحَطَبَ فيبِيعُه حَطَّاب ، ويقال : جاءَتِ الحَطَّابة .
وقال أبو تراب : سَمِعتُ بعضَهم يقول : احْتَطَبَ عليه في الأمر واحْتَقَبَ بمعنى واحد .
حبط : قال الليث : الحَبَطُ : وَجَعٌ يأخذ البَعِيرَ في بَطْنِه من كلأ يَسْتَوْبِلُه ، يقال : حَبِطَت الإبلُ تَحْبَط حَبَطاً ، قال : وإذا عَمِل الرجلُ عملاً ثم أفسده قيل : حَبِطَ عَمَلُه ، وأَحْبَطه صاحِبُه ، وأَحْبطَ الله أعْمَالَ مَنْ يُشْرِك به .
وقال ابن السكيت : يقال : حَبَطَ عَمَلُه يَحْبُط حَبْطاً وحُبُوطاً بسكون الباء ، وحَبِطَ بطنُه إذا انْتَفَخَ يَحْبَطُ حَبَطاً فهو حَبِطٌ ، ورأيت بخط الأقْرَع في كتاب ابن هانىء : حَبَطَ عَمَلُه يَحْبُط حُبُوطاً وحَبْطاً وهو أصَحّ .
وأمَّا قول النبي ( صلى الله عليه وسلم ) ( وإنَّ مِمَّا يُنبِتُ الربيع ما يقتل حَبَطاً أو يُلِمّ ) فإن أَبَا عُبَيد فَسَّرَ الحَبَط ، وترك من تفسير هذا الحديث أشياء لا يستغني أهل العلم عن معرفتها ، فذكرتُ الحديثَ على وجهه لأفَسِّر منه كلَّ ما يُحتَاج إليه من تفسيره .
حَدّثنا عبد الله بن محمد بن هاجَك قال :
حدثنا علي بن حُجْر ، قال : حدثنا إسماعيل بن إبراهيم عن هشام عن يحيى بن أبي كثير عن هلال بن أبي مَيْمُونةَ عن عَطاءِ بن يَسَار عن أبي سَعِيد الخُدْرِي أنه قال : جلس رسول الله ( صلى الله عليه وسلم ) على المِنْبَر وجَلَسْنا حَوْلَه فقال : ( إني أخاف عليكم بعدي ما يُفْتَح عليكم من زهرة الدنيا وزينتها ) . قال : فقال رجُلٌ : أو يَأْتي الخَيْرُ بالشرِّ يا رسول الله ؟ قال : فسكت عنه رسول الله وَرَأَيْنا أَنّه يُنْزَلُ عليه فأَفَاقَ يمْسَح عنه الرُّحَضاء ، وقال : أَيْنَ هذا السائل وكأنّه حَمِده فقال : إنه لا يأْتي الْخَيْرُ بالشَّرِّ وإن مِمَّا يُنْبِتُ الرَّبِيعُ ما يَقتُل حَبطاً أو يُلِمّ إلا آكِلةَ الْخَضِر ، فإنها أكلت حتى إذا امتلأت خاصِرَتاها استقبلت عَيْنَ الشمس فَثَلَطَتْ وبالَتْ ثم رَتَعَتْ ، وإنَّ هذا المال خَضِرَةٌ حُلْوَة ، ونِعْمَ صاحِبُ المُسْلِم هو لمن أعطى المسكين واليَتِيم وابنَ السبيل أو كما قال رسول الله : ( وإنّه مَنْ يأْخُذْه بغير حَقِّه فهو كالآكل الذي لا يَشبَع ويكون عليه شهيداً يوم القيامة .
قلت : وإنما تَقَصَّيْتُ رِواية هذا الخبر لأنه إذا بُتِر اسْتَغْلَقَ معناه ، وفيه مَثَلان : ضَرَبَ أحدَهما للمُفْرِط في جمع الدنيا ومَنْع ما جَمَع من حَقّه ، والمثل الآخر ضربه للمُقْتَصِد في جمع المال وبذله في حَقّه .
وأما قوله ( صلى الله عليه وسلم ) ( وإنّ مِمَّا يُنْبِتُ الرَّبِيعُ ما يَقْتُل حَبَطاً فهو مَثَلُ الحرِيص المُفْرِط في الجمع والمَنْع وذلك أن الرَّبيع يُنبِت أَحْرارَ العُشْب التي تحْلَوْلِيها الماشِيَة فَتَسْتَكْثِر منها حتى تَنْتَفِخَ بطونها وتَهْلِكُ ، كذلك الذي يجمع الدنيا ويحرص عليها ويَشحُّ على ما جَمَعَ حتى يمنَع ذا الحقِّ حَقّه منها ، يَهلِكُ في الآخرة بدخول النار واستِيجابِ العذاب ) . وأمَّا مَثَلُ المُقْتَصِد المحمود ، فقوله ( صلى الله عليه وسلم ) ( إلا آكِلَة الخَضِر فإنها أكلَتْ حتى إذا امتلأت خواصِرُها استَقْبَلَتْ عينَ الشَّمْس فَثَلَطَتْ وبالَتْ ثم رتَعَت ، وذلك أن الخَضِر ليس من أَحْرار البقول التي تستكثر منها الماشية فتُهْلكُه أكْلاً ولكنه من الجَنْبَة التي ترْعاها بَعدَ هَيْج العُشبِ ويُبْسِه . وأكثرُ ما رأيت العرب يَجعَلون الخضِرَ ما اخضَرَّ من الحَلِيّ الذي لم يَصْفَرّ ، والماشِيَةُ ترتَع منه شَيئاً شَيئاً ولا تستكثر منه فلا تحبَطُ بطونُها عنه ، وقد ذكره طرفَةُ فَبيَّن أنه من نبات الصيف في قوله :
كنَباتِ المخْزِ يمأَدْنَ إذا
أنَبتَ الصَّيفُ عَسَالِيجَ الخَضِر
فالخَضِر من كلأ الصيف ، وليس من أحرار بقول الربيع ، والنَّعَم لا تَسْتَوْبله ولا تحبَط بُوطنها عنه ، وأمَّا الخُضارَة فهي من البقول الشتوية وليست من الْجَنبة فضرب النبي ( صلى الله عليه وسلم ) آكلة الخَضِر مثلاً لمن يَقْتَصِد في أخذ الدنيا وجمعها ولا يسرف في قَمّها والحِرْص عَلَيْها وأنه ينجو من وَبَالِها كما نَجَت آكِلَة الخَضِر ، ألا تَرَاه قال : فإنها إذا أصابت من الخِضِر استقبلت عَيْنَ الشمس فَثَلَطَت وبالت ، وإذا ثَلَطَت فقد ذهب حَبَطُها ، وإنما تَحْبَطُ الماشِيَةُ إذا لم تَثْلِط ولَمْ تَبُلْ وأْتُطِمَت عليها بطونها . وأما قوله ج : ( إن هَذَا
المَالَ خَضِرَةٌ حُلوْة ) فالخَضِرَةُ هاهنا الناعمة الغَضَّةُ ، وحَثَّ على إعطاء المسكين واليتيم منه مع حَلاَوَتِه ورغبته ورغبة الناس فيه لِيَقِيَه الله وَبالَ نَعْمتها في دنياه وآخرته .
وقال الليث : الحَبِطَاتُ : حَيٌّ من تميم ، منهم المِسْوَر بن عَبّادٍ الحَبَطِيّ .
قال أبو عُبَيد : إنما سُمُّوا الحَبطات : لأن أحدهم الحارثَ بن مازن بن عمرو بن تميم الحَبِط كان في سفر فأَصابه مِثْلُ الحَبَط الذي يُصِيبُ المَاشِيَة فَنُسِبُوا إليه ، وقيل : فُلاَنٌ الحَبَطيّ ، قال وإذا نَسَبُوا إلى الحَبِط قالوا حَبَطِيٌّ ، وإلى سَلِمَة قالوا سَلَمِيّ ، وإلى شَقِرَة قالوا شَقَرِيّ ، وذلك أنهم كرهوا كَثْرةَ الكسرات فَفَتَحُوا .
قلت : ولا أرى حَبْطَ العَمَلَ وبُطْلاَنَه مأخوذاً إلا من حبَط البَطْن : لأن صاحب الحَبط يَهْلِك وكذلك عَمَل المُنافق والمُشْرِك يَحْبط غير أنَّهم سكنوا الباء من قولهم : حَبِطَ عملُه يَحْبَطَ حَبْطاً وحركوها من حَبِط بَطْنَه يَحْبَط حَبَطاً ، كذلك أُثْبِتَ لنا عن ابن السِّكِّيت وغَيْرِه .
ويقال : حَبِطَ دَمُ القتيل يَحْبَطُ حَبْطاً إذا هُدِرَ ، وحَبِط مَاءُ البئر حَبْطاً إذا ذَهَب .
وأخبرني أبو بكر بن عثمان عن أبي حاتم عن أبي زيد أنه حكى عن أَعْرَابي قرأ : ( فَقَدْ حَبَطَ عَمَلُه ) بفتح الباء ، وقال : يَحْبُط حُبُوطاً .
قلت : ولم أسمع هذا لغيره ، والقِرَاءةُ : ( فَقَدْ حَبِطَ عَمَلُهُ ) ( المائدة : 5 ) .
ويقال : فَرَسٌ حَبِطُ القُصَيْرَى إذا كان مُنْتَفِخَ الخَاصِرَتَيْن ، ومنه قول الجَعْدي :
