# حبك — Lisânü'l-Arab

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%A8%D9%83/sozluk/lisan
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AD%D8%A8%D9%83/entries/lisan

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [حبك](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%A8%D9%83.md)
- Lisânü'l-Arab: İbn Manzûr · 13. yy

## Madde başı: حبك

الحَبْك: الشدّ. واحْتَبك بإِزاره: احْتَبَى به وشدَّه إِلى يديه. والحُبْكة: أَن ترخي من أَثناء حُجْزتك من بين يديك لتحمل فيه الشيء ما كان، وقيل: الحُبْكة الحُجْزة بعينها، ومنها أُخِذ الاحْتِباكُ، بالباء، وهو شد الإِزار. وحكي عن ابن المبارك أَنه قال: جعلت سواك في حُبكي أَي في حُجْزتي.
وتَحَبَّكَ: شد حُجْزته. وتَحَبَّكتِ المرأَة بنِطاقها: شدته في وسطها. وروي عن عائشة: أَنها كانت تَحْتَبِك تحت دِرعها في الصلاة أَي تشد الإِزار وتحكمه؛ قال أَبو عبيد: قال الأَصمعي الاحْتِباك الاحتباء، ولكن الاحْتِباك شدُّ الإِزار وإِحكامه؛ أَراد أَنها كانت لا تصلي إِلا مُؤْتَزِرةً؛ قال الأَزهري: الذي رواه أَبو عبيد عن الأَصمعي في الاحْتِباك أَنه الاحْتِباء غلط، والصواب الاحْتِياك، بالياء؛ يقال: احْتاك يَحْتاك احْتِياكاً. وتَحَوَّك بثوبه إِذا احتبى به، قال: هكذا رواه ابن السكيت وغيره عن الأَصمعي، بالياء، قال: والذي يسبق إِلى وَهْمِي أَن أَبا عبيد كتب هذا الحرف عن الأَصمعي بالياء، فزَلّ في النقط وتوهمه باء، قال: والعالم وإِن كان غاية في الضبط والإِتقان فإِنه لا يكاد يخلو من خطإِه بزلة، والله أعلم. ولقد أَنصف الأَزهري، رحمه الله، فيما بسطه من هذه المقالة فإِنا نجد كثيراً من أَنفسنا ومن غيرنا أَن القلم يجري فينقط ما لا يجب نقطه، ويسبق إِلى ضبط ما لا يختاره كاتبه، ولكنه إِذا قرأَه بعد ذلك أَو قرئ عليه تيقظ له وتفطن لما جرى به فاستدركه، والله أعلم.
والحُبْكة: الحبل يشد به على الوسط. والتحْبِيك: التوثيق. وقد حَبَّكْتُ العقدة أَي وثقتها. والحِباكُ: أَن يجمع خشب كالحَظيرة ثم يشد في وسطه بحبل يجمعه؛ قال الأَزهري: الحِباك الحَظيرة بقصبات تعرض ثم تشد، تقول: حُبِكَتِ الحظيرةُ بقَصبات كما تُحْبَكُ عُروش الكرم بالحبال. والحُبْكةُ والحِباكُ القدَّةُ التي تضم الرأْس إِلى الغَرَاضيف من القتَب والرَّحْل، وقد ذكرتا بالنون؛ عن أَبي عبيد؛ قال ابن سيده: وأُراه منه سهواً، والجمع حُبَك وحُبُك، فحبَك جمع حُبْكةٍ، وحُبُك جمع حِباكٍ. وحُبُك الرمل: حروفه وأَسناده، واحدها حِباك، وكذلك حُبُك الماء والشعر الجَعْدُ المتكسِّر؛ قال زهير ابن أَبي سلمى يصف ماء:
مُكَلَّل بعَمِيم النَّبْت تَنْسُجُه
ريحٌ خَرِيقٌ، لِضاحي مائه حُبُكُ
والحَبِيكةُ: كل طريقة من خُصَلِ الشعر أَو البيضةُ، والجمع حَبِيك وحَبَائِكُ وحُبُك كسَفِينة وسَفِينٍ وسَفائن وسُفُن. الجوهري: الحَبيكةُ الطريقة في الرمل ونحوه. الأَزهري: وحَبِيكُ البيض للرأْس طرائقُ حديدِه؛ وأَنشد:
والضاربون حَبِيكَ البَيض إِذ لحِقُوا،
لا يَنْكُصُون، إِذا ما اسْتُلْحِمُوا وحَمُوا
