# حبك — Tehzîbu'l-Luğa

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%A8%D9%83/sozluk/tehzib
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AD%D8%A8%D9%83/entries/tehzib

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [حبك](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%A8%D9%83.md)
- Tehzîbu'l-Luğa: Ezherî · 10. yy

## Madde başı: حبك

ح ك ب
حبك ، كحب ، كبح : ( مستعملات ) .
حبك : قال الليث : حَبَكْتُه بالسّيْف حَبْكا وهو ضَرْب في اللَّحْم دُونَ العَظْم .
ابن هانىء عن أبي زيد : يقال حَبَكْتُه بالسَّيْف حَبْكاً إذا ضَرَبْتَه به .
الليث : إنَّه لمَحْبوكُ المَتْن والعَجُز إذا كان فيه اسْتِوَاء مع ارتِفَاع ، وأنشد :
على كُل مَحْبوك السَّرَاةِ كأَنَّه
عُقابٌ هَوَتْ من مَرْقَبٍ وتَعَلَّتِ
وقال غيره : فرسٌ مَحْبوكُ الكَفَلِ أي مُدْمَجُه . قال لبيد :
مُشْرِفُ الحارِكِ مَحْبوكُ الكَفَل
وقال الفرّاء في قول الله جلّ وعزّ : ( لَوَاقِعٌ وَالسَّمَآءِ ذَاتِ الْحُبُكِ ) ( الذّاريَات : 7 ) . قال : الحُبُك : تَكسُّر كلِّ شيء كالرَّمْلة إذا مَرَّت عليْهَا الرِّيحُ الساكنةُ والماء القَائم ، والدِّرْع من الحَدِيد لها حُبُك أيضاً . قال : والشَّعْرَةُ الْجَعدة تكسُّرها حُبُك ، وَوَاحِدُ الحُبُك حِباك وَحَبِيكَةٌ . وروى الثورِيُّ عن عطَاء عن سَعيد بن جُبَيْر عن ابن عباس في قوله : ( لَوَاقِعٌ وَالسَّمَآءِ ذَاتِ الْحُبُكِ ) ( الذّاريَات : 7 ) : ذات الخَلْق الحسن . قال أبو إسحاق : وأهل اللّغة يقولون : ذات الطرائق الحسنة .
قال : والمَحْبوك : ما أُجيد عَمَلُه . وقال شَمِر : دابّة مَحْبوكَة إذا كانت مُدْمَجَة الخَلْق .
وقال الليث : الحِبَاكُ : ربَاطُ الحظيرة بقصبات تُعَرَّضُ ثم تُشَدّ . تقول : حَبَكْتُ الحَظِيرَةَ كما تُحْبَك عُرُوش الكرْم بالحِبَالِ .
قال : وحَبِيكُ البَيْضِ للرأس : طرائق حَدِيده ، وأنشد :
والضارِبُون حَبِيكَ البَيْضِ إذْ لَحِقُوا
لا يَنْكُصُون إذا ما استُلحِمُوا وحَموا
وكذلك طَرائِقُ الرَّمْلِ مِمَّا تَحْبكه الرِّيَاحُ إذا جَرَت عليه .
ورُوِي عن عائِشَة أنَّها كانت تَحْتَبِك تحت دِرْعها في الصَّلاة . قال أبو عُبَيد : قال الأصمعي : الاحتباك : الاحتِباءُ لم يُعرف إلا هذا . قال أبو عُبَيد : وليس للاحْتِبَاء
ههنا معنى ، ولكن الاحْتِباك شَدُّ الإزار وإحكامه ، أرَادَ أنها كانت لا تُصلّي إلاّ مُؤْتَزِرَة .
