# حتت — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%AA%D8%AA/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AD%D8%AA%D8%AA/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [حتت](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%AA%D8%AA.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: حتت

حته، أي الشيء، عن الثوب وغيره، يحته، حتا: فركه، وقشره، فانحت، وتحات. واسم ما تحات منه: الحتات كالدقاق. وهذا البناء من الغالب على مثل هذا، وعامته بالهاء. وكل ما قشر، فقد حت. وفي الحديث أنه قال لامرأة سألته عن الدم يصيب ثوبها، فقال لها:  حتيه ولو بضلع  معناه: حكيه وأزيليه. والضلع: العود. الحت والحك، والقشر، سواء، وقال الشاعر:
  وما أخذا الديوان حتى تصعلكا                      زمانا وحت الأشهبان غناهما حت: قشر وحك. وفي حديث كعب: يبعث من بقيع الغرقد سبعون ألفا، هم خيار من ينحت عن خطمه المدر  أي،: ينقشر ويسقط عن أنوفهم التراب. الحت، والانحتات، والتحات، والتحتحت: سقوط الورق عن الغصن وغيره. وفي الحديث:  تحاتت عنه ذنوبه  أي: سقطت. وشجرة محتات: أي منثار. والحتت: داء يصيب الشجر، تحات أوراقها منه. كانحتت، وتحاتت، وتحتحتت قال شيخنا: أنث باعتبار المعنى، وهو الأفصح في اسم الجنس الجمعي، والتذكير فصيح. وتحات الشيء: أي تناثر، وفي الحديث:  ذاكر الله في الغافلين مثل الشجرة الخضراء وسط الشجر الذي تحات ورقه من الضريب  ، أي: تساقط. والضريب: الجليد. حت الشيء: حطه. من المجاز: الحت: الجواد من الفرس الكثير العرق، قيل: السريع العرق منه. وفرس حت: سريع، كأنه يحت الأرض. والحت: سريع السير من الإبل، والخفيفة، كالحتحت كذلك الظليم، وقال الأعلم بن عبد الله الهذلي:
  على حت البراية زمخري الس                      واعد ظل في شري طـوال وإنما أراد حتا عند البراية، أي: مريع عند ما يبريه من السفر وقيل: أراد حت البري، فوضع الاسم موضع المصدر. وخالف قوم من البصريين تفسير هذا البيت فقالوا: يعني بعيرا، فقال الأصمعي: كيف يكون ذلك، وهو يقول قبله:
  كأن ملاءتي على هجف                      يعن مع العشية للرئال

  قال ابن سيده: وعندي أنه إنما هو ظليم، شبه به فرسه أو بعيره، ألا تراه قال: هجف. وهذا من صفة الظليم. وقال: ظل في شري طوال، والفرس والبعير لا يأكلان الشري، إنما يهتبده النعام. والشري: شجر الحنظل. وقال ابن جني: الشري: شجر تتخذ منه القسي. قال: وقوله: ظل في شري طوال، يريد أنهن إذا كن طوالا سترنه، قزاد استيحاشه، ولو كن قصارا لسرح بصره، وطابت نفسه، فخفض عدوه. كذا في لسان العرب. الحت أيضا: الكريم العتيق، هكذا فسره غير واحد. الحت: الميت من الجراد، وج أحتات، لا تجاوز به هذا البناء، حمل على المعتل، لأنه تقرر أن فعلا بالفتح، لا يجمع على أفعال، إلا في ألفاظ ثلاثة: أحمال، وأزناد، وأفراخ، وجاءت ألفاظ معتلة أو مضاعفة توجد مع الاستقراء، قاله شيخنا. الحت: مالا يلتزق من التمر، يقال: جاء بتمر حت: لا يلتزق بعضه ببعض. الحت: سيف أبي دجانة سماك بن خرشة الأنصاري، رضي الله عنه وسيف كثير بن الصلت الكندي. الحت، بالضم: الملتوت من السويق، كذا في النسخ. والذي في التكملة، سويق حت: أي غير ملتوت. الحت: قبيلة من كندة، تنسب إلى بلد، لا إلى أب، أو أم. وعبارة ابن منظور: ليس بأم، ولا أب. الحت: جبل من القبلية محركة،كذا هو مضبوط. وحت، مبنيأ على الكسر: زجر للطير. قال ابن سيده: وحتى: حرف من حروف الجر، كإلى، ومعناه للغاية، كقولك: سرت اليوم حتى الليل، أي: