# حتد (ح-ت-د) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%AA%D8%AF
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AD%D8%AA%D8%AF

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: ح - ت - د
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 8 sözlük

## Sözlükler (8)

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%AA%D8%AF/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

حَتَدَ بالمكان يَحْتِد: أقام به وثبت. والمَحْتِدُ: الأصل؛ يقال فلان من مَحْتِدِ صدقٍ ومَحْفِدِ صدقٍ. وعينُ حُتُدٌ بضم الحاء والتاء، إذا كان لا ينقطع ماؤها من عيون الأرض.

##### Türkçe

**حَتَدَ** mekân ile **يَحْتِد**: orada ikamet etti ve sebat etti. Ve **المَحْتِدُ**: asıl/kök; “falanca, doğruluk **مَحْتِدِ**’inden ve doğruluk **مَحْفِدِ**’indendir” denir. Ve **عينُ حُتُدٌ** (حاء ve تاء’nın dammesiyle): eğer suyu yer pınarlarından kesilmez ise.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%AA%D8%AF/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

ح د ت
حتد
أهملت وجوهها : إلا حرفاً واحداً وهو : حتد .
حتد : أهمله الليث : وهو مْسْتَعْمل .
وروى أبو عُبَيد عن الأصمعي : عَيْن حُتُد : لا يَنقطع ماؤُها .
قلت : لم يُرِدْ عَيْنَ الماء ، ولكنه أراد عَيْنَ الرأس .
وروى أبو العَبَّاس عن ابن الأعرابي . قال : الحُتُد : العيُونُ المُنْسَلقة واحدها حَتَدٌ وحَتُودٌ .
وقال ابن الأعرابي : المَحْتِدُ والمحْفِدُ والمحْقِدُ والمَحْكِدُ : الأصْلُ ، يقال : إنه لكَرِيمُ المَحْتِد .
وقال الأصمعي في قول الرَّاعي :
حَتَّى أُنِيخَتْ لَدَى خَيْرِ الأنَام معاً
من آل حَرْبٍ نَمَاهُ مَنْصِبٌ حَتِد
قال : الحَتِدُ : الخالِصُ الأَصْل من كل شيء ، وقد حَتِد يَحْتَد حَتَداً فهو حَتِد ، وحَتَّدْتُه تَحْتِيداً أي اخْتَرْتُه لخُلُوصِهِ وفَضْلِه .

##### Türkçe

ح د ت
**حتد**
Yüzleri ihmal edilmiştir: ancak tek bir harf müstesna, o da: **حتد**.

**حتد**: el-Leys onu ihmal etti; hâlbuki o kullanımdadır.

Ebû ʿUbeyd, el-Asmaʿî’den rivayet etti: **عَيْن حُتُد**: suyu kesilmeyen (göz).

Dedim: su gözünü kastetmedi; fakat başın gözünü kastetti.

Ebû’l-ʿAbbâs, İbnü’l-Aʿrâbî’den rivayet etti. Dedi ki: **الحُتُد**: sıyrılmış gözlerdir; onun teki **حَتَدٌ** ve **حَتُودٌ**dur.

İbnü’l-Aʿrâbî dedi ki: **المَحْتِدُ** ve **المحْفِدُ** ve **المحْقِدُ** ve **المَحْكِدُ**: asıldır; denilir ki: o, **المَحْتِد** bakımından kerîmdir.

El-Asmaʿî, er-Râʿî’nin sözünde dedi ki:
حَتَّى أُنِيخَتْ لَدَى خَيْرِ الأنَام معاً
من آل حَرْبٍ نَمَاهُ مَنْصِبٌ حَتِد