قال : وكلُّ شيء أَحْكَمْتَه وأَحْسَنْتَ عَمَلَه فقد احْتَبَكْتَه . قال : ويقال : للدَّابَّة إذا كان شديد الْخلْق مَحْبُوك .
قلت : الذي روَاهُ أبو عُبيد عن الأصمعي في الاحْتِباك أنه الاحْتِباءُ غَلَطٌ والصواب الاحْتِياك باليَاءِ . يقال : احْتَاكَ يَحْتَاكَ احْتِياكاً وتَحَوَّكَ بِثَوْبِهِ إذا احْتَبَى به ، هكذا رواه ابن السكيت وغيره عن الأصمعي بالياء .
قلت : الذي يسبِقُ إلى وهمي أن أبا عبيد كتب هذا الحرف عن الأصمعي بالياء ، فزلّ في النقط وتَوهَّمَه باء ، والعالم وإن كان غاية في الضبط والإتقان فإنه لا يكاد يخلو من زلة ، والله الموفق للصواب .
وقال شمر : الحُبْكَةُ . الحُجْزَةُ ومنها أُخِذَ الاحْتِبَاكُ بالباء وهو شَدُّ الإزار .
وحكى عن ابن المبارك : أنه قال : جعلت سِوَاكي في حُبْكَتِي . أي في حُجْزَتي . وقال غيره : التَّحْبِيكُ : التوثيق وقد حَبَّكْتُ العقدة أي وثَّقْتُها .
وقال الليث : يقال : ما طَعِمْنَا عنده حَبَكة ولا لَبَكة . قال وبعض يقول : عَبَكة قال : والعَبَكة والحَبَكةَ : الحَبَّة من السَّوِيق . واللَّبَكَة : اللقمة من الثَّرِيدِ . قلت : ولم أسمع حبكة بمعنى عَبَكة لغير الليث ، وقد طلبته في باب العين والحاء لأبي تراب فلم أجده . والمعروف : ما في نِحْيِه عبكة ولا عَبَقَة أي لَطْخ من السمن أو الزيت من عَبِقَ به وعَبِكَ به أي لصق به .
كحب : قال الليث : الكَحَب بلُغَة أهل اليمن النَّوْرَة .
والحَبَّةُ منه كَحْبَةٌ . قلت : هذا حرف صحيح . وقد رواه أحمد بن يحيى عن ابن الأعرابي قال : ويقال : كحَّب العِنَبُ إذا انعقد .
وقال ابن دريد : الكَحْبُ والكَحْمُ : الحِصْرِمُ لغة يمانية .
وروى سَلَمة عن الفراء : يقال : الدراهم بين يديه كاحِبَة إذا واجهتك كثيرة . قال : والنار إذا ارتفع لهبُهَا فهي كاحِبة .
كبح : قال الليث : الكَبْح : كَبْحُك الدابةَ باللجام . وقال غيره : كَبَحه عن حاجته كَبْحاً إذا ردَّه عنها ، وكبح الحائطُ السهمَ كَبْحاً إذا أصاب الحائط حين رمى به فرده عن وجهه ولم يَرْتَزَّ فيه .
وقيل لأعرابي : ما للصَّقرِ يُحِبّ الأرنب ما لا يحب الخَرَب ؟ فقال : لأنه يكْبَحُ سَبَلَته بذَرْقِهِ فَيَرُدّه .
حكى ذلك الأصمعي ، ثم قال : رأيت صقراً كأَنما صُبَّ عليه وِخاف خِطْمِيٌّ من ذَرْق الحُبَارَى .
قال : والكابحُ : مَن استقبلك مما يُتَطَيَّرُ منه من تَيْسٍ وغيره ، وجمعه كوابِحُ . قال البَعِيثُ :
ومُغْتدياتٍ بالنُّحوس كَوَابِح