إلى الليل، ومثلوا لها أيضا بقوله تعالى:  لن نبرح عليه عاكفين حتى يرجع إلينا موسى  و  حتى مطلع الفجر  وغيرهما. تأتي للتعليل، نحو: أسلم حتى تدخل الجنة  ولا يزالون يقاتلونكم حتى يردوكم  أي: كي يردوكم، أقره ابن هشام وابن مالك وأبو حيان، وأنكره الأندلسي في شرح المفصل، ونقله الرضي وسلمه، وزعموا أنها إنما تكون دائما بمعنى إلى الغائية. تأتي بمعنى إلا في الاستثناء، أي: لا في الوصف ولا في الزيادة. هكذا قيدوا، صرح به ابن هشام الخضراوي وابن مالك، ونقله أبو البقاء عن بعضهم، وأدل الأمثلة على المراد ما أنشده ابن مالك من قول الشاعر:
  ليس العطاء من الفضول سماحة                      حتى تجود وما لـديك قـلـيل هو حرف يخفض، عدها الجماهير من حروف الجر، وإنما تجر الظاهر الواقع غاية لذي أجزاء، أو ما يقوم مقامه، على ما أوضحه ابن هشام في المغني والتوضيح وغيرهما ويرفع إذا وقع في ابتداء الكلام. وفي الصحاح: وقد تكون حرف ابتداء، يستأنف بها الكلام بعدها، كما قال:
  فما زالت القتلى تمج دماءها                      بدجلة حتى ماء دجلة أشكل وهو قول جرير يهجو الأخطل، ويذكر إيقاع الجحاف بقومه، وبعده: لنا الفضل في الدنيا وأنفك راغم ونحن لكم يوم القيامة أفضل وفي المغني: الثالث من وجوه حتى: أن تكون حرف ابتداء، أي حرفا تبدا بعده الجمل، أي: تستأنف، فتدخل على الجملة الاسمية؛ وأنشد: قول جرير السابق، وقول الفرزدق:
  فواعجبا حتى كليب تسبني                      كأن أباها نهشل ومجاشع ولا بد من تقدير محذوف قبل حتى في هذا البيت، أي: فواعجبا: يسبني الناس حتى كليب: وتدخل على الفعلية التي فعلها مضارع كقراءة نافع:  حتى يقول الرسول  ، وكقول حسان:
  يغشون حتى ما تهر كلابهم                      لا يسألون عن السواد المقبل

  وعلى الفعلية الماضوية، نحو:  حتى عفوا وقالوا  وينصب، أي: يقع الفعل المضارع بعدها منصوبا بشروطه التي منها: أن يكون مستقبلا، باعتبار التكلم، أو باعتبار مستقبلا، باعتبار التكلم، أو باعتبار ما قبلها. وفي الصحاح، ولسان العرب: وإن أدخلتها على الفعل المستقبل، نصبته بإضمار أن، تقول: سرت إلى الكوفة حتى أدخلها، بمعنى إلى أن أدخلها؛ فإن كنت في حال دخول، رفعت، وقرئ:  وزلزلوا حتى يقول الرسول  ويقول. فمن نصب، جعله غاية؛ ومن رفع، جعله حالا بمعنى حتى الرسول هذه حاله. قال شيخنا: وظاهر كلامه أن لها دخلا في رفع ما بعدها، وليسي كذلك كما عرفت: وأنها هي الناصبة وهو مرجوح عند البصريين، وإنما الناصب عند الجمهور  أن  مقدرة بعد  حتى  ، كما هو مشهور في المبادئ. ولهذا، أي لأجل أنها عاملة أنواع العمل في أنواع المعربات، وهي الأسماء والفعل المضارع، قال الفراء: أموت، وفي نفسي من حتى شيء؛ لأن القواعد المقررة بين أئمة العربية أن العوامل التي تعمل في الأسماء، لا يمكن أن تكون عاملة في الأفعال ذلك العمل ولا غيره، ولذلك حكموا على الحروف العاملة في نوع بأنها خاصة به، فالنواصب خاصة بالأفعال، كالجوازم لا يتصور وجدانها في الأسماء، كما أن الحروف العاملة في الأسماء كحروف الجر، وإن وأخواتها خاصة بالأسماء، لا يمكن أن يوجد لها عمل في غيرها، وحتى كأنها جاءت على خلاف ذلك، فعملت الرفع النصب والجر في الأسماء والأفعال، وهو على قواعد أهل العربية مشكل. والصواب أنه لا إشكال ولا عمل، وحتى عند المحققين إنما تعمل الجر خاصة بشروطها. وأما الرفع، فقد أوضحنا أنها يقال لها الابتدائية، وما بعدها مرفوع بما كان مرفوعا به قبل دخولها، ولا أثر لها فيه أصلا، وإنما نصب الفعل بعدها