Dedi ki: **الحَتِدُ**: her şeyden hâlis asıldır; ve **حَتِد** **يَحْتَد** **حَتَداً**; artık o **حَتِد**dir. Ve **حَتَّدْتُه** **تَحْتِيداً**; yani onun hâlisliği ve fazileti için onu seçtim.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%AA%D8%AF/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الحاء والتاء وما يثلثهما([1]))
  (حتر) الحاء والتاء والراء أصلانِ: أحدهما إطافةُ الشيء بالشيء واستدارةٌ مِنه حَوْلَه، والثاني تقليلُ شيءٍ وتزهيدُه.
  فالأوّل الحَتَارُ: ما استدار بالعَين من باطن الجَفْن، وجمعه حُتُرٌ. وحَتَار الظُّفْر: ما أحاط به. ومن الباب الحَتَار، وهو هُدْب الشِّقّة وكِفَّتها، والجمع حُتُر. قال أبو زيدٍ الكلابيُّ: الحُتُر ما يُوصَل بأسفل الخِباء إذا ارتفع عن الأرض وقَلَصَ ليكونَ سِتْرا. ويقال حَتَرْتُ البيتَ. وقال بعض أهل اللغة: الحتر تحديق العين عند النظر إلى الشَّيء([2]). وقال حَتِرَ يحتِرِ حَتْراً؛ وهو قياس الباب. ومن الباب أحْتَرْتُ العُقْدةَ، إذا أحكمتَ عقْدَها *وهو من الأوّل؛ لأنّ العَقْد لا يكون إلاّ وقد دار شيءٌ على شيء.
  والأصل الثاني: أحترتُ القَومَ ولِلقومِ، إذا فَوَّتَّ عليهم طعامَهم. قال الشنفرى:
وأُمَُِّ عِيالٍ قد شهدْتُ تقُوتُهم *** إذا أطعَمَتْهم أحْتَرَتْ وأقلّتِ([3])  ويقال الحُتْرَة الوَكِيرة([4]). يقال حَتِّرْ لنا. وليس ببعيد؛ لأنَّ الوَكيرة أقلُّ الولائم والدّعوات. ويقولون: إنّ الحَتْرَة رضْعَة([5]). ويقولون: ما حَتَرْتُ اليومَ شيئاً أي ما ذُقْت. قال الشاعر:
أنتمُ السّادة الغُيوث إذا البا *** زِلُ لم يُمْسِ سَقْبُها محتُورا([6])  يقول: لم يكن لها لبنٌ كثير، ولا لها لبنٌ قليل ترضعُه سَقْبَها.
  (حتأ) الحاء والتاء والهمزة كلمةٌ واحدة ليست أصلاً، وأظنُّها من باب الإبدال وأنها مبدلة من كافٍ. يقولون أَحْتَأْتُ الثَّوبَ إحتاءً، إذا فَتَلْتَه([7]). ظناً أنه من الإبدال([8]) فمن أحكَأْت العُقدة. وقد مضى تفسير ذلك. ويقول…
  (حتم) الحاء والتاء والميم، ليس عندي أصلاً، وأكثر ظنِّي أنه أيضاً من باب إبدال التاء من الكاف، إلاّ أنّ الذي فيه من إحكام الشيء. يقال: حتم عليه، وأصله على ما ذكرناه حَكَم، وقد مضى تفسيره.
  والحاتم: الذي يقضي الشَّيء. فأمّا تسميتُهم الغُرَابَ حاتِماً فمن هذا، لأنهم يزعمون أنه يَحتِم بالفراق. وهو كالحُكْم منه. قال:
ولقد غَدَوْتُ وكنتُ لا *** أغْدُو على وَاقٍ وحاتِمْ([9])  وفي الباب كلمةٌ أخرى ويقرب أيضاً من باب الإبدال. ويقولون الحُتَامة: ما بقي من الطَّعام على المائدة - وهذا عندي من باب الطاء لأنّه شيءٌ لا يتحَتَّم([10]) أي يتفتَّت ويتكسَّر. وقد مرَّ تفسيرُه.