فَلِيقُ النَّسَا حَبِطُ المَوْقِفَيْن يَسْتَنُّ كالصَّدَعِ الأشْعَبِ
ولا يقولون حَبِط للفرس حتى يُضِيفُوه إلى القُصَيْرى أو إلى الخاصرة أو إلى الموقف ، لأنَّ حَبَطَه انْتِفاخُ خَوَاصِرِه .
( بطح ) : قال الليث : البَطْحُ من قولك : بَطَحَه على وجهه فانْبَطَح ، قال والبَطْحاءُ : مَسِيلٌ فيه دُقَاقُ الحَصَى ، فإذا اتَّسَع وعَرُض فهو أَبْطَحُ ، وبَطْحَاءُ مَكَّة وأَبْطَحُها .
قال : ومِنًى من الأبْطِح .
وقال ابن الأعرابي : قريش البِطَاح هم الذين ينزلون الشِّعْبَ بين أَخْشَبَيْ مكّة ، وقُريش الظواهر : الذين ينزلون خَارِجَ الشِّعْبِ ، وأكرمهما قُرَيْش البِطَاح .
وتَبَطَّح فلانٌ إذا اسْبَطَرَّ على وجهه مُمْتداً على وجه الأرض ، ومنه قول الراجز :
إذا تَبَطَّحْنَ عَلَى المَحَامِلِ
تَبَطُّحَ البَطِّ بِجَنْبِ الساحِلِ
وفي ( النوادر ) : البُطاحُ : مرض يأخذ من الحُمَّى .
وروى أبو العباس عن ابن الأعرابي أنه قال : البُطَاحِيُّ مأخوذ من البُطَاح ، وهو المرض الشديد .
وبُطَاح : منزل لبني يَرْبُوع وقد ذكره لبيد
فقال :
تَرَبَّعَتِ الأشْرَافَ ثُمَّ تَصَيَّفَت
حِسَاءَ البُطَاحِ وانْتَجَعْنَ السَّلاَئلاَ
والبَطِيحَةُ ما بَيْنَ واسِط والبَصْرَة : ماءٌ مُسْتَنْقِعٌ لا يُرى طرفاه من سعته ، وهو مَغِيضُ مَاء دِجْلَة والفرات ، وكذلك مَغَايض ما بَيْنَ البصرة والأهْوَاز ، والطَّفُّ : ساحِلُ البَطِيحَة وهي البَطَائح .
وتَبَطَّحَ السَّيلُ إذا سَالَ سَيْلاً عريضاً ، وقال ذو الرُّمَّة :
ولا زَالَ من نَوْءِ السِّمَاكِ عَلَيْكُما
ونوءِ الثُّريَّا وَابِلٌ مُتَبَطِّح
وقال أبو سعيد : يقال : هو بَطْحَةُ رَجُل مثل قولك : قامةُ رَجُل .
وقال النضر : الأبْطَحُ : بَطْنُ المَيْثَاء والتَّلْعة والوادي وهو البَطْحَاء ، وهو التراب السهل في بطونها مِمَّا قد جَرَّتْه السيول ، يُقَالُ : أَتَيْنَا أَبْطَحَ الوَادِي فَنِمْنَا عَلَيْه ، وبَطْحَاؤُه مِثْلُه ، وهو تُرَابُه وحَصَاهُ السهل اللَّيِّنُ ، والجميع الأبَاطِحُ لا تنبت شيئاً إنما هي بَطْن المَسيل ، ويقال : قد انْبَطَح الوادي بهذا المكان أي اسْتَوْسَع فيه .
أبو عَمْرو : البَطِحُ : رمل في بطحاء وسُمِّي المكانُ أَبْطَح : لأن الماء يَنْبَطِح فيه أي يَذهبَ يَميناً وشمالاً ، والبَطِحُ بمعنى الأَبْطَح . وقال لبيد :
يَزَعُ الهَيَام عن الثَّرَى ويَمُدُّه
بَطِحٌ يُهايِلُه عَلَى الكُثْبَانِ
حَدَّثَنا أبُو يَزِيد عن عبد الجَبّار عن سفيان عن هشام بن عروة عن أبيه قال : كان عُمَرُ أولَ مَنْ بَطَحَ المَسْجِدَ ، وقال : ابْطَحُوه من الوادي المُبَارك ، وكان النبي ( صلى الله عليه وسلم ) نائماً بالعَقِيقِ فقيل له : إنَّكَ بالوادي المُبَارَك . قوله : بَطَحَ المسجد أي ألْقَى فيه الحَصَى وَوَثَّرَه بِهِ .
قال ابن شُمَيْل : بَطْحَاءُ الوادي وأَبَطَحُه : حَصَاهُ السَّهْلُ اللَّيِّنُ في بَطْن المَسِيل .