له شروط، إن وجدت، نصب، وإلا بقي الفعل على رفعه، لتجرده من الناصب والجازم. وأما الناصبة، فهي الجارة في الحقيقة، لأن نصب الفعل بعدها إنما هو بأن مقدرة على ما عرف، ولذلك يؤول الفعل الواقع بعدها بمصدر يكون هو المجرور بها، فقوله تعالى  حتى يرجع  ، تقديره: حتى أن يرجع، وأن والفعل: مؤولان بالمصدر، وهي، في المعنى، كإلى الدالة على الغاية. والتقدير: إلى رجوع موسى إلينا، وبه تعلم ما في كلام المصنف من التقصير والقصور، والتخليط الذي لا يميز به المشهور من غير المشهور، ولا يعرف منه الشاذ من كلام الجمهور، قاله شيخنا، وهو تحقيق حسن. وفي لسان العرب: وتدخل على الأفعال الآتية، فتنصبها بإضمار  أن  ، وتكون عاطفة بمعنى الواو. وقال الأزهري: وقال النحويون:  حتى  تجيء لوقت منتظر، وتجيء بمعنى إلى، وأجمعوا أن الإمالة فيها غير مستقيم، وكذلك في على. ولحتى في الأسماء والأفعال، أعمال مختلفة. وقال بعضهم: حتى، فعلى، من الحت، وهو الفراغ من الشيء، مثل: شتى من الشت. قال الأزهري: وليس هذا القول مما يعرج عليه؛ لأنها لو كانت فعلى من الحت، كانت الإمالة جائزة، ولكنها حرف أداة، وليست باسم ولا فعل. وفي الصحاح، وغيره: وقولهم: حتام، أصله: حتى ما، فحذفت ألف ما للاستفهام، وكذلك كل حرف من حروف الجر يضاف في الاستفهام إلى ما، فإن ألف ما يحذف فيه، كقوله تعالى:  فبم تبشرون  ، و  فيم كنتم  ، و  عم يتساءلون  . وهذيل تقول: عتى، في: حتى، كذا في اللسان. حتى: جبل بعمان وحتاوة: ة بعسقلان، منها أبو صالح عمرو بن خلف عن رواد بن الجراح، وعنه محمد بن الحسين بن قتيبة، روى له الماليني، وذكره ابن عدي في الضعفاء. تقول: ما في يدي منه حت كما تقول: ما في يدي منه

  شيء. وفي الأساس: ما في يدي منه حتاتة. الحت. سقوط الورق عن الغصن وغيره. والحتوت، كصبور من النخل: المتناثر البسر، كالمحتات. يقال شجرة محتات: أي منثار. وتحات الشيء: تناثر. وتحاتت أسنانه: تناثرت. والحتات، كسحاب: الجلبة، محركة، نقله الصاغاني عن الفراء. وكغراب: قطيعة بالبصرة، نقله الصاغاني. والحتات، بالكسر: من أعراض المدينة. الحتات بن عمرو الأنصاري أخو أبي اليسر كعب بن عمرو، مات في حياة رسول الله، صلى الله عليه وسلم، وقد أسلم. أو هو الحباب بباءين موحدتين، وهو الذي صححه جماعة، وصرح ابن المديني بأنه المشهور. أما قول الفرزدق:. وفي الأساس: ما في يدي منه حتاتة. الحت. سقوط الورق عن الغصن وغيره. والحتوت، كصبور من النخل: المتناثر البسر، كالمحتات. يقال شجرة محتات: أي منثار. وتحات الشيء: تناثر. وتحاتت أسنانه: تناثرت. والحتات، كسحاب: الجلبة، محركة، نقله الصاغاني عن الفراء. وكغراب: قطيعة بالبصرة، نقله الصاغاني. والحتات، بالكسر: من أعراض المدينة. الحتات بن عمرو الأنصاري أخو أبي اليسر كعب بن عمرو، مات في حياة رسول الله، صلى الله عليه وسلم، وقد أسلم. أو هو الحباب بباءين موحدتين، وهو الذي صححه جماعة، وصرح ابن المديني بأنه المشهور. أما قول الفرزدق:
  فإنك واجد دوني صعودا                      جراثيم الأقارع والحتات فيعني به الحتات بن يزيد، لا ابن زيد المجاشعي، وحتات: لقب، واسمه بشر، ذكر ابن إسحاق، وابن الكلبي، وابن هشام: أن النبي، صلى الله عليه وسلم، واخى بين الحتات ومعاوية، فمات الحتات عند معاوية في خلافته، فورثه بالأخوة، فخرج إليه الفرزدق، وهو غلام، فأنشده:
  أبوك وعمي يا معـاوي أورثـا                      تراثا فيحتاز التراث أقـاربـه
  فما بال ميراث الحتات أكلـتـه                      وميراث حرب جامد لك ذائبه?

