# حتر (ح-ت-ر) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%AA%D8%B1
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AD%D8%AA%D8%B1

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: ح - ت - ر
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 9 sözlük

## Sözlükler (9)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%AA%D8%B1/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الحاء والتاء والراء معهما
ح ت ر، ح ر ت، ت ر ح مستعملان
حتر:
الحَتْز: الذَّكر من الثَّعالِب، والحِتار: ما استدار بالعَيْن من الجَفْن من باطن.
وما يُحيط بالظُّفْر حِتارٌ، وكذلك ما يُحيط بالخِباء، وكذلك حَلْقة الدُّبُر.
وأراد أعرابي مُجامَعَةَ أهلِه، فقالت: إنّي حائض، فقال: أينَ الهَنَةُ الأخرى? قالتْ: اتَّقِ اللهَ، فقال:
بلى ورَبِّ البَيتِ والأستارِ
لأهتِكَنَّ حَلَقَ الحِـتـارِ
قد يُؤخَذُ الجارُ بظُلْم الجارِ
والمُحْتِر من الرجال: الذي لا يُعطي خيراً ولا يُفضِلُ على أحد، إنَّما هو كَفافٌ بكَفافٍ لا يَنْفَلِتُ منه شيء، ويقال: قد أحتَرَ على نفسه وأهله أي: ضَيَّقَ عليهم ومَنَعَهم خيره.
حرت:
حَرَتَ الشيء حَرْتاً أي: قَطَعَه مُستديراً كلًّه كالفَلْكة.
والمَحْرُوت: أصُول الأنْجُذان.
ترح:
التَّرَح: ضِدُّ الفَرَح، قال سليمان:
وما فَرْحةٌ إلاّ ستُعْقِبُ تَـرْحةً		وما عامِرٌ إلا وَشيكاً سَيَخرُبُ
والمِتراح: الناقة التي يُسرعُ انقطاعُ لبَنها، وتُجمَع: مَتاريح.

##### Türkçe

باب **الحاء** ve**التاء** ve**الراء** onlarla birlikte

**ح ت ر**، **ح ر ت**، **ت ر ح** kullanımdadır

**حتر**:
**الحَتْز**: tilkilerin erkeği; **الحِتار**: gözün iç tarafından göz kapağından gözün etrafında yuvarlaklaşan şey.
Ve tırnağı kuşatan şey **حِتار**dır; yine çadırı kuşatan şey de; yine makatın halkası da.
Bir bedevî, ehliyle cinsel birleşme istemişti; o da dedi ki: “Ben hayızlıyım.” O dedi ki: “Öteki **الهَنَةُ** nerede?” O dedi: “Allah’tan sakın.” O dedi ki:
Evet, evin ve örtülerin Rabbine andolsun,
**الحِتار** halkasını mutlaka yırtacağım.
Komşu, komşunun zulmüyle tutulabilir.
Erkeklerden **المُحْتِر**: kimseye hayır vermeyen ve kimseye fazlalıkta bulunmayan kimsedir; ancak o, bir kifayetle bir kifayettir; ondan hiçbir şey kaçıp çıkmaz. Ve denilir ki: “Kendisine ve ehline karşı **أحتَرَ**” yani: onlara daralttı ve hayrını onlardan men etti.

**حرت**:
**حَرَتَ** şeyi **حَرْتاً**: yani onu, tümünü, iğ gibi yuvarlak keserek kesti.
Ve **المَحْرُوت**: **الأنْجُذان**ın kökleri.

