# حبك (ح-ب-ك) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%A8%D9%83
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AD%D8%A8%D9%83

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

Hubuk kumluk üzerindeki izler demektir

- Harfler: ح - ب - ك
- Kur'an'da: 1 geçiş · 1 ayet · 1 sîga
- 13 sözlük

## Sîgalar (1)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [الْحُبُكِ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%A8%D9%83/siga/%D8%A7%D9%84%D9%92%D8%AD%D9%8F%D8%A8%D9%8F%D9%83%D9%90.md) | الْفُعُلِ | Galaksiler | 1 | 1 | [51:7](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%A8%D9%83/ayet/51:7.md) |

## Mücavir kökler — 2 mücavir (2 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [ذو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Sahip
2. [سمو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%85%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · “Sem” hayvanın sırtı, “ard” da hayvanın karnıdır

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | حبك |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [نسج](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B3%D8%AC.md), [حكم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%83%D9%85.md), [عقد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%82%D8%AF.md), [نهج](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%87%D8%AC.md) |
| Zıt Kök | [نقض](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%82%D8%B6.md) |
| Çekirdek Özet 1 | Bir şeyi sağlamca bağlamak, sıkıca dokumak, rüzgârın kumda veya suda bıraktığı dalgalı ve düzenli çizgiler oluşturmak. |
| Çekirdek Özet 2 | Kozmik yapıda, semada ve varlık planında hiçbir boşluk veya sapma bırakmayan muntazam yörüngeler ve muhkem doku. |
| Çekirdek Özet 3 | Parçaların rastgele değil, birbirine kenetlenmiş yollar ve yasalar ağı biçiminde tahkim edilmesi. |
| Kritik Hata Riski | Âyetteki nitelemeyi salt görsel bir süs veya soyut bir benzetme sayıp kâinatın ve hakikatin dokusal, yörüngesel ve yapısal tutarlılığını gözden kaçırmak. |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| حب | Kuşatmak, tutmak, unsurları bir arada tutarak bağlamak; nitekim [حبب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%A8%D8%A8.md) kökünde sevgi ve içten bağlılık, [حبس](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%A8%D8%B3.md) kökünde alıkoyup kuşatma, [حبل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%A8%D9%84.md) kökünde uzayan bağ ve ip, [حبط](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%A8%D8%B7.md) kökünde bağın çözülüp amelin dağılması, [حبر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%A8%D8%B1.md) kökünde ise iz ve nakış bırakma anlamı ortaktır. | ك | Kuşatma ve tutma nüvesini avuç içi gibi sıkıştırma, bükme ve düzenli sıralar halinde dokuma veya yollar oluşturma yönünde daraltarak muhkem bir strüktüre dönüştürür. |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ح | Çit, duvar | Bir alanı dış etkenlerden koruyarak çevirme, dağılmayı önleyen sınır çekme. |
| ب | Ev, çadır | İçeride tutma, barındırma, unsurları güvenli bir hazne içinde toplama. |
| ك | Avuç içi | Kavrama, eğme, sıkıca tutarak şekillendirme ve kaplama. |
| حبك | Çevrelenmiş bir alanda bulunan unsurları dağılmayacak biçimde kavrayıp birbirine geçirmek, sıkı bir bağ ve düzenli çizgiler dokusu kurmak. |  |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Dokumacının kumaşı sıkı ve muntazam dokuması; rüzgârın çöl kumu veya durgun su yüzeyinde meydana getirdiği dalgalı ve intizamlı yivler; at veya devenin sırtındaki gergin, düzgün ve sağlam et dokusu. |
| Cahiliye şiiri kullanımı | A‘şâ, devesinin veya atının sırt kaslarının gergin ve sağlam yapısını överken bu kökü kullanır: على كل محبوك السراة كأنه / عقاب هوت من مرقب وتعلت |
| Erken Arapça kullanım | Züheyr b. Ebî Sülmâ, berrak suyun rüzgâr tesiriyle çizgi çizgi dalgalanmasını anlatırken kökü şöyle zikreder: مكلل بأصول النجم تنسجه / ريح خريق لضاحي مائه حبك ; ayrıca erken dönem savaş tasvirlerinde zırh veya kılıç üzerindeki menevişli örgü için حَبِيك البيض tabiri kullanılmıştır. |

Kaynak: Kitābü’l-ʿAyn, Maqāyīs al-Lugha, Asās al-Balāgha, Lisān al-ʿArab.

### Sami etimolojik katman

Arapça حبك kökü, Sami dillerinde bağlama, kavrama, kollarla sarma ve birbiri ardınca kenetleme semantik dairesiyle doğrudan bağlantılıdır. Kökün İbranicedeki ח-ב-ק (ḥ-b-q: kucaklamak, göğsüne basmak, kolları birbirine kenetlemek) ve Süryanicedeki ܚܒܩ (ḥbaq: sıkıca bağlamak, sarmak, dolamak) fiilleriyle fonetik ve kavramsal paralelliği açıktır. Bu ortak arka planda temel eylem bedensel veya ipliksi unsurların birbirine dolanarak boşluksuz bir kavrayış üretmesidir. Arapça bu kökü çöl hayatının gözlemleriyle genişletmiş; yalnızca iki kolun sarılmasıyla sınırlı tutmayıp kumaş örgüsüne, rüzgârın kum ve su üzerindeki çizgilerine, demir zırh halkalarına ve nihayet gökyüzünün yıldız yörüngeleriyle örülmüş kozmik dokusuna aktararak estetik ve yapısal bir mükemmellik göstergesi kılmıştır.

Güven: Güçlü

Kaynak: Brown-Driver-Briggs, Payne Smith, David Cohen (Dictionnaire des racines sémitiques), Lisān al-ʿArab.

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | Dokumayı sıkılaştırmak, kuşağı bele bağlamak (ihtibâk), rüzgârın kum ve suda açtığı yivler (hubuk). | Sıkılaştırma ve intizamlı çizgiler oluşturma eylemi temel anlam eksenidir. | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice ḥ-b-q (kavramak, sarılmak) ve Süryanice ḥbaq (kuşatmak, bağlamak). | Kökün Sami ortak mirasındaki sarma ve bağlama fonksiyonu ses denkliğiyle örtüşür. | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Afro-Asyatik katmanda bükme ve sarma kökleri. | Geniş aile içinde zayıf semantik temaslar bulunmakla birlikte dolaysız bağ sınırlıdır. | Muhtemel |

Kaynak: Gesenius, HALOT, David Cohen, Lane’s Lexicon.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| حبك | Anlamlı | Muhkem kılmak, sıkı örmek, yivli yollar | Kumaş dokumak, gök yörüngeleri ve rüzgâr çizgileri oluşturmak. | Hedef köktür; Kur'an'da geçer (Zâriyât [51:7](https://lisan.digital/tr/ayet/51:7.md)). |
| حكب | Anlamlı | Sıkıştırmak, yük bağını sağlamlaştırmak | Kuşağın veya ipin sırt üzerinde sıkıca bağlanması (habk ile semantik akraba). | Kur'an'da geçmez; sözlüklerde müsta‘meldir. |
| بحك | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde mühmel kabul edilmiştir. |
| بكح | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde mühmel kabul edilmiştir. |
| [كحب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%AD%D8%A8.md) | Anlamlı | Şiddetle öksürmek | Göğüsten zorlanarak çıkan ses ve öksürük hali. | Kur'an'da geçmez; hedef kökle anlam bağı zayıftır. |
| [كبح](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%A8%D8%AD.md) | Anlamlı | Dizginlemek, engellemek | Atın dizginini çekip durdurmak, hareketi frenlemek. | Kur'an'da geçmez; sıkı tutma yönüyle uzaktan teması vardır. |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| حبك | Merkez | Dokuma ve yörünge | İpleri sıkılaştırmakla birlikte düzenli çizgiler ve yollar ağı meydana getirme. | Hem sağlamlığı hem geometrik ve ritmik intizamı içerir. |
| [نسج](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B3%D8%AC.md) | Komşu | Dokuma | İplikleri enine ve boyuna birbirine geçirme işi. | Dokuma sürecini anlatır; حبك kökündeki gibi ilave gerginlik ve yörüngesel yol vurgusu taşımaz. |
| [حكم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%83%D9%85.md) | Komşu | Sağlamlaştırma | Bir şeyi bozulmaktan ve fesattan alıkoyacak biçimde muhkem kılma. | Anlam zihni ve nizami sağlamlığa odaklanır; dokusal ve çizgisel biçim şart değildir. |
| [عقد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%82%D8%AF.md) | Komşu | Düğümleme | İki ucu birbirine bağlayıp düğüm haline getirme. | Tekil bir bağlantı noktasına işaret eder; ağ ve dalga morfolojisi içermez. |
| [نهج](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%87%D8%AC.md) | Komşu | Yol | Açık, belirgin ve takip edilen ana güzergâh. | Hubuk gibi birbirine örülmüş yollar ve çizgiler sistemini değil, tekil yolu öne çıkarır. |
| [نقض](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%82%D8%B6.md) | Zıt | Dağıtma ve çözme | Örülmüş, bükülmüş veya bağlanmış bir yapıyı söküp iptal etme. | Dokunun ve antlaşmanın tamamen bozulup bağların ayrılmasıdır. |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | حبك | Sıkı dokuma, yivli yollar | Nesnenin dağılmayacak biçimde örülmesi ve düzenli hatlar kazanması. | Kesin |
| Latince | texere, constringere, ordiri | Örmek, sıkıca bağlamak, yörünge çizmek | Dokuma ve bağlama yönünü karşılar; su ve kumdaki doğal dalga desenlerini dışarıda bırakır. | Güçlü |
| İngilizce | to weave tightly, orbital tracks, texture | Sıkı dokumak, yörünge yolları, doku | Kozmolojik ve dokusal anlamı verir; Arapçadaki kuşak bağlama gibi somut eylemleri tam kuşatmaz. | Güçlü |
| Almanca | fest weben, Himmelsbahnen, Rillenmuster | Sıkı örmek, gök yolları, yiv motifi | Düzenli yolları ve dokuyu ifade eder; bedeni sıkıştırma nüansını eksik bırakır. | Güçlü |
| Fransızca | tisser serré, trajectoires célestes, cannelure | Sıkı dokumak, semavi yörüngeler, dalgalı çizgi | Biçimsel yolları ve dokumayı yansıtır; kökün tekil eylem nüanslarını bütünüyle kapsamaz. | Güçlü |

Kaynak: Lane’s Lexicon, Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| الْحُبُكِ | Kozmik yollar, mükemmel yörüngeler ağı ve kusursuz ilahi doku | Kâinatın muazzam intizamına, galaksilerin ve yıldızların birbirine geçmiş hatlarına yemin edilen ve ardından inkârcıların tutarsız ihtilaflarının yerildiği bağlam (Zâriyât [51:7](https://lisan.digital/tr/ayet/51:7.md)). |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Kâinattaki nizam ve inayet delili | Âlemin tesadüfle değil, hiçbir çatlak barındırmayan muhkem bir yörüngeler ağıyla yaratıldığı tezinin temellendirilmesi. | Varlıktaki estetik ve kanuni determinizmin ilahi iradeye delaleti. |
| Fıkıh | Namazda örtünme ve setr-i avret | Kadının veya erkeğin namaz kılarken elbisesini veya izarını sıkıca bağlaması (ihtibâk) meselesi. | Elbisenin açılmasını önleyecek biçimde kuşağın muhkem tutulması. |
| Tefsir | Zâriyât [51:7](https://lisan.digital/tr/ayet/51:7.md) tefsiri | Habâik ve hubuk kelimelerinin somut yıldız yolları mı, dalgalı çizgiler mi yoksa muhkem yaratılış mı olduğu tartışması. | Semanın maddi ve manevi yollarındaki kusursuzluk ile müşriklerin çelişkili sözleri arasındaki tezadın ortaya konması. |
| Hadis | Rivayetlerde giyim ve cennet tasviri | Hz. Âişe'nin namazda iç elbisesini sıkı bağlamasına dair rivayet ile cennet kumaşlarının dokusuna dair tasvirler. | Giysinin çözülmeyecek şekilde tahkim edilmesi ve mükemmel örgü motifi. |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Kozmolojik nizam | Âlemin muhkem yaratılışı ve tevhid dokusu | Parçalanmayı önleme | Kâinatın her noktasında tek bir ilahi yasanın hüküm sürdüğünü ve hiçbir gevşekliğin bulunmadığını gösterir. | Kesin |
| İlmi | Astrofizik ve gök mekaniği | Yörüngeler ağı, kütleçekim dalgaları ve uzay dokusu | Hareketi dengede tutma | Gök cisimlerinin rastgele savrulmayıp kütleçekim eğrileri ve geometrik yollar boyunca akmasını açıklar. | Güçlü |
| Siyasi | Anayasal düzen ve kurumlar ağı | Toplumu bir arada tutan kanun ve adalet örgüsü | Kaosu engelleme | Devletin kurumları arasındaki gevşekliği gidererek kanunları birbirine sımsıkı kenetler. | Muhtemel |
| İktisadi | Entegre üretim ve tedarik ağları | Piyasaların ve ticaret hatlarının birbiriyle örülmesi | Tıkanıklığı aşma | Üretim, bölüşüm ve dolaşımın kesintisiz ve kurallı kanallar üzerinden birbirine bağlanmasını sağlar. | Muhtemel |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Uzay-zaman manifoldu, tensör alanları ve geodezik yörüngeler | Genel görelilikte kütlelerin uzay-zaman dokusunu bükmesi ve cisimlerin bu eğrilmiş yüzeydeki belirli yivleri/yörüngeleri izlemesi, kökün sıkı doku ve çizgisel yollar anlamıyla tam bir yapısal örtüşme sergiler. | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Yapısal bütünleşme ve toplumsal ağ kuramı (network theory) | Bireylerin veya kurumların gevşek ve rastgele ilişkiler yerine birbirine sımsıkı kenetlenmiş düğümler ve yollar vasıtasıyla dayanıklı bir toplumsal doku üretmesi. | Güçlü |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Âyetteki kelimeyi yalnızca çıplak gözle görülen yıldız kümeleri veya soyut bir güzellik nitelemesi sayarak lafzı daraltmak. |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kök, gökyüzünün sadece görsel süsünü değil; birbiriyle iç içe geçmiş yörüngeleri, kütleçekimsel hatları, ilahi emirlerin indiği yolları ve hakikatin tutarlı örgüsünü kuşatır. |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Âyetin hemen ardından gelen "şüphesiz siz çelişkili bir söz içindesiniz" ihtarına bağlanan tezadı kavrayamamak; göğün tutarlı ve dokunmuş nizamına karşılık bâtılın savruk ve tutarsız iddialarını gözden kaçırmak. |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın kâinat tasavvurunda semanın boş, statik ve ilişkisiz bir kubbe değil; aksine yollarla, yasalarla ve yörüngelerle sımsıkı dokunmuş, dinamik ve muhkem bir sistem olduğunu tek bir kelimeyle özetlediği için hayatidir. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Kâinatın yaratılışındaki kusursuzluğa, gök cisimlerinin yörüngelerine ve ilahi nizamın tutarlılığına dikkat çeken kozmolojik ayetlerde belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Evrenin rastlantısal bir kargaşa içinde işlediği zannını ve müşrik zihniyetin darmadağınık, tutarsız (muhtelif) inanç sistemini, kâinatın muhkem dokusunu (hubuk) şahit göstererek tashih eder. |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: İpleri sıkıca dokuyarak kumaş yapmak; rüzgârın kum ve su üzerinde meydana getirdiği muntazam dalgalar ve yivli izler.
- Soyut anlam: Dağılmayı önleyen yapısal bütünlük, çelişkisiz kanunlar ağı ve birbirini destekleyen kusursuz nizam.
- Sistematik karşılık: Parçaların ayrık kalmayıp belirli yörüngeler ve bağlar üzerinden birbiriyle kenetlendiği kozmik ve toplumsal doku.
- LaTeX modeli: $$\mathcal{H} = \left( \bigcup_{i \in I} \gamma_i \right) \cap \mathcal{M}, \quad \nabla_{\mu} T^{\mu\nu} = 0$$
- LaTeX açıklaması: Modelde $\mathcal{H}$ muhkem ve örgülü dokuyu (el-hubuk) temsil eder. $\gamma_i$ semadaki her bir intizamlı yörüngeyi ve yolu, $I$ bu yolların indis kümesini, $\mathcal{M}$ ise parçalanma kabul etmeyen uzay-zaman dokusunu gösterir. İkinci ifade ise bu doku üzerindeki korunum yasasını, yani varlık sisteminde hiçbir enerjinin, emrin veya bağın kaybolmadan tam bir denge ve sağlamlıkla korunduğunu simgeler.

## Geçtiği ayetler (1 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AD%D8%A8%D9%83/occurrences?meal=IK

### [Zariyat 51:7](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%A8%D9%83/ayet/51:7.md) — الْحُبُكِ

وَالسَّمَاءِ ذَاتِ الْحُبُكِ

Meal (IK): Hareli yollara sahip olan göğe andolsun ki;

## Sözlükler (13)

### ★ Akevler Sözlüğü

Hubuk kumluk üzerindeki izler demektir.
Rüzgarın kum üzerinde oluşturduğu çizgiler.

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%A8%D9%83/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الحاء والكاف والباء معهما
ك ح ب، ك ب ح، ح ب ك مستعملات
كحب:
الكَحْبُ: البَرْوَقُ بلغة اليَمَن، والحبَّة منه كَحْبة.
كبح:
الكَبْحُ: كَبْحُكَ الدابَّة باللِّجام، وهو قَرْعُك إيّاها.
حبك:
حَبَكتْهُ بالسيف حَبْكاً: وهو ضَربٌ في اللَّحْم دون العَظْم، ويقال: هو مَحْبُوكُ العَجْز والمَتْن إذا كان فيه استِواء مع إرتفاع، قال الأعشى:
على كُلِّ مَحبُوكِ السَّراة كأنَّـه		عُقابٌ هَوَتْ من مَرْقَبٍ وتَعَلَّتِ
أيْ: ارتفَعَتْ. هَوَنْ: انخَفْضَتْ. والحِباكُ: رباطُ الحَضيرة بقَصَبات تُعَرَّضُ ثمَّ تُشَدُّ كما تُحبَكُ عُروشُ الكَرْم بالحِبال. واحَتَبكْتُ إزاري: شَدَدْتُه. والحَبيكة: كلُّ طريقة في الشَّعْر وكُلُّ طريقةٍ في الرَّمْل تَحْبِكهُ الرِياحُ إذا جَرَتْ عليه، ويُرَى نحوَ ذلك في البيضِ من الحديد، قال الشاعر:
والضاربُونَ حَبيكَ البيضِ إذ لَحِقُوا		لا يَنكُصُونَ إذا ما استُلْحِموا وَحَمُوا
أي اشتَدَّ قتالُهم. والحُبُك: جماعة الحبيك، ويقال: كذلك خِلْقةُ وجْهِ السَّماء. ويقال: ما طَعِمْنا عند حَبَكةً لا لَبَكة، ويقال: عَبَكة، فالعَبَكةُ والحَبَكةُ معاً: الحَبَّة من السَّويق، واللَّبَكة: اللُّقمة من الثَريد ونحوِه.

##### Türkçe

باب **الحاء** ve **الكاف** ve **الباء** onlarla birlikte
**ك ح ب**، **ك ب ح**، **ح ب ك** kullanımdadırlar.

**كحب**:
**الكَحْبُ**: Yemen diliyle **البَرْوَقُ**; ondan olan tane **كَحْبة**’dir.

**كبح**:
**الكَبْحُ**: senin biniti yularla dizginlemen; ve o, senin onu vurmandır.

**حبك**:
Onu kılıçla **حَبْكاً** **حَبَكتْهُ**: o, kemik olmaksızın et içinde bir vuruştur. Ve denilir: onda yükselme ile birlikte düzgünlük bulunduğu zaman, o **مَحْبُوكُ العَجْز** ve **المَتْن**’dir. **الأعشى** dedi ki:
على كُلِّ مَحبُوكِ السَّراة كأنَّـه		عُقابٌ هَوَتْ من مَرْقَبٍ وتَعَلَّتِ
Yani: yükseldi. **هَوَنْ**: alçaldı. Ve **الحِباكُ**: kamışlarla enlemesine konulup sonra sıkıca bağlanan ağılı bağlamadır; tıpkı asma çardaklarının iplerle **تُحبَكُ** edilmesi gibi. Ve izarımı **احَتَبكْتُ**: onu sıktım. Ve **الحَبيكة**: saçta her bir yol ve rüzgârlar onun üzerinde estiği zaman onu **تَحْبِكهُ** ettiği kumda her bir yol; ve bunun benzeri demirden zırhlarda görülür. Şair dedi ki:
والضاربُونَ حَبيكَ البيضِ إذ لَحِقُوا		لا يَنكُصُونَ إذا ما استُلْحِموا وَحَمُوا
Yani savaşları şiddetlendi. Ve **الحُبُك**: **الحبيك**’in topluluğudur; ve denilir: göğün yüzünün yaratılışı da böyledir. Ve denilir: **حَبَكةً** ne **لَبَكة** yanında tattık. Ve denilir: **عَبَكة**; böylece **العَبَكةُ** ve **الحَبَكةُ** birlikte: **السَّويق**’ten tane; ve **اللَّبَكة**: **الثَريد** ve benzerinden lokmadır.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%A8%D9%83/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

الحِباكُ والحَبيكَةُ: الطريقة في الرمل ونحوِه، وجمع الحِباكِ حُبُكٌ، وجمع الحَبيكَةِ حَبائِكُ. وقوله تعالى: "والسَماءِ ذاتِ الحُبُكِ". قالوا: طرائق النجوم. وقال الفراء: الحُبُكُ تكسُّرُ كلِّ شيءٍ، كالرمل إذا مرّتْ به الريحُ الساكنة، والماءِ القائم إذا مرّت به الريح. ودِرْعُ الحديد حُبُكٌ أيضاً. والشعرةُ الجعدةُ تَكَسُّرُهَا حُبُكٌ. قال زهير بن أبي سلمى:
مُكَلَّلٌ بأُصولِ النَجْمِ تَنْسُـجُـهُ		رِيحٌ خَريقٌ لضاحي مائِهِ حُبُكُ
وحَبَكَ الثوب يَحْبِكُهُ بالكسر حَبْكاً، أي أجادَ نسجه. قال ابن الأعرابي: كلُّ شيء أحكمْتَه وأحْسنْتَ عملَه فقد احْتِبَكْتَهُ. وفي الحديث: "إن عائشة رضي الله عنها كانت تَحْتَبِكُ تحتَ الدرع في الصلاة" أي تشدّ الإزارَ وتُحْكِمُهُ. والاحْتِباكُ أيضاً: الاحْتِباءُ. والمَحْبوكُ: الشديدُ الخَلْقِ من الفَرَس وغيره. والحَبْكَةُ، وهي الحبَّةُ من السويق.

