# حتت — Lisânü'l-Arab

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%AA%D8%AA/sozluk/lisan
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AD%D8%AA%D8%AA/entries/lisan

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [حتت](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%AA%D8%AA.md)
- Lisânü'l-Arab: İbn Manzûr · 13. yy

## Madde başı: حتت

الحَتُّ: فَرْكُكَ الشيءَ اليابسَ عن الثَّوْب، ونحوه.
حَتَّ الشيءَ عن الثوب وغيره يَحُتُّه حَتًّا: فَركَه وقَشَره، فانْحَتَّ وتَحاتَّ؛ واسمُ ما تَحاتَّ منه: الحُتاتُ، كالدُّقاقِ، وهذا البناء من الغالب على مثل هذا وعامَّتِه الهاءُ.
وكلُّ ما قُشِرَ، فقد حُتَّ. وفي الحديث: أَنه قال لامرأَة سأَلته عن الدم يُصيب ثَوبَها، فقال لها: حُتِّيه ولو بضِلَعٍ؛ معناه: حُكِّيه وأَزِيليه. والضِّلَعُ: العُودُ. والحَتُّ والحَكُّ والقَشْرُ سواء؛ وقال الشاعر:
وما أَخَذَ الدِّيوانَ، حَتَّى تَصَعْلَكا
زَماناً، وحَتَّ الأَشْهبانِ غِناهُما
حَتَّ: قَشَر وحَكَّ. وتَصَعْلَك: افْتَقَر. وفي حديث عمر: أَنَّ أَسْلَمَ كانَ يأْتيه بالصاع من التَّمْر، فيقول: حُتَّ عنه قِشْرَه أَي اقْشِرْه؛ ومنه حديث كَعْب: يُبْعَثُ من بَقِيعِ الغَرْقَدِ سبعون أَلفاً، هم خِيارُ مَن يَنْحَتُّ عن خَطْمه المَدَرُ أَي يَنْقَشِرُ ويَسْقُط عن أُنوفهم المَدَرُ، وهو التُّراب.
وحُتاتُ كُلّ شيء: ما تَحاتَّ منه؛ وأَنشد:
تَحُتُّ بِقَرنَيْها بَرِيرَ أَراكةٍ،
وتَعْطُو بِظِلْفَيْها، إِذا الغُصْنُ طالَها
والحَتُّ دون النَّحْت. قال شمر: تاَرَكْتُهم حَتًّا فَتًّا بَتًّا إِذا اسْتَأْصَلْتَهم. وفي الدُّعاء: تَرَكَه اللَّهُ حَتّاً فَتّاً لا يَمْلأُ كَفًّا أَي مَحْتُوتاً أَو مُنْحَتّاً. والحَتُّ، والانْحِتاتُ، والتَّحاتُّ، والتَحَتْحُتُ: سُقوطُ الورق عن الغُصن وغيره. والحَتُوتُ من النَّخْلِ: التي يَتَناثَرُ بُسْرُها، وهي شجرة مِحْتاتٌ مِنْثارٌ.
وتَحاتَّ الشيءُ أَي تَناثَرَ. وفي الحديث: ذاكرُ اللَّهِ في الغافِلينَ مَثَلُ الشَّجرة الخَضْراء وَسَطَ الشَّجَر الذي تَحاتَّ وَرَقُه من الضَّريبِ؛ أَي تَساقَطَ. والضَّريبُ: الصَّقِيعُ. وفي الحديث: تَحاتَّتْ عنه ذُنُوبه أَي تَساقَطَتْ.
والحَتَتُ: داء يُصيب الشجر، تَحاتُّ أَوراقُها منه. وانْحَتَّ شَعَرُه عن رأْسه، وانْحَصَّ إِذا تَساقَطَ. والحَتَّةُ: القَشْرَةُ. وحَتَّ اللَّهُ ماله حَتّاً: أَذْهَبَه، فأَفْقَره، على المثل. وأَحَتَّ الأَرْطى: يَبِسَ.