  (حتد) الحاء والتاء والدال أصلٌ واحد، وهو استِقرار الشَّيءِ وثباتُهُ. فالحَتْد: المُقَام بالمَكَان. حَتَد يَحْتِد. ومنه المَحْتِدُ، وهو الأصل؛ يقال: هو في مَحتِدِ صِدق. والحُتُد: العين لا ينقطع ماؤُها، وهو قياس الباب.
  (حتن) الحاء والتاء والنون أصل واحد يدلُّ على تساوي الأشياء. فالحَتِن: القِرْن؛ يقال هما حَِتْنان أي سِيَّان. وتَحَاتَنُوا، إذا تساوَوْا. ويقال وقعت النَّبْلُ في الهدَف حَتَْنَى. على فَعَْلََى، إذا تقاربَتْ مواقِعُها. وكل شيء لا يخالف بعضُه بعضاً فهو محتَتِنٌ.
  (حتف) الحاء والتاء والفاء كلمةٌ واحدة لا يُقاس عليها؛ وذلك أنّه إلا يُبنى منها فِعل، وهو الحَتْف، وجمعه حُتوف، وهو الهلاك.
  (حتل) الحاء والتاء واللام ليس هو عندي أصلاً، وما أحُقُّ أيضاً ما حكَوْه فيه، وهو يدلُّ على القِلَّة والصِّغر. يقولون: الحَوْتَل الغلام حين يُرَاهِق([11]). ويقولون: لِفراخ القطا حَوْتَل. وهذا عندي تصحيفٌ، إنما هو حَوْتك بالكاف، وقد ذُكِر. ويقال حَتَلَ له: أعطاه. وليس بشيء.
   (حتك) الحاء والتاء والكاف يدلُّ على مقاربةٍ وصِغَر. فالحَتْك: أن يقارب الخَطْو ويُسرِع رَفْع الرِّجل ووضْعَها. وهو صحيح من الكلام معروفٌ. ويُبْنَى منه الحَتَكان، وهو غير الحَيَكان. والحواتِك: صغار النَّعام. والحوتك: القصير.
  (حتو) الحاء والتاء والحرف المعتل بعده أصلٌ واحدٌ، يدلُّ على شدَّةٍ. فالحَتْو: العَدْوُ الشديد، يقال حتا يحتو حَتْواً. والحَتْو: كفُّكَ هُدْبَ الكِساء، تقول حَتَوْتُه. فأمّا الحَتِيُّ فيقال: إنّه سَويق المُقْلِ، وهو شاذ. وقد يجوز أن يُقْتَاسَ([12]) لـه بابٌ فيه بعض الخُشونة. قال الهذلي([13]):
لا دَرَّ درِّيَ إنْ أطعمْتُ نازلَكُم *** قِرْفَ الحَتِيِّ وعندي البرُّ مكنُوزُ---------------------------------------------------------------ـ
([1]) وردت مواد هذا الباب غير منسوقة على النسق الذي جرى عليه.
([2]) لم يرد هذا المعنى في المعاجم المتداولة، إلا في الجمهرة (2: 3). وذكر في فعله يحتِر ويحتُر بكسر التاء وضمها.
([3]) البيت في اللسان (حتر)، وذكره بدون نسبة في المجمل. وقصيدة الشنفرى في المفضليات
(1: 106-110).
([4]) هي طعام يصنع عند بناء البيت.
([5]) في اللسان: "الرضعة الواحدة". وفي المجمل: "ويقال إن الحترة رضعة كافية".
([6]) البيت في المجمل (حتر).
([7]) في المجمل: "إذا فتلته فتل الأكسية".
([8]) كذا وردت هذه العبارة.
([9]) البيت للمرقش. وانظر تحقيق نسبته في حواشي الحيوان (3: 436) واللسان (حتم).
([10]) في الأصل: "عظيم"، والوجه ما أثبت. انظر اللسان (حتم 4).
([11]) لم يذكر في اللسان. وذكر في القاموس.
([12]) في الأصل: "يقتلس".
([13]) البيت للمتنخل الهذلي، كما في القسم الثاني من أشعار الهذليين 87 ونسخة الشنقيطي من الهذليين 46. وانظر باقي الكلام على نسبته في حواشي الحيوان (5: 285).
ـ