##### Türkçe

**الحِباكُ** ve **الحَبيكَةُ**: kumda ve benzerinde yol/iz; **الحِباكِ**’ın çoğulu **حُبُكٌ**’tur; **الحَبيكَةِ**’nin çoğulu **حَبائِكُ**’tir. Ve Yüce Allah’ın sözü: “Ve **السَماءِ** **ذاتِ** **الحُبُكِ**”. Dediler ki: yıldızların yolları/izleri. Ve el-Ferrâ dedi ki: **الحُبُكُ**, her şeyin kırışıp bükülmesi/katlanıp kıvrılmasıdır; rüzgârın durgun olduğu hâlde üzerinden geçtiği kum gibi, ve rüzgârın üzerinden geçtiği durgun su gibi. Ve demir zırh da **حُبُكٌ**’tur ayrıca. Ve kıvırcık saçın kırışıp bükülmesi **حُبُكٌ**’tur. Züheyr b. Ebî Sülmâ dedi ki:
مُكَلَّلٌ بأُصولِ النَجْمِ تَنْسُـجُـهُ		رِيحٌ خَريقٌ لضاحي مائِهِ حُبُكُ

Ve **حَبَكَ** elbiseyi, kesre ile **يَحْبِكُهُ**; **حَبْكاً** (yani) onun dokumasını güzel yaptı. İbnü’l-A‘râbî dedi ki: her neyi sağlamlaştırıp iyi iş yaptıysan, onu **احْتِبَكْتَهُ**. Ve hadiste: “Şüphesiz Âişe (Allah ondan razı olsun) namazda zırhın altında **تَحْتَبِكُ** idi” (yani) izarı sıkar ve onu sağlamlaştırır. Ve **الاحْتِباكُ** da: **الاحْتِباءُ**’dır. Ve **المَحْبوكُ**: attan ve başkasından yaratılışı/beden yapısı güçlü olan. Ve **الحَبْكَةُ**: o, **الحبَّةُ**’dir; **السويق**’ten (kavrulmuş un/azık) bir tane.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%A8%D9%83/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

ح ك ب
حبك ، كحب ، كبح : ( مستعملات ) .
حبك : قال الليث : حَبَكْتُه بالسّيْف حَبْكا وهو ضَرْب في اللَّحْم دُونَ العَظْم .
ابن هانىء عن أبي زيد : يقال حَبَكْتُه بالسَّيْف حَبْكاً إذا ضَرَبْتَه به .
الليث : إنَّه لمَحْبوكُ المَتْن والعَجُز إذا كان فيه اسْتِوَاء مع ارتِفَاع ، وأنشد :
على كُل مَحْبوك السَّرَاةِ كأَنَّه
عُقابٌ هَوَتْ من مَرْقَبٍ وتَعَلَّتِ
وقال غيره : فرسٌ مَحْبوكُ الكَفَلِ أي مُدْمَجُه . قال لبيد :
مُشْرِفُ الحارِكِ مَحْبوكُ الكَفَل
وقال الفرّاء في قول الله جلّ وعزّ : ( لَوَاقِعٌ وَالسَّمَآءِ ذَاتِ الْحُبُكِ ) ( الذّاريَات : 7 ) . قال : الحُبُك : تَكسُّر كلِّ شيء كالرَّمْلة إذا مَرَّت عليْهَا الرِّيحُ الساكنةُ والماء القَائم ، والدِّرْع من الحَدِيد لها حُبُك أيضاً . قال : والشَّعْرَةُ الْجَعدة تكسُّرها حُبُك ، وَوَاحِدُ الحُبُك حِباك وَحَبِيكَةٌ . وروى الثورِيُّ عن عطَاء عن سَعيد بن جُبَيْر عن ابن عباس في قوله : ( لَوَاقِعٌ وَالسَّمَآءِ ذَاتِ الْحُبُكِ ) ( الذّاريَات : 7 ) : ذات الخَلْق الحسن . قال أبو إسحاق : وأهل اللّغة يقولون : ذات الطرائق الحسنة .
قال : والمَحْبوك : ما أُجيد عَمَلُه . وقال شَمِر : دابّة مَحْبوكَة إذا كانت مُدْمَجَة الخَلْق .
وقال الليث : الحِبَاكُ : ربَاطُ الحظيرة بقصبات تُعَرَّضُ ثم تُشَدّ . تقول : حَبَكْتُ الحَظِيرَةَ كما تُحْبَك عُرُوش الكرْم بالحِبَالِ .
قال : وحَبِيكُ البَيْضِ للرأس : طرائق حَدِيده ، وأنشد :
والضارِبُون حَبِيكَ البَيْضِ إذْ لَحِقُوا
لا يَنْكُصُون إذا ما استُلحِمُوا وحَموا
وكذلك طَرائِقُ الرَّمْلِ مِمَّا تَحْبكه الرِّيَاحُ إذا جَرَت عليه .
ورُوِي عن عائِشَة أنَّها كانت تَحْتَبِك تحت دِرْعها في الصَّلاة . قال أبو عُبَيد : قال الأصمعي : الاحتباك : الاحتِباءُ لم يُعرف إلا هذا . قال أبو عُبَيد : وليس للاحْتِبَاء
ههنا معنى ، ولكن الاحْتِباك شَدُّ الإزار وإحكامه ، أرَادَ أنها كانت لا تُصلّي إلاّ مُؤْتَزِرَة .
قال : وكلُّ شيء أَحْكَمْتَه وأَحْسَنْتَ عَمَلَه فقد احْتَبَكْتَه . قال : ويقال : للدَّابَّة إذا كان شديد الْخلْق مَحْبُوك .
قلت : الذي روَاهُ أبو عُبيد عن الأصمعي في الاحْتِباك أنه الاحْتِباءُ غَلَطٌ والصواب الاحْتِياك باليَاءِ . يقال : احْتَاكَ يَحْتَاكَ احْتِياكاً وتَحَوَّكَ بِثَوْبِهِ إذا احْتَبَى به ، هكذا رواه ابن السكيت وغيره عن الأصمعي بالياء .
قلت : الذي يسبِقُ إلى وهمي أن أبا عبيد كتب هذا الحرف عن الأصمعي بالياء ، فزلّ في النقط وتَوهَّمَه باء ، والعالم وإن كان غاية في الضبط والإتقان فإنه لا يكاد يخلو من زلة ، والله الموفق للصواب .
وقال شمر : الحُبْكَةُ . الحُجْزَةُ ومنها أُخِذَ الاحْتِبَاكُ بالباء وهو شَدُّ الإزار .
وحكى عن ابن المبارك : أنه قال : جعلت سِوَاكي في حُبْكَتِي . أي في حُجْزَتي . وقال غيره : التَّحْبِيكُ : التوثيق وقد حَبَّكْتُ العقدة أي وثَّقْتُها .
وقال الليث : يقال : ما طَعِمْنَا عنده حَبَكة ولا لَبَكة . قال وبعض يقول : عَبَكة قال : والعَبَكة والحَبَكةَ : الحَبَّة من السَّوِيق . واللَّبَكَة : اللقمة من الثَّرِيدِ . قلت : ولم أسمع حبكة بمعنى عَبَكة لغير الليث ، وقد طلبته في باب العين والحاء لأبي تراب فلم أجده . والمعروف : ما في نِحْيِه عبكة ولا عَبَقَة أي لَطْخ من السمن أو الزيت من عَبِقَ به وعَبِكَ به أي لصق به .
كحب : قال الليث : الكَحَب بلُغَة أهل اليمن النَّوْرَة .
والحَبَّةُ منه كَحْبَةٌ . قلت : هذا حرف صحيح . وقد رواه أحمد بن يحيى عن ابن الأعرابي قال : ويقال : كحَّب العِنَبُ إذا انعقد .
وقال ابن دريد : الكَحْبُ والكَحْمُ : الحِصْرِمُ لغة يمانية .
وروى سَلَمة عن الفراء : يقال : الدراهم بين يديه كاحِبَة إذا واجهتك كثيرة . قال : والنار إذا ارتفع لهبُهَا فهي كاحِبة .
كبح : قال الليث : الكَبْح : كَبْحُك الدابةَ باللجام . وقال غيره : كَبَحه عن حاجته كَبْحاً إذا ردَّه عنها ، وكبح الحائطُ السهمَ كَبْحاً إذا أصاب الحائط حين رمى به فرده عن وجهه ولم يَرْتَزَّ فيه .
وقيل لأعرابي : ما للصَّقرِ يُحِبّ الأرنب ما لا يحب الخَرَب ؟ فقال : لأنه يكْبَحُ سَبَلَته بذَرْقِهِ فَيَرُدّه .
حكى ذلك الأصمعي ، ثم قال : رأيت صقراً كأَنما صُبَّ عليه وِخاف خِطْمِيٌّ من ذَرْق الحُبَارَى .
قال : والكابحُ : مَن استقبلك مما يُتَطَيَّرُ منه من تَيْسٍ وغيره ، وجمعه كوابِحُ . قال البَعِيثُ :
ومُغْتدياتٍ بالنُّحوس كَوَابِح

##### Türkçe

ح ك ب
**حبك** , **كحب** , **كبح** : (kullanılanlar).

**حبك** : el-Leys dedi: Onu kılıçla **حَبَكْتُه** **حَبْكا**; o, kemik olmaksızın et içinde bir vuruştur.
İbn Hânî’, Ebû Zeyd’den: Denir: Onu kılıçla **حَبَكْتُه** **حَبْكاً**; onunla ona vurduğun zaman.
el-Leys: Şüphesiz o, onda yükselme ile beraber düzgünlük bulunduğu zaman, sırtı ve sağrısı **لَمَحْبوكُ**’tur; ve inşad etti:
على كُل مَحْبوك السَّرَاةِ كأَنَّه
عُقابٌ هَوَتْ من مَرْقَبٍ وتَعَلَّتِ
Ve başkası dedi: **فرسٌ مَحْبوكُ الكَفَلِ**; yani onun (sağrısı) derli toplu/kompakt olanı. Lebîd dedi:
مُشْرِفُ الحارِكِ مَحْبوكُ الكَفَل
Ve el-Ferrâ, Allah’ın (azze ve celle) sözü hakkında dedi: (**وَالسَّمَآءِ ذَاتِ الْحُبُكِ**) (ez-Zâriyât: 7). Dedi: **الحُبُك**: her şeyin kırışıp bükülmesi; rüzgârın durgun ve suyun durgun olduğu hâlde üzerinden geçtiği kum tepeciği gibi; demirden zırhın da **حُبُك**’u vardır. Dedi: Kıvırcık saç telinin kırışıklığı/bükümü **حُبُك**’tur; **الحُبُك**’un teki **حِباك** ve **حَبِيكَةٌ**’dır. Ve es-Sevrî, Atâ’dan, Saîd b. Cübeyr’den, İbn Abbâs’tan, şu söz hakkında rivayet etti: (**وَالسَّمَآءِ ذَاتِ الْحُبُكِ**) (ez-Zâriyât: 7): güzel yaratılış sahibi. Ebû İshâk dedi: Dil ehli der ki: güzel yollar/izler sahibi.
Dedi: **المَحْبوك**: işi güzel yapılmış olan şeydir. Şemir dedi: Yaratılışı derli toplu/kompakt olduğu zaman binek **مَحْبوكَة**’dır.
Ve el-Leys dedi: **الحِبَاكُ**: kamışlarla enlemesine konulup sonra sıkıca bağlanan ağıl bağıdır. Dersin: Üzüm asmalarının çardakları iplerle nasıl **تُحْبَك** edilirse, ben de ağılı **حَبَكْتُ**.
Dedi: Baş için **حَبِيكُ البَيْضِ**: onun demirinin yolları/çizgileridir; ve inşad etti:
والضارِبُون حَبِيكَ البَيْضِ إذْ لَحِقُوا
لا يَنْكُصُون إذا ما استُلحِمُوا وحَموا
Ve rüzgârların, üzerinde estiği zaman, onu **تَحْبكه** ettiği kumun yolları da böyledir.
Ve Âişe’den rivayet olundu: Namazda zırhının altında **تَحْتَبِك** ederdi. Ebû Ubeyd dedi: el-Asmaî dedi: **الاحتباك**: **الاحتِباءُ**; bundan başkası bilinmedi. Ebû Ubeyd dedi: Burada **الاحْتِبَاء** için bir mânâ yoktur; fakat **الاحْتِباك** izarı sıkmak ve onu sağlamlaştırmaktır; muradı, onun ancak izar kuşanmış olarak namaz kıldığıdır.
Dedi: Her şeyi sağlamlaştırıp işini güzel yaptığın zaman, onu **احْتَبَكْتَه** etmişsindir. Dedi: Binek için, yaratılışı güçlü olduğu zaman, **مَحْبُوك** denir.
Dedim: Ebû Ubeyd’in el-Asmaî’den **الاحْتِباك** hakkında rivayet ettiği, onun **الاحْتِباءُ** olması hatadır; doğrusu **الاحْتِياك** (ي ile)dır. Denir: **احْتَاكَ** **يَحْتَاكَ** **احْتِياكاً** ve **تَحَوَّكَ بِثَوْبِهِ**; onunla **احْتَبَى** ettiği zaman; İbn es-Sikkît ve başkaları bunu el-Asmaî’den (ي ile) böyle rivayet etmiştir.
Dedim: Vehmime önce gelen şudur ki: Ebû Ubeyd bu harfi el-Asmaî’den (ي ile) yazdı; sonra noktalamada sürçtü de onu **باء** sandı; âlim, ضبط ve itkanın nihayeti olsa bile, bir sürçmeden neredeyse hâlî olmaz; Allah doğruya muvaffak edendir.
Şemir dedi: **الحُبْكَةُ**: **الحُجْزَةُ**. Ve ondan **الاحْتِبَاكُ** (باء ile) alınmıştır; o, izarı sıkmaktır.
İbn el-Mübârek’ten nakletti: O dedi: Misvakımı **حُبْكَتِي**’me koydum; yani **حُجْزَتي**’me. Ve başkası dedi: **التَّحْبِيكُ**: sağlamlaştırmadır; ve ben düğümü **حَبَّكْتُ**; yani onu sağlamlaştırdım.
Ve el-Leys dedi: Denir: Onun yanında ne bir **حَبَكة** ne de bir **لَبَكة** tattık. Dedi: Bazısı **عَبَكة** der. Dedi: **العَبَكة** ve **الحَبَكة**: **السَّوِيق**’ten bir tanedir. **اللَّبَكَة**: **الثَّرِيدِ**’den bir lokmadır. Dedim: el-Leys’ten başkasında **حبكة**’yı **عَبَكة** mânâsında işitmedim; onu Ebû Turâb’ın **العين** ve **الحاء** bâbında aradım da bulmadım. Bilinen şudur: Onun tulumunda ne **عبكة** ne de **عَبَقَة** vardır; yani içyağı veya zeytinyağından bir bulaşık; **عَبِقَ** onunla ve **عَبِكَ** onunla; yani ona yapıştı.

**كحب** : el-Leys dedi: **الكَحَب** Yemen ehlinin dilinde kireç (nûre)’dir.
Ve ondan olan tanecik **كَحْبَةٌ**’dır. Dedim: Bu sahih bir harftir. Ahmed b. Yahyâ bunu İbn el-A‘râbî’den rivayet etti; dedi: Ve denir: Üzüm **كحَّب** etti; yani bağladı/tuttu.
İbn Düreyd dedi: **الكَحْبُ** ve **الكَحْمُ**: koruk; Yemen dili.
Seleme, el-Ferrâ’dan rivayet etti: Denir: Dirhemler onun önünde **كاحِبَة**’dir; seni karşılayacak derecede çok oldukları zaman. Dedi: Ateş, alevi yükseldiği zaman, o **كاحِبة**’dir.

**كبح** : el-Leys dedi: **الكَبْح**: senin bineği gemle **كَبْحُك** etmendir. Ve başkası dedi: Onu ihtiyacından **كَبَحه** **كَبْحاً**; ondan geri çevirdiği zaman. Ve duvar oku **كَبْحاً** etti; onu attığında ok duvara isabet edip onu yönünden geri çevirdiği ve onda saplanıp kalmadığı zaman.
Bir bedevîye denildi: Doğanın tavşanı sevdiği, **الخَرَب**’i sevmediği şey nedir? Dedi: Çünkü o, dışkısıyla onun bıyığını **يَكْبَحُ** eder de onu geri çevirir.
Bunu el-Asmaî nakletti; sonra dedi: Bir doğan gördüm; sanki üzerine **وِخاف خِطْمِيٌّ** dökülmüş gibiydi; **ذَرْق الحُبَارَى**’dan.
Dedi: **الكابحُ**: uğursuz sayılan şeylerden, teke ve başkası gibi, sana karşıdan gelen kimsedir; çoğulu **كوابِحُ**’tır. el-Ba‘îs dedi:
ومُغْتدياتٍ بالنُّحوس كَوَابِح

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%A8%D9%83/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الحاء والباء وما يثلثهما)
  (حبج) الحاء والباء والجيم ليس عندي أصلاً يعوّل عليه ولا يُفَرّع منه، وما أدري ما صحّة قولهم: حَبَجَ العَلَمُ بَدَا، وحَبَجَت النارُ: بدَتْ بَغْتَةً. وحَبِجَت الإبل، إذا أكلت العَرفَج فاشتكت بطونَها، كلُّ ذلك قريبٌ في الضَّعف بعضُه مِن بعض. وأما حَبَجَ بها، فالجيم مبدلةٌ من قاف.
  (حبر) الحاء والباء والراء أصلٌ واحد منقاسٌ مطّرد، وهو الأَثرُ في حُسْنٍ وبَهاء. فالحَبَار: الأثَر. قال الشاعر([1]) يصف فرساً:
ولم يقلِّبْ أرضَها البَيْطارُ *** ولا لِحَبْليه بها حَبَارُ ثم يتشعَّب هذا فيُقال للذي يُكتَب به حِبرٌ، وللذي يَكتُب بالحبر حِبرٌ وحَبرٌ، وهو العالِم، وجمعه أحبار. والحَِبْر: الجمال والبهاء. ويقال ذو حَِبْرٍ وسَِبْرٍ. وفي الحديث: "يخرج من النار رجلٌ قد ذَهب حَِبْرُه وسَِبْرُه". وقال ابن أحمر:
لبِسْنا حِبْرَهْ حتى اقتُضِينا *** لأعمالٍ وآجالٍ قُضِينا([2])  والمُحَبَّر: الشيء المزَيَّن. وكان يقال لطُفيلٍ الغنويِّ محبِّر؛ لأنه كان يحبّر الشعر ويزيِّنه.
  وقد يجيء في غير الحُسْنِ أيضاً قياساً. فيقولون حَبِر الرجلُ، إذا كان بجلده قروحٌ فبرِئتْ وبقيت لها آثار. والحَِبْر([3]): صُفرة تعلُو الأسنان. وثوبٌ حَبِيرٌ من الباب الأول: جديدٌ حَسَن. والحَبْرَةُ: الفرح. قال الله تعالى: ﴿فَهُمْ فِي رَوْضَةٍ يُحْبَرُونَ﴾ [الروم 15]، ويقال قِدْحٌ مُحبَّر، أجيد بَرْيُه. وأرضٌ مِحبارٌ: سريعة النبات. والحَبِير من السحاب: الكثير الماء.
  ومما شذَّ عن الباب قولهم: ما فيه حَبَرْبَرٌ، أي شيءٌ. والحُبَارَى: طائر ويقولون: "مات فلانٌ كَمَدَ الحُبَارَى" وذلك أنها تُلقِي ريشَها مع إلقاء سائر* الطيرِ ريشَه، ويُبطئ نباتُ ريشها. فإذا طار الطير ولم تَقْدِر هي على الطَّيران ماتت كَمَداً. قال:
وزَيدٌ ميِّتٌ كَمَد الحُبارَى *** إذا ظعنت هُنَيْدةُ أو مُلِمُّ([4])  أي مقاربٌ. وقال الراعي في الحُبارى:
حلفتُ لهم لا يحسبون شَتِيمَتِي *** بعَيْنَيْ حُبارَى في حِبالةِ مُعْزِبِ([5])رأتْ رجلاً يسعى إليها فحملقَتْ *** إليه بمَأْقي عينها المتقلِّبِتنوشُ برجليها وقد بَلّ ريشَها *** رَشاشٌ كغِسْلِ الوفرة([6])…  المُعْزِب([7]): الصائد؛ لأنه لا يأوي إلى أهله. وحَمْلقَتْ: قَلَبت حملاقَ عينِها. والمعنى أن شتمكم إيّاي لا يذهب باطلاً، فأكون بمنزلةِ الحبارى التي لا حيلة عندها إذا وقعت في الحِبالة إلا تقليبُ عينها. وهي من أذَلّ الطير. وتنوشُ برجليها: تضربُ بهما. والغِِسْل: الخِطمى. يريد سلحَتْ على ريشها. ومثلُه قول الكُميت:
وَعِيدَ الحُبارَى من بعيدٍ تنفَّشت *** لأزرقَ مَعْلولِ الأظافير بالخَضْبِ([8])  (حبس) الحاء والباء والسين. يقال حَبَسْتُه حَبْساً. والحَبْس: ما وُقِف. يقال أَحْبَسْتُ فرساً في سبيل الله ([9]). والحِبْسُ: مَصنعةٌ للماء، والجمع أحباس.
   (حبش) الحاء والباء والشين كلمةٌ واحدة تدلُّ على التجمُّع. فالأحابيشُ: جماعات يتجمَّعون من قبائلَ شتَّى. قال ابن رَوَاحةَ:
وجئنا إلى موجٍ من البحر زاخرٍ *** أحابِيشَ منهم حاسرٌ ومُقَنَّعُ([10])  (حبص) الحاء والباء والصاد ليس أصلاً. ويزعمون أنّ فيه كلمةً واحدة.
  ذكر ابن دريد([11]): حَبَصَ الفَرَسُ، إذا عدا عدْواً شديداً.
  (حبض) الحاء والباء والضاد أصلان: أحدهما التحرّك، والآخَرَ النقص.
  فالحَبَضُ: التحرُّك، ومنه الحابض، وهو السَّهم الذي يقع بين يدي رامِيهِ، وذلك نقصانه على الغرض([12]). ويقال حَبَضَ ماءُ الرّكِيَّة: نَقَص.
  ويقال من الثاني: أحْبَض فلانٌ بِحقِّي إحباضاً، أي أبطله. وأمَّا المحابض، وهي المَشاوِر: عيدانٌ تُشْتار بها العَسَل([13])، فممكن أن يكون من الأول. قال ابن مُقبِل:
كأنَّ أصواتَها من حيثُ تسمعُها *** صَوْتُ المحابض ينْزعِن المَحارينا([14])  (حبط) الحاء والباء والطاء أصلٌ واحدٌ يدلُّ على بطلانٍ أو ألَمٍ. يقال: أحبط اللهُ عملَ الكافر، أي أبطله.
  وأمّا الألَم فالحَبَط: أن تأكل الدَّابةُ حَتَّى تُنْفَخ لذلك بطنُها. قال رسول الله صلى الله عليه وآله وسلم: "إنّ مما يُنبِت الرَّبيعُ ما يقتُل حَبَطاً أو يُلِمّ".
  وسُمِّي الحارثُ الحَبَِطَ([15]) لأنّه كان في سفرٍ؛ فأصابه مثلُ هذا. وهم هؤلاء الذين يُسَمَّوْن الحَبِطَاتِ من تميم.
  ومما يقرب من هذا الباب حَبِطَ الجِلدُ، إذا كانت به جراحٌ فَبَرَأت وبقيتْ بها آثارٌ.
  (حبق) الحاء والباء والقاف ليس عندي بأصلٍ يُؤخَذُ به ولا معنى له. لكنهم يقولون حبَّق متاعَه، إذا جمعه. ولا أدري كيف صحَّتُه.
  (حبك) الحاء والباء والكاف أصل منقاسٌ مطّرِد؛ وهو إحكام الشَّيء في امتدادٍ واطِّراد. يقال بعيرٌ مَحْبُوكُ القَرَى، أي قويُّه. ومن الاحتباك الاحتباء، وهو شد الإزار؛ وهو قياس الباب.
  وحُبُك السماء في قوله تعالى: ﴿وَالسَّمَاءِ ذَاتِ الْحُبُكِ﴾ [الذاريات 7]، فقال قومٌ: ذاتِ الخَلْق الحَسن المُحْكَم. وقال آخرون: الحُبُك الطرائق، الواحدة حَبِيكة. ويراد بالطّرائِق طرائِق النُّجوم.
  ويقال كساءٌ مُحَبَّكٌ، أي مخطَّط.
  (حبل) الحاء والباء واللام أصلٌ واحدٌ يدلُّ على امتداد الشيء. ثمّ يحمل عليه، ومَرْجِع الفروع مرجعٌ واحد. فالحبل الرَّسَن، معروف، والجمع حِبال. والحبل: حبل العاتق. والحَبل: القطعة من الرّمل يستطيل.
  والمحمول عليه الحَبْل، وهو العهد. قال الأعشى:
وإذا تُجَوِّزها حبالُ قبيلةٍ *** *أخذت من الأخرى إليك حبالَها([16])  ويريد الأمانَ وعُهودَ الخََُِفارة. يريد أنّه يُخفَر من قبيلةٍ حتّى يصل إلى قبيلةٍ أخرى، فتخفر هذه حتّى تبلغ. والحِبالة: حِبالة الصائد. ويقال احتَبَلَ الصّيدَ، إذا صادَهُ بالحبالة. قال الكميت:
ولا تجعلوني في رجائِيَ وُدَّكُمْ *** كَراجٍ على بيض الأنوق احتبالَها([17])  لا تجعلوني كَمنْ رجا مَن لا يكون؛ لأنّ الرخَمَة لا يُوصَل إليها، فمَنْ رجا أن يَصِيدَها على بيضها فقد رجا ما لا يكون.
  وأمّا قول لبيد:
ولقد أغْدُو وما يُعْدِمُني *** صاحبٌ غَيْرُ طويلِ المحْتَبَلْ([18])  فإنّه يريد بمحتَبَلِهِ أرساغَه، لأنّ الحبلَ يكون فيها إذا شُكِلَ.
  ويقال للواقف مكانَه لا يفرّ. "حَبِيلُ بَرَاحٍ"، كأنّه محبولٌ، أي قد شُدّ بالحِبال. وزعم ناسٌ أنّ الأسدَ يقال له حَبِيلُ بَرَاحٍ.
  ومن المشتق من هذا الأصلِ الحِبْل، بكسر الحاء، وهي الداهية. قال:
فلا تَعْجَلِي يا عَزَّ أنْ تتفهَّمِي *** بنُصْحٍ أتَى الواشونَ أم بِحُبولِ([19])  ووجْهُهُ عندي أنّ الإنسان إذا دُهِي فكأنّه قد حُبِل، أي وقع في الحِبالة، كالصَّيد الذي يُحبَل. وليس هذا ببعيدٍ.
  ومن الباب الحَبَل، وهو الحَمْل، وذلك أن الأيّام تَمْتَدُّ به. وأمّا الكَرْم فيقال له حَبْلة وحَبَلَة، وهو من الباب، لأنه في نباتِهِ كالأرشية. وأما الحُبْلَة فثمر العِضاه. وقال سعد بن أبي وقّاص: "كنا نَغزُو مع النبيِّ صلى الله عليه وآله وسلم وما لنا طعامٌ إلاّ الحُبْلَة وورق السَّمُر". وفيما أحسب أنّ الحُبْلَة، وهي حَلْي يُجعَل في القلائد، من هذا، ولعلَّه مشبَّه بثمرِهِ. قال:
ويَزِينها في النَّحر حَلْيٌ واضِحٌ *** وقلائدٌ من حُبْلَةٍ وسُلوسِ([20])  (حبن) الحاء والباء والنون أصلٌ واحدٌ، فيه كلمتان محمولةٌ إحداهما على الأخرى. فالحِبْن كالدُّمَّل في الجَسد، ويقال بل الرّجُل الأحْبَن الذي به السِّقْي([21]). والكلمة الأُخْرى أمُّ حُبَيْن، وهي دابّة قدرُ كفِّ الإنسان.
  (حبو) الحاء والباء والحرف المعتل أصلٌ واحد، وهو القُرْب والدنُوّ؛ وكل دانٍ حابٍ. وبه سُمِّي حَبِيُّ السَّحاب، لدنُوِّه من الأفق. ومن الباب حبَوْتُ الرّجلَ، إذا أعطيتَه حُبْوة وحِبْوة، والاسم الحِباء. وهذا لا يكون إلا للتألُّف والتقريب. ومنه احتَبَى الرّجُل، إذا جَمَع ظَهْرَه وساقَيه بثوبٍ، وهي الحِبوة والحُبْوة أيضاً، لغتانِ. والحابي: السهم الذي يزحَفُ إلى الهَدَف. والعرب تقول: حبَوْت للخَمْسِينَ، إذا دنوتَ لها. وذكر الأصمعيُّ كلمةً لعلها تبعُد في الظاهر من هذا الأصل قليلاً، وليست في التحقيق بعيدة قال: فلان يَحْبُو ما حَوْلَه، أي يحميه ويَمنعُه. قال ابنُ أحمر:
وراحَتِ الشَّوْلُ ولم يَحْبُها *** فَحْلٌ ولم يَعْتَسَّ فيها مُدِرّْ([22])  ويقال، وهو القياس المطَّرِد، إنّ الحِبَى مقصور مكسور الحاء: خاصّةُ المَلِك، وجمعه أحْبَاء. وقال بعضهم: بل الواحد حَبَأٌ مهموز مقصور. وسمي بذلك لقُربه ودُنُوِّه. فلم يُخْلِفْ من الباب شيءٌ. والله أعلم.
---------------------------------------------------------------ـ
([1]) الأولى أن يقول "الراجز"، وهو حميد الأرقط، كما في اللسان (حبر). وانظر ما سيأتي في "قلب".
([2]) البيت في المجمل واللسان (حبر).
([3]) يقال بالفتح والكسر وبكسرتين.
([4]) لأبي الأسود الديلي كما في الحيوان (5: 445). وانظر الأغاني (11: 117) واللسان
(5: 232).
([5]) في الأصل: "المغرب"، والسباق يقتضي ما أثبت.
([6]) كذا ورد البيت منقوصاً.
([7]) في الأصل: "المغرب"، تحريف.
([8]) البيت في الحيوان (5: 452).
([9]) يقال حبسه وأحبسه وحبسه بالتشديد، اللسان والقاموس.
([10]) البيت في المجمل (حبش).
([11]) الجمهرة (1: 223).
([12]) كذا. ولها وجه.
([13]) في اللسان: "والعرب تذكر العسل وتؤنثه. وتذكيره لغة معروفة والتأنيث أكثر".
([14]) البيت في اللسان (حبض، حرن)، وسبق عجزه في (حرن).
([15]) هو الحارث بن مازن بن مالك بن عمرو بن تميم. انظر اللسان (9: 141) حيث تجد مع هذا قولاً آخر في الحبطات.
([16]) ديوان الأعشى 24 والمجمل واللسان (جعل).
([17]) في الأصل: "ولا تحبكوني"، صوابه في الحيوان (7: 20) ونهاية الأرب (10: 208).
([18]) ديوان لبيد 14 طبع 1881 واللسان (حبل). وأعدمني الشيء: لم أجده.
([19]) البيت لكثير، كما في المجمل واللسان (حبل).
([20]) البيت لعبد الله بن سليم الغامدي، كما في اللسان (سلس، حبل)، وانظر المفضليات (1: 114). وفي الأصل: "ويزينه"، صوابه من المجمل واللسان. وعجزه في (سلس).
([21]) السقي، بالفتح والكسر: ماء أصفر يقع في البطن.
([22]) لم يعتس فيها مدر: أي لم يطف فيها حالب يحلبها. وفي الأصل: "ولم يغلس"، صوابه في المجمل واللسان (حبا).
ـ