والحَتُّ: العَجلَةُ في كل شيء.
وحَتَّه مائةَ سَوْطٍ: ضَربَه وعَجَّلَ ضَرْبَه. وحَتَّه دراهمه: عَجَّل له النَّقْدَ.
وفرس حَتٌّ: جَواد سريع، كثير العَدْو؛ وقيل: سريعُ العَرَقِ، والجمع أَحْتاتٌ، لا يُجاوَزُ به هذا البناءُ. وبَعِير حَتٌّ وحَتْحَتٌ: سريعُ السَّيْرِ خفيفٌ، وكذلك الظليم؛ وقال الأَعْلم بن عبد اللَّه الهذلي: على حَتِّ البُرايةِ، زمْخَرِيِّ السَـ
ـواعِدِ، ظَلَّ في شَرْيٍ طِوالِ
وإِنما أَراد حَتّاً عند البُرايةِ أَي سَريع عندما يَبْريه من السَّفَر؛ وقيل: أَرادَ حَتَّ البَرْيِ، فوضع الاسمَ موضع المصدر؛ وخالف قوم من البصريين تفسير هذا البيت، فقالوا: يعني بعيراً، فقال الأَصمعي: كيف يكون ذلك، وهو يقول قبله:
كأَنَّ مُلاءَتَيَّ على هِجَفٍّ،
يَعِنُّ مع العَشِيَّةِ للرِّئالِ؟
قال ابن سيده: وعندي أَنه إِنما هو ظَلِيمٌ، شَبَّه به فَرَسَه أَو بعيرَه، أَلا تَراه قال: هِجَفٍّ، وهذا من صفة الظليم، وقال: ظَلَّ في شَرْيٍ طِوالِ، والفرسُ أَو البَعِيرُ لا يأْكلانِ الشَّرْيَ، إِنما يَهْتَبِدُه النَّعامُ، وقوله: حَتِّ البُراية، ليس هو ما ذهب إِليه من قوله: إِنه سريع عندما يَبْريه من السَّفَر، إِنما هو مُنْحَتُّ الريش لما يَنْفُضُ عنه عِفاءَه من الربيع، ووَضَع المصدر الذي هو الحَتُّ موضعَ الصفة الذي هو المُنْحَتُّ؟ والبُراية: النُّحاتةُ. وزَمْخَريُّ السَّواعِدِ: طويلُها. والحَتُّ: السريعُ أَي هو سريع عندما براه السَّيْرُ. والشَّرْيُ: شجرُ الحَنْظلِ، واحدته شَرْيَة. وقال ابن جني: الشَّرْيُ شجر تُتَّخذ منه القِسيُّ؛ قال: وقوله ظَلَّ في شَرْيٍ طِوالِ، يُريد أَنهنَّ إِذا كُنَّ طِوالاً سَتَرْته فزاد اسْتِيحاشُه، ولو كُنَّ قِصاراً لَسَرَّح بَصَرَه، وطابَتْ نفسُه، فَخَفَّضَ عدوه. قال ابن بري: قال الأَصمعي: شَبَّه فرسه في عَدْوه وهَرَبِه بالظليم، واسْتَدَلَّ بقوله:
كأَنَّ مُلاءَتَيَّ على هِجَفٍّ
قال: وفي أَصل النسخة شَبَّه نَفْسَه في عَدْوه، قال: والصواب شَبَّه فَرسَه.
والحَتْحَتَةُ: السُّرْعة.
والحَتُّ أَيضاً: الكريم العَتِيقُ.
وحَتَّه عن الشيء يَحُتُّه حَتّاً: ردّه. وفي الحديث: أَنه قال لسَعْدٍ يوم أُحُدٍ: احْتُتْهم يا سَعْدُ، فِداك أَبي وأُمي؛ يعني ارْدُدْهم. قال الأَزهري: إِن صَحَّت هذه اللفظةُ، فهي مأْخوذة من حَتَّ الشيءَ، وهو قَشْرُه شيئاً بعد شيء وحَكُّه. والحَتُّ: القَشْر. والحَتُّ: حَتُّكَ الورقَ من الغُصْن، والمَنِيَّ من الثوب ونحوه. وحَتُّ الجَراد: مَيِّته. وجاء بتَمْرٍ حَتٍّ: لا يَلْتَزِق بعضُه ببعض.