**ترح**:
**التَّرَح**: **الفَرَح**ın zıddı; Süleyman dedi ki:
Ve hiçbir sevinç yoktur ki mutlaka bir kedere dönüşmesin		ve hiçbir mamur yoktur ki pek yakında harap olmasın
Ve **المِتراح**: sütü çabuk kesilen dişi deve; çoğulu: **مَتاريح**.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%AA%D8%B1/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

الحِتْرُ بالكسر: العطيّة اليسيرة، وبالفتح المصدر. تقول: حَتَرْتُ له شيئاً أَحْتُرُ حَتْراً.
قال الأصمعيّ: فإذا قالوا أقلَّ وأَحْتَرَ قالوه بالألف. قال الشَنْفَرى:
وأُمَّ عيال قد شهِدْتُ تَقوتهمإذا أطعَمْتُهمْ أحْتَرَتْ وأَقَلَّتِ
وأَحْتَرْتُ العقدة: أحكمتها. والحَتار: الكِفاف. وكلُّ ما أحاط بالشيء واستدارَ به فهو حَتارُهُ وكِفافه. والجمع حُتُرٌ. يقال: حَتَرْتُ البيتُ حَتْراً، وذلك إذا ارتفع أسلفُ الخباء عن الأرض وقَلَص فوصَلْتَ به ما يكونُ سِتراً. والحَتْرَةُ بالضم: الوَكِيرة. يقا: حَتِّرْ لنا، أي وَكِّرْ لنا. وما حَتَرْتُ اليومَ شيئاً، أي ما ذقت. والحَتْرَةُ بالفتح: الرَضْعة الواحدة.

##### Türkçe

**الحِتْرُ** kesre ile: az (küçük) bağış; fetḥa ile ise mastardır. Dersin ki: “Ona bir şey **حَتَرْتُ**; **أَحْتُرُ** (onu) **حَتْراً**.”

**قال الأصمعيّ**: “Ne vakit ‘**أقلَّ**’ ve ‘**أَحْتَرَ**’ dedilerse, onu elif ile söylediler.” **قال الشَنْفَرى**:
وأُمَّ عيال قد شهِدْتُ تَقوتهمإذا أطعَمْتُهمْ أحْتَرَتْ وأَقَلَّتِ

Ve **أَحْتَرْتُ العقدة**: onu sağlamlaştırdım. Ve **الحَتار**: kifâf (yetecek kadar olan). Ve her ne ki bir şeyi kuşatır ve onunla çevrelenirse, işte o onun **حَتارُهُ**’dur ve **كِفافه**’ıdır. Çoğulu **حُتُرٌ**’dur. Denir ki: “Evi **حَتَرْتُ**; **حَتْراً**,” bu, çadırın ön kısmı yerden yükselip kısalıp çekildiğinde, sen de onunla örtü olacak şeyi birleştirdiğin zamandır. Ve **الحَتْرَةُ** ḍamme ile: **الوَكِيرة**. Denir ki: “**حَتِّرْ** bize,” yani “bize **وَكِّرْ**.” Ve “Bugün bir şey **حَتَرْتُ**,” yani tatmadım. Ve **الحَتْرَةُ** fetḥa ile: tek emiş (tek emzirme).

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%AA%D8%B1/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