##### Türkçe

(حاء ile باء ve ikisinin üçlü kılındığı şeyler babı)
  (حبج) **الحاء** ve **الباء** ve **الجيم** bende, kendisine dayanılacak bir asıl değildir ve ondan dallandırılmaz; ve onların şu sözünün sıhhati nedir bilmiyorum: **حَبَجَ العَلَمُ**: göründü; ve **حَبَجَت النارُ**: ansızın göründü. Ve **حَبِجَت الإبل**: **العَرفَج** yediği zaman ve karınları ağrıdığı zaman. Bütün bunlar zayıflıkta birbirine yakındır; bazısı bazısından. Ama **حَبَجَ بها**’ya gelince, **الجيم** **قاف**’tan بدل edilmiştir.
  (حبر) **الحاء** ve **الباء** ve **الراء** bir tek asıldır; kıyaslı, düzenli; ve o, güzellik ve parlaklık içinde izdir. Şu halde **الحَبَار**: izdir. Şair([1]) bir atı vasfederek dedi:
ولم يقلِّبْ أرضَها البَيْطارُ *** ولا لِحَبْليه بها حَبَارُ
  Sonra bu dallanır; böylece, kendisiyle yazılan şeye **حِبر** denir; ve mürekkeple yazan kimseye **حِبر** ve **حَبر** denir; ve o âlimdir; çoğulu **أحبار**’dır. Ve **الحَِبْر**: güzellik ve parlaklıktır. Ve denir: **ذو حَِبْرٍ وسَِبْرٍ**. Ve hadiste: “Ateşten bir adam çıkar; onun **حَِبْرُه**’u ve **سَِبْرُه**’u gitmiştir.” Ve İbn Ahmer dedi:
لبِسْنا حِبْرَهْ حتى اقتُضِينا *** لأعمالٍ وآجالٍ قُضِينا([2])
  Ve **المُحَبَّر**: süslenmiş şeydir. Ve Tufeyl el-Ganevî’ye **محبِّر** denirdi; çünkü o şiiri **يحبّر** eder ve onu süslerdi.
  Ve kıyas yoluyla güzellik dışında da gelebilir. Böylece derler: **حَبِر الرجلُ**; derisinde yaralar olduğu zaman, sonra iyileştiği ve onlara izler kaldığı zaman. Ve **الحَِبْر**([3]): dişlerin üzerine çıkan sarılıktır. Ve birinci babdan **ثوبٌ حَبِيرٌ**: yeni, güzel. Ve **الحَبْرَةُ**: sevinçtir. Allah Teâlâ dedi: ﴿فَهُمْ فِي رَوْضَةٍ يُحْبَرُونَ﴾ [الروم 15]. Ve denir: **قِدْحٌ مُحبَّر**: yontması iyi yapılmış. Ve **أرضٌ مِحبارٌ**: bitkisi çabuk olan. Ve buluttan **الحَبِير**: suyu çok olan.
  Ve babdan şâz olan şeylerdendir onların şu sözü: **ما فيه حَبَرْبَرٌ**; yani bir şey. Ve **الحُبَارَى**: bir kuştur; ve derler: “Falan kimse **كَمَدَ الحُبَارَى** öldü.” Bu, onun tüyünü, diğer kuşların tüyünü dökmesiyle birlikte dökmesidir; ve tüyünün bitmesi yavaşlar. Kuş uçtuğu zaman ve o uçmaya güç yetiremediği zaman kederden ölür. Dedi:
وزَيدٌ ميِّتٌ كَمَد الحُبارَى *** إذا ظعنت هُنَيْدةُ أو مُلِمُّ([4])
  yani yakın olan. Ve er-Râî **الحُبارى** hakkında dedi:
حلفتُ لهم لا يحسبون شَتِيمَتِي *** بعَيْنَيْ حُبارَى في حِبالةِ مُعْزِبِ([5])
رأتْ رجلاً يسعى إليها فحملقَتْ *** إليه بمَأْقي عينها المتقلِّبِ
تنوشُ برجليها وقد بَلّ ريشَها *** رَشاشٌ كغِسْلِ الوفرة([6])…
  **المُعْزِب**([7]): avcıdır; çünkü ehline sığınmaz. Ve **حَمْلقَتْ**: gözünün **حملاق**’ını çevirdi. Mana: sizin beni sövmeniz boşa gitmez; böylece ben, **الحبارى**’nın, **الحِبالة**’ye düştüğü zaman gözünü çevirmekten başka çaresi olmayan hâli gibi olurum. Ve o, kuşların en zelillerindendir. Ve **تنوشُ برجليها**: ikisiyle vurur. Ve **الغِِسْل**: **الخِطمى**’dır. İster: tüyünün üzerine pisledi. Ve onun benzeri, el-Kumeyt’in sözüdür:
وَعِيدَ الحُبارَى من بعيدٍ تنفَّشت *** لأزرقَ مَعْلولِ الأظافير بالخَضْبِ([8])
  (حبس) **الحاء** ve **الباء** ve **السين**. Denir: **حَبَسْتُه حَبْساً**. Ve **الحَبْس**: vakfedilen şeydir. Denir: **أَحْبَسْتُ فرساً في سبيل الله**([9]). Ve **الحِبْسُ**: su için bir yapı; çoğulu **أحباس**.
   (حبش) **الحاء** ve **الباء** ve **الشين** bir tek kelimedir; toplanmaya delalet eder. Şu halde **الأحابيشُ**: çeşitli kabilelerden toplanan cemaatlerdir. İbn Revâha dedi:
وجئنا إلى موجٍ من البحر زاخرٍ *** أحابِيشَ منهم حاسرٌ ومُقَنَّعُ([10])
  (حبص) **الحاء** ve **الباء** ve **الصاد** asıl değildir. Ve onda bir tek kelime olduğunu iddia ederler.
  İbn Düreyd([11]) zikretti: **حَبَصَ الفَرَسُ**; şiddetli bir koşuşla koştuğu zaman.
  (حبض) **الحاء** ve **الباء** ve **الضاد** iki asıldır: birisi hareket, diğeri eksilme.
  Şu halde **الحَبَضُ**: harekettir; ondan **الحابض** gelir; o, atanının önüne düşen oktur; ve bu, hedefe göre eksik kalmasıdır([12]). Ve denir: **حَبَضَ ماءُ الرّكِيَّة**: eksildi.
  Ve ikinciden denir: **أحْبَض فلانٌ بِحقِّي إحباضاً**; yani onu iptal etti. Ama **المحابض**; ve onlar **المَشاوِر**’dir: **العَسَل**’in onunla çıkarıldığı çubuklardır([13]); o, birinciden olabilir. İbn Mukbil dedi:
كأنَّ أصواتَها من حيثُ تسمعُها *** صَوْتُ المحابض ينْزعِن المَحارينا([14])
  (حبط) **الحاء** ve **الباء** ve **الطاء** bir tek asıldır; iptale yahut acıya delalet eder. Denir: Allah kâfirin amelini **أحبط** etti; yani onu iptal etti.
  Acıya gelince: **الحَبَط**; binek hayvanının, karnı bunun için şişinceye kadar yemesidir. Resûlullah صلى الله عليه وآله وسلم dedi: “Şüphesiz baharın bitirdiği şeylerden öylesi vardır ki **حَبَطاً** öldürür yahut yaklaştırır.”
  Ve el-Hâris’e **الحَبَِطَ**([15]) adı verildi; çünkü o bir seferde idi; ona bunun benzeri isabet etti. Ve onlar, Temîm’den **الحَبِطَاتِ** diye adlandırılan kimselerdir.
  Ve bu babdan buna yakın olan şeylerdendir: **حَبِطَ الجِلدُ**; üzerinde yaralar olduğu zaman, sonra iyileştiği ve üzerinde izler kaldığı zaman.
  (حبق) **الحاء** ve **الباء** ve **القاف** bende, kendisiyle alınacak bir asıl değildir ve onun bir manası yoktur. Lâkin onlar derler: **حبَّق متاعَه**; onu topladığı zaman. Ve onun sıhhati nedir bilmiyorum.
  (حبك) **الحاء** ve **الباء** ve **الكاف** kıyaslı, düzenli bir asıldır; ve o, bir şeyi uzanış ve düzenlilik içinde sağlamlaştırmaktır. Denir: **بعيرٌ مَحْبُوكُ القَرَى**; yani onun kuvvetlisi. Ve **الاحتباك**’tan **الاحتباء** vardır; ve o, izarı bağlamaktır; ve o, babın kıyasıdır.
  Ve Allah Teâlâ’nın şu sözündeki **حُبُك السماء**: ﴿وَالسَّمَاءِ ذَاتِ الْحُبُكِ﴾ [الذاريات 7]; bir kavim dedi: güzel, sağlamlaştırılmış yaratılış sahibi. Ve başkaları dedi: **الحُبُك** yollar/izlerdir; tekili **حَبِيكة**. Ve yollarla, yıldızların yolları kastedilir.
  Ve denir: **كساءٌ مُحَبَّكٌ**; yani çizgili.
  (حبل) **الحاء** ve **الباء** ve **اللام** bir tek asıldır; şeyin uzanmasına delalet eder. Sonra onun üzerine taşınır; ve dalların dönüşü tek bir dönüşe döner. Şu halde **الحبل**: iptir; bilinir; çoğulu **حِبال**. Ve **الحبل**: omuz bağı. Ve **الحَبل**: uzayan kum parçası.
  Ve onun üzerine taşınan **الحَبْل**’dir; ve o, ahittir. el-A‘şâ dedi:
وإذا تُجَوِّزها حبالُ قبيلةٍ *** *أخذت من الأخرى إليك حبالَها([16])
  Ve o, emniyeti ve **الخََُِفارة** ahitlerini ister. İster: bir kabileden korunur, ta ki başka bir kabileye varıncaya kadar; sonra bu, varıncaya kadar korur. Ve **الحِبالة**: avcının ağıdır. Ve denir: **احتَبَلَ الصّيدَ**; onu ağ ile avladığı zaman. el-Kumeyt dedi:
ولا تجعلوني في رجائِيَ وُدَّكُمْ *** كَراجٍ على بيض الأنوق احتبالَها([17])
  Beni, olmayacak kimseyi uman kimse gibi yapmayın; çünkü **الرخَمَة**’ye ulaşılamaz; şu halde onun yumurtası üzerinde onu avlamayı uman, olmayacak şeyi ummuştur.
  Ama Lebîd’in sözü:
ولقد أغْدُو وما يُعْدِمُني *** صاحبٌ غَيْرُ طويلِ المحْتَبَلْ([18])
  o, **محتَبَلِهِ** ile onun bileklerini ister; çünkü **الحبل** onlarda olur, bağlandığı zaman.
  Ve yerinde duran, kaçmayan kimseye denir: “**حَبِيلُ بَرَاحٍ**”; sanki o bağlanmıştır; yani iplerle bağlanmıştır. Ve bir topluluk iddia etti ki aslana **حَبِيلُ بَرَاحٍ** denir.
  Ve bu asıldan türeyenlerdendir **الحِبْل**; **الحاء**’ın kesriyle; ve o, musibettir. Dedi:
فلا تَعْجَلِي يا عَزَّ أنْ تتفهَّمِي *** بنُصْحٍ أتَى الواشونَ أم بِحُبولِ([19])
  Ve onun vechi bende şudur: insan musibete uğratıldığı zaman sanki **حُبِل** olmuştur; yani **الحِبالة**’ye düşmüştür; ağlanan av gibi ki o **يُحبَل**. Ve bu uzak değildir.
  Ve babdandır **الحَبَل**; ve o, hamiledir; çünkü günler onunla uzar. Ama asmaya **حَبْلة** ve **حَبَلَة** denir; ve o babdandır; çünkü bitişinde ipler gibidir. Ama **الحُبْلَة**: **العِضاه**’ın meyvesidir. Sa‘d b. Ebî Vakkâs dedi: “Biz Peygamber صلى الله عليه وآله وسلم ile gazveye çıkardık; bizim için **الحُبْلَة** ve **ورق السَّمُر**’dan başka yiyecek yoktu.” Ve benim zannımca **الحُبْلَة**; ve o, gerdanlıklarda yapılan bir süstür; bu da bundandır; ve belki onun meyvesine benzetilmiştir. Dedi:
ويَزِينها في النَّحر حَلْيٌ واضِحٌ *** وقلائدٌ من حُبْلَةٍ وسُلوسِ([20])
  (حبن) **الحاء** ve **الباء** ve **النون** bir tek asıldır; onda iki kelime vardır; ikisinden biri ötekine taşınmıştır. Şu halde **الحِبْن** beden üzerindeki çıban gibidir; ve denir: **الرّجُل الأحْبَن**; onda **السِّقْي** olduğu zaman([21]). Ve öteki kelime **أمُّ حُبَيْن**’dir; o, insanın avucu kadar bir hayvandır.
  (حبو) **الحاء** ve **الباء** ve illetli harf bir tek asıldır; ve o, yakınlık ve yaklaşmadır; ve her yakın olan **حابٍ**’dır. Ve bununla **حَبِيُّ السَّحاب** adlandırıldı; ufka yakınlığından dolayı. Ve babdandır: **حبَوْتُ الرّجلَ**; ona **حُبْوة** ve **حِبْوة** verdiğim zaman; isim **الحِباء**’dır. Ve bu, ancak ülfet ve yaklaştırma için olur. Ve ondan: **احتَبَى الرّجُل**; sırtını ve baldırlarını bir bezle topladığı zaman; ve o, **الحِبوة** ve **الحُبْوة**’dur da; iki lugattır. Ve **الحابي**: hedefe doğru sürünen oktur. Ve Araplar der: **حبَوْت للخَمْسِينَ**; ona yaklaştığın zaman. Ve el-Asma‘î bir kelime zikretti; belki görünüşte bu asıldan biraz uzaklaşır; ve tahkikte uzak değildir; dedi: falan kimse, çevresindekini **يَحْبُو** eder; yani onu korur ve men eder. İbn Ahmer dedi:
وراحَتِ الشَّوْلُ ولم يَحْبُها *** فَحْلٌ ولم يَعْتَسَّ فيها مُدِرّْ([22])
  Ve denir; ve o, düzenli kıyastır: **الحِبَى**; kısaltılmış, **الحاء**’ı kesreli: hükümdarın has adamı; çoğulu **أحْبَاء**. Ve bazısı dedi: bilakis tekil **حَبَأٌ**’dır; hemzeli, kısaltılmış. Ve yakınlığı ve yaklaşması sebebiyle böyle adlandırıldı. Böylece babdan hiçbir şey geri kalmadı. Ve Allah daha iyi bilir.

### [Müfredât](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%A8%D9%83/sozluk/mufredat.md) — Râgıb el-İsfahânî · 11. yy

- قال تعالى: ﴿والسماء ذات الحبك﴾ [الذاريات/7]، هي ذات الطرائق فمن الناس من تصور منها الطرائق المحسوسة بالنجوم والمجرة، ومنهم من اعتبر ذلك بما فيه من الطرائق المعقولة المدركة بالبصيرة، وإلى ذلك أشار بقوله تعالى: ﴿الذين يذكرون الله قياما وقعودا وعلى جنوبهم ويتفكرون في خلق السموات والأرض ربنا ما خلقت هذا باطلا سبحانك فقنا عذاب النار﴾ [آل عمران/191]. وأصله من قولهم: بعير حبوك القرا (القرا: الظهر)، أي: محكمه، والاحتباك: شد الإزار.

##### Türkçe

- Yüce Allah dedi: ﴿والسماء ذات الحبك﴾ [الذاريات/7]; o, yolların sahibidir; insanlardan kimi ondan yıldızlar ve samanyolu ile duyularla algılanan yolları tasavvur etti, kimi de bunu, içinde bulunan basîretle idrak edilen akledilir yollar itibarıyla değerlendirdi; buna Yüce Allah’ın şu sözüyle işaret etti: ﴿الذين يذكرون الله قياما وقعودا وعلى جنوبهم ويتفكرون في خلق السموات والأرض ربنا ما خلقت هذا باطلا سبحانك فقنا عذاب النار﴾ [آل عمران/191]. Aslı, onların şu sözündendir: **بعير حبوك القرا** (**القرا**: sırt), yani: onun sağlamlaştırılmışı; ve **الاحتباك**: izarı sıkmaktır.

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%A8%D9%83/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ح ب ك
‏"‏ والسمـاء ذات الحبـك ‏"‏ وللريـح فـي المـاء والرمـل حبك وحبائك وحبيك أي طرائق الواحد حبيكة وحباك وما أحسن ما حبكتها الرياح‏:‏ قال زهير يصف غديراً‏:‏ مكلـل بأصـول النجـم تنسجه ريح خريق لضاحي مائه حبك وكساء محبك‏:‏ مخطط‏.‏
وكأن خطه وشيٌ محبوك وذهب مسبوك وللشعر الجعد حبك‏.‏
وقال‏:‏ وما أملح حباك هذه الحمامة وهو الخط الأسود على جناحها وجود حباك الثوب أي كفافهن وحبكـت الثـوب‏:‏ كففتـه وحبكت الحبل‏:‏ شددته وبناء محبك‏:‏ موثق‏.‏
وحبكت العقدة‏:‏ وثقتها‏.‏
وفرس محبوك الفرا‏.‏
قال الأعشى‏:‏ علـى كـل محبوك السراة كأنه عقاب هوت من مرقب وتعلت واحتبك بالإزار‏:‏ احترم به ‏"‏ وكانت عائشة رضي الله تعالى عنها تحتبك فوق القميص بإزار في الصلاة ‏"‏‏.‏
وهم في أم حبو كرى وهي الداهية سميت لشدتها وقوتها والراء مضمومة إلى حروف حبك‏.‏
وتقول‏:‏ وقعوا في أم حبو كرى فسلم يحبوا كرى‏.‏

##### Türkçe

ح ب ك
“Ve gök, **ذات الحبك** (yollar/izler sahibi)”: rüzgârın suda ve kumda **حبك** ve **حبائك** ve **حبيك**i vardır; yani yollar. Tekili **حبيكة** ve **حباك**tır. Rüzgârlar onu ne güzel **حبكتها** (yollu/izli kıldı): Züheyr bir gölcüğü vasfederek dedi ki:
Yıldızın kökleriyle taçlandırılmış; onu, suyunun açık yerlerine, **حبك** (yollar/izler) dokuyan, sert bir rüzgâr dokur.
Ve **كساء محبك**: çizgili/desenli.

Sanki onun çizgisi **وشيٌ محبوك** (dokunmuş nakış) ve **ذهب مسبوك** (dökülmüş altın) gibidir. Kıvırcık saç için de **حبك** vardır.