  الأبيات. فدفع إليه ميراثه، ووهم الحوهري، وهما صحابيان. وفي الإصابة. الحتات، بالضم، هو ابن زيد بن علقمة بن جري بن سفيان بن مجاشع بن دارم التميمي الدارمي المجاشعي، ذكره ابن إسحاق وابن الكلبي وابن هشام فيمن وفد من بني تميم على النبي، صلى الله عليه وسلم. ووجدت في هامش لسان العرب، ما نصه: وأورد هذا البيت، يعني: الجوهري، بيت الفرزدق، في ترجمة قرع، وقال: الحتات بشر بن عامر بن علقمة، فليراجع. الحتات بن يحيى بن جبير اللخمي: محدث. ورمدة حتان: سيأتي في ر م د. والحتحتة: السرعة، والعجلة في كل شيء. وهو مجاز، ومنه: حته مائة سوط: ضربه، وعجل ضربه. وحته دراهمه: عجل له النقد. ومنه المثل:  شر السير الحتحتة  . والحتحات: بمعنى الحثحاث بالمثلثة، وسيأتي ذكره. وأحت الأرطى، وهو شجر: أي يبس. ومما يستدرك عليه: انحت شعره عن رأسه، وانحص: إذا تساقط. والحتة: القشرة. وحت الله ماله حتا: أذهبه فأفقره، على المثل. وتركوهم حتا بتا، وحتا فتا: أي أهلكوهم. ومن المجاز أيضا: حته عن الشيء، يحته، حتا: رده. وفي الحديث: أنه قال لسعد، يوم أحد:  احتتهم، يا سعد، فداك أبي وأمي  ، يعني: ارددهم. قال الأزهري: إن صحت هذه اللفظة، فهي مأخوذة من حت الشيء، وهو قشره شيئا بعد شيء، وحكه. والحت: القشر. والحتات من أمراض الإبل: أن ياخذ البعير هلس، فيتغير لحمه وطرقه ولونه، ويتمعط شعره، عن الهجري. وقال الفراء؛ حتاة، أي: حتى هو.

### Türkçe

**حته**، yani şey(den), elbiseden ve başkasından, onu **يحته**، **حتا**: onu ovdu, onu soydu; böylece **فانحت** ve **تحات**. Ve ondan dökülenin adı: **الحتات**; **الدقاق** gibi. Ve bu yapı, bunun benzeri üzerinde galip olandandır; ve çoğu **بالهاء** iledir. Ve her ne soyulursa, artık **حت** etmiştir. Ve hadiste, elbisesine kan isabet eden hakkında kendisine soran bir kadına dediği rivayet edilmiştir; ona dedi ki: **حتيه ولو بضلع**; mânâsı: onu kazı ve onu gider. Ve **الضلع**: çubuktur. **الحت** ve **الحك** ve **القشر** birdir; ve şair dedi ki:
  Ve ikisi divanı almadılar, ta ki serserileştiler;                      bir zaman; ve iki kül rengi onların zenginliğini **حت** etti
**حت**: soydu ve kazıdı. Ve Ka‘b hadîsinde: **بقيع الغرقد**’dan yetmiş bin gönderilir; onlar, **ينحت عن خطمه المدر** olanların hayırlılarıdır; yani: burunlarından toprak soyulur ve düşer. **الحت** ve **الانحتات** ve **التحات** ve **التحتحت**: yaprağın daldan ve başkasından düşmesidir. Ve hadiste: **تحاتت عنه ذنوبه**; yani: düştü. Ve **شجرة محتات**: yani dökücü. Ve **الحتت**: ağaca isabet eden bir hastalıktır; ondan yaprakları **تحات** eder. **كانحتت** ve **تحاتت** ve **تحتحتت**. Şeyhimiz dedi ki: mânâ itibarıyla müennes yaptı; ve bu, cem‘î cins isminde en fasih olandır; müzekker kılmak da fasîhtir. Ve **تحات الشيء**: yani saçıldı. Ve hadiste: **ذاكر الله في الغافلين مثل الشجرة الخضراء وسط الشجر الذي تحات ورقه من الضريب**; yani: dökülür. Ve **الضريب**: buz. **حت الشيء**: onu indirdi. Mecazdan: **الحت**: teri çok olan attan cömert (iyi) olan; denildi ki: ondan teri çabuk olandır. Ve **فرس حت**: hızlı; sanki yeri **يحت** eder. Ve **الحت**: develerden hızlı yürüyen ve hafif olan; **كالحتحت**; كذلك devekuşu erkeği de. Ve el-A‘lem b. ‘Abdillâh el-Huzelî dedi ki:
  **حت البراية** üzerinde, sert esen rüzgâr(lı) bir …                      uzun **شري** içinde gölgede kaldı
Ancak o, **حتا**yı **عند البراية**’de murad etti; yani: seferin onu yonttuğu vakitte ürkek. Ve denildi ki: **حت البري**yi murad etti; böylece ismi masdarın yerine koydu. Ve Basralılardan bir kavim bu beytin tefsirinde muhalefet etti; dediler ki: bir deve murad eder. Bunun üzerine el-Asma‘î dedi ki: bu nasıl olur; hâlbuki ondan önce şöyle diyor:
  Sanki örtüm bir **هجف** üzerindedir                      akşamleyin **للرئال** için (giderken)

İbn Sîde dedi ki: ve benim yanımda o ancak bir **ظليم**’dir; onunla atını yahut devesini benzetti; görmüyor musun, dedi: **هجف**. Ve bu, **الظليم** sıfatındandır. Ve dedi: **ظل في شري طوال**; at ve deve **الشري** yemez; onu ancak devekuşu koparıp yer. Ve **الشري**: **شجر الحنظل**’dır. Ve İbn Cinnî dedi ki: **الشري**: ondan yaylar yapılan ağaçtır. Dedi ki: ve onun sözü: **ظل في شري طوال**; muradı: onlar uzun olduklarında onu örterler; böylece onun ürkekliği artar; eğer kısa olsalardı, bakışı yayılırdı ve nefsi hoş olurdu; böylece koşusunu hafifletirdi. **كذا في لسان العرب**. **الحت** ayrıca: soylu, eski (köklü)dir; böylece onu birden fazla kimse tefsir etti. **الحت**: çekirgenin ölüsü; çoğulu **أحتات**; bu yapıyı onunla aşma; mu‘tel üzerine hamledildi; çünkü karar kıldı ki **فعلا** fetha ile, **أفعال** üzerine cem‘ edilmez; ancak üç lafızda: **أحمال** ve **أزناد** ve **أفراخ**; ve istikra ile bulunan mu‘tel yahut mudâ‘af lafızlar geldi; şeyhimiz dedi. **الحت**: hurmadan yapışmayan şey; denir: **جاء بتمر حت**: bir kısmı bir kısmına yapışmaz. **الحت**: Ensârî **أبي دجانة سماك بن خرشة**’nin kılıcı—Allah ondan razı olsun—ve Kindî **كثير بن الصلت**’in kılıcı. **الحت**، damme ile: **السويق**’ten yoğrulmuş olan; nüshalarda böyle. Ve **التكملة**’de olan: **سويق حت**: yani yoğrulmamış. **الحت**: **كندة**’den bir kabiledir; bir babaya yahut anneye değil, bir beldeye nisbet edilir. Ve İbn Manzûr’un ibaresi: **ليس بأم، ولا أب**. **الحت**: **القبلية**’den bir dağ; harekeli; böyle zabtedilmiştir. Ve **حت**, kesre üzere mebnî: kuş için bir ürkütme (azarlama) sözüdür. İbn Sîde dedi ki: ve **حتى**: cer harflerinden bir harftir; **إلى** gibi; ve mânâsı nihayete kadardır; senin sözün gibi: bugün yürüdüm **حتى** gece; yani: geceye kadar. Ve ona ayrıca şu sözle de misal verdiler: **لن نبرح عليه عاكفين حتى يرجع إلينا موسى** ve **حتى مطلع الفجر** ve başkaları. Ta‘lîl için gelir; şöyle: **أسلم حتى تدخل الجنة** ve **ولا يزالون يقاتلونكم حتى يردوكم**; yani: sizi döndürsünler diye; bunu İbn Hişâm ve İbn Mâlik ve Ebû Hayyân takrir etti; Endelüslü onu **شرح المفصل**’de inkâr etti; er-Radî onu nakletti ve teslim etti; ve zannettiler ki o ancak daima nihayet mânâsıyla, yani **إلى** mânâsıyla olur. İstisnada **إلا** mânâsıyla gelir; yani: ne vasıfta ne ziyadede. Böylece kayıtladılar; bunu İbn Hişâm el-Hudrâvî ve İbn Mâlik açıkça söyledi; Ebû’l-Bekâ onu bazılarından nakletti; ve murada en delâletli misaller, İbn Mâlik’in şairin sözünden okuduğudur:
  Bağış, fazlalıklardan bir cömertlik değildir                      **حتى** cömertçe verirsin; ve yanındaki azdır
O, cer eden bir harftir; cumhur onu cer harflerinden saydı. Ancak, parçaları olan bir şeyin yahut onun yerine geçenin gayesi olarak vâki olan zâhiri cer eder; İbn Hişâm’ın **المغني** ve **التوضيح** ve başkalarında açıkladığı üzere. Ve kelâmın başında vâki olursa ref‘ eder. Ve **الصحاح**’ta: ve bazen ibtidâ harfi olur; ondan sonra kelâm başlatılır; nitekim dedi ki:
  Ölüler Dicle’de kanlarını akıtmaya devam etti                      **حتى** Dicle’nin suyu karışıklaştı
Ve bu, Cerîr’in el-Ahtal’i hicvettiği ve el-Cahhâf’ın kavmine yaptığı baskını andığı sözüdür; ve ondan sonra: dünyada fazilet bizimdir ve burnun sürtülmüş; ve biz size kıyamet günü daha faziletliyiz. Ve **المغني**’de: **حتى**’nın vecihlerinden üçüncüsü: ibtidâ harfi olmasıdır; yani, ondan sonra cümlelerin başlatıldığı bir harf; yani, istinaf olunur; böylece isim cümlesine girer; ve şu iki beyti şâhid getirdi: Cerîr’in önceki sözü ve el-Ferazdak’ın sözü:
  Ne acayip; **حتى** Kuleyb bana sövüyor                      sanki babası Nehşel ve Mucâşi‘
Ve bu beyitte **حتى**’dan önce hazfedilmiş bir şey takdir etmek gerekir; yani: ne acayip: insanlar bana sövüyor, **حتى** Kuleyb (bile). Ve fiil cümlesine girer; fiili muzâri‘ olan (cümleye); Nâfi‘ kıraati gibi: **حتى يقول الرسول**; ve Hassân’ın sözü gibi:
  Öyle baskın yaparlar ki **حتى** köpekleri havlamaz                      gelen karaltı hakkında sormazlar

Ve mâzî fiil kipinde olan üzerine; şu örnekte olduğu gibi: **حتى عفوا وقالوا**; ve nasb eder; yani: ondan sonra gelen muzâri fiil, şartlarıyla mansûb olarak vâki olur; bunlardan: konuşma itibarıyla müstakbel olması; yahut konuşma itibarıyla müstakbel olması; yahut ondan öncekine itibarla (müstakbel olması). Ve **الصحاح**’ta ve **لسان العرب**’da: “Onu müstakbel fiil üzerine dâhil edersen, **أن**’ı gizleyerek onu mansûb kılarsın; şöyle dersin: **سرت إلى الكوفة حتى أدخلها**; ‘**إلى أن أدخلها**’ mânâsıyla; eğer giriş hâlinde isen, merfû kılarsın; ve şöyle okunmuştur: **وزلزلوا حتى يقول الرسول** ve **ويقول**. Kim mansûb yaparsa, onu gaye kılar; kim merfû yaparsa, onu hâl kılar; ‘hatta, resûlün hâli budur’ mânâsıyla.” Şeyhimiz dedi: “Sözünün zâhiri, ondan sonrakinin ref‘inde onun bir dahli olduğunu gösterir; hâlbuki bildiğin gibi öyle değildir: ve onun nâsıb olduğu (görüşü) Basralılar yanında mercûhtur; nâsıb ise cumhûra göre **أن**’dır; **حتى**’dan sonra takdir edilmiştir; **المبادئ**’de meşhur olduğu üzere.” Ve bunun için; yani, mu‘rabların türlerinde, o da isimler ve muzâri fiil olmak üzere, işin türlerini yapan (âmil) olduğundan dolayı; **الفراء** dedi: “Ölüyorum; ve nefsimde **حتى**’dan bir şey (kalıyor); çünkü Arapça imamları arasında kararlaştırılmış kaideler şudur: isimlerde amel eden âmillerin, fiillerde o ameli yahut başkasını yapan olması mümkün değildir; bu yüzden bir türde amel eden harflerin ona mahsus olduğuna hükmettiler; nâsıblar fiillere mahsustur; tıpkı câzimler gibi, isimlerde bulunmaları tasavvur edilmez; isimlerde amel eden harfler de, cer harfleri ve **إن** ve kardeşleri gibi, isimlere mahsustur; başkasında onlara bir amel bulunması mümkün değildir; **حتى** ise sanki bunun hilâfına gelmiş de, isimlerde ve fiillerde ref‘i, nasbı ve cerri amel etmiştir; bu, Arap ehlinin kaidelerine göre müşkildir.” Doğru olan: ne işkâl vardır ne amel; **حتى** muhakkikler yanında ancak şartlarıyla cerri amel eder. Ref‘e gelince: biz açıkladık ki ona ibtidâiyye denir; ondan sonrası, onun girişi öncesinde ne ile merfû idi ise onunla merfûdur; onda aslâ bir tesiri yoktur. Ondan sonra fiilin nasbı ise şartlara bağlıdır; bulunursa mansûb olur; yoksa fiil ref‘i üzere kalır; nâsıb ve câzimden soyutlanmış olduğundan. Nâsıbe olana gelince: hakikatte o cârredir; çünkü ondan sonra fiilin nasbı ancak bilindiği üzere takdir edilmiş **أن** iledir; bu yüzden ondan sonra vâki olan fiil, onunla mecrûr olan bir masdar olarak te’vîl edilir. Şu halde Allah Teâlâ’nın sözü **حتى يرجع**; takdiri: **حتى أن يرجع**; ve **أن** ile fiil: masdar ile te’vîl olunmuştur; ve o, mânâda, gayeye delâlet eden **إلى** gibidir. Takdir: “Mûsâ’nın bize dönüşüne kadar.” Ve bununla, musannifin sözündeki taksîr ve kusûru ve karışıklığı öğrenirsin; onunla meşhur olanı meşhur olmayandan ayırt etmez; cumhûrun sözünden şâz olanı bilmez. Bunu şeyhimiz söyledi; ve bu güzel bir tahkiktir.