##### Türkçe

(باب **الحاء** ve **التاء** ve ikisini üçleyen şeyler([1]))
  (**حتر**) **الحاء** ve **التاء** ve **الراء** iki asıldır: birincisi, şeyin şeyle kuşatılması ve ondan onun çevresinde bir yuvarlaklık; ikincisi, bir şeyi azaltmak ve onu değersizleştirmek.
  Birincisi: **الحَتَارُ**: gözün iç tarafından göz kapağının içinden yuvarlaklaşan şeydir; çoğulu **حُتُرٌ**’dür. **حَتَار الظُّفْر**: onunla kuşatılan şeydir. Babdan **الحَتَار** vardır; o, çadır bezinin saçakları ve kenarıdır; çoğulu **حُتُر**’dür. Ebû Zeyd el-Kilâbî dedi: **الحُتُر**: çadır yerden yükselip kısalıp örtü olsun diye çadırın altına ulaştırılan şeydir. Ve “**حَتَرْتُ البيتَ**” denir. Dil ehlinden bazıları dedi: **الحتر**: bir şeye bakarken gözün dik dik bakmasıdır([2]). Ve “**حَتِرَ** **يحتِرِ** **حَتْراً**” dedi; bu, babın kıyasıdır. Babdandır: “**أحْتَرْتُ العُقْدةَ**”, eğer onun bağını sağlamlaştırdıysan; ve bu birincidendir; çünkü bağ, ancak bir şey bir şeyin üzerine dolanmış olduğu hâlde olur.
  İkinci asıl: “**أحترتُ القَومَ**” ve “**ولِلقومِ**”, eğer onların yiyeceklerini onlara kaçırdıysan (onları yiyecekten mahrum bıraktıysan). Şenferâ dedi:
وأُمَُِّ عِيالٍ قد شهدْتُ تقُوتُهم *** إذا أطعَمَتْهم أحْتَرَتْ وأقلّتِ([3])
  Ve **الحُتْرَة** **الوَكِيرة**’dir([4]). “Bize **حَتِّرْ**” denir. Ve uzak değildir; çünkü **الوَكيرة** ziyafetlerin ve davetlerin en azıdır. Ve derler ki: **الحَتْرَة** bir **رضْعَة**’dır([5]). Ve derler ki: “Bugün hiçbir şey **حَتَرْتُ**” yani tatmadım. Şair dedi:
أنتمُ السّادة الغُيوث إذا البا *** زِلُ لم يُمْسِ سَقْبُها محتُورا([6])
  Der ki: onun çok sütü yoktu; ve onun az sütü de yoktu ki yavrusu onu emsin.
  (**حتأ**) **الحاء** ve **التاء** ve **الهمزة** bir tek kelimedir; asıl değildir; ve ben onu ibdâl babından sanıyorum ve onun bir **كاف**’tan değiştirilmiş olduğunu. Derler: “**أَحْتَأْتُ الثَّوبَ إحتاءً**”, eğer onu büktüysen([7]); ibdâl olduğu zannıyla([8]). O hâlde “**أحكَأْت** **العُقدة**”dendir. Bunun tefsiri geçmiştir. Ve der…
  (**حتم**) **الحاء** ve **التاء** ve **الميم**; bende asıl değildir; ve zannımın çoğu, onun da **التاء**’nın **الكاف**’tan ibdâli babından olduğudur; ancak onda olan, şeyin sağlamlaştırılmasındandır. “**حتم عليه**” denir; ve aslı, zikrettiğimiz üzere **حَكَم** üzerinedir; ve onun tefsiri geçmiştir.
  Ve **الحاتم**: şeyi yerine getiren (hükmünü veren)dir. Ama onların kargaya **حاتِماً** ad vermeleri, bundandır; çünkü onlar onun ayrılıkla **يَحتِم** ettiğini (ayrılığı kesinleştirdiğini) iddia ederler. Ve o, ondan **الحُكْم** gibidir. Dedi:
ولقد غَدَوْتُ وكنتُ لا *** أغْدُو على وَاقٍ وحاتِمْ([9])
  Babda başka bir kelime daha vardır ve ibdâl babına da yaklaşır. Ve derler: **الحُتَامة**: sofrada yemekten kalan şeydir—ve bu, bende **الطاء** babındandır; çünkü o, **لا يتحَتَّم**([10]) yani parçalanıp kırılıp ufalanan bir şeydir. Onun tefsiri geçmiştir.
  (**حتد**) **الحاء** ve **التاء** ve **الدال** tek bir asıldır; o da şeyin yerleşmesi ve sabit olmasıdır. O hâlde **الحَتْد**: mekânda ikamettir. **حَتَد** **يَحْتِد**. Ondandır **المَحْتِدُ**; o da asıldır; denir ki: “O, **مَحتِدِ صِدق** içindedir.” Ve **الحُتُد**: suyu kesilmeyen gözdür; bu, babın kıyasıdır.