Ve dedi: Bu güvercinin **حباك**ı ne hoş; o, kanadındaki siyah çizgidir. “Elbisenin **حباك**ı” yani onun kenarlarıdır. **حبكت الثوب**: onu kenarladım. **حبكت الحبل**: onu sıktım/sağlamlaştırdım. **بناء محبك**: sağlamlaştırılmış.

**حبكت العقدة**: onu sağlamlaştırdım.

**فرس محبوك الفرا**.

A‘şâ dedi ki:
Her **محبوك السراة** üzerinde; sanki bir kartal, bir gözetleme yerinden düşüp yükselmiş gibidir. Ve **احتبك بالإزار**: onunla örtündü/sarındı. “Âişe (Allah Teâlâ ondan razı olsun) namazda gömleğin üstünde bir izâr ile **تحتبك** ederdi.”

Ve onlar **أم حبو كرى** içindedir; o, dehşetli belâdır; şiddeti ve kuvveti sebebiyle böyle adlandırılmıştır; **الراء** ise **حبك** harflerine zamme ile (dammeli olarak) katılmıştır.

Ve dersin ki: **أم حبو كرى**ya düştüler; falan kimse **يحبوا كرى**dan kurtuldu.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%A8%D9%83/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

الحَبْك: الشدّ. واحْتَبك بإِزاره: احْتَبَى به وشدَّه إِلى يديه. والحُبْكة: أَن ترخي من أَثناء حُجْزتك من بين يديك لتحمل فيه الشيء ما كان، وقيل: الحُبْكة الحُجْزة بعينها، ومنها أُخِذ الاحْتِباكُ، بالباء، وهو شد الإِزار. وحكي عن ابن المبارك أَنه قال: جعلت سواك في حُبكي أَي في حُجْزتي.
وتَحَبَّكَ: شد حُجْزته. وتَحَبَّكتِ المرأَة بنِطاقها: شدته في وسطها. وروي عن عائشة: أَنها كانت تَحْتَبِك تحت دِرعها في الصلاة أَي تشد الإِزار وتحكمه؛ قال أَبو عبيد: قال الأَصمعي الاحْتِباك الاحتباء، ولكن الاحْتِباك شدُّ الإِزار وإِحكامه؛ أَراد أَنها كانت لا تصلي إِلا مُؤْتَزِرةً؛ قال الأَزهري: الذي رواه أَبو عبيد عن الأَصمعي في الاحْتِباك أَنه الاحْتِباء غلط، والصواب الاحْتِياك، بالياء؛ يقال: احْتاك يَحْتاك احْتِياكاً. وتَحَوَّك بثوبه إِذا احتبى به، قال: هكذا رواه ابن السكيت وغيره عن الأَصمعي، بالياء، قال: والذي يسبق إِلى وَهْمِي أَن أَبا عبيد كتب هذا الحرف عن الأَصمعي بالياء، فزَلّ في النقط وتوهمه باء، قال: والعالم وإِن كان غاية في الضبط والإِتقان فإِنه لا يكاد يخلو من خطإِه بزلة، والله أعلم. ولقد أَنصف الأَزهري، رحمه الله، فيما بسطه من هذه المقالة فإِنا نجد كثيراً من أَنفسنا ومن غيرنا أَن القلم يجري فينقط ما لا يجب نقطه، ويسبق إِلى ضبط ما لا يختاره كاتبه، ولكنه إِذا قرأَه بعد ذلك أَو قرئ عليه تيقظ له وتفطن لما جرى به فاستدركه، والله أعلم.
والحُبْكة: الحبل يشد به على الوسط. والتحْبِيك: التوثيق. وقد حَبَّكْتُ العقدة أَي وثقتها. والحِباكُ: أَن يجمع خشب كالحَظيرة ثم يشد في وسطه بحبل يجمعه؛ قال الأَزهري: الحِباك الحَظيرة بقصبات تعرض ثم تشد، تقول: حُبِكَتِ الحظيرةُ بقَصبات كما تُحْبَكُ عُروش الكرم بالحبال. والحُبْكةُ والحِباكُ القدَّةُ التي تضم الرأْس إِلى الغَرَاضيف من القتَب والرَّحْل، وقد ذكرتا بالنون؛ عن أَبي عبيد؛ قال ابن سيده: وأُراه منه سهواً، والجمع حُبَك وحُبُك، فحبَك جمع حُبْكةٍ، وحُبُك جمع حِباكٍ. وحُبُك الرمل: حروفه وأَسناده، واحدها حِباك، وكذلك حُبُك الماء والشعر الجَعْدُ المتكسِّر؛ قال زهير ابن أَبي سلمى يصف ماء:
مُكَلَّل بعَمِيم النَّبْت تَنْسُجُه
ريحٌ خَرِيقٌ، لِضاحي مائه حُبُكُ
والحَبِيكةُ: كل طريقة من خُصَلِ الشعر أَو البيضةُ، والجمع حَبِيك وحَبَائِكُ وحُبُك كسَفِينة وسَفِينٍ وسَفائن وسُفُن. الجوهري: الحَبيكةُ الطريقة في الرمل ونحوه. الأَزهري: وحَبِيكُ البيض للرأْس طرائقُ حديدِه؛ وأَنشد:
والضاربون حَبِيكَ البَيض إِذ لحِقُوا،
لا يَنْكُصُون، إِذا ما اسْتُلْحِمُوا وحَمُوا
قال: وكذلك طرائق الرمل فيما تَحْبِكُه الرياح إِذا جَرَتْ عليه. وفي الحديث في صفة الدجال: رأْسه حُبُك، أَي شعر رأْسه متكسر من الجُعُودة مثل الماء الساكن أَو الرمل إِذا هبت عليها الريح فيتجعَّدان ويصيران طرائق؛ وفي رواية أُخري: مُحَبَّك الشعر بمعناه. وحُبُك السماء: طرائقها. وفي التنزيل: والسماء ذات الحُبُك؛ يعني طرائق النجوم، واحدتها حَبِيكة والجمع كالجمع. وقال الفراء في قوله: والسماء ذات الحُبُك؛ قال: الحُبُك تكسُّر كل شيء كالرملة إِذا مرت عليها الريح الساكنة، والماء القائم إِذا مرت به الريح، والدرعُ من الحديد لها حُبُك أَيضاً، قال: والشعرة الجعدة تكسُّرُها حُبُكٌ، قال: وواحد الحُبُك حِباك وحَبِيكة؛ وقال الجوهري: جمع الحَبِيكة حَبَائك، وروي عن ابن عباس في قوله تعالى: والسماء ذات الحُبُك؛ الخَلْق الحسن، قال أَبو إِسحق: وأَهل اللغة يقولون ذات الطرائق الحسنة؛ وفي حديث عمرو بن مُرّة يمدح النبي، صلى الله عليه وسلم:
لأَصْبَحْتَ خيرَ الناس نَفْساً ووالداً،
رَسُولَ مَلِيك الناسِ فوق الحَبَائِك
الحَبَائك: الطرق، واحدتها حَبِيكة، يعني بها السموات لأَن فيها طرق النجوم. والمَحْبُوك: ما أُجيد عمله. والمَحْبُوك: المُحْكَمُ الخلق، من حَبَكْتُ الثوب إِذا أَحكمت نسجه. قال شمر: ودابة مَحْبُوكة إِذا كانت مُدْمَجة الخلق، قال: وكل شيء أَحكمته وأَحسنت عمله، فقد احْتَبَكْتَه. وفرس مَحْبوك المَتْن والعجز: فيه استواء مع ارتفاع؛ قال أَبو دواد يصف فرساً:مَرِجَ الدهرُ، فأَعْدَدْتُ له
مُشْرِفَ الحارِكِ، مَحْبوكَ الكَتَدْ
ويروى: مَرِجَ الدِّينُ. الأَزهري عن الليث: إِنه لمَحْبُوك المتن والعَجُز إِذا كان فيه استواء مع ارتفاع؛ وأَنشد:
على كُلِّ مَحْبُوكِ السَّراةِ، كأَنه
عُقابٌ هَوَتْ من مَرْقب وتَعَلَّتِ
قال وقال غيره: فرس مَحْبوك الكَفَل أَي مُدْمَجُه؛ وأَنشد بيت لبيد على هذه الصورة:
مشرف الحارك محبوك الكَفَلْ
قال: ويقال للدابة إِذا كان شديد الخلق مَحْبوك. والمَحْبوك: الشديد الخلق من الفرس وغيره.
وجادَ ما حَبَكَهُ إِذا أَجاد نَسْجه. وحَبَكَ الثوب يَحْبِكُه ويَحْبُكه حَبْكاً: أَجاد نسجه وحسَّن أَثر الصنعة فيه. وثوب حَبِيك: مَحْبوك، وكذلك الوَتَرُ؛ أَنشد ابن الأَعرابي لأَبي العارم:
فَهَيَّأْتُ حَشْراً كالشِّهابِ يَسُوقه
مُمَرّ حَبِيكٌ، عاوَنَتْه الأَشاجِعُ
وحبَكَه بالسيف حَبْكاً: ضربه على وسطه، وقيل: هو إِذا قطع اللحم فوق العظم، قال ابن الأَعرابي: حَبَكه بالسيف يَحْبِكه ويَحْبُكه حَبْكاً ضرب عنقه، وقيل: هو ضرب في اللحم دون العظم، وقيل: ضربه به. وحَبَك عُروش الكَرْم: قطعها. والحَبَكُ والحَبَكة جميعاً: الأَصل من أُصول الكَرْم. والحَبَكة: الحبة من السويق. قال الليث: يقال ما ذقنا عنده حَبَكَة ولا لَبَكة، قال: وبعض يقول عَبَكَة، قال: والعبَكة والحَبَكة من السويق، واللَّبَكة اللقمة من الثَّرِيد؛ قال الأَزهري: ولم نسمع حَبَكة بمعنى عَبَكة لغير الليث، قال: وقد طلبته في باب العين والحاء لأَبي تراب فلم أَجده، والمعروف: ما في نِحْيه عَبْكة ولا عَبَقة أَي لطخ من السَّمنِ أَو الرُّبِّ، من عَبِق به وعَبِكَ به أَي لصق به.

##### Türkçe

**الحَبْك**: sıkma. Ve **احْتَبك بإِزاره**: onunla **احْتَبَى** etti ve onu ellerine doğru sıktı.

Ve **الحُبْكة**: ellerinin arasından, her ne olursa olsun, içinde bir şeyi taşımak için, kuşağının kıvrımlarından salıvermen( dir); ve denildi ki: **الحُبْكة** kuşağın bizzat kendisidir; ve ondan, **الاحْتِباكُ** ( **الباء** ile) alınmıştır; ve o, kuşağı sıkmaktır. Ve İbnü’l-Mübârek’ten hikâye edildiğine göre o şöyle dedi: “Misvakımı **حُبكي**’me, yani kuşağıma koydum.”

Ve **تَحَبَّكَ**: kuşağını sıktı. Ve **تَحَبَّكتِ المرأَة بنِطاقها**: onu belinde sıktı. Ve Âişe’den rivayet edildi: onun namazda zırhının altında **تَحْتَبِك** ettiği; yani kuşağı sıkar ve onu sağlamlaştırırdı; Ebû Ubeyd dedi ki: el-Asmaî **الاحْتِباك**’ın **الاحتباء** olduğunu söyledi; fakat **الاحْتِباك** kuşağı sıkmak ve onu sağlamlaştırmaktır; onun, ancak kuşak kuşanmış olarak namaz kıldığını kastetti; el-Ezherî dedi ki: Ebû Ubeyd’in el-Asmaî’den **الاحْتِباك** hakkında rivayet ettiği şeyin, onun **الاحْتِباء** olması yanlıştır; doğrusu **الاحْتِياك**’tır, **الياء** ile; denir ki: **احْتاك يَحْتاك احْتِياكاً**. Ve **تَحَوَّك بثوبه**: onunla **احتبى** ettiğinde; dedi ki: İbnü’s-Sikkît ve başkaları bunu el-Asmaî’den **الياء** ile böyle rivayet ettiler; dedi ki: vehmime önce gelen şudur ki: Ebû Ubeyd bu harfi el-Asmaî’den **الياء** ile yazdı da, noktalamada sürçtü ve onu **باء** sandı; dedi ki: âlim, ضبط ve itkan bakımından nihayet olsa bile, bir sürçmeyle hatasından neredeyse hâlî olmaz; Allah daha iyi bilir. El-Ezherî, Allah ona rahmet etsin, bu makaleden genişçe açtığı şeyde insaf etti; çünkü biz, kendimizden ve başkalarından, kalemin akıp da noktalaması gerekmeyeni noktaladığını, kâtibinin seçmediği şeye ضبطın öne geçtiğini çokça buluruz; fakat onu bundan sonra okuduğunda yahut kendisine okunduğunda ona uyanır ve kalemin götürdüğünü fark eder de onu telafi eder; Allah daha iyi bilir.

Ve **الحُبْكة**: bel üzerine bağlanılan ip. Ve **التحْبِيك**: sağlamlaştırma. Ve ben **حَبَّكْتُ العقدة**: yani onu sağlamlaştırdım. Ve **الحِباكُ**: çit gibi odun toplayıp sonra onu ortasından, onu bir araya getiren bir iple sıkmaktır; el-Ezherî dedi ki: **الحِباك** kamışlarla enlemesine dizilen sonra bağlanan çittir; dersin ki: **حُبِكَتِ الحظيرةُ بقَصبات** tıpkı asma çardaklarının iplerle **تُحْبَكُ** edilmesi gibi. Ve **الحُبْكةُ** ile **الحِباكُ**: **القتَب** ve **الرَّحْل**’den, başı kıkırdaklara bitiştiren kayıştır; ikisi de **النون** ile zikredilmiştir; Ebû Ubeyd’den; İbn Sîde dedi ki: onu bundan bir sehivden sayıyorum; çoğulu **حُبَك** ve **حُبُك**tur; böylece **حُبَك**, **حُبْكةٍ**’nin çoğuludur; **حُبُك** ise **حِباكٍ**’ın çoğuludur. Ve **حُبُك الرمل**: onun çizgileri ve yükseltileri; tekili **حِباك**tır; aynı şekilde **حُبُك الماء** ve kıvırcık, kırışık saç.

Züheyr b. Ebî Sülmâ suyu vasfederek dedi:
مُكَلَّل بعَمِيم النَّبْت تَنْسُجُه
ريحٌ خَرِيقٌ، لِضاحي مائه حُبُكُ

Ve **الحَبِيكةُ**: saç tutamlarının her bir yolu yahut miğfer; çoğulu **حَبِيك** ve **حَبَائِكُ** ve **حُبُك**tur; **سَفِينة** ve **سَفِينٍ** ve **سَفائن** ve **سُفُن** gibi. el-Cevherî: **الحَبيكةُ** kum ve benzerinde yol( çizgi)dir. el-Ezherî: ve miğferin baş için **حَبِيكُ**’i, demirinin çizgileridir; ve şu beyit okundu:
والضاربون حَبِيكَ البَيض إِذ لحِقُوا،
لا يَنْكُصُون، إِذا ما اسْتُلْحِمُوا وحَمُوا
Dedi ki: rüzgârın üzerinde estiği zaman onu **تَحْبِكُ** ettiği kumun çizgileri de böyledir. Ve Deccâl’in sıfatı hakkında hadiste: “Başı **حُبُك**tur”; yani başının saçı, durgun su yahut rüzgâr estiğinde kum gibi, kıvırcıklık sebebiyle kırışık; böylece ikisi kıvrılır ve çizgiler hâline gelir; başka bir rivayette: “**مُحَبَّك الشعر**” aynı manada. Ve **حُبُك السماء**: onun çizgileri. Ve tenzilde: **والسماء ذات الحُبُك**; yani yıldızların çizgileri; tekili **حَبِيكة**dir ve çoğulu, çoğul gibidir. Ve Ferrâ, “**والسماء ذات الحُبُك**” sözü hakkında dedi ki: **الحُبُك**, her şeyin kırışıklığıdır; rüzgârın üzerinden geçtiği kum yığını gibi, rüzgârın üzerinden geçtiği durgun su gibi; demirden zırhın da **حُبُك**’u vardır; dedi ki: kıvırcık saç telinin kırışıklığı da **حُبُك**tur; dedi ki: **الحُبُك**’un tekili **حِباك** ve **حَبِيكة**dir. el-Cevherî dedi ki: **الحَبِيكة**’nin çoğulu **حَبَائك**tır. İbn Abbâs’tan, Yüce Allah’ın “**والسماء ذات الحُبُك**” sözü hakkında rivayet edildi: güzel yaratılış. Ebû İshâk dedi ki: dil ehli “güzel çizgiler sahibi” derler. Ve Amr b. Murra’nın, Peygamber’i, Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun, övdüğü hadisinde:
لأَصْبَحْتَ خيرَ الناس نَفْساً ووالداً،
رَسُولَ مَلِيك الناسِ فوق الحَبَائِك
**الحَبَائك**: yollar; tekili **حَبِيكة**dir; bununla semaları kasteder; çünkü yıldızların yolları ondadır.

Ve **المَحْبُوك**: işi güzel yapılmış olan. Ve **المَحْبُوك**: yaratılışı sağlam olan; “**حَبَكْتُ الثوب**” dediğinde, dokumasını sağlam yaptım( demektir). Şemmer dedi ki: **ودابة مَحْبُوكة**: yaratılışı derli toplu olduğunda; dedi ki: her neyi sağlamlaştırır ve işini güzel yaparsan, onu **احْتَبَكْتَه** etmiş olursun. Ve **فرس مَحْبوك المَتْن والعجز**: yükselme ile birlikte düzgünlük ondadır; Ebû Duvâd bir atı vasfederek dedi:
مَرِجَ الدهرُ، فأَعْدَدْتُ له
مُشْرِفَ الحارِكِ، مَحْبوكَ الكَتَدْ
Ve “**مَرِجَ الدِّينُ**” diye de rivayet edilir. el-Ezherî, Leys’ten: o, sırt ve sağrıda yükselme ile birlikte düzgünlük olduğunda **لَمَحْبُوك المتن والعَجُز**tur; ve şu beyiti okudu:
على كُلِّ مَحْبُوكِ السَّراةِ، كأَنه
عُقابٌ هَوَتْ من مَرْقب وتَعَلَّتِ
Dedi ki: başkası dedi ki: **فرس مَحْبوك الكَفَل**: yani derli toplu olanı; ve bu suret üzere Lebîd’in bir beytini okudu:
مشرف الحارك محبوك الكَفَلْ
Dedi ki: binek hayvanına, yaratılışı sıkı olduğunda **مَحْبوك** denir. Ve **المَحْبوك**: at ve başkasından, yaratılışı sıkı olan.

Ve **جادَ ما حَبَكَهُ**: dokumasını iyi yaptığında. Ve **حَبَكَ الثوب يَحْبِكُه ويَحْبُكه حَبْكاً**: dokumasını iyi yaptı ve onda sanatın izini güzelleştirdi. Ve **ثوب حَبِيك**: **مَحْبوك**; aynı şekilde **الوَتَرُ**; İbnü’l-A‘râbî, Ebû’l-Ârim için şu beyiti okudu:
فَهَيَّأْتُ حَشْراً كالشِّهابِ يَسُوقه
مُمَرّ حَبِيكٌ، عاوَنَتْه الأَشاجِعُ

Ve **حبَكَه بالسيف حَبْكاً**: onu belinin üzerine vurdu; ve denildi ki: o, kemiğin üstündeki eti kestiğinde( dir). İbnü’l-A‘râbî dedi ki: **حَبَكه بالسيف يَحْبِكه ويَحْبُكه حَبْكاً**: boynunu vurdu; ve denildi ki: o, kemiğin altında olmaksızın ette vuruştur; ve denildi ki: onu onunla vurdu. Ve **حَبَك عُروش الكَرْم**: onları kesti. Ve **الحَبَكُ** ile **الحَبَكة** birlikte: asmanın köklerinden bir kök. Ve **الحَبَكة**: kavut tanesi. Leys dedi ki: “Onun yanında ne **حَبَكَة** ne **لَبَكة** tattık” denir; dedi ki: bazısı **عَبَكَة** der; dedi ki: **العبَكة** ve **الحَبَكة** kavuttandır; **اللَّبَكة** ise **الثَّرِيد**’den bir lokmadır. el-Ezherî dedi ki: Leys’ten başkasından, **حَبَكة**’yi **عَبَكة** manasında işitmedik; dedi ki: onu, Ebû Turâb’ın **العين** ve **الحاء** babında aradım da bulmadım; bilinen şudur: “Onun tulumunda ne **عَبْكة** ne **عَبَقة** var”; yani sadeyağ yahut pekmezden bir bulaşık; **عَبِق به** ve **عَبِكَ به**’den: yani ona yapıştı.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%A8%D9%83/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ح ب ك * * الحِبَاكُ * و * الحَبِيكةُ * الطريقة في الرمل ونحوه وجمع الحباك * حُبُكٌ * وجمع الحبيكة * حَبَائِكُ * وقوله تعالى ﴿والسماء ذات الحُبُك﴾ قالوا طرائق النجوم وقال الفرّاء * الحُبُكُ * تكسر كل شيء كالرمل إذا مرت به الريح الساكنة والماء القائم إذا مرت به الريح ودِرع الحديد لها حُبك أيضا والشعرة الجعدة تكسُّرها حُبُك وفي حديث الدجَّال ﴿أن شعره حُبُك﴾ و * حَبَكَ * الثوب أجاد نسجه وبابه ضرب وقال بن الأعرابي كل شيء أحكمته وأحسنت عمله فقد * احتبكْتَهُ * وفي الحديث ﴿أن عائشة رضي الله تعالى عنها كانت تحتبك تحت الدرع في الصلاة﴾ أي تشد الإزار وتُحكمه

##### Türkçe

* ح ب ك * * **الحِبَاكُ** * ve * **الحَبِيكةُ** * kumda ve benzerinde yol/izdir; **الحباك**’ın çoğulu * **حُبُكٌ** *; **الحبيكة**’nin çoğulu * **حَبَائِكُ** *. Yüce Allah’ın sözü: ﴿والسماء ذات **الحُبُك**﴾; “yıldızların yolları/izleri” dediler. El-Ferrâ dedi ki: * **الحُبُكُ** * her şeyi kırıştırır/buruşturur; rüzgâr durgun iken üzerinden geçtiği zaman kum gibi, rüzgâr üzerinden geçtiği zaman durgun su gibi. Demir zırhın da **حُبك**’ı vardır; kıvırcık saçın kırışıklığı/buruşukluğu da **حُبُك**’tır. Deccâl hadîsinde: ﴿onun saçı **حُبُك**﴾.

Ve * **حَبَكَ** * elbiseyi: dokumasını güzel yaptı; babı **ضرب**’dır. İbnü’l-A‘râbî dedi ki: Her neyi sağlamlaştırıp işini güzel yaptıysan, onu * **احتبكْتَهُ** *.