### Türkçe

ح ط ب
**حطب** ، **حبط** ، **بطح** : kullanımdadır.

**حطب** : Ebû Ubeyd, el-Asmaî’den: İşin bağlanıp da sahibinin hazır bulunmadığı hususta onların darbımesellerinden, sözleri: “( **صَفْقَةٌ لم يشهدها حاطب** )”. Dedi: Bunun aslı, **حاطب** ailesinden bazısının, içinde aldatıldığı bir alışveriş satması idi; bunun üzerine bu söylendi.

Ebû Ubeyd dedi: Aksem b. Sayfî dedi: **المِكْثَارُ** gece odun toplayan gibidir.

Ebû Ubeyd dedi: Onu ancak gece odun toplayana benzetti; çünkü belki yılan onu ısırır; aynı şekilde **المِكْثَارُ** da çok konuşmasında belki hoşlanmadığı şeylerden bir kısmı ona isabet eder.

Leys dedi: **الحَطَب**: bilinen (şey)dir; fiil ondan **حَطَب** **يَحْطِب** **حَطْباً** ve **حَطَباً**’dır. Hafifletilmiş olan masdardır; ağırlaştırılırsa isimdir.

Ve **احْتَطَب** **احْتِطَاباً**; ve “**حَطَبْتُ** falancayı” (denir) “sen onun için **احْتَطَبْتَ** ettiğinde”.

Zü’r-Rumme dedi:
وهَلْ أَحْطِبَنَّ القَوْمَ وهي عَرِيَّةٌ
أُصُولَ أَلاءٍ في ثَرًى عَمِدٍ جَعْدِ

Ve sözünde yahut işinde karıştırana “gece odun toplayan” denir; manası: sözünü teftiş etmez; geceleyin odun toplayan gibi ki, ipinde ne topladığını görmediği için her kötü ve iyiyi odun toplar.