والحُتاتُ من أَمراض الإِبل: أَن يأْخُذَ البعيرَ هَلْسٌ، فيتغير لَحمُه وطَرْقُه ولَوْنُه، ويَتَمعَّطُ شَعَرُه؛ عن الهَجَرِيِّ. والحَتُّ: قبيلة من كِنْدَةَ، يُنْسَبون إِلى بلد، ليس بأُمّ ولا أَب؛ وأَما قول الفرزدق:
فإِنكَ واجِدٌ دوني صُعُوداً،
جَراثِيمَ الأَقارِع والحُتاتِ
فيَعْني به حُتاتَ بنَ زيْدٍ المُجاشِعيَّ؛ وأَورد هذا الليث في ترجمة قَرَع، وقال: الحُتاتُ بِشْرُ بن عامر بن عَلْقمة.
وحَتِّ: زَجْرٌ للطير.
قال ابن سيده: وحَتَّى حرف من حروف الجرّ كإِلى، ومعناه الغاية، كقولك: سِرْتُ اليومَ حتى الليلِ أَي إِلى الليل، وتدخل على الأَفعال الآتية فتنصبها بإِضمار أَن، وتكون عاطفة؛ وقال الأَزهري: قال النحويون حتى تجيء لوقت مُنْتَظَر، وتجيء بمعنى إِلى، وأَجمعوا أَنَّ الإِمالة فيها غير مستقيمة، وكذلك في على؛ ولِحَتى في الأَسماء والأَفعال أَعمالٌ مختلفة، ولم يفسرها في هذا المكان؛ وقال بعضهم: حَتَّى فَعْلى من الحَتِّ، وهو الفَراغُ من الشيء، مثل شَتَّى من الشَّتِّ؛ قال الأَزهري: وليس هذا القول مما يُعَرَّجُ عليه، لأَنها لو كانت فَعْلى من الحتِّ، كانت الإِمالةُ جائزةً، ولكنها حرفُ أَداةٍ، وليست باسم، ولا فعل؛ وقالَ الجوهري: حَتَّى فَعْلى، وهي حرف، تكون جارَّةً بمنزلة إِلى في الانتهاء والغاية، وتكون عاطفة بمنزلة الواو، وقد تكون حرف ابتداء، يُسْتأْنف بها الكلامُ بعدها؛ كما قال جرير يهجو الأَخْطل، ويذكر إِيقاع الجَحَّافِ بقومه:
فما زالت القَتْلى تَمُجُّ دماءَها
بدِجْلَةَ، حتى ماءُ دِجْلةَ أَشْكَلُ
لنا الفَضلُ في الدُّنيا، وأَنْفُكَ راغِمٌ،
ونحنُ لكم، يومَ القيامةِ، أَفْضَلُ
والشَّكَلُ: حُمْرة في بياض؛ فإِن أَدخلتها على الفعل المستقبل، نصبته بإِضمار أَن، تقول: سِرْتُ إِلى الكوفة حتى أَدخُلَها، بمعنى إِلى أَن أَدخلها؛ فإِن كنتَ في حالِ دخولٍ رَفَعْتَ. وقرئ: وزُلْزِلُوا حتى يقولَ الرسولُ، ويقولُ، فمَن نصب جعله غاية، ومَن رفع جعله حالاً، بمعنى حتى الرسولُ هذه حالهُ؛ وقولهم: حَتَّامَ، أَصلُه حتى ما، فحذفت أَلف ما للاستفهام؛ وكذلك كل حرف من حروف الجرّ يضاف في الاستفهام إِلى ما، فإِن أَلف ما تحذف فيه، كقوله تعالى: فبِمَ تُبَشِّرُون؟ وفِيمَ كُنْتُم؟ ولمَ تُؤْذُونَني؟ وعَمَّ يَتَساءَلُون؟ وهُذَيْلٌ تقول: عَتَّى في حتَّى.