ح ت ر
حتر ، حرت ، ترح : مستعملة .
حتر : قال الليث : الحَتْر : الذَّكَرُ من الثَّعَالِب ، قلتُ : لَمْ أَسْمَع الحَتْرَ بهذا المعنى لغير الليث ، وهو منكر .
وقال الليث : الحِتَارُ : استدار بالعَيْن مِنْ زِيقِ الجَفْن من بَاطن .
قال : وحِتَارُ الظُّفْرِ : ما أَحَاطَ به ، وكذلك ما يحيط بالخِباء ، وكَذلك حِتَار الدُّبُر : حَلْقَته .
قال : والمُحْتِرُ : الذي لا يُعْطِي خَيْراً ولا يُفْضِل على أَحَد ، إنما هو كَفَافٌ بكَفَافٍ لا ينفلت منه شيء ، قد أَحتَر على نفسه وأهله أي ضَيَّق عليهم ومنعهم خَيْرَه .
أبو عُبَيد عن أبي زيد : حترتُ له شيئاً بغير ألف ، فإذا قال : أَقَلَّ الرجلُ وأَحْتَر قاله بالألف ، والاسم منه الحِتْر ، وأنشد للأعلم الهُذَلي :
إذا النُّفَساءُ لم تُخَرَّسْ بِبِكْرِها
غُلاَماً ولم يُسْكَتْ بِحِتْرٍ فَطِيمُهَا
وأخبرني الإيَادِيّ عن شمر : الحَاتِر : المُعْطِي ، وأنشد :
إذْ لا تَبِضُّ إلى التَّرا
ئِكِ والضَّرَائِكِ كَفُّ حَاتِر
قال : وحَتَرْتُ : أَعْطَيْتُ عن أبي عمرو ، قال : وقال غيره : كان عطاؤك إيّاه حَقْراً حَتْراً أي قليلاً ، وقال رُؤْبةُ :
إلا قَلِيلاً من قَلِيلٍ حَتْرِ
قال : وأَحَتَر علينا رِزْقَنا أي أقَلَّه وحَبَسَه ، قال : ويقال : ما حَتَرْتُ اليومَ شيئاً أي ما أَكَلتُه .
وقال الفَرَّاء : حَتَرَهُ يَحتُرُه إذا كَسَاهُ وأعْطَاه ، وقال الشَّنْفَري :
وأُمِّ عِيَالٍ قَدْ شَهِدْتُ تَقُوتُهم
إذا حَتَرَتْهُمُ أَتْفَهَت وأقَلَّتِ .
غيره : أحْتَرْتُ العُقْدَةَ إحْتاراً إذا أحْكَمْتُها فهي مُحْتَرَةٌ ، وبَيْنهم عَقْدٌ مُحْتَرٌ : قَد استُوثِقَ مِنْه .
وقال لَبيد :
وبِالسَّفْح من شَرْقِيِّ سَلْمَى مُحَارِبٌ
شُجَاعٌ وذُو عَقْدٍ من القعوْم مُحْتَرِ
ابن السِّكِّيت عن الفَزَارِيّ قال : الحَتِيرَةُ : الوَكِيرَةُ ، وهُو طَعَامٌ يُصْنَع عند بناء البيت ، قُلْتُ : وأنا واقف في هذا الحرف ، وبعضهم يقول : حَثِيرة بالثاء .
أبو عُبَيد عن الأصمعي قال : الحُتُرُ أكِفَّةُ الشِّقَاقِ ، كل واحد منها حَتارٌ .
وقال أبو زيد الكلابي : الحِتْرُ : ما يوصل بأسفل الخباءِ إذا ارتفع عن الأرض وقلص ليكون ستراً ، يقال منه حَتَرْتُ البَيْتَ .
ترح : التَّرَحُ : نقِيضُ الفَرَح ، ويقال : بَعْد كُلِّ فَرْحَةٍ ترْحَةٌ .
قال : والمِتْرَاحُ من النُّوقِ : التي يُسْرعُ انْقطَاعُ لَبنها ، والجَميعُ المَتارِيح .
وقال أبو وَجْزَة السَّعديّ يَمدَحُ رَجلاً :
يُحَيُّونَ فَيَّاضَ النَّدَى مُتَفَضِّلاً