قال: وكذلك طرائق الرمل فيما تَحْبِكُه الرياح إِذا جَرَتْ عليه. وفي الحديث في صفة الدجال: رأْسه حُبُك، أَي شعر رأْسه متكسر من الجُعُودة مثل الماء الساكن أَو الرمل إِذا هبت عليها الريح فيتجعَّدان ويصيران طرائق؛ وفي رواية أُخري: مُحَبَّك الشعر بمعناه. وحُبُك السماء: طرائقها. وفي التنزيل: والسماء ذات الحُبُك؛ يعني طرائق النجوم، واحدتها حَبِيكة والجمع كالجمع. وقال الفراء في قوله: والسماء ذات الحُبُك؛ قال: الحُبُك تكسُّر كل شيء كالرملة إِذا مرت عليها الريح الساكنة، والماء القائم إِذا مرت به الريح، والدرعُ من الحديد لها حُبُك أَيضاً، قال: والشعرة الجعدة تكسُّرُها حُبُكٌ، قال: وواحد الحُبُك حِباك وحَبِيكة؛ وقال الجوهري: جمع الحَبِيكة حَبَائك، وروي عن ابن عباس في قوله تعالى: والسماء ذات الحُبُك؛ الخَلْق الحسن، قال أَبو إِسحق: وأَهل اللغة يقولون ذات الطرائق الحسنة؛ وفي حديث عمرو بن مُرّة يمدح النبي، صلى الله عليه وسلم:
لأَصْبَحْتَ خيرَ الناس نَفْساً ووالداً،
رَسُولَ مَلِيك الناسِ فوق الحَبَائِك
الحَبَائك: الطرق، واحدتها حَبِيكة، يعني بها السموات لأَن فيها طرق النجوم. والمَحْبُوك: ما أُجيد عمله. والمَحْبُوك: المُحْكَمُ الخلق، من حَبَكْتُ الثوب إِذا أَحكمت نسجه. قال شمر: ودابة مَحْبُوكة إِذا كانت مُدْمَجة الخلق، قال: وكل شيء أَحكمته وأَحسنت عمله، فقد احْتَبَكْتَه. وفرس مَحْبوك المَتْن والعجز: فيه استواء مع ارتفاع؛ قال أَبو دواد يصف فرساً:مَرِجَ الدهرُ، فأَعْدَدْتُ له
مُشْرِفَ الحارِكِ، مَحْبوكَ الكَتَدْ
ويروى: مَرِجَ الدِّينُ. الأَزهري عن الليث: إِنه لمَحْبُوك المتن والعَجُز إِذا كان فيه استواء مع ارتفاع؛ وأَنشد:
على كُلِّ مَحْبُوكِ السَّراةِ، كأَنه
عُقابٌ هَوَتْ من مَرْقب وتَعَلَّتِ
قال وقال غيره: فرس مَحْبوك الكَفَل أَي مُدْمَجُه؛ وأَنشد بيت لبيد على هذه الصورة:
مشرف الحارك محبوك الكَفَلْ
قال: ويقال للدابة إِذا كان شديد الخلق مَحْبوك. والمَحْبوك: الشديد الخلق من الفرس وغيره.
وجادَ ما حَبَكَهُ إِذا أَجاد نَسْجه. وحَبَكَ الثوب يَحْبِكُه ويَحْبُكه حَبْكاً: أَجاد نسجه وحسَّن أَثر الصنعة فيه. وثوب حَبِيك: مَحْبوك، وكذلك الوَتَرُ؛ أَنشد ابن الأَعرابي لأَبي العارم:
فَهَيَّأْتُ حَشْراً كالشِّهابِ يَسُوقه
مُمَرّ حَبِيكٌ، عاوَنَتْه الأَشاجِعُ
وحبَكَه بالسيف حَبْكاً: ضربه على وسطه، وقيل: هو إِذا قطع اللحم فوق العظم، قال ابن الأَعرابي: حَبَكه بالسيف يَحْبِكه ويَحْبُكه حَبْكاً ضرب عنقه، وقيل: هو ضرب في اللحم دون العظم، وقيل: ضربه به. وحَبَك عُروش الكَرْم: قطعها. والحَبَكُ والحَبَكة جميعاً: الأَصل من أُصول الكَرْم. والحَبَكة: الحبة من السويق. قال الليث: يقال ما ذقنا عنده حَبَكَة ولا لَبَكة، قال: وبعض يقول عَبَكَة، قال: والعبَكة والحَبَكة من السويق، واللَّبَكة اللقمة من الثَّرِيد؛ قال الأَزهري: ولم نسمع حَبَكة بمعنى عَبَكة لغير الليث، قال: وقد طلبته في باب العين والحاء لأَبي تراب فلم أَجده، والمعروف: ما في نِحْيه عَبْكة ولا عَبَقة أَي لطخ من السَّمنِ أَو الرُّبِّ، من عَبِق به وعَبِكَ به أَي لصق به.