### Türkçe

**الحَتُّ**: kuru şeyi elbiseden ve benzerinden ovup gidermendir.

Elbiseden ve başkasından şeyi **حَتَّ** etti; onu **يَحُتُّه** **حَتًّا**: onu ovdu ve soydu; böylece **فانْحَتَّ** ve **تَحاتَّ**; ondan **تَحاتَّ** edenin adı: **الحُتاتُ**’tır, **الدُّقاقِ** gibi; ve bu yapı, bunun benzeri üzerinde galip olandandır ve onun çoğunda **الهاءُ** vardır.

Soyulan her şey, muhakkak **حُتَّ** edilmiştir. Hadiste: ona, elbisesine kan isabet eden bir kadın hakkında sorduğu zaman ona dedi ki: **حُتِّيه** ولو **بضِلَعٍ**; manası: onu kazı ve onu gider. Ve **الضِّلَعُ**: çubuktur. **الحَتُّ** ve **الحَكُّ** ve **القَشْرُ** birdir; şair dedi ki:
وما أَخَذَ الدِّيوانَ، حَتَّى تَصَعْلَكا
زَماناً، وحَتَّ الأَشْهبانِ غِناهُما
**حَتَّ**: soydu ve kazıdı. Ve **تَصَعْلَك**: fakirleşti. Ömer’in hadisinde: **أَسْلَمَ** ona hurmadan bir **الصاع** ile gelirdi, derdi ki: ondan kabuğunu **حُتَّ** et; yani onu soy; ve ondan Ka‘b hadisi: **بَقِيعِ الغَرْقَدِ**’den yetmiş bin gönderilir, onlar, burnunun ucundan çamurun **يَنْحَتُّ** ettiği kimselerin hayırlılarıdır; yani soyulur ve burunlarından çamur düşer; o da topraktır.

Her şeyin **حُتاتُ**’ı: ondan **تَحاتَّ** eden şeydir; ve okudu:
تَحُتُّ بِقَرنَيْها بَرِيرَ أَراكةٍ،
وتَعْطُو بِظِلْفَيْها، إِذا الغُصْنُ طالَها
Ve **الحَتُّ**, **النَّحْت**’ten aşağıdır. Şemmer dedi: onları **حَتًّا فَتًّا بَتًّا** bıraktım; onları kökünden söküp bitirdiğin zaman. Duada: Allah onu **حَتّاً فَتّاً** bıraktı, bir avucu doldurmaz; yani oyulmuş yahut dökülmüş. **الحَتُّ**, **الانْحِتاتُ**, **التَّحاتُّ**, **التَحَتْحُتُ**: yaprağın daldan ve başkasından düşmesidir.

Hurmadan **الحَتُوتُ**: olgunlaşmamış hurması saçılan; o, **مِحْتاتٌ مِنْثارٌ** bir ağaçtır.

Şey **تَحاتَّ** etti; yani saçıldı. Hadiste: gafiller içinde Allah’ı anan, yaprağı **الضَّريبِ**’den **تَحاتَّ** etmiş ağaçların ortasında yeşil ağacın misali gibidir; yani döküldü. Ve **الضَّريبُ**: kırağıdır. Hadiste: ondan günahları **تَحاتَّتْ** etti; yani döküldü.

**الحَتَتُ**: ağaca isabet eden bir hastalıktır; ondan yaprakları **تَحاتُّ** eder. Saçı başından **انْحَتَّ** etti, ve **انْحَصَّ**; yani döküldü. **الحَتَّةُ**: kabuktur.

Allah onun malını **حَتّاً** etti: onu götürdü, onu fakirleştirdi; mesel üzere. **أَحَتَّ الأَرْطى**: kurudu.

**الحَتُّ**: her şeyde aceledir.

Ona yüz kırbaç **حَتَّه**: onu dövdü ve dövmesini acele ettirdi. Onun dirhemlerini **حَتَّه**: ona nakdi acele verdi.