Başkası dedi: Kendi aleyhine diliyle cinayet işleyene, gece odun toplayana benzetildi; çünkü o gece odun topladığında belki eli bir engereğe düşer de onu ısırır; aynı şekilde dilini dizginlemeyen, insanları hicveden ve onları yeren kimse, belki bu onun helâkine sebep olur.

Leys dedi: “Falanca, falancayla **حَطَبَ** etti” denir; yani onunla (aleyhine) koşuşturdu.

Yüce Allah’ın sözüne gelince: “( **لَهَبٍ وَامْرَأَتُهُ حَمَّالَةَ الْحَطَبِ** )” ( **المَسَد** : 4), tefsirde geldiğine göre o, Ebû Leheb’in karısı Ümmü Cemîl’dir; ve o, koğuculukla yürürdü. Bundan da şairin sözü:
من البِيضِ لم تُصْطَدْ على ظَهْرِ لأْمَةٍ
ولَمْ تَمْشِ بَيْنَ الحَيِّ بالحَطَبِ الرَّطْبِ
yani koğuculukla. Ve denildi ki: O, **العِضاه** dikenini taşırdı da onu Resûlullah’ın (sallallahu aleyhi ve sellem) yoluna ve ashabının yoluna atardı.

İbn Şümeyl dedi: Üzüm her yıl üstlerinden bir şey kesilir ve kesilene **الحِطَاب** denir. “Üzümünüz **اسْتَحْطَبَ** etti; onu **احْطِبُوه** **حَطْباً**” denir; yani onun **حَطَب**’ını kesin.

Odunu toplayıp satan kimseye **حَطَّاب** denir; ve “**الحَطَّابة** geldi” denir.

Ebû Turâb dedi: Bazılarının şöyle dediğini işittim: “İşte onun aleyhine işte **احْتَطَبَ** etti ve **احْتَقَبَ**” tek bir mana ile.

**حبط** : Leys dedi: **الحَبَط**: deveye karnında, onu ağırlaştırdığı bir ottan isabet eden ağrıdır. “Develer **حَبِطَت** eder, **تَحْبَط** **حَبَطاً**” denir. Dedi: Adam bir iş yapıp sonra onu bozarsa “Ameli **حَبِطَ** etti” denir; ve sahibi onu **أَحْبَطَ** etti; ve Allah, kendisine ortak koşanın amellerini **أَحْبطَ** etti.

İbn es-Sikkît dedi: “Ameli **حَبَطَ** eder, **يَحْبُط** **حَبْطاً** ve **حُبُوطاً** (bâ’nın sükûnu ile)” denir. Ve “karnı **حَبِطَ** etti” (denir) “şiştiğinde”; **يَحْبَطُ** **حَبَطاً**; o da **حَبِطٌ**’tir. Ve İbn Hânî’nin kitabında el-Akra‘ın hattıyla gördüm: “Ameli **حَبَطَ** eder, **يَحْبُط** **حُبُوطاً** ve **حَبْطاً**”; ve bu daha sahihdir.

Nebî’nin (sallallahu aleyhi ve sellem) sözüne gelince: “( **وإنَّ مِمَّا يُنبِتُ الربيع ما يقتل حَبَطاً أو يُلِمّ** )”; Ebû Ubeyd **الحَبَط**’ı tefsir etti; ve bu hadisin tefsirinden, ilim ehlinin bilmekten müstağni olamayacağı şeyler bıraktı. Ben hadisi, ondan tefsirine ihtiyaç duyulan her şeyi tefsir edeyim diye, olduğu vechi üzere zikrettim.