### Türkçe

**الحَبْك**: sıkma. Ve **احْتَبك بإِزاره**: onunla **احْتَبَى** etti ve onu ellerine doğru sıktı.

Ve **الحُبْكة**: ellerinin arasından, her ne olursa olsun, içinde bir şeyi taşımak için, kuşağının kıvrımlarından salıvermen( dir); ve denildi ki: **الحُبْكة** kuşağın bizzat kendisidir; ve ondan, **الاحْتِباكُ** ( **الباء** ile) alınmıştır; ve o, kuşağı sıkmaktır. Ve İbnü’l-Mübârek’ten hikâye edildiğine göre o şöyle dedi: “Misvakımı **حُبكي**’me, yani kuşağıma koydum.”

Ve **تَحَبَّكَ**: kuşağını sıktı. Ve **تَحَبَّكتِ المرأَة بنِطاقها**: onu belinde sıktı. Ve Âişe’den rivayet edildi: onun namazda zırhının altında **تَحْتَبِك** ettiği; yani kuşağı sıkar ve onu sağlamlaştırırdı; Ebû Ubeyd dedi ki: el-Asmaî **الاحْتِباك**’ın **الاحتباء** olduğunu söyledi; fakat **الاحْتِباك** kuşağı sıkmak ve onu sağlamlaştırmaktır; onun, ancak kuşak kuşanmış olarak namaz kıldığını kastetti; el-Ezherî dedi ki: Ebû Ubeyd’in el-Asmaî’den **الاحْتِباك** hakkında rivayet ettiği şeyin, onun **الاحْتِباء** olması yanlıştır; doğrusu **الاحْتِياك**’tır, **الياء** ile; denir ki: **احْتاك يَحْتاك احْتِياكاً**. Ve **تَحَوَّك بثوبه**: onunla **احتبى** ettiğinde; dedi ki: İbnü’s-Sikkît ve başkaları bunu el-Asmaî’den **الياء** ile böyle rivayet ettiler; dedi ki: vehmime önce gelen şudur ki: Ebû Ubeyd bu harfi el-Asmaî’den **الياء** ile yazdı da, noktalamada sürçtü ve onu **باء** sandı; dedi ki: âlim, ضبط ve itkan bakımından nihayet olsa bile, bir sürçmeyle hatasından neredeyse hâlî olmaz; Allah daha iyi bilir. El-Ezherî, Allah ona rahmet etsin, bu makaleden genişçe açtığı şeyde insaf etti; çünkü biz, kendimizden ve başkalarından, kalemin akıp da noktalaması gerekmeyeni noktaladığını, kâtibinin seçmediği şeye ضبطın öne geçtiğini çokça buluruz; fakat onu bundan sonra okuduğunda yahut kendisine okunduğunda ona uyanır ve kalemin götürdüğünü fark eder de onu telafi eder; Allah daha iyi bilir.