Ve hadîste: ﴿Âişe (Allah Teâlâ ondan razı olsun) namazda zırhın altında **تحتبك** ederdi﴾; yani izarı sıkar ve onu sağlamlaştırırdı.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%A8%D9%83/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

الحبك: الشد والإحكام وإجادة العمل والنسج وتحسين أثر الصنعة في الثوب يقال: حبكه يحبكه ويحبكه من حدى ضرب ونصر حبكا: أجاد نسجه وحسن أثر الصنعة فيه كاحتبكه: أحكمه وأحسن عمله فهو حبيك ومحبوك يقال: ثوب حبيك ومحبوك: أحكم نسجه، وكذلك وتر حبيك، وأنشد ابن الأعرابي لأبي العارم:
  فهيأت حشرا كالشهاب يسوقه                      ممر حبيك عاونته الأشاجع

  والحبك: القطع وضرب العنق يقال: حبكه بالسيف حبكا: ضربه على وسطه، وقيل: هو إذا قطع اللحم فوق العظم، وقال ابن الأعرابي: حبكه بالسيف يحبكه، ويحبكه، حبكا: ضرب عنقه، وقيل: ضربه به. واحتبك بإزاره: احتبى به وشده إلى يديه، نقله أبو عبيد عن الأصمعي في تفسير حديث عائشة رضي الله عنها: أنها كانت تحتبك تحت درعها في الصلاة أي تشد الإزار وتحكمه، أراد أنها كانت لا تصلي إلا مؤتزرة. وكل شيء أحكمته، وأحسنت عمله فقد احتبكته. وقال الأزهري: الذي رواه أبو عبيد عن الأصمعي في الاحتباك أنه الاحتباء غلط، إنما هو الاحتياك بالياء، يقال: احتاك بثوبه، وتحوك به: إذا احتبى به، هكذا رواه ابن السكيت عن الأصمعي وقد ذهب على أبي عبيد رحمه الله، ثم قال: والذي يسبق إلى وهمي أن أبا عبيد كتب هذا الحرف عن الأصمعي بالياء فزل في النقط وتوهمه باء، قال: والعالم وإن كان غاية في الضبط والإتقان فإنه لا يكاد يخلو من خطئه بزلة والله أعلم، قال ابن منظور: ولقد أنصف الأزهري - رحمه الله - فيما بسطه من هذه المقالة، فإنا نجد كثيرا من أنفسنا ومن غيرنا أن القلم يجري فينقط ما لا يجف نقطه، ويسبق إلى ضبط ما لا يختاره كاتبه، ولكنه إذا قرأه بعد ذلك، أو قرئ عليه تيقظ له وتفطن لما جرى به، واستدركه، والله أعلم. والحبكة، بالضم: الحجزة بعينها عن شمر، ومنها أخذ الاحتباك بالباء، وهو شد الإزار، وحكى عن ابن المبارك قال: جعلت سواكي في حبكتي، أي في حجزتي. وقيل: الحبكة: أن ترخي من أثناء حجزتك من بين يديك لتحمل فيه الشيء ما كان. وتحبك تحبكا: شدها أي الحجزة. أو تحبك: تلبب بثيابه عن ابن دريد. قال: وتحبكت المرأة بنطاقها أي تنطقت وذلك إذا شدته في وسطها.
 والحبكة أيضا: الحبل يشد به على الوسط. وأيضا: القدة التي تضم الرأس إلى الغراضيف من القتب والرحل كالحباك، ككتاب، ورواه أبو عبيد بالنون، قال ابن سيده: وأراه منه سهوا.
 كصرد، وكتب، فالأولى جمع حبكة، والثانية جمع حباك. وحبك الرمل، بضمتين: حروفه وأسناده الواحدة حباك ككتاب. والحبك من الماء والشعر: الجعد المتكسر منهما، الواحد حباك، قال زهير يصف ماء:
  مكلل بعميم النبت تنـسـجـه                      ريح خريق لضاحي مائه حبك وفي صفة الدجال رأسه حبك أي شعر رأسه متكسر من الجعودة مثل الماء الساكن أو الرمل إذا هبت عليه الريح فيتجعدان ويصيران طرائق، وفي رواية أخرى محبك الشعر بمعناه.

  والحبك من السماء: طرائق النجوم كما في الصحاح، وقيل: أي ذات الطرائق والحبيكة واحدها وقال مجاهد: ذات البنيان، وقال الأزهري: هي الطرائق المحكمة، وكل ما تراه من درج الرمل والماء إذا صفقته الريح، فهو حبك، واحدتها حباك وحبيكة، وقال الفراء: الحبك: تكسر كل شيء كالرملة إذا مرت عليها الريح الساكنة، والماء القائم إذا مرت به الريح، وقال ابن عباس: ذات الحبك: الخلق الحسن، قال الزجاج: وأهل اللغة يقولون: ذات الطرائق الحسنة، وقال الراغب ذات الحبك: أي ذات الطرائق، فمنهم من تصور منها الطرائق المحسوسة بالنجوم والمجرة، ومنهم من اعتبر ذلك بما فيه من الطرائق المعقولة المدركة بالبصيرة، وإلى ذلك أشار بقوله تعالى:  الذين يذكرون الله قياما وقعودا  الآية انتهى. والحبيكة: الطريقة من خصل الشعر، أو البيضة حبيك وحبائك وحبك كسفينة، وسفين، وسفائن، وسفن. وفي الصحاح: الحبيكة والحباك: الطريقة في الرمل ونحوه، وجمع الحباك حبك، وجمع الحبيكة الحبائك. وقال الأزهري: وحبيك البيض للرأس: طرائق حديده، وأنشد:
  والضاربون حبيك البيض إذ لحقوا                      لا ينقصون إذا ما استلحفوا وحموا قال: وكذلك طرائق الرمل فيما تحبكه الرياح إذا جرت عليه. والحبكة، محركة: الأصل من أصول الكرم، كالحبك بحذف الهاء، وفي بعض النسخ كالحبيك والأولى الصواب وليس بتصحيف. والحبكة: الحبة من السويق، لغة في العبكة عن الليث، قال: يقال: ما ذقنا عنده حبكة، ولا لبكة، قال: وبعض يقول: عبكة، قال: والحبكة والعبكة: من السويق، واللبكة: اللقمة من الثريد، قال الأزهري: ولم نسمع حبكة بمعنى عبكة لغير الليث، قال: وقد طلبته في باب العين والحاء لأبي تراب فلم أجده، والمعروف ما في نحيه عبكة ولا عبقة: أي لطخ من السمن أو الرب، من عبق به وعبك به، أي: لصق به. وذو الحبكة: لقب عبيدة أو عبدة بن سعد بن قيس بن أبي بن عائذ بن سعد بن جذيمة بن كعب بن رفاعة بن مالك بن نهد النهدي وابنه كعب بن ذي الحبكة، وكان شيعيا، وسيره عثمان رضي الله عنه فيمن سير إلى جبل الدخان بدنباوند. قلت: وقتله بشر بن أبي أرطاة بتثليث. وقال ابن عباد: الحبك، كخدب: اللئيم.
 قال: وكعتل: الشديد. وحبك بها وحبج بها، مثل حبق بها. وحبك فلانا في البيع إذا راده.
 وحبك الثوب حبكا: أجاد نسجه وأحكمه. قال ابن عباد: وحباك الحمام بالكسر: سواد ما فوق جناحيه يقال: ما أملح حباك هذه الحمامة، ومثله في الأساس. والمحبوك: الفرس القوي الشديد الخلق المحكمه، قال أبو دواد يصف فرسا:
  مرج الدين فـأعـددت لـه                      مشرف الحارك محبوك الكتد وقال شمر: دابة محبوكة: إذا كانت مدمجة الخلق. وقال الليث: إنه لمحبوك المتن والعجز: إذا كان فيه استواء مع ارتفاع وأنشد:
  على كل محبوك السراة كأنـه                      عقاب هوت من مرقب وتعلت

  والتحبيك: التوثيق عن شمر، ومنه حبكت العقدة: إذا وثقتها، كما في الأساس. والتحبيك أيضا: التخطيط يقال: كساء محبك: إذا كان مخططا، كما في الأساس. وفي صفة الدجال: محبك الشعر: أي مجعده، ويروى حبك الشعر، بضمتين، وهو بمعناه، الأخيرة عن ابن دريد، ونقله الجوهري أيضا، وفي المصنف لأبي عبيد في الحديث المرفوع: رأسه حبك حبك وقد تقدم.
 ومما يستدرك عليه: الحباك، ككتاب: أن يجمع خشب كالحظيرة ثم يشد في وسطه بحبل يجمعه، قاله الليث. وقال الأزهري: الحباك: الحظيرة بقصبات تعرض ثم تشد، تقول: حبكت الحظيرة بقصبات كما تحبك عروس الكرم بالحبال. والحبائك: الطرائق في السماء، ومنه قول عمرو بن مرة رضي الله عنه يمدح النبي صلى الله عليه وسلم:
  لأصبحت خير الناس نفسا ووالدا                      رسول مليك الناس فوق الحبائك يعني بها السماوات؛ لأن فيها طرق النجوم.
 وحبك عروش الكرم: قطعها.
 والحبك أيضا: طرائق الجبل، قال رؤبة:
  صعدكم في بيت نجم منسـمـك
  إلى المعالي طود رعن ذي حبك وحباك الثوب: كفافه، عن الزمخشري. وحباك اللبد: الخيوط السود التي تخاط بها أطرافه، عن ابن عباد. والحبكة، بالضم: القارورة الضيقة الفم، والجمع حبك. وحبك، محركة: قرية بحوران، منها الحلاء علي بن زيادة بن عبد الرحمن، هكذا ضبطه ابن قاضي شهبة في الطبقات. وقرئ:  ذات الحبك  بكسرتين، وبكسر وضم، وبالعكس، وصرحوا في الثاني أنه من تداخل اللغتين، وفي الثالث أنه مهمل لم يستعمل، ومثل هذا كان واجب التنبيه، أشار له شيخنا نقلا عن الشهاب في العناية. قلت: وتفصيل هذا في كتاب الشواذ لابن جنى، قال: قراءة الحسن الحبك، بضم فسكون، وروى عنه الحبك بكسرتين، وروى عنه الحبك بكسر الحاء ووقف الباء، وكذلك قرأ أبو مالك الغفاري، وروى عنه الحبك بكسر الحاء وضم الباء، وروى عنه الحبك بفتحتين، وروى عنه الحبك بضمتين الوجه السادس كقراءة الناس، وروى عن عكرمة وجه سابع وهو الحبك بضم ففتح، جميعه هو طرائق الغيم، وأثر حسن الصنعة فيه، وهو الحبيك في البيض، ويقال: حبيكة الرمل، وحبائك، وكذلك أيضا حبك الماء لطرائقه، وأما الحبك فمخفف من الحبك، وهو لغة بني تميم، كرسل وعمد في رسل وعمد، وأما الحبك ففعل، وذلك قليل، منه إبل وإطل وامرأة بلز: أي ضخمة، وبأسنانه حبر، وأما الحبك فمخفف منه كإطل وإبل، وأما الحبك بكسر فضم فأحسبه سهوا، وذلك أنه ليس في كلامهم فعل أصلا، بكسر الفاء وضم العين، وهو المثال الثاني عشر من تركيب الثلاثي، فإنه ليس في اسم ولا فعل أصلا ألبتة، ولعل الذي قرأ به تداخلت عليه القراءتان بالكسر والضم، فكأنه كسر الحاء، يريد الحبك فأدركه ضم الباء على صورة الحبك فجمع بين أول اللفظة على هذه القراءة وبين آخرها على القراءة الأخرى، وأما الحبك، فكأن واحدتها حبكة كطرقة وطرق، وعقبة وعقب، وأما الحبك، فعلى حبكة وحبك، كطرفة وطرف، وبرقة وبرق، ولا يجوز أن يكون حبك معدولا إليها عن حبك تخفيفا، إنما ذلك شيء يستسهل به في المضاعف خاصة، كقولهم في جدد: جدد، وفي سرر سرر، وفي قلل قلل. انتهى، وبذلك تعلم ما في كلام شيخنا من التساهل، وما في عبارة المصنف من القصور الزائد، فتأمل، والله أعلم.

##### Türkçe

**الحبك**: sıkma ve sağlamlaştırma ve işi iyi yapma ve dokuma ve el işçiliğinin izini elbisede güzelleştirme; denir: **حبكه** **يحبكه** ve **يحبكه** ( **حدى** , **ضرب** ve **نصر** babından) **حبكا**: dokumasını iyi yaptı ve onda el işçiliğinin izini güzelleştirdi; **كاحتبكه**: onu sağlamlaştırdı ve işini güzel yaptı; o hâlde o **حبيك** ve **محبوك**tur; denir: **ثوب حبيك ومحبوك**: dokumasını sağlam yaptı; aynı şekilde **وتر حبيك**; ve İbnü’l-A‘râbî, Ebû’l-‘Ârim için inşad etti:
  O hâlde hazırladım bir haşrı, şihab gibi; onu sevk eder                      sağlam bir geçit; ona yardımcı oldu yiğitler

**والحبك**: kesme ve boyun vurma; denir: **حبكه بالسيف حبكا**: onu ortasından vurdu; ve denildi: o, kemiğin üstünde eti kestiği zamandır. İbnü’l-A‘râbî dedi: **حبكه بالسيف** **يحبكه** ve **يحبكه** **حبكا**: boynunu vurdu; ve denildi: onunla onu vurdu. Ve **احتبك بإزاره**: onunla **احتبى** etti ve onu ellerine doğru sıktı; Ebû ‘Ubeyd bunu, Âişe رضى الله عنها hadisinin tefsirinde Asma‘î’den nakletti: onun namazda zırhının altında **تحتبك** ederdi; yani izarı sıkar ve onu sağlamlaştırır; onun muradı: o, ancak izarlı olarak namaz kılardı. Ve her şey ki onu sağlamlaştırdın ve işini güzel yaptın, muhakkak onu **احتبكته** etmişsindir. Ezherî dedi: Ebû ‘Ubeyd’in Asma‘î’den **الاحتباك** hakkında rivayet ettiği şey, **الاحتباء**dır; yanlıştır; ancak o, **الاحتياك**tır, **الياء** ile; denir: **احتاك بثوبه** ve **تحوك به**: onunla **احتبى** ettiği zaman; İbnü’s-Sikkît bunu Asma‘î’den böyle rivayet etti; ve Ebû ‘Ubeyd رحمه الله’a gizli kaldı. Sonra dedi: vehmime önce gelen şudur ki: Ebû ‘Ubeyd bu harfi Asma‘î’den **الياء** ile yazdı da noktalamada sürçtü ve onu **باء** sandı. Dedi: âlim, ضبط ve itkan’da gaye olsa bile, sürçmeyle hatasından neredeyse hâlî olmaz; Allah daha iyi bilir. İbn Manzûr dedi: Ezherî - رحمه الله - bu makaleden yaydığı şeyde gerçekten insaf etti; çünkü biz, kendimizden ve başkalarından çokça buluruz ki kalem akar da noktası kurumayacak şeyi noktalar ve kâtibinin seçmeyeceği şeyi ضبط etmeye öne geçer; fakat onu bundan sonra okuduğu zaman, yahut ona okunduğu zaman, ona uyanır ve kalemin onunla akıttığı şeye dikkat kesilir ve onu telafi eder; Allah daha iyi bilir. Ve **الحبكة** ( **بالضم** ): bizzat **الحجزة**; Şemmer’den; ve ondan **الاحتباك** ( **بالباء** ) alınmıştır; o, izarı sıkmaktır. İbnü’l-Mübârek’ten hikâye edildi, dedi: misvakımı **في حبكتي** yaptım; yani **في حجزتي**. Ve denildi: **الحبكة**: **حجزتك**nın ortalarından, iki elinin önünden, onda bir şeyi taşımak için, olan şeyi salıvermen(dir). Ve **تحبك تحبكا**: onu sıktı; yani **الحجزة**yi. Yahut **تحبك**: elbiseleriyle **تلبب** etti; İbn Düreyd’den. Dedi: kadın **تحبكت** **بنطاقها**; yani kuşandı; ve bu, onu belinin ortasında sıktığı zamandır.

Ve **الحبكة** ayrıca: belin üzerine onunla sıkılan ip. Ve ayrıca: **القدة** ki başı, **القتب** ve **الرحل**den **الغراضيف**e toplar; **كالحباك** ( **ككتاب** ); Ebû ‘Ubeyd onu **بالنون** ile rivayet etti. İbn Sîde dedi: onu ondan bir sehiv olarak görüyorum.
**كصرد** ve **كتب**; o hâlde birincisi **حبكة**nin cem‘i, ikincisi **حباك**ın cem‘idir. Ve **حبك الرمل** (iki damma ile): onun çizgileri ve dayanakları; bir tanesi **حباك** ( **ككتاب** ). Ve sudan ve saçtan **الحبك**: ikisinden kıvırcık kırık olan; bir tanesi **حباك**. Züheyr, suyu vasfederek dedi:
  Bitkinin boluyla taçlandırılmış; onu dokur                      sert bir rüzgâr; açık suyunun üzerinde **حبك**(ler)

Ve Deccâl’in sıfatında: başı **حبك**; yani başının saçı, kıvırcıklıktan kırılmıştır; durgun su gibi yahut rüzgâr estiği zaman kum gibi; ikisi de kıvrılır ve yollar olur. Ve başka bir rivayette: **محبك الشعر**; manasıyla.

Ve gökten **الحبك**: yıldızların yolları; **الصحاح**’ta olduğu gibi. Ve denildi: yani yollar sahibi; ve **الحبيكة** onun bir tanesidir. Mücâhid dedi: bina sahibi. Ezherî dedi: o, sağlam yollar(dır); ve rüzgârın çarptığı zaman kumun ve suyun derecelerinden gördüğün her şey, o **حبك**tır; onun bir tanesi **حباك** ve **حبيكة**dir. Ferrâ dedi: **الحبك**: her şeyin kırılıp kıvrılması; rüzgârın üzerinden geçtiği kumluk gibi; ve rüzgârın geçtiği durgun su gibi. İbn Abbâs dedi: **ذات الحبك**: güzel yaratılış. Zeccâc dedi: dil ehli der ki: güzel yollar sahibi. Râgıb dedi: **ذات الحبك**: yani yollar sahibi; onlardan kimi, yıldızlarla ve samanyolu ile hissedilen yolları tasavvur etti; ve onlardan kimi, onda bulunan akılla kavranan, basiretle idrak edilen yollarla bunu değerlendirdi; ve buna, Yüce Allah’ın sözüyle işaret etti:  الذين يذكرون الله قياما وقعودا  âyet; bitti. Ve **الحبيكة**: saç tutamlarından bir yol; yahut **البيضة** **حبيك** ve **حبائك** ve **حبك** ( **كسفينة** , **وسفين** , **وسفائن** , **وسفن** ). Ve **الصحاح**’ta: **الحبيكة** ve **الحباك**: kumda ve benzerinde yol; **الحباك**ın cem‘i **حبك**; **الحبيكة**nin cem‘i **الحبائك**. Ezherî dedi: ve baş için **حبيك البيض**: onun demir yolları. Ve inşad etti:
  Ve vuranlar, yetiştikleri zaman **حبيك البيض**(u)                      eksiltmezler; büründükleri ve korundukları zaman

Dedi: aynı şekilde, rüzgârların onu **تحبكه** ettiği zaman, onun üzerinde aktığı kumun yolları. Ve **الحبكة** (harekeli): üzüm asmasının köklerinden bir kök; **كالحبك** ( **بحذف الهاء** ) gibi; ve bazı nüshalarda **كالحبيك**; birincisi doğrudur ve tashif değildir. Ve **الحبكة**: kavutun bir tanesi; **العبكة** hakkında Leys’ten bir dil. Dedi: denir: onun yanında bir **حبكة** tatmadık, ne de bir **لبكة**. Dedi: bazısı der ki: **عبكة**. Dedi: **الحبكة** ve **العبكة**: kavuttandır; ve **اللبكة**: tiridden bir lokma. Ezherî dedi: Leys’ten başkasına, **حبكة**yi **عبكة** manasında işitmedik. Dedi: onu Ebû Turâb’ın **باب العين والحاء**’ında aradım da bulmadım. Bilinen şudur: “onun yanında **عبكة** yoktur, ne de **عبقة**”; yani içyağı yahut pekmezden bir bulaşık; **عبق به** ve **عبك به**’den; yani ona yapıştı. Ve **ذو الحبكة**: Ubeyde yahut Abde b. Sa‘d b. Kays b. Ebî b. ‘Âiz b. Sa‘d b. Cüzeyme b. Ka‘b b. Rifâ‘a b. Mâlik b. Nehd en-Nehdî’nin lakabı; ve onun oğlu **كعب بن ذي الحبكة**; ve o Şiî idi; Osman رضى الله عنه onu, Dembâvend’de **جبل الدخان**’a sevk edilenler içinde sevk etti. Dedim: Bişr b. Ebî Artâe onu **بتثليث**’te öldürdü. İbn Abbâd dedi: **الحبك** ( **كخدب** ): alçak (kimse).
Dedi: ve ( **كعتل** ): şiddetli. Ve **حبك بها** ve **حبج بها**; **حبق بها** gibi. Ve **حبك فلانا في البيع**: onu satışta yokladı/denediği zaman.
Ve **حبك الثوب حبكا**: dokumasını iyi yaptı ve onu sağlamlaştırdı. İbn Abbâd dedi: ve **حباك الحمام** (kesre ile): kanatlarının üstündeki siyahlık; denir: bu güvercinin **حباك**ı ne güzel; ve bunun benzeri **الأساس**’tadır. Ve **المحبوك**: güçlü, şiddetli, yaratılışı sıkı, sağlam (olan) at. Ebû Duvâd bir atı vasfederek dedi:
  Dînin mer‘ası; ona hazırladım                      yüksek cidagolu, **محبوك الكتد**

Şemmer dedi: **دابة محبوكة**: yaratılışı derli toplu olduğu zaman. Leys dedi: o, muhakkak **محبوك المتن والعجز**dir: onda yükselme ile beraber düzgünlük olduğu zaman. Ve inşad etti:
  Her bir **محبوك السراة** üzerinde, sanki o                      bir kartal; bir gözetleme yerinden düştü ve yükseldi

Ve **التحبيك**: Şemmer’den (naklen) sağlamlaştırmadır; ondan (olarak) **حبكت العقدة**: onu sağlamlaştırdun/sağlamlaştırdın, yani onu sıkılaştırdığın zaman; **الأساس**’ta olduğu gibi. Ve **التحبيك** ayrıca: çizgilemedir; denir ki: **كساء محبك**: çizgili olduğu zaman; **الأساس**’ta olduğu gibi. Ve Deccâl’in sıfatında: **محبك الشعر**: yani onun kıvırcığı; ve **حبك الشعر** rivayet olunur, iki ötre ile; ve o, onun manasındadır; sonuncusu İbn Düreyd’dendir; Cevherî de onu nakletti; ve Ebû Ubeyd’in **المصنف**’inde merfû hadiste: **رأسه حبك حبك**; ve (bu) daha önce geçti.

Ve ona (maddesine) istidrâk olunanlardandır: **الحباك**, “kitap” vezninde: bir çit gibi odun toplaması, sonra onu ortasında onu toplayan bir iple bağlamasıdır; Leys söyledi. Ezherî dedi: **الحباك**: kamışlarla enlemesine konulan, sonra bağlanan çittir; dersin ki: **حبكت الحظيرة بقصبات**; bağlarla asmanın gelinini ördüğün gibi. Ve **الحبائك**: gökteki yollar/şeritlerdir; ondan Amr b. Murre رضى الله عنه’nun Peygamber صلى الله عليه وسلم’i övdüğü sözü:

لأصبحت خير الناس نفسا ووالدا                      رسول مليك الناس فوق الحبائك

Bununla semaları kastediyor; çünkü onda yıldızların yolları vardır.

Ve **حبك عروش الكرم**: onun dallarını kesmektir.