  (**حتن**) **الحاء** ve **التاء** ve **النون** tek bir asıldır; şeylerin eşitliğine delâlet eder. O hâlde **الحَتِن**: denk (akran)dir; denir ki: “Onlar iki **حَِتْنان**” yani eşittirler. Ve “**تَحَاتَنُوا**”, eğer eşit oldularsa. Ve denir: oklar hedefe **حَتَْنَى** üzere düştü; **فَعَْلََى** vezni üzere; eğer düşüş yerleri birbirine yaklaştıysa. Ve her şey ki onun bir kısmı bir kısmına muhalefet etmezse, o **محتَتِنٌ**’dir.
  (**حتف**) **الحاء** ve **التاء** ve **الفاء** bir tek kelimedir; ona kıyas edilmez; çünkü ondan fiil bina edilmez; o, **الحَتْف**’tır; çoğulu **حُتوف**’tur; o da helâktir.
  (**حتل**) **الحاء** ve **التاء** ve **اللام** bende asıl değildir; ve onda rivayet ettikleri şey de daha haklı değildir; ve o, azlığa ve küçüklüğe delâlet eder. Derler: **الحَوْتَل**: delikanlı, ergenliğe yaklaşınca([11]). Ve derler: **لِفراخ القطا حَوْتَل**. Ve bu, bende tashîftir; ancak o, **حَوْتك**’tır **بالكاف**; ve zikredilmiştir. Ve denir: “**حَتَلَ له**”: ona verdi. Ve bir şey değildir.
   (**حتك**) **الحاء** ve **التاء** ve **الكاف** yaklaşmaya ve küçüklüğe delâlet eder. O hâlde **الحَتْك**: adımı yaklaştırmak ve ayağı kaldırıp koymayı hızlandırmaktır. Ve o, sözden sahih, bilinen bir şeydir. Ve ondan **الحَتَكان** bina edilir; ve o, **الحَيَكان** değildir. Ve **الحواتِك**: devekuşlarının küçükleridir. Ve **الحوتك**: kısa boyludur.
  (**حتو**) **الحاء** ve **التاء** ve ondan sonra gelen illetli harf tek bir asıldır; şiddete delâlet eder. O hâlde **الحَتْو**: şiddetli koşmadır; denir: **حتا** **يحتو** **حَتْواً**. Ve **الحَتْو**: elbisenin saçaklarını toplaman (kıvırman)dır; “**حَتَوْتُه**” dersin. Ama **الحَتِيُّ** hakkında denir ki: o, **سَويق المُقْلِ**’dir; ve o şâzdır. Ve ona, içinde bir miktar kabalık bulunan bir babın kıyas edilmesi caiz olabilir([12]). Hüzeli([13]) dedi:
لا دَرَّ درِّيَ إنْ أطعمْتُ نازلَكُم *** قِرْفَ الحَتِيِّ وعندي البرُّ مكنُوزُ
---------------------------------------------------------------ـ
([1]) Bu babın maddeleri, üzerinde gidilen tertibe göre düzenlenmemiş olarak gelmiştir.
([2]) Bu mânâ, dolaşımda olan sözlüklerde gelmemiştir; ancak **الجمهرة**’de (2: 3). Ve fiilinde **يحتِر** ve **يحتُر** diye, **التاء**’nın kesresi ve zammıyla zikredildi.
([3]) Beyit **اللسان**’da (**حتر**)dedir; ve **المجمل**’de nisbet olmaksızın zikredildi. Şenferâ’nın kasidesi **المفضليات**’tedir (1: 106-110).
([4]) Ev yapılırken yapılan bir yemektir.
([5]) **اللسان**’da: “**الرضعة الواحدة**”. **المجمل**’de: “Ve denir ki: **الحترة** yeterli bir **رضعة**’dır.”
([6]) Beyit **المجمل**’de (**حتر**)dedir.
([7]) **المجمل**’de: “Eğer onu, örtülerin bükülmesi gibi büktüysen.”
([8]) Bu ibare böylece vârid olmuştur.
([9]) Beyit Muraḳḳiş’indir. Nisbetinin tahkikine **الحيوان** hâşiyelerinde (3: 436) ve **اللسان**’da (**حتم**) bak.
([10]) Asılda: “**عظيم**”; vech, sabit kıldığım gibidir. **اللسان**’a bak (**حتم 4**).
([11]) **اللسان**’da zikredilmedi. **القاموس**’ta zikredildi.
([12]) Asılda: “**يقتلس**”.
([13]) Beyit, **المتنخل الهذلي**’nindir; **أشعار الهذليين**’in ikinci kısmında 87 ve Şınkîtî’nin Hüzeli’ler nüshasında 46’da olduğu gibi. Nisbeti üzerine kalan söz için **الحيوان** hâşiyelerine bak (5: 285).
ـ