Ve **الحُبْكة**: bel üzerine bağlanılan ip. Ve **التحْبِيك**: sağlamlaştırma. Ve ben **حَبَّكْتُ العقدة**: yani onu sağlamlaştırdım. Ve **الحِباكُ**: çit gibi odun toplayıp sonra onu ortasından, onu bir araya getiren bir iple sıkmaktır; el-Ezherî dedi ki: **الحِباك** kamışlarla enlemesine dizilen sonra bağlanan çittir; dersin ki: **حُبِكَتِ الحظيرةُ بقَصبات** tıpkı asma çardaklarının iplerle **تُحْبَكُ** edilmesi gibi. Ve **الحُبْكةُ** ile **الحِباكُ**: **القتَب** ve **الرَّحْل**’den, başı kıkırdaklara bitiştiren kayıştır; ikisi de **النون** ile zikredilmiştir; Ebû Ubeyd’den; İbn Sîde dedi ki: onu bundan bir sehivden sayıyorum; çoğulu **حُبَك** ve **حُبُك**tur; böylece **حُبَك**, **حُبْكةٍ**’nin çoğuludur; **حُبُك** ise **حِباكٍ**’ın çoğuludur. Ve **حُبُك الرمل**: onun çizgileri ve yükseltileri; tekili **حِباك**tır; aynı şekilde **حُبُك الماء** ve kıvırcık, kırışık saç.

Züheyr b. Ebî Sülmâ suyu vasfederek dedi:
مُكَلَّل بعَمِيم النَّبْت تَنْسُجُه
ريحٌ خَرِيقٌ، لِضاحي مائه حُبُكُ

Ve **الحَبِيكةُ**: saç tutamlarının her bir yolu yahut miğfer; çoğulu **حَبِيك** ve **حَبَائِكُ** ve **حُبُك**tur; **سَفِينة** ve **سَفِينٍ** ve **سَفائن** ve **سُفُن** gibi. el-Cevherî: **الحَبيكةُ** kum ve benzerinde yol( çizgi)dir. el-Ezherî: ve miğferin baş için **حَبِيكُ**’i, demirinin çizgileridir; ve şu beyit okundu:
والضاربون حَبِيكَ البَيض إِذ لحِقُوا،
لا يَنْكُصُون، إِذا ما اسْتُلْحِمُوا وحَمُوا
Dedi ki: rüzgârın üzerinde estiği zaman onu **تَحْبِكُ** ettiği kumun çizgileri de böyledir. Ve Deccâl’in sıfatı hakkında hadiste: “Başı **حُبُك**tur”; yani başının saçı, durgun su yahut rüzgâr estiğinde kum gibi, kıvırcıklık sebebiyle kırışık; böylece ikisi kıvrılır ve çizgiler hâline gelir; başka bir rivayette: “**مُحَبَّك الشعر**” aynı manada. Ve **حُبُك السماء**: onun çizgileri. Ve tenzilde: **والسماء ذات الحُبُك**; yani yıldızların çizgileri; tekili **حَبِيكة**dir ve çoğulu, çoğul gibidir. Ve Ferrâ, “**والسماء ذات الحُبُك**” sözü hakkında dedi ki: **الحُبُك**, her şeyin kırışıklığıdır; rüzgârın üzerinden geçtiği kum yığını gibi, rüzgârın üzerinden geçtiği durgun su gibi; demirden zırhın da **حُبُك**’u vardır; dedi ki: kıvırcık saç telinin kırışıklığı da **حُبُك**tur; dedi ki: **الحُبُك**’un tekili **حِباك** ve **حَبِيكة**dir. el-Cevherî dedi ki: **الحَبِيكة**’nin çoğulu **حَبَائك**tır. İbn Abbâs’tan, Yüce Allah’ın “**والسماء ذات الحُبُك**” sözü hakkında rivayet edildi: güzel yaratılış. Ebû İshâk dedi ki: dil ehli “güzel çizgiler sahibi” derler. Ve Amr b. Murra’nın, Peygamber’i, Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun, övdüğü hadisinde:
لأَصْبَحْتَ خيرَ الناس نَفْساً ووالداً،
رَسُولَ مَلِيك الناسِ فوق الحَبَائِك
**الحَبَائك**: yollar; tekili **حَبِيكة**dir; bununla semaları kasteder; çünkü yıldızların yolları ondadır.