Ve **لسان العرب**’da: “Gelecek fiillerin üzerine girer; **أن**’ı gizleyerek onları mansûb kılar; ve **الواو** mânâsıyla atıf edici olur.” **الأزهري** dedi: “Nahivciler dedi: **حتى** beklenen bir vakit için gelir; ve **إلى** mânâsıyla gelir; ve onda imâlenin düzgün olmadığı üzerinde icmâ ettiler; aynı şekilde **على**’da da.” Ve **حتى**’nın isimlerde ve fiillerde farklı amelleri vardır. Bazıları dedi: “**حتى**; **فعلى** vezninde, **الحت**’tan; o da şeyden boşalma (tamamlanma)dır; tıpkı **شتى**’nın **الشت**’tan olması gibi.” **الأزهري** dedi: “Bu söz, kendisine dönülür şeylerden değildir; çünkü eğer **الحت**’tan **فعلى** olsaydı, imâle câiz olurdu; fakat o bir harf edattır; isim de değildir fiil de değildir.” Ve **الصحاح**’ta ve başkasında: “Onların **حتام** sözleri; aslı: **حتى ما**’dır; istifham için **ما**’nın elifi hazfedildi; aynı şekilde cer harflerinden her harf, istifhamda **ما**’ya izâfe edilirse, onda **ما**’nın elifi hazfedilir; Allah Teâlâ’nın sözü gibi: **فبم تبشرون** ve **فيم كنتم** ve **عم يتساءلون**.” **هذيل** “**حتى**”da “**عتى**” der; **اللسان**’da böyle. **حتى**: Umân’da bir dağdır; ve **حتاوة**: Askalân’da bir **ة**; ondan Ebû Sâlih Amr b. Halef, Ruvâd b. el-Cerrâh’tan (rivayet etti); ondan Muhammed b. el-Hüseyn b. Kuteybe; Mâlînî ona rivayet etti; İbn Adî onu **الضعفاء**’da zikretti. Dersin: “Elimde ondan **حت** yoktur” tıpkı “Elimde ondan

  bir şey yoktur” dediğin gibi. Ve **الأساس**’ta: “Elimde ondan **حتاتة** yoktur.” **الحت**: yaprağın daldan ve başkasından düşmesidir. Ve **الحتوت**; hurmadan **صبور** gibi: saçılmış beser (hurmanın olgunlaşmamış meyvesi); **المحتات** gibi. Denir: **شجرة محتات**; yani saçıcı. Ve **تحات** şey: saçıldı. Ve “Dişleri **تحاتت**”: saçıldılar. Ve **الحتات**; **سحاب** gibi: gürültü; harekeli; **الصاغاني** onu **الفراء**’dan nakletti. Ve **غراب** gibi: Basra’da bir kıt‘a; **الصاغاني** onu nakletti. Ve **الحتات**; kesre ile: Medine’nin a‘râzındandır. **الحتات بن عمرو الأنصاري**: Ebû’l-Yusr Ka‘b b. Amr’ın kardeşidir; Resûlullah’ın, sallallahu aleyhi ve sellem, hayatında öldü; ve Müslüman olmuştu. Yahut o, iki müvahhad **باء** ile **الحباب**’dır; ve bu, bir cemaatin tashih ettiği şeydir; ve İbnü’l-Medînî onun meşhur olduğunu açıkça söyledi. **الفرزدق**’un sözüne gelince:. Ve **الأساس**’ta: “Elimde ondan **حتاتة** yoktur.” **الحت**: yaprağın daldan ve başkasından düşmesidir. Ve **الحتوت**; hurmadan **صبور** gibi: saçılmış beser; **المحتات** gibi. Denir: **شجرة محتات**; yani saçıcı. Ve **تحات** şey: saçıldı. Ve “Dişleri **تحاتت**”: saçıldılar. Ve **الحتات**; **سحاب** gibi: gürültü; harekeli; **الصاغاني** onu **الفراء**’dan nakletti. Ve **غراب** gibi: Basra’da bir kıt‘a; **الصاغاني** onu nakletti. Ve **الحتات**; kesre ile: Medine’nin a‘râzındandır. **الحتات بن عمرو الأنصاري**: Ebû’l-Yusr Ka‘b b. Amr’ın kardeşidir; Resûlullah’ın, sallallahu aleyhi ve sellem, hayatında öldü; ve Müslüman olmuştu. Yahut o, iki müvahhad **باء** ile **الحباب**’dır; ve bu, bir cemaatin tashih ettiği şeydir; ve İbnü’l-Medînî onun meşhur olduğunu açıkça söyledi. **الفرزدق**’un sözüne gelince:
  “Şüphesiz sen, benim önümde bir yokuş bulacaksın;