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%AA%D8%AF/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ح ت د
هو كريم المحتد وهو في محتد صدق وقوم كرام المحاتد مستندون إلى المجد الواتد‏.‏

##### Türkçe

ح ت د
O, **المحتد**’i kerîmdir; o, **محتد** doğrulukta(dır). Ve **المحاتد**’leri kerîm olan bir kavim; **المجد الواتد**’e dayanmışlardır.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%AA%D8%AF/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

حَتَد بالمكان يَحْتِدُ حَتْداً: أَقام به وثبت، مُماتة. وعين حُتُد كجُشُد: لا ينقطع ماؤُها من عيون الأَرض، وفي التهذيب: لا ينقطع ماؤُها؛ قال الأَزهري: لم يرد عين الماءِ ولكنه أَراد عين الرأْس. وروي عن ابن الأَعرابي: الحُتُد العيونُ المُنْسَلِقَة، واحدها حَتَد وحَتُود. والمَحْتِدُ: الأَصل والطبع. ورجع إِلى مَحْتِدِه إِذا فعل شيئاً من المعروف ثم رجع عنه؛ وقول الشاعر:
وشَقُّوا بِمِنْحوض القِطاع فُؤَادَه،
له قُتُراتٌ قد بُنِينَ مَحاتِدُ
قال: إِنّها قديمة ورثها عن آبائه فهي له أَصل. ويقال: فلان من مَحْتِدِ صِدق، قال ابن الأَعرابي: المحتد والمَحْفِد والمَحقِد والمَحْكِد الأَصل؛ يقال: إِنه لكريم المحتد؛ قال الأَصمعي في قول الراعي: حتى أُنيخت لدى خَيْرِ الأَنام معاً،
من آلِ حَرْب، نماه مَنْصِبٌ حَتِد
الحَتِد: الخالص من كل شيء. وقد حَتِدَ يَحْتَدُ حَتَداً، فهو حَتِدٌ وحَتَّدْتُه تَحْتِيداً أَي اخترته لخلوصه وفضله.

##### Türkçe

**حَتَد** mekânda **يَحْتِدُ** **حَتْداً**: Orada ikamet etti ve sebat etti; öldürülmüş (kullanım). Ve bir **حُتُد** ( **جُشُد** gibi): suyu yerin gözelerinden kesilmeyen (göz); ve Tehzîb’de: suyu kesilmez; Ezherî dedi: su gözünü kastetmedi, fakat başın gözünü kastetti. İbnü’l-A‘râbî’den rivayet edildi: **الحُتُد** kaygan (akıp giden) gözlerdir; tekili **حَتَد** ve **حَتُود**dur.

Ve **المَحْتِدُ**: asıl ve tabiat. **مَحْتِدِه**’ine döndü; maruftan bir şey yaptıktan sonra sonra ondan döndüğü zaman. Şairin sözü:
وشَقُّوا بِمِنْحوض القِطاع فُؤَادَه،
له قُتُراتٌ قد بُنِينَ مَحاتِدُ
Dedi: O eskidir; onu babalarından miras aldı; o, onun için bir asıldır. Ve denir: falan **مَحْتِدِ صِدق**tandır. İbnü’l-A‘râbî dedi: **المحتد** ve **المَحْفِد** ve **المَحقِد** ve **المَحْكِد** asıldır; denir: o, **كريم المحتد**dir. Asma‘î, Râ‘î’nin sözünde dedi:
حتى أُنيخت لدى خَيْرِ الأَنام معاً،
من آلِ حَرْب، نماه مَنْصِبٌ حَتِد
**الحَتِد**: her şeyden hâlis olan. Ve **حَتِدَ** **يَحْتَدُ** **حَتَداً**; o hâlde o **حَتِدٌ**dür. Ve ben onu **حَتَّدْتُه** **تَحْتِيداً**; yani hâlisliği ve fazileti için onu seçtim.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%AA%D8%AF/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

حتد بالمكان يحتد، بالكسر حتدا: أقام به وثبت. مماتة. وعين حتد، بضمتين: لا ينقطع ماؤها، وعليه اقتصر في التهذيب وليس من عيون الأرض التي تجري وإنما هي الجارحة، أراد عين الرأس، كذا حققه الأزهري وغلط الجوهري رحمه الله تعالى حيث قيدها بعيون الأرض، وأقره الزبيدي في مختصر العين، وقال ابن الأعرابي: الحتد: العيون المنسلقة واحدتها حتد وحتود، والانسلاق لا يكون لعيون الماء، قاله الصغاني.
 وعن ابن الأعرابي المحتد كمجلس: الأصل وكذا المحفد والمحقد والمحكد، يقال: إنه لكريم المحتد، قال شيخنا نقلا عن الشهاب الخفاجي ما نصه: ظاهر كلام الثعالبي أن المحتد الأصل في النسب لا مطلقا، قال فكأنه مشترك، قال شيخنا: وقد صرح به غير واحد من الأئمة.
 والمحتد أيضا: الطبع، ويقال رجع إلى محتده، إذا فعل شيئا من المعروف ثم رجع عنه.
 والحتد، ككتف: الخالص الأصل من كل شيء. قال الراعي حتى أنيخت لدى خير الأنام معا من آل حرب نماه منصب حتد وقد حتد يحتد حتدا كفرح وهو حتد.
 والختد كعنق: العيون المنسلقة وفي بعض النسخ: المتسلقة، وقد ذكر قريبا عن ابن الأعرابي. وفي المجمل لابن فارس أن الحتد بضمتين العين النائية الماء الواحد حتد محركة، وحتود، كصبور، والحتد: جوهر الشيء وأصله، نقله الصاغاني. وحتدته تحتيدا، أي اخترته لخلوصه وفضله، نقله الصاغاني. والحتود بالضم: المشارع من الطريق، نقله الصاغاني.