إذا التَّرِحُ المَنَّاعُ لَمْ يَتَفَضَّل
قال : التَّرِحُ : القَلِيلُ الخَير .
وقال شمر : قال ابن مَنَاذِر : التَّرَحُ : الهبُوطُ ، وما زلْنَا مُنْذُ الليلةِ في تَرَح ، وأنشد :
كأنَّ جَرْسَ القَتَبِ المُضَبَّبِ
إذا انْتُحي بالتّرَح المُصَوَّب
وقال : الانتحاء : أنَ يَسْقُط هكذا ، وقال بيده بَعْضُها فوق بعض ، وهو في السجود أن يُسْقِط جَبينَه إلى الأَرْضِ ويَشُدَّه ولا يعتمد على راحتيه ولكن يعْتَمِدعلى جَبِينه ، حكى شمر هذا عن عبد الصمد بن حَسّان عن بعض العرب .
قال شمر : وكنت سألت ابنَ مُناذِرٍ عن الإنْتِحَاء في السُّجُود فلم يعْرِفه .
قال : فذكرتُ له ما سَمِعْتُ ، فدعا بدَواته وكتَبه بِيدِه .
حدَّثنا عبد الرحمن بن أبي حاتم ، قال حَدَّثنَا أبِي ، قال : حدَّثنا الفَضْلُ بنُ دُكيْن ، قال : حدَّثَنا أبو مَعْشَر عن شُرَحْبيل بن سَعْد عن عليّ بن أبي طالب ، قال : نهاني رسول الله ( صلى الله عليه وسلم ) عن لِبَاس القَسِّيِّ المْتَرَّح وأنْ أَفْتَرِشَ حِلْسَ دابَّتي الذي يَلي ظَهْرَها ، وألا أَضَعَ حِلْسَ دابّتي على ظهرها حتى أذكر اسم الله ، فإنَّ على كلِّ ذِرْوَةٍ شيطاناً ، فإذا ذكَرْتم اسمَ الله ذَهَبَ .
قُلْتُ : كأنَّ المُتَرَّحَ المُشْبَع حُمْرَةً كالمُعَصْفَرِ .
والتّرْحُ : الفَقْرُ ، قال الهُذَليُّ :
كَسَوْتَ على شَفَا تَرْحٍ ولُؤْمٍ
فأَنْتَ على دَرِيسِكَ مُسْتَمِيتُ
دريسك : خَلَقك ، على شفَا تَرْح أي على شَرَف فَقْر وقِلّة ، يقال : قَليلٌ تَرْحٌ .
حرت : قال الليث : حَرَتَ الشيء يَحْرُتُه حَرْتاً وهو قَطْعُك إيّاه مستديراً كالفَلْكة .
قال : والمحْرُوتُ : أَصْلُ الأُنْجُذَانِ ، قلت : ولا أَعْرِفُ ما قال الليثُ في الحرْتِ أنه قَطْعُ الشيء مُسْتَدِيراً ، وأَظُنُّه تَصْحِيفاً : والصَّوابُ خَرَتَ الشيءَ يَخْرُتُه خَرْتاً بالخاء المعجمة : لأنَّ الخُرْتَةَ هي الثَّقْبُ المُسْتدير .
وروى أبو عُمَر عن أحمد بن يحيى عن أبيه أنه قال : الحُرْتَةُ بالحاء : أَخذُ لَذْعَةِ الخَرْدَل إذا أَخَذَ بالأنف .
قال : والخُرْتَةَ بالخاء : ثَقْبُ الشَّغِيزَة وهي المِسَلَّةُ .
وروى ثَعْلب عن ابن الأعرابي : حَرِتَ الرجُلُ إذا ساء خُلُقُه .
وقال ابن شُمَيل : المحْرُوتُ : شجرة بيضاء تُجْعَل في المِلْح لا تُخَالِطُ شيئاً إلا غَلَبَ رِيحُها عليه ، وتنْبُتُ في البَادِية ، وهي ذَكِيَّةُ الريح جداً ، والواحدة مَحْرُوتَة .
وقال الدينوري : هي أصل الأُنْجُذان .