  **الأقارع**’ın ve **الحتات**’ın kökleri (asıl kütleleri).”

Bununla **الحتات بن يزيد** kastedilir; **ابن زيد المجاشعي** değil. Ve **حتات**: bir lakaptır; adı **بشر**’dir. İbn İshâk ve İbnü’l-Kelbî ve İbn Hişâm zikretti: Nebî, sallallahu aleyhi ve sellem, **الحتات** ile Muâviye arasında kardeşlik kurdu; sonra Muâviye’nin hilâfeti zamanında **الحتات** Muâviye’nin yanında öldü; kardeşlik sebebiyle ona mirasçı oldu; bunun üzerine **الفرزدق** ona çıktı; o bir oğlan iken; ve ona inşâd etti:
  “Baban ve amcam, ey Muâviye, miras bıraktılar;
  bir miras; mirası da akrabaları zapt eder.
  Peki **الحتات**’ın mirasını niçin yedin;
  ve Harb’in mirası donuk; senin için eriyeni var?”

Beyitler. Böylece ona mirasını verdi; **الجوهري** yanıldı; ikisi de sahâbîdir. Ve **الإصابة**’da: **الحتات** (ضمme ile), **زيد بن علقمة بن جري بن سفيان بن مجاشع بن دارم**’ın oğlu, **التميمي الدارمي المجاشعي**’dir; onu, **بني تميم**’den Peygamber’e (Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun) gelenler arasında **ابن إسحاق** ve **ابن الكلبي** ve **ابن هشام** zikretti. Ve **لسان العرب**’ün hâmişinde, nassı şu olanı buldum: Ve bu beyti irad etti; yani: **الجوهري**; **الفرزدق**’ın beytini, **قرع** tercümesinde; ve dedi ki: **الحتات بشر بن عامر بن علقمة**’dır; öyleyse müracaat edilsin. **الحتات بن يحيى بن جبير اللخمي**: muhaddis. Ve **رمدة حتان**: **ر م د**’de gelecektir. Ve **الحتحتة**: sürat ve her şeyde acele. Ve o mecazdır; ondan: **حته مائة سوط**: onu dövdü; ve dövmesini acele etti. **وحته دراهمه**: ona nakdi acele verdi. Ve ondan mesel:  “Yürüyüşün en kötüsü **الحتحتة**’dir.”  Ve **الحتحات**: **الحثحاث** (ث ile) manasındadır; ve onun zikri gelecektir. Ve **أحت الأرطى**—ki o bir ağaçtır—yani: kurudu. Ve ona istidrâk olunanlardandır: **انحت شعره عن رأسه** ve **انحص**: döküldüğü zaman. Ve **الحتة**: kabuk. Ve **حت الله ماله حتا**: onu giderdi de fakirleştirdi; mesel üzere. Ve onları **حتا بتا** ve **حتا فتا** bıraktılar: yani onları helâk ettiler. Ve mecazdan da: **حته عن الشيء، يحته، حتا**: onu geri çevirdi. Ve hadiste: **سعد**’a, **أحد** günü, şöyle dediği:  “**احتتهم** ey سعد, babam ve anam sana feda olsun”  yani: onları geri çevir. **الأزهري** dedi ki: Eğer bu lafız sahih ise, o, **حت الشيء**’den alınmıştır; o da onu şey şeyden sonra şey soyması ve onu kazımasıdır. Ve **الحت**: soyma. Ve develerin hastalıklarından **الحتات**: devenin **هلس** almasıdır; böylece eti ve yürüyüşü ve rengi değişir; ve saçı dökülür; **الهجري**’den. **الفراء** dedi ki: **حتاة**; yani: **حتى هو**.