### Türkçe

ح ك ب
**حبك** , **كحب** , **كبح** : (kullanılanlar).

**حبك** : el-Leys dedi: Onu kılıçla **حَبَكْتُه** **حَبْكا**; o, kemik olmaksızın et içinde bir vuruştur.
İbn Hânî’, Ebû Zeyd’den: Denir: Onu kılıçla **حَبَكْتُه** **حَبْكاً**; onunla ona vurduğun zaman.
el-Leys: Şüphesiz o, onda yükselme ile beraber düzgünlük bulunduğu zaman, sırtı ve sağrısı **لَمَحْبوكُ**’tur; ve inşad etti:
على كُل مَحْبوك السَّرَاةِ كأَنَّه
عُقابٌ هَوَتْ من مَرْقَبٍ وتَعَلَّتِ
Ve başkası dedi: **فرسٌ مَحْبوكُ الكَفَلِ**; yani onun (sağrısı) derli toplu/kompakt olanı. Lebîd dedi:
مُشْرِفُ الحارِكِ مَحْبوكُ الكَفَل
Ve el-Ferrâ, Allah’ın (azze ve celle) sözü hakkında dedi: (**وَالسَّمَآءِ ذَاتِ الْحُبُكِ**) (ez-Zâriyât: 7). Dedi: **الحُبُك**: her şeyin kırışıp bükülmesi; rüzgârın durgun ve suyun durgun olduğu hâlde üzerinden geçtiği kum tepeciği gibi; demirden zırhın da **حُبُك**’u vardır. Dedi: Kıvırcık saç telinin kırışıklığı/bükümü **حُبُك**’tur; **الحُبُك**’un teki **حِباك** ve **حَبِيكَةٌ**’dır. Ve es-Sevrî, Atâ’dan, Saîd b. Cübeyr’den, İbn Abbâs’tan, şu söz hakkında rivayet etti: (**وَالسَّمَآءِ ذَاتِ الْحُبُكِ**) (ez-Zâriyât: 7): güzel yaratılış sahibi. Ebû İshâk dedi: Dil ehli der ki: güzel yollar/izler sahibi.
Dedi: **المَحْبوك**: işi güzel yapılmış olan şeydir. Şemir dedi: Yaratılışı derli toplu/kompakt olduğu zaman binek **مَحْبوكَة**’dır.
Ve el-Leys dedi: **الحِبَاكُ**: kamışlarla enlemesine konulup sonra sıkıca bağlanan ağıl bağıdır. Dersin: Üzüm asmalarının çardakları iplerle nasıl **تُحْبَك** edilirse, ben de ağılı **حَبَكْتُ**.
Dedi: Baş için **حَبِيكُ البَيْضِ**: onun demirinin yolları/çizgileridir; ve inşad etti:
والضارِبُون حَبِيكَ البَيْضِ إذْ لَحِقُوا
لا يَنْكُصُون إذا ما استُلحِمُوا وحَموا
Ve rüzgârların, üzerinde estiği zaman, onu **تَحْبكه** ettiği kumun yolları da böyledir.
Ve Âişe’den rivayet olundu: Namazda zırhının altında **تَحْتَبِك** ederdi. Ebû Ubeyd dedi: el-Asmaî dedi: **الاحتباك**: **الاحتِباءُ**; bundan başkası bilinmedi. Ebû Ubeyd dedi: Burada **الاحْتِبَاء** için bir mânâ yoktur; fakat **الاحْتِباك** izarı sıkmak ve onu sağlamlaştırmaktır; muradı, onun ancak izar kuşanmış olarak namaz kıldığıdır.
Dedi: Her şeyi sağlamlaştırıp işini güzel yaptığın zaman, onu **احْتَبَكْتَه** etmişsindir. Dedi: Binek için, yaratılışı güçlü olduğu zaman, **مَحْبُوك** denir.
Dedim: Ebû Ubeyd’in el-Asmaî’den **الاحْتِباك** hakkında rivayet ettiği, onun **الاحْتِباءُ** olması hatadır; doğrusu **الاحْتِياك** (ي ile)dır. Denir: **احْتَاكَ** **يَحْتَاكَ** **احْتِياكاً** ve **تَحَوَّكَ بِثَوْبِهِ**; onunla **احْتَبَى** ettiği zaman; İbn es-Sikkît ve başkaları bunu el-Asmaî’den (ي ile) böyle rivayet etmiştir.
Dedim: Vehmime önce gelen şudur ki: Ebû Ubeyd bu harfi el-Asmaî’den (ي ile) yazdı; sonra noktalamada sürçtü de onu **باء** sandı; âlim, ضبط ve itkanın nihayeti olsa bile, bir sürçmeden neredeyse hâlî olmaz; Allah doğruya muvaffak edendir.
Şemir dedi: **الحُبْكَةُ**: **الحُجْزَةُ**. Ve ondan **الاحْتِبَاكُ** (باء ile) alınmıştır; o, izarı sıkmaktır.
İbn el-Mübârek’ten nakletti: O dedi: Misvakımı **حُبْكَتِي**’me koydum; yani **حُجْزَتي**’me. Ve başkası dedi: **التَّحْبِيكُ**: sağlamlaştırmadır; ve ben düğümü **حَبَّكْتُ**; yani onu sağlamlaştırdım.
Ve el-Leys dedi: Denir: Onun yanında ne bir **حَبَكة** ne de bir **لَبَكة** tattık. Dedi: Bazısı **عَبَكة** der. Dedi: **العَبَكة** ve **الحَبَكة**: **السَّوِيق**’ten bir tanedir. **اللَّبَكَة**: **الثَّرِيدِ**’den bir lokmadır. Dedim: el-Leys’ten başkasında **حبكة**’yı **عَبَكة** mânâsında işitmedim; onu Ebû Turâb’ın **العين** ve **الحاء** bâbında aradım da bulmadım. Bilinen şudur: Onun tulumunda ne **عبكة** ne de **عَبَقَة** vardır; yani içyağı veya zeytinyağından bir bulaşık; **عَبِقَ** onunla ve **عَبِكَ** onunla; yani ona yapıştı.