Bize Abdullah b. Muhammed b. Hâcik haber verdi, dedi ki:
Bize Ali b. Hucr haber verdi, dedi ki: Bize İsmâîl b. İbrâhîm, Hişâm’dan, Yahyâ b. Ebî Kesîr’den, Hilâl b. Ebî Meymûne’den, Atâ b. Yesâr’dan, Ebû Saîd el-Hudrî’den haber verdi; o dedi ki: Resûlullah (sallallahu aleyhi ve sellem) minber üzerine oturdu, biz de etrafında oturduk; dedi ki: “( Ben, benden sonra size, dünya çiçeğinden ve ziynetinden size açılacak olandan korkarım )”. Dedi: Bir adam dedi ki: Ey Allah’ın Resûlü, hayır şer ile gelir mi? Dedi: Resûlullah ona karşı sustu; ve biz gördük ki ona vahiy indiriliyor. Sonra kendine geldi, üzerinden teri siliyordu; ve dedi ki: Bu soran nerede? Sanki onu övmüş gibiydi. Dedi ki: “Hayır şer ile gelmez. Ve baharın bitirdiği şeylerden, **حَبَطاً** öldüren yahut (ölüme) yaklaştıran vardır; ancak **آكِلةَ الْخَضِر** müstesna. Çünkü o yedi; nihayet iki böğrü dolunca güneşin gözüne yöneldi; dışkıladı ve idrar yaptı; sonra otladı. Ve şu mal, yumuşak yeşil ve tatlıdır; Müslümanın en iyi arkadaşıdır; miskine, yetime ve yol oğluna verene; yahut Resûlullah’ın dediği gibi. Ve o, onu hakkı olmaksızın alan kimse, doymayan yiyen gibidir; ve kıyamet günü onun aleyhine şahit olur.”

Dedim: Bu haberin rivayetini ancak, kesilip koparıldığında manası kapalılaştığı için, sonuna kadar izledim. Ve onda iki misal vardır: Birini, dünyayı toplamaya aşırı giden ve topladığından hakkını men eden için vurdu; diğer misali de, malı toplamaya iktisat eden ve onu hakkına sarf eden için vurdu.

Ve onun (sallallahu aleyhi ve sellem) sözü: “( Baharın bitirdiği şeylerden, **حَبَطاً** öldüren vardır )” dünyayı toplamaya ve men etmeye aşırı hırslı olanın misalidir. Bu, baharın, hayvanın tatlandığı serbest otları bitirmesidir; hayvan ondan çokça yer; nihayet karınları şişer ve helâk olurlar. Aynı şekilde dünyayı toplayan, ona hırs eden, topladığına cimrilik eden, ondan hak sahibine hakkını vermeyi men eden; âhirette ateşe girmek ve azabı hak etmekle helâk olur.

Övülen iktisat sahibinin misaline gelince, onun (sallallahu aleyhi ve sellem) sözü: “( ancak **آكِلَة الخَضِر**; çünkü o yedi; nihayet böğürleri dolunca güneşin gözüne yöneldi; dışkıladı ve idrar yaptı; sonra otladı )”. Bu, **الخَضِر**’in, hayvanın çokça yiyip helâk olduğu bahar otlarının serbestlerinden olmaması; bilakis otun kabarıp kurumasından sonra otlanan **الجَنْبَة**’den olmasıdır. Arapların çoğunun, **الخضِر**’i, sararmamış süsten yeşermiş olan şey diye kıldıklarını gördüm; hayvan ondan azar azar otlar, ondan çokça yemez; böylece karınları ondan **تحبَطُ** etmez. Tarafe onu zikretti ve onun yaz bitkisinden olduğunu şu sözünde beyan etti:
كنَباتِ المخْزِ يمأَدْنَ إذا
أنَبتَ الصَّيفُ عَسَالِيجَ الخَضِر
Böylece **الخَضِر** yaz otundandır; bahar otlarının serbestlerinden değildir. Davar onu ağırlaştırmaz ve karınları ondan **تحبَط** etmez. **الخُضارَة** ise kış sebzelerindendir ve **الْجَنبة**’den değildir. Nebî (sallallahu aleyhi ve sellem) **آكلة الخَضِر**’i, dünyayı alma ve toplamada iktisat eden, onu yığmada ve ona hırsta israf etmeyen kimseye misal vurdu; ve onun, **آكِلَة الخَضِر**’in kurtulduğu gibi onun vebalinden kurtulacağını (bildirdi). Görmüyor musun, dedi: O, **الخِضِر**’den isabet edince güneşin gözüne yönelir; dışkılar ve idrar yapar. Dışkıladığında **حَبَطُها** gitmiştir. Hayvan ancak dışkılamaz, idrar yapmaz ve karınları üzerine bağlanırsa **تَحْبَطُ** eder.