**حَتٌّ** bir at: hızlı koşan cins at, çok koşan; denildi ki: teri çabuk olan; çoğulu **أَحْتاتٌ**’tır; bu yapı ile aşılmaz. **حَتٌّ** ve **حَتْحَتٌ** bir deve: yürüyüşü hızlı, hafif; ve aynı şekilde devekuşu erkeği; **الأَعْلم بن عبد اللَّه الهذلي** dedi:
على حَتِّ البُرايةِ، زمْخَرِيِّ السَـ
ـواعِدِ، ظَلَّ في شَرْيٍ طِوالِ
Ancak o, **البُرايةِ** yanında **حَتّاً** istedi; yani seferden onu yonttuğu zaman hızlı; denildi ki: **حَتَّ البَرْيِ** istedi, böylece ismi mastarın yerine koydu; Basralılardan bir topluluk bu beytin tefsirine muhalefet etti, dediler ki: bir deve kastediyor; bunun üzerine **الأَصمعي** dedi: bu nasıl olur, hâlbuki ondan önce şöyle diyor:
كأَنَّ مُلاءَتَيَّ على هِجَفٍّ،
يَعِنُّ مع العَشِيَّةِ للرِّئالِ؟
İbn Sîde dedi: ve benim yanımda, o ancak bir **ظَلِيمٌ**’dir; onunla atını yahut devesini benzetti; görmüyor musun, dedi: **هِجَفٍّ**, bu **الظليم**’in sıfatındandır; ve dedi: **ظَلَّ في شَرْيٍ طِوالِ**, at yahut deve **الشَّرْيَ** yemez; onu ancak devekuşu yer; ve onun sözü: **حَتِّ البُراية**; onun “sefer onu yonttuğu zaman hızlıdır” sözünden gittiği şey değildir; ancak o, baharın tozunu üzerinden silkeleyip attığı için tüyü oyulmuş olandır; ve mastar olan **الحَتُّ**’u, sıfatın yeri olan **المُنْحَتُّ** yerine koydu mu? Ve **البُراية**: **النُّحاتةُ**’dır. Ve **زَمْخَريُّ السَّواعِدِ**: onun uzunudur. Ve **الحَتُّ**: hızlıdır; yani yürüyüş onu yonttuğu zaman o hızlıdır. Ve **الشَّرْيُ**: **الحَنْظلِ** ağacıdır; onun teki **شَرْيَة**’dir. İbn Cinnî dedi: **الشَّرْيُ** yayların yapıldığı bir ağaçtır; dedi: ve onun sözü **ظَلَّ في شَرْيٍ طِوالِ**, onların uzun oldukları zaman onu örttüklerini, böylece onun ürkekliğinin arttığını ister; eğer kısa olsalardı, bakışını salar, nefsi hoş olurdu, böylece koşusunu düşürürdü. İbn Berrî dedi: **الأَصمعي** dedi: atını koşusunda ve kaçışında **الظليم**’e benzetti, ve şu sözüyle delil getirdi:
كأَنَّ مُلاءَتَيَّ على هِجَفٍّ
Dedi: ve nüshanın aslında “koşusunda kendisini benzetti” vardır; dedi: ve doğrusu, atını benzetti.

**الحَتْحَتَةُ**: sürattir.

**الحَتُّ** ayrıca: asil, köklü olandır.

Şeyden onu **حَتَّه**; onu **يَحُتُّه** **حَتّاً**: onu geri çevirdi. Hadiste: ona, Uhud günü Sa‘d’a dedi ki: **احْتُتْهم** ya Sa‘d, babam ve annem sana feda olsun; yani onları geri çevir. **الأَزهري** dedi: bu lafız sahih olursa, o, şeyi **حَتَّ** etmekten alınmıştır; o da onu şey şey soyup kazımaktır. **الحَتُّ**: soymadır. **الحَتُّ**: yaprağı daldan, ve meniyi elbiseden ve benzerinden **حَتُّ** etmendir. Çekirgenin **حَتُّ**’u: ölüsüdür. **حَتٍّ** hurma getirdi: bir kısmı bir kısmına yapışmaz.