Ve **الحبك** ayrıca: dağın yollarıdır; Ru’be dedi:

صعدكم في بيت نجم منسـمـك
إلى المعالي طود رعن ذي حبك

Ve **حباك الثوب**: onun kenarı/biye­si; Zemahşerî’den (naklen). Ve **حباك اللبد**: onun uçlarının onunla dikildiği siyah ipler; İbn Abbâd’dan (naklen). Ve **الحبكة**, ötre ile: ağzı dar şişe; çoğulu **حبك**. Ve **حبك**, harekeli: Havrân’da bir köy; ondan **الخلاء علي بن زيادة بن عبد الرحمن** (vardır); İbn Kādî Şuhbe bunu طبقات’ta böyle ضبط etti. Ve şöyle okundu: **ذات الحبك**; iki kesre ile; ve kesre ile ötre ile; ve tersine; ve ikinci hakkında, onun iki lügatın iç içe girmesinden olduğu açıkça söylendi; üçüncü hakkında da, onun ihmâl edilmiş, kullanılmamış olduğu (söylendi); ve bunun benzeri, uyarılması vacip idi; şeyhimiz, Şihâb’dan **العناية**’de (naklen) buna işaret etti. Dedim ki: bunun tafsili İbn Cinnî’nin **الشواذ** kitabındadır; dedi ki: Hasan’ın kıraati **الحبك**, ötre ile sonra sükûn ile; ondan **الحبك** iki kesre ile rivayet edildi; ondan **الحبك** **الحاء**’ın kesriyle ve **الباء**’ın vakfıyla rivayet edildi; Ebû Mâlik el-Gıfârî de böyle okudu; ondan **الحبك** **الحاء**’ın kesri ve **الباء**’ın ötre­siyle rivayet edildi; ondan **الحبك** iki fetha ile rivayet edildi; ondan **الحبك** iki ötre ile rivayet edildi; altıncı vecih, insanların kıraati gibidir; İkrime’den yedinci bir vecih rivayet edildi; o da **الحبك** ötre ile fetha iledir; bunların hepsi bulutun yollarıdır ve onda iyi sanatın izi/tesiridir; ve o, yumurtadaki **الحبيك**’tir; ve denir ki: **حبيكة الرمل** ve **حبائك**; ve yine aynı şekilde suyun yolları için **حبك الماء**. Amma **الحبك** ise **الحبك**’ten muhaffeftir; ve o Benî Temîm’in lügatidir; **رسل** ve **عمد**’de (olduğu gibi) **رسل** ve **عمد** (misali). Amma **الحبك** ise fi‘l veznindedir; ve bu azdır; ondan: **إبل** ve **إطل** ve **امرأة بلز**: yani iri; ve dişlerinde **حبر** (vardır). Amma **الحبك** ise ondan muhaffeftir; **إطل** ve **إبل** gibi. Amma **الحبك** kesre sonra ötre ile, ben onu bir sehiv sayıyorum; çünkü onların كلامında aslâ **فعل** yoktur; **الفاء**’ın kesri ve **العين**’in ötre­siyle; ve o, üçlü terkibin on ikinci misalidir; zira ne isimde ne fiilde aslâ bulunmaz; ve belki onunla okuyan kimseye, kesre ve ötre ile olan iki kıraat karışmıştır; sanki **الحاء**’ı kesreledi, **الحبك**’i kastederken; sonra **الباء**’ın ötre­si ona **الحبك** sureti üzere yetişti de, bu kıraate göre lafzın evvelini öteki kıraate göre sonuyla birleştirdi. Amma **الحبك** ise, sanki onun tekili **حبكة**’dir; **طرقة** ve **طرق** gibi; ve **عقبة** ve **عقب** gibi. Amma **الحبك** ise, **حبكة** ve **حبك** üzerinedir; **طرفة** ve **طرف** gibi; ve **برقة** ve **برق** gibi. Ve **حبك**’ten hafifletme olarak ona dönüştürülmüş (معدول) olması caiz değildir; bu ancak, özellikle mudâaf’ta kolay görülen bir şeydir; onların **جدد** hakkında **جدد** demeleri gibi; ve **سرر** hakkında **سرر**; ve **قلل** hakkında **قلل**. Bitti. Ve bununla, şeyhimizin sözündeki müsamahayı ve musannifin ibaresindeki ziyade kusuru bilirsin; öyleyse düşün; Allah daha iyi bilendir.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%A8%D9%83/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

حَبَكَهُ
1 حَبَكَهُ حباك حبك حبكه حبكة , aor. حَبِكَ (S, K) and حَبُكَ , (K,) inf. n. حَبْكٌ, (S, K,) He bound it, or tied it; and made it fast, or firm: (K: [see also 2:]) he made it well: (TA:) he wove it well, (S, K, TA,) and firmly, or compactly; (TA;) namely, a piece of cloth: (S, K, TA:) he made the effect of the work therein to be beautiful; i. e., in a piece of cloth: and ↓ احتبكهُ signifies the same: (K:) or this latter, he made it (i. e. anything) firm, or compact; and made it well. (IAar, S, Msb.) It is said of ' Áïsheh, in a trad., تَحْتَ ↓ كَانَتْ تَحْتَبِكَ الدِرْعِ فِى الصَّلَاةِ She used to bind the اـِزَار [or waist-wrapper], and make it fast, beneath the shift, in prayer; (S;) from حُبْكَةٌ, q. v.: (TA:) or بِاـِزَارٍ فَوْقَ القَمِيصِ ↓ كَانَتْ فِى الصَّلَاةِ تَحْتَبِكُ she used, in prayer, to bind an ازار over the shirt. (Msb.) [It is said that] ↓ اِحْتِبَاكٌ is also syn. with اِحْتِبَآءٌ, on the authority of As: (S:) [i. e., that] احتبك is syn. with احتبى: (Msb:) [and that] احتبك بِاـِزَارِهِ signifies احتبى, (K,) or احتبى بِهِ وَ شَدَّهُ اـِلَى يَدَيْهِ: so says Aboo-' Obeyd, as on the authority of As: but Az says that this is a mistake: that what As said was, that الاحتياك, with ى, is syn. with الاحتباء, as ISk relates. (TA.) One says also, حَبَكْتُ الحَظِيرَةَ بِقَصَبَاتِ كَمَ تُحْبَكُ عُرُوشُ الكَرْمِ بِالحِبَالِ [I bound the enclosure for cattle with canes, or reeds, (or perhaps we should read بِقُضْبَانٍ, i. e. with twigs,) like as the trellises of the grape-vine are bound with cords: see also the last sentence of this paragraph]. (Az, TA.) ― -b2- [In the present day, حَبَكَ also signifies He sewed the leaves of a book: and he bound a book.] -A2- حَبْكٌ also signifies The act of cutting: and smiting [or severing] the neck. (K.) One says, حَبَكَهُ بِالسَّيْفِ, aor. حَبِكَ and حَبُكَ , inf. n. حَبْكٌ, (IAar, TA,) He struck him, or smote him, upon his middle, or waist, with the sword: or he cut the flesh [or his flesh] above the bone [with the sword]: (TA:) or he smote [or severed] his neck with the sword: or he smote him with the sword. (IAar, TA.) And حَبَكَ عُرُوشَ الكَرْمِ He cut the trellises of the grapevine. (TA. [But this has another meaning, explained above.])

حبّك
2 حبّك حب حباك حبك حبكة , (A, TA,) inf. n. تَحْبِيكٌ, (Sh, K,) He made firm, or fast, (Sh, A, K,) a knot. (A, TA. [See also 1.]) -A2- He striped, or wove with stripes, (A, K,) a [garment of the kind called] كِسَآء. (A, TA.)

تحبّك
5 تحبّك أحب حب حبا حبك تحبك He bound, or tied, the حُبْكَة, i. e. the حُجْزَة: [see حُبْكَة, below:] (K:) or i. q. تَلَبَّبَ بِثِيَابِهِ [he raised, or tucked up, his clothes; or girded himself, and raised, or tucked up, his clothes; &c.]. (IDrd, K.) And تحبّكع بِنِطَاقِهَا She (a woman) bound, or tied, her نطاق [q. v.] upon her waist. (IDrd, K.)

8 اـِحْتَبَكَ see 1, in four places; and see حُبْكَةٌ.

ذَاتِ الحُبْكِ
ذَاتِ الحُبْكِ ذ and الحِبْكِ and الحَبَكِ and الحُبَكِ and الحُبُكِ and الحُبِكِ (TA) and الحِبَكِ (Bd in li. 7] and الحِبُكِ and الحِبِكِ (TA) are various readings in the Kur [li. 7]: الحُبْك is a contraction of الحُبُك, of the dial. of Benoo-Temeem: الحِبْك is a contraction of الحِبِك: الحَبَك is as though its sing., or n. un., were حَبَكَةٌ: الحُبَك is as though its sing. were حُبْكَةٌ: الحُبُك is the common reading, and is pl. of حِبَاكٌ [q. v.] or of حَبِيكَةٌ: الحُبِك is of a form unused [in any other instance]: (TA:) الحِبَك is like النِّعَم [as though its sing. were حِبْكَةٌ]: (Bd:) الحِبُك is affirmed to be a mixture of two dial. vars.: الحِبِك is of a rare measure, like اـِبِلٌ &c. (TA.)

حُبْكَةٌ
حُبْكَةٌ حباك حبك حبكه حبكة i. q. حُجْزَةٌ [i. e. The part of the اـِزَار (or waist-wrapper) where it is tied round the waist; which part is folded, or doubled]: (Sh, K:) whence ↓ الاِحْتِبَاكُ, meaning “ the binding, or tying, the ازار: ” or the folds of the حُجْزَة, let down, before the wearer, for the purpose of his carrying anything therein. (TA.) And An ازار [itself]; as also ↓ حِبَاكٌ. (Ham p. 37.) And A cord, or rope, which one binds on the waist: (K:) and ↓ حِبَاكٌ [also] signifies a cord, or rope, or an ازار, or other thing, with which the waist is bound; pl. حُبُكٌ: whence the saying, عَقَدَ فُلَانٌ حُبُكَ النِّطَاقِ, meaning (tropical:) Such a one prepared himself to go away; or applied himself exclusively and diligently to an affair. (Har p. 160.) And The thong (القِدَّةُ [in the CK, erroneously, القِدَّةُ]) that connects the head to the [pieces of wood called] غَرَاضِيف, of the [camel's saddle called] قَتَب, (K, TA,) and of the [saddle called] رَحْل; (TA;) as also ↓ حِبَاكٌ. (K.) Pl. (of the former, TA) حُبَكٌ and (of the latter, TA) حُبُكٌ. (K.)

حِبَاكٌ
حِبَاكٌ حب حبا حباك : see حُبْكَةٌ, in three places. ― -b2- Also An enclosure for cattle (حَظِيرَة), [made] with canes, or reeds, (بِقَصَبَاتٍ, [or perhaps we should read بِقُضْبَانٍ, i. e. with twigs,]) put crosswise, and then bound, or tied: (Az, TA:) or pieces of wood put together like a حَظِيرَة, and then bound in the middle with a cord, or rope, that joins them together. (Lth, TA.) ― -b3- The كِفَاف [i. e. selvages, or the like,] of a garment, or piece of cloth. (Z, TA.) ― -b4- The black threads with which are sewed the borders, or extremities, of a [cloth of the kind called] لِبْد. (Ibn-' Abbád, TA.) ― -b5- A streak, or line, (طَرِيقَةٌ,) in sand and the like; as also ↓ حَبِيكَةٌ: pl. of the former حُبُكٌ; and of the latter ↓ حَبَائِكٌ: (S:) or حُبُكً, the pl. of حِبَاكٌ, signifies the ridges of sand [that are formed by the wind]; (K;) the ripples (دَرَجَ) of sand, and of water, when moved by the wind; pl. of حِبَاكٌ and of ↓ حَبِيكَةٌ: (Az, TA:) [i. e.] حُبُكُ المَآءِ signifies المُتَكَسِّرُ مِنْهُ [the ripples of water]: and so حُبُكُ الشَّعَرِ الجَعْدِ [the rimples, or wavy forms, of crisp hair, appearing as though it were crimped]: (K:) [and the like of other things: this is what is meant by the following passage:] Fr says, الحُبُكُ تَكَسُّرُ كُلِّ شَىْءٍ كَالرَّمْلِ اـِذَا مَرَّتْ بِهِ الرِّيحُ السَّاكِنَةُ وَ المَآءِ القَائِمِ اـِذَا مَرَّتْ بِهِ الرِّيحُ وَ دِرْعُ الحَدِيدِ لَهَا حُبُكٌ أَيْضًا وَ الشَّعْرَةُ الجَعْدَةُ تَكَسُّرُهَا حُبُكٌ: (S:) [respecting the حُبُك of a coat of mail, here mentioned, see what follows: in like manner,] ↓ حَبِيكٌ (T, K) and ↓ حَبَائِكُ and حُبُكٌ, all as pls. of ↓ حَبِيكَةٌ, [or rather ↓ حَبِيكٌ is a coll. gen. n.,] signify the streaks of locks of hair; (K;) or of a helmet; (T, K; [in the CK, البَيْضَةُ is erroneously put for البَيْضَةِ;]) and likewise of sand, such as are made by the wind: (T, TA:) the حُبُك of the sky, (S, K,) sing. ↓ حَبِيكَةٌ, (K,) are the tracks of the stars: (S, K:) and ↓ حَبَائِكٌ signifies also streaks, or tracks, in the sky: and the heavens; because in them are the paths of the stars: and حُبُكٌ, the streaks of a mountain: (TA:) and حُبُكُ دِرْعٍ, the rows of rings of a coat of mail: (TK in art. حرشف:) [in a passage in the S, cited above, it seems to be implied that it means the rimples, or folds, thereof:] or the scales of silver with which a coat of mail is ornamented; likened to the scales on the back of a fish, by their being termed the حَرْشَفَ of a coat of mail: (TA in art. حرشف:) and حِبَاكُ الحَمَامِ, the blackness of the part above the wings of the pigeon. (Ibn-'Abbád, A, K.) The phrase رَأْسُهُ حُبُكٌ, in a description of Ed-Dejjál [or Antichrist], means The hair of his head is rimpled (مُتَكَسِّرٌ) by reason of crispness; like stagnant water, and sand, when the wind blows upon them, and they in consequence thereof become rippled (يَتَجَعَّدَانِ); and marked with streaks: or, as some say, it is الشَّعَرِ ↓ مُحَبَّكُ, as in the K, meaning the same; (TA;) or crisp-haired: (K:) or حُبُكُ الشَّعِرَ, (IDrd, K, * TA,) meaning the same: (TA:) or اـِنَّ شَعَرَهُ حُبُكٌ حُبُكٌ: (S:) or رَأْسُهُ حُبُكٌ حُبُكٌ. (TA.) In the phrase, in the Kur [li. 7], وَ السَّمَآءِ ذَاتِ الحُبُكِ, it is said that الحبك means the tracks of the stars, (S, Er-Rághib, TA,) and the milky way: or ideal tracks: (Er-Rághib, TA:) or streaks of clouds: (TA:) or beautiful طَرَائِق [which is generally understood to mean, in this instance, streaks, or the like; but may also be rendered stages, one above another, to the number of seven]: (Zj, TA:) or structures, or construction: (Mujáhid, TA:) or beautiful construction. (I 'Ab, TA.) See also the paragraph, above, commencing with ذَاتِ الحُبْكِ.

حَبِيكٌ
حَبِيكٌ حبي حبيك and ↓ مَحْبُوكٌ Bound, or tied; made fast, or firm: (K, TA:) made well: woven well: (TA:) made beautiful in the effect of the work therein: applied to a piece of cloth: (K, TA:) and the former, [app. as meaning firmly, or well, made,] to a bow-string also. (TA.) ― -b2- For the former, see also حِبَاكٌ, in two places.

حَبِيكَةٌ
حَبِيكَةٌ حبيكه حبيكة and its pl. حَبَائِكُ: see حِبَاكٌ, in seven places.

حَبَّاكٌ
[ حَبَّاكٌ حب حبا حباك , in the present day, signifies A sewer of the leaves of books: a binder of books: and also an ornamental sewer: and a maker of the kind of lace called شَرِيط.]

مُحَبَّكٌ
مُحَبَّكٌ محب محبك Striped; applied to a [garment, or particularly to one of the kind called] كِسَآء. (A, TA.) ― -b2- مُحَبَّكُ الشَّعَرِ: see حِبَاكٌ, in the latter part of the paragraph.

مَحْبُوكٌ
مَحْبُوكٌ محب محبوك : see حَبِيكٌ. ― -b2- [Hence,] A strong horse; (K;) firm, or compact, in make: (TA:) or strong in make; applied to a horse &c. (S.) And دَابَّةٌ مَحْبُوكَةٌ A beast having a well-knit frame. (Sh, TA.) And مَحْبُوكُ المَتْنِ وَ العَجُزِ Even, and high, in the back and rump. (Lth, TA.)

##### Türkçe

**حَبَكَهُ**
1 **حَبَكَهُ** حباك حبك حبكه حبكة, muzâri‘i **حَبِكَ** (S, K) ve **حَبُكَ**, (K,) mastar ismi **حَبْكٌ**, (S, K,) Onu bağladı yahut bağladı; ve onu sağlam yahut sıkı yaptı: (K: [ayrıca 2’ye bak:]) onu iyi yaptı: (TA:) onu iyi dokudu, (S, K, TA,) ve sağlamca yahut sıkı (kompakt) olarak; (TA;) yani bir kumaş parçasını: (S, K, TA:) onda işin eserini güzel yaptı; yani bir kumaş parçasında: ve ↓ **احتبكهُ** aynı şeyi ifade eder: (K:) yahut bu ikincisi, onu (yani herhangi bir şeyi) sağlam yahut sıkı (kompakt) yaptı; ve onu iyi yaptı. (IAar, S, Msb.) ‘Âişe hakkında bir rivayette şöyle denir: تَحْتَ ↓ كَانَتْ تَحْتَبِكَ الدِرْعِ فِى الصَّلَاةِ Namazda, gömleğin altında **اـِزَار**’ı [yahut bel örtüsünü] bağlar ve onu sağlamlaştırırdı; (S;) **حُبْكَةٌ**’den (bkz.): (TA:) yahut بِاـِزَارٍ فَوْقَ القَمِيصِ ↓ كَانَتْ فِى الصَّلَاةِ تَحْتَبِكُ namazda, gömleğin üstüne bir **ازار** bağlardı. (Msb.) [Denilmiştir ki] ↓ **اِحْتِبَاكٌ** ayrıca As’ın rivayetine göre **اِحْتِبَآءٌ** ile eşanlamlıdır: (S:) [yani] **احتبك** , **احتبى** ile eşanlamlıdır: (Msb:) [ve] **احتبك بِاـِزَارِهِ** , **احتبى** anlamına gelir, (K,) yahut **احتبى بِهِ وَ شَدَّهُ اـِلَى يَدَيْهِ**: böyle der Ebû-‘Ubeyd, As’tan rivayetle: fakat Az der ki bu bir hatadır: As’ın söylediği, ى ile **الاحتياك**’ın **الاحتباء** ile eşanlamlı olduğudur; nitekim ISk rivayet eder. (TA.) Şöyle de denir: حَبَكْتُ الحَظِيرَةَ بِقَصَبَاتِ كَمَ تُحْبَكُ عُرُوشُ الكَرْمِ بِالحِبَالِ [Sığır ağılı çubuklarla yahut kamışlarla bağladım; (yahut belki بِقُضْبَانٍ, yani dallarla, okunmalıdır) tıpkı üzüm asmasının çardaklarının iplerle bağlanması gibi: ayrıca bu paragrafın son cümlesine bak]. (Az, TA.) ― -b2- [Günümüzde, **حَبَكَ** ayrıca “bir kitabın yapraklarını dikti” anlamına gelir: ve “bir kitabı ciltledi” anlamına gelir.] -A2- **حَبْكٌ** ayrıca “kesme fiili” anlamına gelir: ve boyna vurma [yahut boynu kesme]. (K.) Şöyle denir: **حَبَكَهُ بِالسَّيْفِ**, muzâri‘i **حَبِكَ** ve **حَبُكَ**, mastar ismi **حَبْكٌ**, (IAar, TA,) Onu kılıçla belinin ortasına yahut beline vurdu: yahut kılıçla kemiğin üstündeki eti kesti: (TA:) yahut kılıçla boynuna vurdu [yahut boynunu kesti]: yahut onu kılıçla vurdu. (IAar, TA.) Ve **حَبَكَ عُرُوشَ الكَرْمِ** Üzüm asmasının çardaklarını kesti. (TA. [Fakat bunun yukarıda açıklanan başka bir anlamı vardır.])

**حبّك**
2 **حبّك** حب حباك حبك حبكة, (A, TA,) mastar ismi **تَحْبِيكٌ**, (Sh, K,) Bir düğümü sağlam yahut sıkı yaptı. (Sh, A, K,) (A, TA. [Ayrıca 1’e bak.]) -A2- Bir **كِسَآء**’ı çizgili yaptı yahut çizgilerle dokudu. (A, K,) (A, TA.)

**تحبّك**
5 **تحبّك** أحب حب حبا حبك تحبك **حُبْكَة**’yı, yani **حُجْزَة**’yı bağladı yahut bağladı: [aşağıda **حُبْكَة**’ye bak:] (K:) yahut **تَلَبَّبَ بِثِيَابِهِ** ile aynı anlamdadır [elbiselerini yukarı kaldırdı yahut topladı; yahut kuşandı ve elbiselerini yukarı kaldırdı yahut topladı; vb.]. (IDrd, K.) Ve تحبّكع بِنِطَاقِهَا O (kadın) **نطاق**’ını [bkz.] beline bağladı yahut bağladı. (IDrd, K.)

8 **اـِحْتَبَكَ**: 1’e dört yerde bak; ve **حُبْكَةٌ**’ye bak.

**ذَاتِ الحُبْكِ**
**ذَاتِ الحُبْكِ**: **ذ** ve **الحِبْكِ** ve **الحَبَكِ** ve **الحُبَكِ** ve **الحُبُكِ** ve **الحُبِكِ** (TA) ve **الحِبَكِ** (Bd in li. 7] ve **الحِبُكِ** ve **الحِبِكِ** (TA) Kur’ân’da [li. 7] çeşitli kıraatlerdir: **الحُبْك** , Benû-Temîm lehçesinden **الحُبُك**’un kısaltmasıdır: **الحِبْك** , **الحِبِك**’in kısaltmasıdır: **الحَبَك** sanki onun tekili yahut isim-birimi **حَبَكَةٌ** imiş gibidir: **الحُبَك** sanki onun tekili **حُبْكَةٌ** imiş gibidir: **الحُبُك** yaygın kıraattir ve **حِبَاكٌ**’ın [bkz.] yahut **حَبِيكَةٌ**’nin çoğuludur: **الحُبِك** başka hiçbir örnekte kullanılmayan bir kalıptandır: (TA:) **الحِبَك** , **النِّعَم** gibidir [sanki onun tekili **حِبْكَةٌ** imiş gibi]: (Bd:) **الحِبُك** iki lehçe varyantının karışımı olduğu doğrulanır: **الحِبِك** , **اـِبِلٌ** vb. gibi nadir bir vezindedir. (TA.)

**حُبْكَةٌ**
**حُبْكَةٌ** حباك حبك حبكه حبكة, **حُجْزَةٌ** ile aynı anlamdadır [yani **اـِزَار**’ın (yahut bel örtüsünün) bel çevresinde bağlandığı kısmı; ki bu kısım katlanır yahut iki kat yapılır]: (Sh, K:) buradan ↓ **الاِحْتِبَاكُ**, “**ازار**’ı bağlama” anlamında: yahut **حُجْزَة**’nin kıvrımları, giyenin önüne sarkıtılmış olarak, onun içinde bir şey taşıması amacıyla. (TA.) Ve bir **ازار** [bizzat kendisi]; ayrıca ↓ **حِبَاكٌ**. (Ham p. 37.) Ve bele bağlanan bir ip yahut halat: (K:) ve ↓ **حِبَاكٌ** [ayrıca] belin bağlandığı bir ip yahut halat yahut bir **ازار** yahut başka bir şey anlamına gelir; çoğulu **حُبُكٌ**: buradan şu söz: عَقَدَ فُلَانٌ حُبُكَ النِّطَاقِ, (mecazen:) “Falanca gitmeye hazırlanmıştır; yahut bir işe yalnızca ve gayretle yönelmiştir” anlamında. (Har p. 160.) Ve [deve semerlerinden] **قَتَب**’ın, (K, TA,) ve **رَحْل**’in; (TA;) başı **غَرَاضِيف** denilen [tahta] parçalara bağlayan kayış (**القِدَّةُ** [CK’de yanlışlıkla **القِدَّةُ**]): ayrıca ↓ **حِبَاكٌ**. (K.) Çoğulu (birincinin, TA) **حُبَكٌ** ve (ikincinin, TA) **حُبُكٌ**. (K.)