##### Türkçe

**حتد** mekânda **يحتد**; kesre ile **حتدا**: orada ikamet etti ve sabit kaldı. **مماتة**. Ve **عين حتد**, iki damme ile: suyu kesilmeyen (kaynak); **التهذيب**’de bununla yetinildi; ve o, akan yer kaynaklarından değildir; bilakis o, **الجارحة**’dır; başın gözünü kastetti; **الأزهري** bunu böyle tahkik etti; **الجوهري** (Allah Teâlâ ona rahmet etsin) yanıldı; zira onu yer kaynaklarıyla kayıtladı; **الزبيدي** de **مختصر العين**’de onu onayladı. **ابن الأعرابي** dedi ki: **الحتد**: soyulan gözlerdir; tekili **حتد** ve **حتود**’dur; ve soyulma su gözleri için olmaz; bunu **الصغاني** söyledi.

Ve **ابن الأعرابي**’den: **المحتد** ( **كمجلس** ): asıl; ve yine **المحفد** ve **المحقد** ve **المحكد**; denir ki: “Şüphesiz o, **المحتد**’i kerimdir.” Şeyhimiz, **الشهاب الخفاجي**’den naklen, lafzı şu olanı söyledi: **الثعالبي**’nin sözünün zahiri, **المحتد**’in nesepte asıl olduğudur, mutlak olarak değil; dedi ki: sanki o müşterektir. Şeyhimiz dedi ki: İmamlardan birden fazlası bunu açıkça söylemiştir.

Ve **المحتد** ayrıca: tabiat. Ve denir: “**محتده**’ine döndü”; eğer maruftan bir şey yaptı, sonra ondan döndüyse.

Ve **الحتد**, **ككتف**: her şeyden halis asıl. **الراعي** dedi:
حتى أنيخت لدى خير الأنام معا
من آل حرب نماه منصب حتد
وقد **حتد** **يحتد** **حتدا** **كفرح** ve o **حتد**’dir.

Ve **الختد** **كعنق**: soyulan gözler; ve bazı nüshalarda: **المتسلقة**; ve az önce **ابن الأعرابي**’den zikredildi. Ve **المجمل**’de, **ابن فارس**’a göre: **الحتد** iki damme ile, suyu uzak olan göz; tekili **حتد** (harekeli) ve **حتود**, **كصبور**; ve **الحتد**: şeyin cevheri ve aslı; bunu **الصاغاني** nakletti. Ve **حتدته** **تحتيدا**: yani onu, halisliği ve fazileti için seçtim; bunu **الصاغاني** nakletti. Ve **الحتود** damme ile: yoldan geçitler; bunu **الصاغاني** nakletti.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%AA%D8%AF/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

حَتَدَ بِمَكَانٍ
1 حَتَدَ بِمَكَانٍ حتد بمكان , aor. حَتِدَ , (S, L, K,) inf. n. حَتْدٌ, (L,) He remained, stayed, abode, or dwelt, in a place, (S, L, K,) and became fixed, or settled. (S, L.) -A2- حَتِدَ, aor. حَتَدَ , (L, K,) inf. n. حَتَدٌ, (L,) It (anything, L, K) was pure, (L,) or pure in origin. (K.)

حتّدهُ
2 حتّدهُ حتد حتده حتدة , inf. n. تَحْتِيدٌ, He chose it for its purity and excellence. (K.)

حَتِدٌ
حَتِدٌ حتد Anything (L, K) pure, (L,) or pure in origin. (K.)