Ve **المَحْبُوك**: işi güzel yapılmış olan. Ve **المَحْبُوك**: yaratılışı sağlam olan; “**حَبَكْتُ الثوب**” dediğinde, dokumasını sağlam yaptım( demektir). Şemmer dedi ki: **ودابة مَحْبُوكة**: yaratılışı derli toplu olduğunda; dedi ki: her neyi sağlamlaştırır ve işini güzel yaparsan, onu **احْتَبَكْتَه** etmiş olursun. Ve **فرس مَحْبوك المَتْن والعجز**: yükselme ile birlikte düzgünlük ondadır; Ebû Duvâd bir atı vasfederek dedi:
مَرِجَ الدهرُ، فأَعْدَدْتُ له
مُشْرِفَ الحارِكِ، مَحْبوكَ الكَتَدْ
Ve “**مَرِجَ الدِّينُ**” diye de rivayet edilir. el-Ezherî, Leys’ten: o, sırt ve sağrıda yükselme ile birlikte düzgünlük olduğunda **لَمَحْبُوك المتن والعَجُز**tur; ve şu beyiti okudu:
على كُلِّ مَحْبُوكِ السَّراةِ، كأَنه
عُقابٌ هَوَتْ من مَرْقب وتَعَلَّتِ
Dedi ki: başkası dedi ki: **فرس مَحْبوك الكَفَل**: yani derli toplu olanı; ve bu suret üzere Lebîd’in bir beytini okudu:
مشرف الحارك محبوك الكَفَلْ
Dedi ki: binek hayvanına, yaratılışı sıkı olduğunda **مَحْبوك** denir. Ve **المَحْبوك**: at ve başkasından, yaratılışı sıkı olan.

Ve **جادَ ما حَبَكَهُ**: dokumasını iyi yaptığında. Ve **حَبَكَ الثوب يَحْبِكُه ويَحْبُكه حَبْكاً**: dokumasını iyi yaptı ve onda sanatın izini güzelleştirdi. Ve **ثوب حَبِيك**: **مَحْبوك**; aynı şekilde **الوَتَرُ**; İbnü’l-A‘râbî, Ebû’l-Ârim için şu beyiti okudu:
فَهَيَّأْتُ حَشْراً كالشِّهابِ يَسُوقه
مُمَرّ حَبِيكٌ، عاوَنَتْه الأَشاجِعُ

Ve **حبَكَه بالسيف حَبْكاً**: onu belinin üzerine vurdu; ve denildi ki: o, kemiğin üstündeki eti kestiğinde( dir). İbnü’l-A‘râbî dedi ki: **حَبَكه بالسيف يَحْبِكه ويَحْبُكه حَبْكاً**: boynunu vurdu; ve denildi ki: o, kemiğin altında olmaksızın ette vuruştur; ve denildi ki: onu onunla vurdu. Ve **حَبَك عُروش الكَرْم**: onları kesti. Ve **الحَبَكُ** ile **الحَبَكة** birlikte: asmanın köklerinden bir kök. Ve **الحَبَكة**: kavut tanesi. Leys dedi ki: “Onun yanında ne **حَبَكَة** ne **لَبَكة** tattık” denir; dedi ki: bazısı **عَبَكَة** der; dedi ki: **العبَكة** ve **الحَبَكة** kavuttandır; **اللَّبَكة** ise **الثَّرِيد**’den bir lokmadır. el-Ezherî dedi ki: Leys’ten başkasından, **حَبَكة**’yi **عَبَكة** manasında işitmedik; dedi ki: onu, Ebû Turâb’ın **العين** ve **الحاء** babında aradım da bulmadım; bilinen şudur: “Onun tulumunda ne **عَبْكة** ne **عَبَقة** var”; yani sadeyağ yahut pekmezden bir bulaşık; **عَبِق به** ve **عَبِكَ به**’den: yani ona yapıştı.