Deve hastalıklarından **الحُتاتُ**: devenin **هَلْسٌ** almasıdır; böylece eti, yürüyüşü ve rengi değişir, ve kılı dökülür; **الهَجَرِيِّ**’den.

**الحَتُّ**: **كِنْدَةَ**’den bir kabiledir; bir beldeye nisbet edilirler; anneye de babaya da değildir; fakat **الفرزدق**’ın sözü:
فإِنكَ واجِدٌ دوني صُعُوداً،
جَراثِيمَ الأَقارِع والحُتاتِ
Bununla **حُتاتَ بنَ زيْدٍ المُجاشِعيَّ**’yi kastediyor; ve bunu Leys, **قَرَع** tercümesinde zikretti ve dedi: **الحُتاتُ** **بِشْرُ بن عامر بن عَلْقمة**’dir.

**حَتِّ**: kuş için bir ürkütmedir.

İbn Sîde dedi: ve **حَتَّى** cer harflerinden bir harftir, **إِلى** gibi; manası gayedir; senin sözün gibi: bugün yürüdüm **حتى** gece; yani geceye **إِلى**; ve gelen fiillere girer, onları gizli **أَن** ile nasb eder, ve atıf edici olur; **الأَزهري** dedi: nahivciler dedi ki: **حتى** beklenen bir vakit için gelir, ve **إِلى** manasında gelir; ve onda **الإِمالة**’nin düzgün olmadığı üzerinde icma ettiler; ve aynı şekilde **على**’da; ve **حَتى**’nın isimlerde ve fiillerde farklı amelleri vardır; onu bu yerde tefsir etmedi; bazıları dedi ki: **حَتَّى** **فَعْلى**dır, **الحَتِّ**’ten; o da şeyden boşalmaktır; **شَتَّى**’nın **الشَّتِّ**’ten olması gibi; **الأَزهري** dedi: bu söz, kendisine dönülür şeylerden değildir; çünkü o, **الحَتِّ**’ten **فَعْلى** olsaydı, onda **الإِمالة** caiz olurdu; fakat o, bir edat harfidir; isim değildir, fiil değildir; **الجوهري** dedi: **حَتَّى** **فَعْلى**dır, ve o bir harftir; sona erme ve gaye hususunda **إِلى** menzilesinde cer edici olur, ve **الواو** menzilesinde atıf edici olur, ve bazen ibtida harfi olur; ondan sonra söz yeniden başlatılır; Cerîr’in, **الأَخْطل**’ı hicvedip **الجَحَّافِ**’ın kavmine yaptığı baskını zikrettiği gibi:
فما زالت القَتْلى تَمُجُّ دماءَها
بدِجْلَةَ، حتى ماءُ دِجْلةَ أَشْكَلُ
لنا الفَضلُ في الدُّنيا، وأَنْفُكَ راغِمٌ،
ونحنُ لكم، يومَ القيامةِ، أَفْضَلُ
Ve **الشَّكَلُ**: beyazlık içinde kızıllıktır; onu gelecek fiile sokarsan, gizli **أَن** ile onu nasb edersin; dersin: Kûfe’ye yürüdüm, ta ki ona gireyim: **حتى أَدخُلَها**, “ona girmeye **إِلى أَن**” manasında; eğer giriş hâlinde isen, ref edersin. Şöyle okunmuştur: **وزُلْزِلُوا حتى يقولَ الرسولُ** ve **ويقولُ**; kim nasb ederse onu gaye yapar, kim ref ederse onu hâl yapar; “hatta, resulün hâli budur” manasında. Onların sözü: **حَتَّامَ**, aslı **حتى ما**’dır; istifham için **ما**’nın elifi düşürüldü; ve aynı şekilde, cer harflerinden her harf istifhamda **ما**’ya izafe edilirse, onda **ما**’nın elifi düşürülür; Yüce Allah’ın sözü gibi: **فبِمَ تُبَشِّرُون؟** ve **فِيمَ كُنْتُم؟** ve **ولِمَ تُؤْذُونَني؟** ve **وعَمَّ يَتَساءَلُون؟**; ve **هُذَيْلٌ** **حتَّى**’da **عَتَّى** der.