Ve onun sözü: “( Bu mal, **خَضِرَةٌ حُلوْة**’dir )”; buradaki **الخَضِرَة** yumuşak, taze olandır. Onun tatlılığına, ona rağbetine ve insanların ona rağbetine rağmen, miskine ve yetime ondan vermeye teşvik etti ki Allah, onun nimetinin vebalini dünyasında ve âhiretinde ondan korusun.

Leys dedi: **الحَبِطَاتُ**: Temîm’den bir kabiledir; onlardan el-Misver b. Abbâd el-Habatî vardır.

Ebû Ubeyd dedi: Onlara ancak **الحَبطات** denildi; çünkü onlardan biri olan el-Hâris b. Mâzin b. Amr b. Temîm **الحَبِط** seferde idi; ona, davara isabet eden **الحَبَط** benzeri isabet etti; böylece ona nisbet edildiler. Ve “falanca **الحَبَطيّ**” denildi. Dedi: **الحَبِط**’e nisbet ettiklerinde “**حَبَطِيٌّ**” derler; **سَلِمَة**’ye nisbet ettiklerinde “**سَلَمِيّ**” derler; **شَقِرَة**’ye nisbet ettiklerinde “**شَقَرِيّ**” derler. Bu, çok kesreleri kerih gördükleri için açtıklarındandır.

Dedim: Amelin **حَبْط**’ı ve bâtıl oluşunun, ancak karnın **حبَط** etmesinden alınmış olduğunu görürüm; çünkü **الحَبط** sahibi helâk olur; aynı şekilde münafığın ve müşrikin ameli **يَحْبط** eder. Ancak onlar, “ameli **حَبِطَ** eder, **يَحْبَطَ** **حَبْطاً**” sözünden bâ’yı sakin kıldılar; “karnı **حَبِط** etti, **يَحْبَط** **حَبَطاً**”dan onu harekeli kıldılar. Bu, İbn es-Sikkît ve başkasından bize böyle sabit kılındı.

Ve “öldürülenin kanı **حَبِطَ** eder, **يَحْبَطُ** **حَبْطاً**” denir; yani heder edildiğinde. Ve “kuyunun suyu **حَبِط** **حَبْطاً**” denir; yani gittiğinde.

Ebû Bekir b. Osman bana haber verdi; Ebû Hâtim’den, Ebû Zeyd’den: Bir bedevînin “( **فَقَدْ حَبَطَ عَمَلُه** )” bâ’yı fetha ile okuduğunu nakletti; ve dedi ki: **يَحْبُط** **حُبُوطاً**.

Dedim: Bunu ondan başkasından işitmedim; kıraat: “( **فَقَدْ حَبِطَ عَمَلُهُ** )” ( **المائدة** : 5).

Ve “at, **حَبِطُ القُصَيْرَى**” denir; iki böğrü şişkin olduğunda. Ondan Câ‘dî’nin sözü:
فَلِيقُ النَّسَا حَبِطُ المَوْقِفَيْن يَسْتَنُّ كالصَّدَعِ الأشْعَبِ
Ata, **حَبِط** demezler; ta ki onu **القُصَيْرى**’ya yahut böğre yahut **الموقف**’e izafe edinceye kadar; çünkü onun **حَبَط**’ı, böğürlerinin şişmesidir.

( **بطح** ) : Leys dedi: **البَطْح** senin “onu yüzüstü **بَطَحَه** etti de **انْبَطَح** etti” sözündendir. Dedi: **البَطْحاء**: içinde küçük çakıl bulunan bir sel yatağıdır; genişleyip enine olursa o **أَبْطَحُ**’tır. Ve Mekke’nin **بَطْحَاء**’sı ve onun **أَبْطَحُ**’ı.

Dedi: Ve Minâ, **الأبْطِح**’dendir.