**كحب** : el-Leys dedi: **الكَحَب** Yemen ehlinin dilinde kireç (nûre)’dir.
Ve ondan olan tanecik **كَحْبَةٌ**’dır. Dedim: Bu sahih bir harftir. Ahmed b. Yahyâ bunu İbn el-A‘râbî’den rivayet etti; dedi: Ve denir: Üzüm **كحَّب** etti; yani bağladı/tuttu.
İbn Düreyd dedi: **الكَحْبُ** ve **الكَحْمُ**: koruk; Yemen dili.
Seleme, el-Ferrâ’dan rivayet etti: Denir: Dirhemler onun önünde **كاحِبَة**’dir; seni karşılayacak derecede çok oldukları zaman. Dedi: Ateş, alevi yükseldiği zaman, o **كاحِبة**’dir.

**كبح** : el-Leys dedi: **الكَبْح**: senin bineği gemle **كَبْحُك** etmendir. Ve başkası dedi: Onu ihtiyacından **كَبَحه** **كَبْحاً**; ondan geri çevirdiği zaman. Ve duvar oku **كَبْحاً** etti; onu attığında ok duvara isabet edip onu yönünden geri çevirdiği ve onda saplanıp kalmadığı zaman.
Bir bedevîye denildi: Doğanın tavşanı sevdiği, **الخَرَب**’i sevmediği şey nedir? Dedi: Çünkü o, dışkısıyla onun bıyığını **يَكْبَحُ** eder de onu geri çevirir.
Bunu el-Asmaî nakletti; sonra dedi: Bir doğan gördüm; sanki üzerine **وِخاف خِطْمِيٌّ** dökülmüş gibiydi; **ذَرْق الحُبَارَى**’dan.
Dedi: **الكابحُ**: uğursuz sayılan şeylerden, teke ve başkası gibi, sana karşıdan gelen kimsedir; çoğulu **كوابِحُ**’tır. el-Ba‘îs dedi:
ومُغْتدياتٍ بالنُّحوس كَوَابِح