مَحِْتدٌ
مَحِْتدٌ محتد Origin; syn. أَصْلٌ; (IAar, S, L, K;) app. in respect of race, or lineage, only, as several of the lexicologists have expressly asserted; (MF;) as also مَحْفِدٌ (S, L) and مَحْقِدٌ and مَحْكِدٌ: (IAar, L:) pl. مَحَاتِدُ. (A.) You say, فُلَانٌ مِنْ مَحْتِدِ صِدْقٍ, (S,) or فِى مَحْتِدِ صِدْقٍ, (A,) [Such a one is of a good, or an excellent, origin.] And هُوَ كَرِيمُ المَحْتِدِ [He is generous in respect of origin]. (A, L.) ― -b2- Also Nature; natural, or native, disposition, temper, or the like. (L, K.) You say, of a man who has done an act of kindness and reverted from it, رَجَعَ اـِلَى مَحْتِدِهِ He returned to his natural disposition. (L.)

##### Türkçe

**حَتَدَ بِمَكَانٍ**
1 **حَتَدَ بِمَكَانٍ**: muzâri‘i **حَتِدَ**, (S, L, K,) mastar ismi **حَتْدٌ**, (L,) bir yerde kaldı, durdu, ikamet etti veya mesken tuttu, (S, L, K,) ve sabit oldu yahut yerleşti. (S, L.) -A2- **حَتِدَ**: muzâri‘i **حَتَدَ**, (L, K,) mastar ismi **حَتَدٌ**, (L,) o (herhangi bir şey, L, K) saf oldu, (L,) yahut asıl itibarıyla saf oldu. (K.)

**حتّدهُ**
2 **حتّدهُ**: mastar ismi **تَحْتِيدٌ**, onu saflığı ve mükemmelliği için seçti. (K.)

**حَتِدٌ**
**حَتِدٌ**: (L, K) herhangi bir şey; saf, (L,) yahut asıl itibarıyla saf. (K.)

**مَحِْتدٌ**
**مَحِْتدٌ**: köken; eş anlamlısı **أَصْلٌ**; (IAar, S, L, K;) görünüşe göre yalnızca ırk yahut nesep bakımından; nitekim lugatçılardan birkaçı bunu açıkça belirtmiştir; (MF;) ayrıca **مَحْفِدٌ** (S, L) ve **مَحْقِدٌ** ve **مَحْكِدٌ**: (IAar, L:) çoğulu **مَحَاتِدُ**. (A.) Şöyle dersin: **فُلَانٌ مِنْ مَحْتِدِ صِدْقٍ**, (S,) yahut **فِى مَحْتِدِ صِدْقٍ**, (A,) [böyle biri iyi yahut mükemmel bir kökendendir.] Ve **هُوَ كَرِيمُ المَحْتِدِ** [o, köken bakımından kerîmdir]. (A, L.) ― -b2- Ayrıca tabiat; tabiî yahut fıtrî huy, mizaç veya benzeri. (L, K.) Bir iyilik yapıp ondan dönmüş bir adam hakkında şöyle dersin: **رَجَعَ اـِلَى مَحْتِدِهِ** o, tabiî huyuna döndü. (L.)

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%AA%D8%AF/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

حَتَدَ
حَتَدَ I ( n. ac. حُتُوْد 27 )
a.  [ Bi ], Remained, settled in.

حَتِدَ
حَتِدَ A ( n. ac. حَتَد 4 ),
a.  Was of noble origin.

حَتِد
حَتِد 5 ,
a.  Of pure descent.

حُتُد
حُتُد 10 ,
a.  Perennial spring.

b.  Origin; nature.

مَحْتِد
مَحْتِد 18 , ( pl. مَحَاْتِدُ 44 ),
a.  Race, lineage.

b.  Natural disposition, temperament.

##### Türkçe

**حَتَدَ**
**حَتَدَ** I (mastar: **حُتُوْد** 27)
a. [Bi] İçinde kaldı, yerleşti.

**حَتِدَ**
**حَتِدَ** A (mastar: **حَتَد** 4),
a. Asil kökenli oldu.

**حَتِد**
**حَتِد** 5,
a. Saf nesebden.

**حُتُد**
**حُتُد** 10,
a. Çok yıllık pınar.

b. Asıl; tabiat.

**مَحْتِد**
**مَحْتِد** 18, (çoğulu **مَحَاْتِدُ** 44),
a. Irk, soy.

b. Tabii huy, mizaç.