İbnü’l-A‘râbî dedi: Kureyş’in **البِطَاح**’ı, Mekke’nin iki **أَخْشَب**’i arasındaki **الشِّعْب**’e inenlerdir. Ve Kureyş’in **الظواهر**’i, **الشِّعْب**’in dışına inenlerdir. İkisinin en kerîmi Kureyş’in **البِطَاح**’ıdır.

Ve falanca **تَبَطَّح** etti; yani yüzüstü, yer yüzü üzerine uzanmış olarak yayıldığında. Ondan râcizin sözü:
إذا تَبَطَّحْنَ عَلَى المَحَامِلِ
تَبَطُّحَ البَطِّ بِجَنْبِ الساحِلِ

Ve ( **النوادر** )’de: **البُطاحُ**: hummadan (doğan) bir hastalıktır.

Ebû’l-Abbâs, İbnü’l-A‘râbî’den rivayet etti: O dedi ki: **البُطَاحِيُّ** **البُطَاح**’tan alınmıştır; o, şiddetli hastalıktır.

Ve **بُطَاح**: Benî Yerbû‘ için bir menzildir; Lebîd onu zikretti ve dedi ki:
تَرَبَّعَتِ الأشْرَافَ ثُمَّ تَصَيَّفَت
حِسَاءَ البُطَاحِ وانْتَجَعْنَ السَّلاَئلاَ

Ve **البَطِيحَةُ**: Vâsıt ile Basra arasıdır: iki ucu genişliğinden görülmeyen, birikmiş sudur; Dicle ve Fırat suyunun çekildiği yerdir. Basra ile Ahvâz arasındaki çekilme yerleri de böyledir. Ve **الطَّفُّ**: **البَطِيحَة**’nin sahilidir; o da **البَطَائح**’tir.

Ve sel **تَبَطَّحَ** etti; yani geniş bir akışla aktığında. Zü’r-Rumme dedi:
ولا زَالَ من نَوْءِ السِّمَاكِ عَلَيْكُما
ونوءِ الثُّريَّا وَابِلٌ مُتَبَطِّح

Ebû Saîd dedi: “O, bir adamın **بَطْحَة**’sıdır” denir; senin “bir adamın boyu” sözün gibi.

Nadr dedi: **الأبْطَحُ**: **المَيْثَاء**’nın, **التَّلْعة**’nın ve vadinin karnıdır; o da **البَطْحَاء**’dır. O, içlerinde sellerin sürüklediği şeylerden, onların karınlarındaki düz topraktır. “Vadi’nin **أَبْطَح**’ına geldik de onun üzerinde uyuduk” denir. Ve onun **بَطْحَاؤُه** da onun gibidir; o, onun toprağı ve düz, yumuşak çakılıdır. Çoğulu **الأبَاطِحُ**’tır; hiçbir şey bitirmez; ancak sel yatağının karnıdır. Ve “vadi bu yerde **انْبَطَح** etti” denir; yani onda genişledi.

Ebû Amr: **البَطِحُ**: **بطحاء** içinde kumdur. Mekâna **أَبْطَح** adı verildi; çünkü su onda **يَنْبَطِح** eder; yani sağa ve sola gider. Ve **البَطِحُ** mana bakımından **الأَبْطَح** gibidir. Lebîd dedi:
يَزَعُ الهَيَام عن الثَّرَى ويَمُدُّه
بَطِحٌ يُهايِلُه عَلَى الكُثْبَانِ

Bize Ebû Yezîd haber verdi; Abdülcebbâr’dan, Süfyân’dan, Hişâm b. Urve’den, babasından: O dedi ki: Ömer, mescidi **بَطَحَ** eden ilk kimsedir. Ve dedi ki: “Onu, mübarek vadiden **ابْطَحُوه** edin.” Nebî (sallallahu aleyhi ve sellem) Akîk’te uyuyordu; ona denildi ki: “Sen mübarek vadidesin.” Onun sözü: “Mescidi **بَطَحَ** etti” yani içine çakıl attı ve onu onunla döşedi.

İbn Şümeyl dedi: Vadi’nin **بَطْحَاء**’sı ve onun **أَبَطَح**’ı: sel yatağının karnındaki düz, yumuşak çakılıdır.