**حِبَاكٌ**
**حِبَاكٌ** حب حبا حباك: **حُبْكَةٌ**’ye üç yerde bak. ― -b2- Ayrıca, kamışlarla yahut sazlarla (بِقَصَبَاتٍ, [yahut belki بِقُضْبَانٍ, yani dallarla, okunmalıdır]) enlemesine konulup sonra bağlanan yahut bağlanan bir sığır ağılı (**حَظِيرَة**): (Az, TA:) yahut **حَظِيرَة** gibi bir araya getirilen tahta parçaları; sonra onları birleştiren bir ip yahut halatla ortadan bağlanan. (Lth, TA.) ― -b3- Bir elbisenin yahut kumaş parçasının **كِفَاف**’ı [yani kenarları, yahut benzeri]. (Z, TA.) ― -b4- **لِبْد** denilen [kumaşın] kenarlarının yahut uçlarının dikildiği siyah iplikler. (Ibn-‘Abbád, TA.) ― -b5- Kum ve benzerinde bir çizgi yahut hat (**طَرِيقَةٌ**); ayrıca ↓ **حَبِيكَةٌ**: birincinin çoğulu **حُبُكٌ**; ve ikincinin ↓ **حَبَائِكٌ**: (S:) yahut **حُبُكً**, **حِبَاكٌ**’ın çoğulu, rüzgârın oluşturduğu kum sırtları anlamına gelir; (K;) rüzgârla hareket ettiğinde kumun ve suyun dalgacıkları (**دَرَجَ**); **حِبَاكٌ**’ın ve ↓ **حَبِيكَةٌ**’nin çoğulu: (Az, TA:) [yani] **حُبُكُ المَآءِ** , **المُتَكَسِّرُ مِنْهُ** [suyun dalgacıkları] demektir: ve aynı şekilde **حُبُكُ الشَّعَرِ الجَعْدِ** [kıvırcık saçın dalgalı biçimleri; sanki kırpılmış gibi görünen]: (K:) [ve diğer şeylerin benzeri: aşağıdaki pasajla kastedilen budur:] Fr der ki: الحُبُكُ تَكَسُّرُ كُلِّ شَىْءٍ كَالرَّمْلِ اـِذَا مَرَّتْ بِهِ الرِّيحُ السَّاكِنَةُ وَ المَآءِ القَائِمِ اـِذَا مَرَّتْ بِهِ الرِّيحُ وَ دِرْعُ الحَدِيدِ لَهَا حُبُكٌ أَيْضًا وَ الشَّعْرَةُ الجَعْدَةُ تَكَسُّرُهَا حُبُكٌ: (S:) [burada anılan zırhın **حُبُك**’u hakkında, aşağıda gelecek olana bak: aynı şekilde,] ↓ **حَبِيكٌ** (T, K) ve ↓ **حَبَائِكُ** ve **حُبُكٌ**, hepsi ↓ **حَبِيكَةٌ**’nin çoğulları olarak, [daha doğrusu ↓ **حَبِيكٌ** bir cins-isimdir,] saç tutamlarının çizgileri anlamına gelir; (K;) yahut bir miğferin; (T, K; [CK’de **البَيْضَةُ** yanlışlıkla **البَيْضَةِ** yerine konmuştur;]) ve aynı şekilde rüzgârın yaptığı kum çizgileri: (T, TA:) göğün **حُبُك**’u, (S, K,) tekili ↓ **حَبِيكَةٌ**, (K,) yıldızların izleridir: (S, K:) ve ↓ **حَبَائِكٌ** ayrıca gökte çizgiler yahut izler anlamına gelir: ve gökler; çünkü onlarda yıldızların yolları vardır: ve **حُبُكٌ**, bir dağın çizgileri: (TA:) ve **حُبُكُ دِرْعٍ**, bir zırhın halka sıraları: (TK, madde حرشف:) [S’de yukarıda aktarılan pasajda, onun zırhın dalgacıkları yahut kıvrımları anlamına geldiği ima ediliyor gibidir:] yahut bir zırhın süslendiği gümüş pullar; bir balığın sırtındaki pullara benzetilerek, zırhın **حَرْشَفَ**’ı diye adlandırılmaları sebebiyle: (TA, madde حرشف:) ve **حِبَاكُ الحَمَامِ**, güvercinin kanatlarının üstündeki kısmın siyahlığı. (Ibn-‘Abbád, A, K.) **رَأْسُهُ حُبُكٌ** ibaresi, Ed-Deccâl’in vasfında, şu demektir: Başının saçı kıvırcıklık sebebiyle dalgalıdır (**مُتَكَسِّرٌ**); tıpkı durgun su ve kum gibi, rüzgâr onlara estiğinde ve bunun sonucunda dalgalı (**يَتَجَعَّدَانِ**) olduklarında; ve çizgilerle işaretlidir: yahut bazılarına göre, TA’da olduğu gibi K’da, aynı anlamda, الشَّعَرِ ↓ **مُحَبَّكُ**’tur; (TA;) yahut kıvırcık saçlıdır: (K:) yahut **حُبُكُ الشَّعِرَ**, (IDrd, K, * TA,) aynı anlamdadır: (TA:) yahut اـِنَّ شَعَرَهُ حُبُكٌ حُبُكٌ: (S:) yahut رَأْسُهُ حُبُكٌ حُبُكٌ. (TA.) Kur’ân’daki [li. 7] وَ السَّمَآءِ ذَاتِ الحُبُكِ ibaresinde, **الحبك**’in yıldızların izleri, (S, Er-Rághib, TA,) ve samanyolu olduğu söylenir: yahut tasavvurî izler: (Er-Rághib, TA:) yahut bulut çizgileri: (TA:) yahut güzel **طَرَائِق** [ki bu örnekte genellikle çizgiler yahut benzeri diye anlaşılır; fakat ayrıca yedi kat olacak şekilde, birbiri üstünde mertebeler diye de çevrilebilir]: (Zj, TA:) yahut yapılar yahut inşa: (Mujáhid, TA:) yahut güzel inşa. (I ‘Ab, TA.) Ayrıca yukarıdaki, **ذَاتِ الحُبْكِ** ile başlayan paragrafa bak.

**حَبِيكٌ**
**حَبِيكٌ** حبي حبيك ve ↓ **مَحْبُوكٌ**: Bağlanmış yahut bağlanmış; sağlam yahut sıkı yapılmış: (K, TA:) iyi yapılmış: iyi dokunmuş: (TA:) onda işin eserinde güzel yapılmış: bir kumaş parçasına uygulanır: (K, TA:) ve birincisi, [görünüşe göre sağlamca yahut iyi yapılmış anlamında,] yay kirişi için de. (TA.) ― -b2- Birincisi için ayrıca **حِبَاكٌ**’a iki yerde bak.

**حَبِيكَةٌ**
**حَبِيكَةٌ** حبيكه حبيكة ve onun çoğulu **حَبَائِكُ**: **حِبَاكٌ**’a yedi yerde bak.

**حَبَّاكٌ**
[ **حَبَّاكٌ** حب حبا حباك, günümüzde, kitap yapraklarını diken kimse; kitap ciltçisi; ve ayrıca süs dikişi yapan; ve **شَرِيط** denilen dantel türünü yapan kimse anlamına gelir.]

**مُحَبَّكٌ**
**مُحَبَّكٌ** محب محبك: Çizgili; bir **كِسَآء** [denilen türden bir elbiseye, yahut özellikle ona] uygulanır. (A, TA.) ― -b2- **مُحَبَّكُ الشَّعَرِ**: paragrafın son kısmında **حِبَاكٌ**’a bak.

**مَحْبُوكٌ**
**مَحْبُوكٌ** محب محبوك: **حَبِيكٌ**’e bak. ― -b2- [Bundan dolayı,] güçlü bir at; (K;) yapılışı sağlam yahut sıkı (kompakt): (TA:) yahut yapılışı güçlü; bir ata vb. uygulanır. (S.) Ve **دَابَّةٌ مَحْبُوكَةٌ**: iyi örülmüş (sıkı dokulu) bir yapıya sahip bir binek hayvanı. (Sh, TA.) Ve **مَحْبُوكُ المَتْنِ وَ العَجُزِ**: sırt ve sağrıda düzgün ve yüksek. (Lth, TA.)

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%A8%D9%83/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

حَبَكَ
حَبَكَ I ,  U ( n. ac. حَبْك 1 ),
a.  Bound, tied; wove strongly, firmly.

حَبَّكَ
حَبَّكَ II ,
a.  Made firm, fast, tied, tightened   fastened.

أَحْبَكَ
أَحْبَكَ IV ,
a.  Did carefully and well.

حَبَّكَ
حَبَّكَ II (
a.  b ) Wove; twisted, plaited.

تَحَبَّكَ
تَحَبَّكَ V ,
a.  Girded himself; wrapped round himself.

b.  Was well geared ( machinery ).

اِحْتَبَكَ
اِحْتَبَكَ VIII ,
a.  see I & V ( a ).

c.  Was full ( room ).

d.  [ Bi ], Wrapped or bound round himself.

حُبْكَة
حُبْكَة 3t , ( pl. حُبَك 9 ),
a.  Girdle, belt, strap.

حَبِيْك
حَبِيْك 25 ,
a.  Bound, tied, taut, fast, firm, tight.

b.  Interlaced; woven.

c.  Well-geared.

حَبِيْكَة
حَبِيْكَة 25t , ( pl. حُبُك 10 ,  حَبِيْك 25 ,  حَبَاْئِكُ 46 ),
a.  Track, orbit ( of stars &  c. ).

حَبَّاْك
حَبَّاْك 28 ,
a.  Lace-maker.

حَبڤكَ
N. P. حَبڤكَ I ,
a.  Well-woven, compact.

حَبَّكَ
N. Ac. حَبَّكَ II ,
a.  Firmness, tightness.

b.  Gear, gearing.

##### Türkçe

**حَبَكَ**
**حَبَكَ** I , U ( n. ac. **حَبْك** 1 ),
a. Bağladı, düğümledi; sağlamca, sıkıca dokudu.

**حَبَّكَ**
**حَبَّكَ** II ,
a. Sağlam yaptı, sıkı yaptı, bağladı, sıktı, tutturdu.

**أَحْبَكَ**
**أَحْبَكَ** IV ,
a. Dikkatle ve iyi yaptı.

**حَبَّكَ**
**حَبَّكَ** II (
a. b ) Dokudu; büktü, ördü.

**تَحَبَّكَ**
**تَحَبَّكَ** V ,
a. Kendi kuşağını bağladı; kendini etrafından sardı.

b. İyi dişlilenmiş oldu (makine).

**اِحْتَبَكَ**
**اِحْتَبَكَ** VIII ,
a. I ve V (a)’ya bak.

c. Dolu oldu (oda).

d. [ Bi ], kendini etrafından sardı yahut bağladı.

**حُبْكَة**
**حُبْكَة** 3t , ( pl. **حُبَك** 9 ),
a. Kuşak, kemer, kayış.

**حَبِيْك**
**حَبِيْك** 25 ,
a. Bağlı, düğümlü, gergin, tutturulmuş, sağlam, sıkı.

b. İç içe geçirilmiş; dokunmuş.

c. İyi dişlilenmiş.

**حَبِيْكَة**
**حَبِيْكَة** 25t , ( pl. **حُبُك** 10 , **حَبِيْك** 25 , **حَبَاْئِكُ** 46 ),
a. İz, yörünge (yıldızların ve c.’nin).

**حَبَّاْك**
**حَبَّاْك** 28 ,
a. Dantelci.

**حَبڤكَ**
N. P. **حَبڤكَ** I ,
a. İyi dokunmuş, sıkı.

**حَبَّكَ**
N. Ac. **حَبَّكَ** II ,
a. Sağlamlık, sıkılık.

b. Dişli, dişli düzeni.

### [Kitâbullâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%A8%D9%83/sozluk/kitab_allah.md) — Kur'an kullanımından türetilmiş

حبك
حَبَكَ - يَحْبِكُ (حَبَكَ - يَحْبُكُ) - حَبْكَة - حُبُك
حَبَكَ - يَحْبِكُ (حَبَكَ - يَحْبُكُ) + كائن + شيئاً (ثوباً أو بناء) أو أمراً: ينسجه ويجيد نسجه بشكل ثابت ومحكم ومترابط ووثيق وشديد
حَبْكَة: على وزن " فَعلة ": اسم فعل بمعنى مفعول للمرة من " حَبَكَ - يَحْبِكُ ": النسج الثابت والمترابط والمحكم والوثيق الشديد
حُبُك: جمع " حَبْكَة "
ذات الحبك: ذات بناء مؤلف من أجزاء منفصلة ولكن مترابطة ومنسوجة بإحكام وثبات
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " التقوية وزيادة التماسك وخاصة بالنسج أو بالبرم وفتل وغزل الحبل أو الخيط لتقويته وشده"، وهي:
بَرَمَ - يَبْرِمُ (بَرَمَ - يَبْرُمُ)، مَسَدَ - يَمْسُدُ، فَتَلَ- يَفْتِلُ، جَدَلَ - يَجْدُلُ (جَدَلَ - يَجْدِلُ)، حَبَكَ - يَحْبِكُ (حَبَكَ - يَحْبُكُ)، غَزَل - يَغْزِلُ
الحبك
 	﴿والسماء ذات الحبك (7)﴾ الذاريات
جاء في التفسير : الحبك :الخلق السوي الحسن
مختار الصحاح
● [حبك] ح ب ك: الحِبَاكُ و الحَبِيكةُ الطريقة في الرمل ونحوه وجمع الحباك حُبُكٌ وجمع الحبيكة حَبَائِكُ وقوله تعالى ﴿والسماء ذات الحُبُك﴾ قالوا طرائق النجوم وقال الفرّاء الحُبُكُ تكسر كل شيء كالرمل إذا مرت به الريح الساكنة والماء القائم إذا مرت به الريح ودِرع الحديد لها حُبك أيضا والشعرة الجعدة تكسُّرها حُبُك وفي حديث الدجَّال ﴿أن شعره حُبُك﴾ و حَبَكَ الثوب أجاد نسجه وبابه ضرب وقال بن الأعرابي كل شيء أحكمته وأحسنت عمله فقد احتبكْتَهُ وفي الحديث ﴿أن عائشة رضي الله تعالى عنها كانت تحتبك تحت الدرع في الصلاة﴾ أي تشد الإزار وتُحكمه
معجم الفرائد القرآنية
ح  ب  ك
" الْحُبُك"في قوله تعالى :"وَالسَّمَاءِ ذَاتِ الْحُبُكِ"(7) الذاريات .
الحَبْكُ: الإحكام والشد،(ذات الحبك) أي ذات الطرائق المحكمة. والاحْتِباك : شد الإزار .
الراغب
حبك
- قال تعالى: }والسماء ذات الحبك﴿[الذاريات/7]، هي ذات الطرائق فمن الناس من تصور منها الطرائق المحسوسة بالنجوم والمجرة، ومنهم من اعتبر ذلك بما فيه من الطرائق المعقولة المدركة بالبصيرة، وإلى ذلك أشار بقوله تعالى:﴾الذين يذكرون الله قياما وقعودا وعلى جنوبهم ويتفكرون في خلق السموات والأرض ربنا ما خلقت هذا باطلا سبحانك فقنا عذاب النار{ [آل عمران/191]. وأصله من قولهم: بعير حبوك القرا (القرا: الظهر)، أي: محكمه، والاحتباك: شد الإزار.
ملخص اللسان
1.       حَبَكَ الثوب يَحْبِكُه ويَحْبُكه حَبْكاً: أَجاد نسجه وحسَّن أَثر الصنعة فيه.
2.       الحَبْك: الشدّ.
3.       واحْتَبك بإِزاره: احْتَبَى به وشدَّه إِلى يديه.
4.       وحُبُك السماء: طرائقها.
5.       والسماء ذات الحُبُك؛ يعني طرائق النجوم،
6.       الحُبُك تكسُّر كل شيء كالرملة إِذا مرت عليها الريح الساكنة،
7.       والسماء ذات الحُبُك؛ الخَلْق الحسن،
8.       والمَحْبُوك: ما أُجيد عمله.
9.       والمَحْبُوك: المُحْكَمُ الخلق،
10. من حَبَكْتُ الثوب إِذا أَحكمت نسجه
11. وتَحَبَّكَ: شد حُجْزته.
12. وتَحَبَّكتِ المرأَة بنِطاقها: شدته في وسطها.
13. والحُبْكة: الحبل يشد به على الوسط.
14. والتحْبِيك: التوثيق. - وقد حَبَّكْتُ    العقدة أَي وثقتها.
15. والحُبْكة: أَن ترخي من أَثناء حُجْزتك من بين يديك لتحمل فيه الشيء ماكان،
16. الحُبْكة الحُجْزة بعينها،
17. جعلت سواك في حُبكي أَي في    حُجْزتي.
18. أَنها كانت تَحْتَبِك تحت دِرعها في الصلاة أَي تشد  الإِزار وتحكمه؛
19. والحِباكُ: أَن يجمع خشب كالحَظيرة ثم يشد في وسطه بحبل يجمعه؛
20. الحِباك الحَظيرة بقصبات تعرض ثم تشد،
21. والحُبْكةُ  والحِباكُ القدَّةُ التي تضم الرأْس إِلى الغَرَاضيف من القتَب  والرَّحْل،
22. والحَبِيكةُ: كل طريقة من خُصَلِ الشعر أَو البيضةُ،
23. الحَبيكةُ   الطريقة في الرمل ونحوه.
24. وحَبِيكُ البيض للرأْس طرائقُ حديدِه؛
25. رأْسه حُبُك، أَي شعر رأْسه متكسر من الجُعُودة
26. ودابة مَحْبُوكة إِذا كانت مُدْمَجة الخلق، قال
27. وفرس    مَحْبوك المَتْن والعجز: فيه استواء مع ارتفاع؛
28. فرس مَحْبوك الكَفَل أَي مُدْمَجُه؛
29.  والمَحْبوك: الشديد الخلق من الفرس وغيره.
30. وثوب حَبِيك: مَحْبوك،    وكذلك الوَتَرُ؛
31. وحبَكَه بالسيف حَبْكاً: ضربه على وسطه،
32.  حَبَكه بالسيف يَحْبِكه ويَحْبُكه حَبْكاً ضرب    عنقه،
33.  وحَبَك عُروش  الكَرْم: قطعها.
34. والحَبَكُ والحَبَكة جميعاً: الأَصل من أُصول الكَرْم.
والحَبَكة: الحبة من السويق
لسان العرب
● - حبك: الحَبْك: الشدّ. واحْتَبك بإِزاره: احْتَبَى به وشدَّه إِلى يديه.    والحُبْكة: أَن ترخي من أَثناء حُجْزتك من بين يديك لتحمل فيه الشيء ما    كان، وقيل: الحُبْكة الحُجْزة بعينها، ومنها أُخِذ الاحْتِباكُ، بالباء،    وهو شد الإِزار. وحكي عن ابن المبارك أَنه قال: جعلت سواك في حُبكي أَي في    حُجْزتي.    وتَحَبَّكَ: شد حُجْزته. وتَحَبَّكتِ المرأَة بنِطاقها: شدته في وسطها.    وروي عن عائشة: أَنها كانت تَحْتَبِك تحت دِرعها في الصلاة أَي تشد    الإِزار وتحكمه؛ قال أَبو عبيد: قال الأَصمعي الاحْتِباك الاحتباء، ولكن    الاحْتِباك شدُّ الإِزار وإِحكامه؛ أَراد أَنها كانت لا تصلي إِلا    مُؤْتَزِرةً؛ قال الأَزهري: الذي رواه أَبو عبيد عن الأَصمعي في الاحْتِباك أَنه    الاحْتِباء غلط، والصواب الاحْتِياك، بالياء؛ يقال: احْتاك يَحْتاك    احْتِياكاً. وتَحَوَّك بثوبه إِذا احتبى به، قال: هكذا رواه ابن السكيت وغيره عن    الأَصمعي، بالياء، قال: والذي يسبق إِلى وَهْمِي أَن أَبا عبيد كتب هذا    الحرف عن الأَصمعي بالياء، فزَلّ في النقط وتوهمه باء، قال: والعالم وإِن    كان غاية في الضبط والإِتقان فإِنه لا يكاد يخلو من خطإِه بزلة، والله    أعلم. ولقد أَنصف الأَزهري، رحمه الله، فيما بسطه من هذه المقالة فإِنا نجد    كثيراً من أَنفسنا ومن غيرنا أَن القلم يجري فينقط ما لا يجب نقطه،    ويسبق إِلى ضبط ما لا يختاره كاتبه، ولكنه إِذا قرأَه بعد ذلك أَو قرئ عليه    تيقظ له وتفطن لما جرى به فاستدركه، والله أعلم.    والحُبْكة: الحبل يشد به على الوسط. والتحْبِيك: التوثيق. وقد حَبَّكْتُ    العقدة أَي وثقتها. والحِباكُ: أَن يجمع خشب كالحَظيرة ثم يشد في وسطه    بحبل يجمعه؛ قال الأَزهري: الحِباك الحَظيرة بقصبات تعرض ثم تشد، تقول:    حُبِكَتِ الحظيرةُ بقَصبات كما تُحْبَكُ عُروش الكرم بالحبال. والحُبْكةُ    والحِباكُ القدَّةُ التي تضم الرأْس إِلى الغَرَاضيف من القتَب    والرَّحْل، وقد ذكرتا بالنون؛ عن أَبي عبيد؛ قال ابن سيده: وأُراه منه سهواً،    والجمع حُبَك وحُبُك، فحبَك جمع حُبْكةٍ، وحُبُك جمع حِباكٍ. وحُبُك الرمل:    حروفه وأَسناده، واحدها حِباك، وكذلك حُبُك الماء والشعر الجَعْدُ    المتكسِّر؛ قال زهير ابن أَبي سلمى يصف ماء:    مُكَلَّل بعَمِيم النَّبْت تَنْسُجُه    ريحٌ خَرِيقٌ، لِضاحي مائه حُبُكُ    والحَبِيكةُ: كل طريقة من خُصَلِ الشعر أَو البيضةُ، والجمع حَبِيك    وحَبَائِكُ وحُبُك كسَفِينة وسَفِينٍ وسَفائن وسُفُن. الجوهري: الحَبيكةُ    الطريقة في الرمل ونحوه. الأَزهري: وحَبِيكُ البيض للرأْس طرائقُ حديدِه؛    وأَنشد:    والضاربون حَبِيكَ البَيض إِذ لحِقُوا،    لا يَنْكُصُون، إِذا ما اسْتُلْحِمُوا وحَمُوا    قال: وكذلك طرائق الرمل فيما تَحْبِكُه الرياح إِذا جَرَتْ عليه. وفي    الحديث في صفة الدجال: رأْسه حُبُك، أَي شعر رأْسه متكسر من الجُعُودة مثل    الماء الساكن أَو الرمل إِذا هبت عليها الريح فيتجعَّدان ويصيران طرائق؛    وفي رواية أُخري: مُحَبَّك الشعر بمعناه. وحُبُك السماء: طرائقها. وفي    التنزيل: والسماء ذات الحُبُك؛ يعني طرائق النجوم، واحدتها حَبِيكة والجمع    كالجمع. وقال الفراء في قوله: والسماء ذات الحُبُك؛ قال: الحُبُك تكسُّر    كل شيء كالرملة إِذا مرت عليها الريح الساكنة، والماء القائم إِذا مرت به    الريح، والدرعُ من الحديد لها حُبُك أَيضاً، قال: والشعرة الجعدة    تكسُّرُها حُبُكٌ، قال: وواحد الحُبُك حِباك وحَبِيكة؛ وقال الجوهري: جمع    الحَبِيكة حَبَائك، وروي عن ابن عباس في قوله تعالى: والسماء ذات الحُبُك؛    الخَلْق الحسن، قال أَبو إِسحق: وأَهل اللغة يقولون ذات الطرائق الحسنة؛ وفي    حديث عمرو بن مُرّة يمدح النبي، صلى الله عليه وسلم:    لأَصْبَحْتَ خيرَ الناس نَفْساً ووالداً،    رَسُولَ مَلِيك الناسِ فوق الحَبَائِك    الحَبَائك: الطرق، واحدتها حَبِيكة، يعني بها السموات لأَن فيها طرق    النجوم. والمَحْبُوك: ما أُجيد عمله. والمَحْبُوك: المُحْكَمُ الخلق، من    حَبَكْتُ الثوب إِذا أَحكمت نسجه. قال شمر: ودابة مَحْبُوكة إِذا كانت    مُدْمَجة الخلق، قال: وكل شيء أَحكمته وأَحسنت عمله، فقد احْتَبَكْتَه. وفرس    مَحْبوك المَتْن والعجز: فيه استواء مع ارتفاع؛ قال أَبو دواد يصف    فرساً:مَرِجَ الدهرُ، فأَعْدَدْتُ له    مُشْرِفَ الحارِكِ، مَحْبوكَ الكَتَدْ    ويروى: مَرِجَ الدِّينُ. الأَزهري عن الليث: إِنه لمَحْبُوك المتن    والعَجُز إِذا كان فيه استواء مع ارتفاع؛ وأَنشد:    على كُلِّ مَحْبُوكِ السَّراةِ، كأَنه    عُقابٌ هَوَتْ من مَرْقب وتَعَلَّتِ    قال وقال غيره: فرس مَحْبوك الكَفَل أَي مُدْمَجُه؛ وأَنشد بيت لبيد على    هذه الصورة:    مشرف الحارك محبوك الكَفَلْ    قال: ويقال للدابة إِذا كان شديد الخلق مَحْبوك. والمَحْبوك: الشديد    الخلق من الفرس وغيره.    وجادَ ما حَبَكَهُ إِذا أَجاد نَسْجه. وحَبَكَ الثوب يَحْبِكُه    ويَحْبُكه حَبْكاً: أَجاد نسجه وحسَّن أَثر الصنعة فيه. وثوب حَبِيك: مَحْبوك،    وكذلك الوَتَرُ؛ أَنشد ابن الأَعرابي لأَبي العارم:    فَهَيَّأْتُ حَشْراً كالشِّهابِ يَسُوقه    مُمَرّ حَبِيكٌ، عاوَنَتْه الأَشاجِعُ    وحبَكَه بالسيف حَبْكاً: ضربه على وسطه، وقيل: هو إِذا قطع اللحم فوق    العظم، قال ابن الأَعرابي: حَبَكه بالسيف يَحْبِكه ويَحْبُكه حَبْكاً ضرب    عنقه، وقيل: هو ضرب في اللحم دون العظم، وقيل: ضربه به. وحَبَك عُروش    الكَرْم: قطعها. والحَبَكُ والحَبَكة جميعاً: الأَصل من أُصول الكَرْم.    والحَبَكة: الحبة من السويق. قال الليث: يقال ما ذقنا عنده حَبَكَة ولا    لَبَكة، قال: وبعض يقول عَبَكَة، قال: والعبَكة والحَبَكة من السويق،    واللَّبَكة اللقمة من الثَّرِيد؛ قال الأَزهري: ولم نسمع حَبَكة بمعنى عَبَكة لغير    الليث، قال: وقد طلبته في باب العين والحاء لأَبي تراب فلم أَجده،    والمعروف: ما في نِحْيه عَبْكة ولا عَبَقة أَي لطخ من السَّمنِ أَو الرُّبِّ،    من عَبِق به وعَبِكَ به أَي لصق به.
مقاييس اللغة:
(حبك) الحاء والباء والكاف أصل منقاسٌ مطّرِد؛ وهو إحكام الشَّيء في امتدادٍ واطِّراد. يقال بعيرٌ مَحْبُوكُ القَرَى، أي قويُّه. ومن الاحتباك الاحتباء، وهو شد الإزار؛ وهو قياس الباب.
وحُبُك السماء في قوله تعالى: ﴿وَالسَّمَاءِ ذَاتِ الْحُبُكِ﴾ [الذاريات 7]، فقال قومٌ: ذاتِ الخَلْق الحَسن المُحْكَم. وقال آخرون: الحُبُك الطرائق، الواحدة حَبِيكة. ويراد بالطّرائِق طرائِق النُّجوم.
ويقال كساءٌ مُحَبَّكٌ، أي مخطَّط.
القاموس المحيط:
الحَبْكُ الشَّدُّ والإِحْكامُ، وتَحْسينُ أثَرِ الصَّنْعَةِ في الثَّوْبِ، يَحْبِكُهُ، كاحْتَبَكَهُ، فهو حَبيكٌ ومَحْبوكٌ، والقَطْعُ، وضَرْبُ العُنُقِ. واحْتَبَكَ بإِزارِهِ احْتَبَى. والحُبْكَةُ، بالضم الحُجْزَةُ، وتَحَبَّكَ شَدَّهَا، أو تَلَبَّبَ بِثيابِه، و المرأةُ بِنطاقِها تَنَطَّقَتْ، والحَبْلُ يُشَدُّ به على الوَسَطِ، والقِدَّةُ التي تَضُمُّ الرأسَ إلى الغَراضيفِ مِنَ القَتَبِ، كالحِباكِ، ككِتابٍ، ج كصُرَدٍ وكُتُبٍ. وحُبُكُ الرَّمْلِ، بضمتينِ حُروفُهُ، الواحِدَةُ ككِتابٍ، و مِنَ الماءِ والشَّعَرِ الجَعْدُ المُتَكَسِّرُ منهما، و مِنَ السَّماءِ طَرائِقُ النُّجومِ. والحَبيكَةُ واحِدُها، والطَّريقَةُ مِنْ خُصَلِ الشَّعَرِ، أوِ البَيْضَةُ، ج حَبيكٌ وحَبائِكُ وحُبُكٌ.
والحَبَكَةُ، مُحرَّكةً: الأَصْلُ من أُصولِ الكَرْمِ، كالحَبَكِ، وليسَ بتَصْحيفٍ، والحَبَّةُ مِنَ السَّويقِ، لُغَةٌ في العَبَكَةِ. وذو الحَبَكَةِ: عُبَيْدَةُ، أو عَبْدَةُ بنُ سَعْدٍ النَّهْدِيُّ. والحِبَكُّ، كخِدَبٍّ: اللَّئيمُ. وكعُتُلٍّ: الشَّديدُ. وحَبَكَ بها: حَبَقَ، و فلاناً في البَيْعِ: رادَّهُ، و الثَّوْبَ: أجادَ نَسْجَهُ. وحِباكُ الحَمامِ: سَوادُ ما فَوْقَ جَناحَيْهِ. والمَحْبوكُ: الفَرَسُ القَوِيُّ. والتَّحْبيكُ: التَّوْثيقُ، والتَّخْطيطُ.
وفي صِفَةِ الدَّجَّالِ: مُحَبَّكُ الشَّعَرِ، أي: مُجَعَّدُهُ، ويُرْوَى حُبُكُ، بمَعْناهُ.
تاج العروس:
ح ب ك
الحبكُ : الشَّدُّ والإِحْكامُ وِإجادَةُ العَمَلِ والنّسج وتَحْسِين أَثَرِ الصنعَةِ في الثَّوْبِ يُقال : حَبَكَه يَحْبِكُه ويَحْبُكُه من حَدّىْ ضَرَب ونَصَر حَبكاً : أَجادَ نَسجه وحسَّنَ أَثَرَ الصَّنْعَةِ فيهِ كاحْتَبكه : أَحْكَمه وأَحْسَنَ عَمَلَه فهو حَبِيكٌ ومَحْبوك يقال : ثَوْبٌ حَبِيكٌ ومَحْبُوكٌ : أحْكِم نَسجُه وكذلك وَتَرٌ حَبِيكٌ وأَنْشَدَ ابنُ الأعرابي لأبي العارِمِ :
فهَيَّأْتُ حَشْراً كالشِّهابِ يسوِقُه ... مُمَرٌّ حَبِيكٌ عاوَنَتْه الأشاجِعُ
والحَبكُ : القَطْع وضَربُ العُنُقِ يُقالُ : حَبَكَه بالسَّيفِ حَبكاً : ضَرَبَه على وَسَطِه وقِيلَ : هو إِذا قَطَع اللَّحمَ فوقَ العَظْم وقالَ ابنُ الأعرابي : حَبَكَه بالسَّيفِ يَحْبِكُه ويَحبُكُه حَبكَاً : ضرَبَ عُنُقَه وقيل : ضَرَبَه به . واحْتَبَكَ بإِزارِه : احْتَبَى به وشَدَّهُ إِلى يَدَيْهِ نقله أَبو عُبَيدٍ عن الأَصْمَعِيِّ في تفسيرِ حديث عائِشَةَ رضي اللَّهُ عنها : أَنّها كانَت تَحْتَبِكُ تَحْتَ دِرْعِها في الصَّلاةِ أي تَشُدُّ الإزارَ وتُحكِمُه أَراد أَنَها كانت لا تُصَلِّي إِلاًّ مُؤْتَزِرَةً . وكلُّ شيءٍ أَحْكَمْتَه وأَحسَنْت عمَلَه فقد احتَبَكْتَه . وقالَ الأَزْهرِيُّ : الذي رَواهُ أَبو عُبَيدٍ عن الأَصْمَعِي في الاحْتِباك أَنّه الاحْتباء غَلَطٌ إِنّما هو الاحْتِياكُ بالياءِ يقال : احْتاكَ بثَوْبه وتَحَوَّكَ بهِ : إِذا احْتَبَى به هكذا رواهُ ابنُ السِّكِّيت عن الأَصْمَعِي وقد ذَهَبَ على أبي عُبَيدٍ رحمه اللّه ثم قال : والذي يَسبق إِلى وَهْمِي أَنّ أَبا عُبَيدٍ كَتَب هذا الحَرفَ عن الأصْمَعِي بالياءِ فزَلَّ في النَّقْطِ وتَوَهَّمَه باءً قال : والعالمُ وإِنْ كان غايَةً في الضَّبطِ والإِتْقانِ فإنّه لا يكادُ يَخْلُو من خطئهِ بزَلَّةِ واللَّهُ أَعْلَم قال ابنُ مَنْظُورٍ : ولقد أَنْصَف الأَزْهَرِي - رحمه اللَّهُ - فيما بَسَطَه من هذه المَقالةِ فإِنّا نَجِد كَثِيراً من أَنْفُسِنا ومن غَيرِنا أَنَّ القَلَمَ يَجْرِي فيَنْقُطُ ما لا يَجِف نَقْطُه ويَسبِقُ إِلى ضَبطِ ما لا يَخْتَارُه كاتِبُه ولكِنّه إِذا قَرَأَه بعدَ ذلِك أَو قُرِئ عليه تَيَقَّظَ له وتَفَطَّنَ لما جَرَى به واسْتَدْرَكَه واللّه أَعلم . والحبكَةُ بالضّمِّ : الحُجْزَةُ بعَينِها عن شَمِرٍ ومِنْها أُخِذَ الاحْتِباكُ بالباءِ وهو شَدُّ الإِزارِ وحُكِىَ عن ابن المُبارَكِ قال : جَعَلْتُ سِواكِي في حُبكَتِي أي في حُجْزَتِي . وقيل : الحُبكَةُ : أَنْ تُرخِيَ من أَثْناءِ حُجْزَتِكَ من بين يَدَيْكَ لتَحْمِلَ فيه الشّيء ما كانَ . وتَحَبَّكَ تَحَبُّكاً : شَدّها أَي الحُجْزَةَ . أَو تَحَبَّكَ : تَلَبَّبَ بثِيابِه عن ابنِ دُرَيْدٍ . قال : وتَحَبَّكَت المَرأَةُ بنِطاقِها أي تَنَطَّقَتْ وذلك إِذا شَدَّتْه في وَسَطِها
والحُبكَةُ أيضاً : الحَبلُ يُشَدُّ به على الوَسَطِ . وأيضاً : القِدَّةُ التي تَضُمُّ الرَّأْسَ إِلى الغَراضِيفِ من القَتَبِ والرَّحْلِ كالحِباكِ ككِتابٍ ورَواه أَبو عُبَيد بالنّونِ قالَ ابنُ سِيدَه : وأُراه منه سَهْوا
كصُرَدٍ وكُتُبٍ فالأُولَى جمعُ حُبكَةٍ والثانيةُ جَمْعُ حِباكٍ . وحُبُكُ الرَّمْلِ بضَمَّتَيْنِ : حُرُوفُه وأَسْنادُه الواحِدَةُ حِباكٌ ككِتابٍ . والحُبُك من الماءِ والشَّعَرِ : الجَعْدُ المُتَكَسِّرُ مِنْهُما الواحِدُ حِباكٌ قال زُهَيرٌ يصِفُ ماءً :
مُكَلَّلٌ بعَمِيمِ النَّبتِ تَنْسُجُه ... رِيحٌ خَرِيقٌ لضاحي مائِه حُبُكُ وفي صِفَةِ الدَّجّالِ رَأْسُه حُبُكٌ أي شَعرُ رَأسِه مُتَكَسِّرٌ من الجُعُودَةِ مثل الماءِ السّاكِنِ أَو الرَّمْلِ إِذا هَبَّتْ عليه الرِّيحُ فيَتَجَعَّدَانِ ويَصِيرانِ طَرائِقَ وفي رِوايَةٍ أخْرَى مُحَبَّك الشَّعْرِ بمعناه
والحُبُكُ من السَّماءِ : طَرائِقُ النُّجُومِ كما في الصِّحاح وقِيلَ : أي ذات الطّرائِقِ والحَبِيكَةُ واحِدُها وقال مجاهد : ذات البُنْيانِ وقال الأَزْهَرِيّ : هي الطَّرائِقُ المُحْكَمَةُ وكلُّ ما تَراه من دَرَجِ الرّمْلِ والماءِ إِذا صَفَقَتْه الرّيحُ فهو حُبُكٌ واحدتها حِباكٌ وحَبِيكَةٌ وقال الفَرّاءُ : الحُبُك : تكَسُّر كُلِّ شيءٍ كالرَّمْلَة إِذا مَرّتْ عليها الريحُ الساكِنَةُ والماء القائِم إِذا مَرّتْ به الرِّيحُ وقالَ ابنُ عبّاسٍ : ذات الحُبُكِ : الخَلْق الحَسَن قالَ الزَّجّاجُ : وأَهْلُ اللُّغَةِ يَقولونَ : ذاتُ الطّرائِقِ الحَسَنَة وقالَ الرَّاغِبُ ذات الحُبُك : أي ذات الطَّرائِقِ فمنهم من تَصَوَّرَ منها الطَّرائِقَ المَحْسُوسَةَ بالنُّجُومِ والمَجَرَّةِ ومنهم من اعْتَبَرَ ذلِكَ بما فيهِ من الطَّرائِقِ المَعْقُولَةِ المُدْرَكَةِ بالبَصِيرَةِ وِإلى ذلِكَ أَشارَ بقوله تَعالى : " الّذِينَ يَذْكُرونَ اللّه قِياماً وقُعُوداً " الآية انْتَهَى . والحَبِيكَةُ : الطَّرَيقَةُ من خُصَلِ الشَّعَرِ أَو البَيضَةُ حَبِيكٌ وحَبائِكُ وحُبُكٌ كسَفِينَةٍ وسَفِينٍ وسَفائِنَ وسُفنٍ . وفي الصِّحاح : الحَبِيكَةُ والحِباكُ : الطَرِيقَةُ في الرّمْلِ ونحوِه وجمع الحِباك حُبُكٌ وجَمْعُ الحَبِيكَةِ الحبائِكُ . وقالَ الأَزْهَرِيّ : وحَبِيكُ البَيضِ للرَّأْسِ : طَرائِقُ حَدِيدِه وأَنْشَدَ :
والضّارِبُونَ حَبِيكَ البَيض إِذ لحقوا ... لا يَنْقُصُونَ إِذا ما اسْتَلْحَفوا وحَمُوا قال : وكذلك طَرائِقُ الرَّمْل فيما تَحْبُكُه الرِّياح إِذا جَرَتْ عليهِ . والحَبَكَةُ مُحرَّكَةً : الأَصْلُ من أُصُولِ الكَرمِ كالحَبَكِ بحذف الهاءِ وفي بعضِ النُّسَخِ كالحَبِيكِ والأُولَى الصّوابُ وليسَ بتَصْحِيفٍ . والحَبَكَةُ : الحَبَّةُ من السَّوِيقِ لُغَةٌ في العَبَكَةِ عن اللَّيثِ قال : يُقال : ما ذُقْنا عِنْدَه حَبَكَةً ولا لَبَكَةً قالَ : وبعضٌ يَقُول : عَبَكَة قال : والحَبَكَةُ والعَبَكَةُ : من السَّوِيقِ واللَّبَكَةُ : اللّقْمَةُ من الثَّرِيدِ قال الأَزْهَرِيُّ : ولم نَسمَعْ حَبَكَةً بمعنَى عَبَكَةٍ لغيرِ اللّيثِ قال : وقَدْ طَلبتُه في بابِ العَين والحاءِ لأبي تُراب فلم أَجِدْه والمَعْرُوف ما في نِحْيِه عَبَكَةٌ ولا عَبَقَةٌ : أي لِطْخٌ منَ السَّمْنِ أَو الرّبِّ مِن عَبِقَ بِه وعَبِك به أي : لَصِقَ به . وذُو الحَبَكَة : لَقَبُ عُبَيدَة أَو عَبدَة بنِ سَعْدِ بنِ قَيس بنِ أبي بنِ عائِذِ بنِ سَعْدِ بن جَذِيمَةَ بنِ كَعْبِ بن رفاعَةَ بن مالِك بنِ نَهْدٍ النَّهْدِيّ وابنُه كَعْبُ بنُ ذِي الحَبَكَةِ وكان شِيعِياً وسَيَّرَه عثْمانُ رضي اللّهُ عنه فيمنْ سَيَّرَ إِلى جَبَل الدّخانِ بدُنْباوَنْدَ . قلتُ : وقتَلَه بُشرُ بنُ أبي أَرْطاةَ بتَثلْيثَ . وقال ابنُ عَبادٍ : الحِبَكُّ كخِدَب : اللَّئيمُ
قالَ : وكعُتُل : الشَّدِيدُ . وحَبَكَ بِها وحَبَجَ بها مثل حَبَقَ بها . وحَبَكَ فُلاناً في البَيع إِذا رادَهُ
وحَبَكَ الثّوْبَ حَبكاً : أَجادَ نَسجَه وأَحْكَمَه . قالَ ابنُ عَبّادٍ : وحِباكُ الحَمَامِ بالكسر : سوادُ ما فَوْقَ جَناحَيهِ يُقال : ما أَمْلَح حِباكَ هذه الحَمَامَةِ ومِثْلُه في الأَساسِ . والمَحْبُوكُ : الفَرَس القَوِيُّ الشَّدِيدُ الخَلْقِ المُحْكَمه قال أَبو دُواد يَصِفُ فَرَساً :
مَرَجَ الدِّينُ فأَعْدَدْتُ لَهُ ... مُشْرِفَ الحارِكِ مُحْبُوكَ الكَتَدْ وقال شمِرٌ : دابَّة مَحْبُوكة : إِذا كانَتْ مُدْمَجَةَ الخَلْقِ . وقالَ اللّيثُ : إِنّه لمَحْبُوكُ المَتْنِ والعَجُزِ : إِذا كانَ فيهِ اسْتِواءٌ مع ارْتِفاعٍ وأَنْشَد :
عَلَى كُلِّ مَحْبُوكِ السَّراةِ كأَنَّه ... عُقاب هَوَتْ مِنْ مَرقَب وتَعَلّتِ
والتَّحْبِيكُ : التَّوْثيقُ عن شَمِرٍ ومنه حَبَّكْتُ العُقْدَةَ : إِذا وَثَّقْتَها كما في الأَساس . والتَّحْبِيكُ أيضاً : التَّخْطِيطُ يُقال : كِساءٌ مُحَبَّكٌ : إِذا كانَ مُخَطَّطاً كما في الأَساسِ . وفي صِفَةِ الدَّجّالِ : مُحَبَّك الشَّعَرِ : أي مُجَعَّدُه ويُروَى حُبُكُ الشَّعَرِ بضَمّتَين وهو بمَعْناه الأَخِيرَةُ عن ابنِ دُرَيْدٍ ونقَلَه الجَوْهرِيُّ أيضاً وفي المُصَنَّفِ لأبي عُبَيد في الحَدِيثِ المَرفُوعِ : رَأْسُه حُبُكٌ حُبُكٌ وقد تَقَدَّمَ
ومما يُستَدْركُ عليه : الحِباكُ ككِتابٍ : أَنْ يُجْمَعَ خَشَبٌ كالحَظِيرَةِ ثُمَّ يشَدُّ في وَسَطِه بحَبل يَجْمَعُه قاله اللّيثُ . وقالَ الأزهرِيّ : الحِباكُ : الحَظِيرَةُ بقَصَباتٍ تُعَرَّضُ ثم تُشَدّ تَقُولُ : حُبِكَت الحَظِيرةُ بقَصَباتٍ كما تُحْبَكُ عُرُوسُ الكَرمِ بالحِبالِ . والحَبائِكُ : الطّرائِقُ في السَّماءِ ومنه قول عَمْرِو بنِ مُرًةَ رضي اللّهُ عنه يَمْدَح النبيَ صَلّى اللّهُ عليهِ وسَلَّم :
لأصبَحْتَ خَيرَ النّاس نفْساً ووالِدا ... رَسُولَ مَلِيكِ النّاسِ فوقَ الحَبائِكِ يَعْني بها السَّماواتِ ؛ لأَنَّ فيها طُرُقَ النُّجُومِ
وحَبَكَ عُروش الكَرمِ : قَطَعَها
والحُبكُ أيضاً : طَرائقُ الجَبَلِ قال رُؤْبَةُ :
" صَعَّدَكُم في بَيتِ نَجْمٍ مُنْسَمكْ
" إِلى المَعالي طَوْدُ رَعْنٍ ذي حبُكْ وحِباكُ الثَّوْبِ : كِفافه عن الزَّمَخْشَرِيِّ . وحِباكُ اللِّبدِ : الخُيُوطُ السّودُ التي تُخاطُ بِها أَطْرافُه عن ابنِ عَبّادٍ . والحُبكَة بالضم : القارُورَةُ الضَّيِّقَة الفَمِ والجمع حُبَك . وحَبَك محركة : قريَةٌ بحَوْرانَ منها الحلاءُ عَلي بنُ زِيادَةَ بنِ عبدِ الرَحْمن هكذا ضَبَطَه ابنُ قاضِي شَهْبَة في الطَّبَقاتِ . وقُرِئ : " ذَاتِ الحِبِك " بكَسرَتَين وبكسرٍ وضَم وبالعَكسِ وصَرَّحُوا في الثاني أَنّه من تَداخُلِ اللُّغَتَين وفي الثّالِثِ أَنّه مُهْمَلٌ لم يُستَعْمَل ومثلُ هذا كان واجِبَ التَّنْبِيه أَشارَ له شيخُنا نَقْلاً عن الشِّهابِ في العِنايَةِ . قلتُ : وتَفْصِيلُ هذا في كتابِ الشَّواذِّ لابنِ جِنِّى قال : قراءة الحَسَنِ الحُبك بضَم فسُكُون ورُوى عنه الحِبِك بكسرتينِ وروى عنه الحِبك بكسر الحاءِ ووَقفِ الباءِ وكذلك قرأَ أَبو مالكٍ الغِفارِيّ وروى عنه الحِبُك بكسر الحاءِ وضَمِّ الباءِ وروى عنه الحَبَكُ بفَتْحَتَيْن وروى عنه الحُبُك بضَمَّتَينْ الوجه السّادس كقِراءةِ النّاسِ ورُوِى عن عِكْرِمَةَ وجهٌ سابعٌ وهو الحُبَك بضَم ففَتْحٍ جميعُه هو طَرائقُ الغَيم وأَثَرُ حُسنِ الصَّنْعةِ فيه وهو الحَبِيكُ في البيض ويُقالُ : حَبِيكَةُ الرَّمْلِ وحبائِكُ وكذلك أيضاً حُبُكُ الماءِ لطَرائِقِهِ وأَمّا الحُبكُ فمُخَفَّفٌ من الحُبُك وهو لُغَةُ بني تَمِيمٍ كرُسْلٍ وعُمْدٍ في رُسُلٍ وعُمُدٍ وأَما الحِبِك ففِعِل وذلك قَلِيلٌ منه إِبِلٌ وِإطِلٌ وامرأَةٌ بِلِزٌ : أي ضَخْمَةٌ وبأَسْنانِه حِبِرٌ وأَما الحِبكُ فمُخَفَّفٌ منه كإِطْلٍ وِإبْل وأَمّا الحِبُك بكسرٍ فضم فأَحْسَبه سَهْواً وذلك أَنَّه ليسَ في كلامِهِم فِعُلٌ أَصلاً بكسر الفاءِ وضَمِّ العَيْنِ وهو المثالُ الثاني عَشَرَ من تركِيبِ الثُّلاثيِّ فإِنّه ليسَ في اسمٍ ولا فِعْلٍ أَصْلاً أَلْبتَّةَ ولعلَّ الذي قرأَ به تَداخَلَتْ عليه القراءَتانِ بالكسر والضَّمِّ فكأَنَّه كسرَ الحاءَ يريدُ الحِبِكَ فأَدرَكَه ضَمُّ الباءِ على صُورة الحُبُك فجمع بين أَوّلِ اللفظةِ على هذه القِراءةِ وبين آخِرِها على القِرَاءةِ الأخْرَى وأَمّا الحَبَكُ فكأَنّ واحِدتَهَا حَبَكَةٌ كطَرَقَةٍ وطَرَقٍ وعَقَبَة وعَقَب وأَمّا الحُبَك فعَلَى حُبكَة وحُبَكٍ كطُرفَةٍ وطُرَفٍ وبُرقَةٍ وبُرَقٍ ولا يَجُوزُ أَن يكونَ حُبَك مَعْدُولاً إِليها عن حُبُكٍ تَخْفِيفاً إِنما ذلِكَ شَيءٌ يُستَسهَلُ به في المُضاعَفِ خاصَّةً كقَوْلِهِم في جُدُدٍ : جُدَدٌ وفي سُرُرٍ سُرَر وفي قلُل قُلَل . انتهى وبذلك تَعْلَمُ ما في كلامِ شيخِنا من التَّساهُلِ وما في عِبارةِ المُصَنِّفِ من القُصور الزّائد فتأَمّلْ والله أَعلم

_Türkçe çeviri henüz yok_