##### Türkçe

ح ت ر
**حتر** , **حرت** , **ترح** : kullanımdadır.

**حتر** : Leys dedi: **الحَتْر**: tilkilerden erkeği. Dedim: Leys’ten başkası için **الحَتْر**’ı bu mânada işitmedim; o, münkerdir.
Leys dedi: **الحِتَار**: gözde, iç taraftan göz kapağının darlığından dolayı yuvarlaklaştı.
Dedi: **وحِتَارُ الظُّفْرِ**: onunla kuşatılan şeydir; aynı şekilde çadırı kuşatan şey; yine **حِتَار الدُّبُر**: onun halkasıdır.
Dedi: **والمُحْتِرُ**: hayır vermeyen ve hiç kimseye fazlalıkta bulunmayan kimsedir; ancak o, bir kifaf ile bir kifaf (geçimlik)tir; ondan hiçbir şey kaçıp kurtulmaz; kendisine ve ehline karşı **أَحتَر** etmiştir, yani onlara daraltmış ve hayrını onlardan men etmiştir.

Ebû Ubeyd, Ebû Zeyd’den: “Ona bir şeyi **حترتُ** ettim” (elif olmaksızın). Eğer “adam **أَقَلَّ** etti ve **أَحْتَر** etti” derse, onu elif ile söyler. Ondan isim **الحِتْر**’dür. el-A‘lem el-Hüzelî için inşad etti:
إذا النُّفَساءُ لم تُخَرَّسْ بِبِكْرِها
غُلاَماً ولم يُسْكَتْ بِحِتْرٍ فَطِيمُهَا

Bana el-İyâdî, Şemmer’den haber verdi: **الحَاتِر**: veren (kimse). Ve inşad etti:
إذْ لا تَبِضُّ إلى التَّرا
ئِكِ والضَّرَائِكِ كَفُّ حَاتِر

Dedi: ve Ebû Amr’dan: “**وحَتَرْتُ**: verdim.” Dedi: Başkası dedi: Senin ona verdiğin bağış, **حَقْراً حَتْراً** idi; yani az idi. Rü’be dedi:
إلا قَلِيلاً من قَلِيلٍ حَتْرِ

Dedi: **وأَحَتَر** bize rızkımızı; yani onu azalttı ve hapsetti. Dedi: “Bugün hiçbir şey **حَتَرْتُ** etmedim” denir; yani onu yemedim.

Ferrâ dedi: **حَتَرَهُ يَحتُرُه**: ona giydirdiği ve verdiği zaman. Şenferâ dedi:
وأُمِّ عِيَالٍ قَدْ شَهِدْتُ تَقُوتُهم
إذا حَتَرَتْهُمُ أَتْفَهَت وأقَلَّتِ .

Başkası: **أحْتَرْتُ العُقْدَةَ إحْتاراً**: onu sağlamlaştırdığım zaman; o da **مُحْتَرَةٌ** olur. Ve aralarında **عَقْدٌ مُحْتَرٌ**: ondan iyice emin olunmuştur.
Lebîd dedi:
وبِالسَّفْح من شَرْقِيِّ سَلْمَى مُحَارِبٌ
شُجَاعٌ وذُو عَقْدٍ من القعوْم مُحْتَرِ

İbnü’s-Sikkît, Fezârî’den dedi: **الحَتِيرَةُ**: **الوَكِيرَةُ**’dir; o, evin inşası sırasında yapılan bir yemektir. Dedim: Ben bu harfte duruyorum; bazısı **حَثِيرة** (ث ile) der.

Ebû Ubeyd, Asma‘î’den dedi: **الحُتُرُ**: yarıkların kenarlarıdır; onların her biri **حَتارٌ**’dır.

Ebû Zeyd el-Kilâbî dedi: **الحِتْرُ**: çadır yerden yükselip kısaldığında örtü olsun diye çadırın altına ulaştırılan şeydir; bundan “**حَتَرْتُ البَيْتَ**” denir.

**ترح** : **التَّرَحُ**: **الفَرَح**’ın zıddıdır. Ve “her **فَرْحَةٍ**’den sonra bir **ترْحَةٌ** vardır” denir.
Dedi: develerden **المِتْرَاحُ**: sütünün kesilmesi çabuk olan (dişi deve)dir; çoğulu **المَتارِيح**’tir.
Ebû Vecze es-Sa‘dî bir adamı överek dedi:
يُحَيُّونَ فَيَّاضَ النَّدَى مُتَفَضِّلاً
إذا التَّرِحُ المَنَّاعُ لَمْ يَتَفَضَّل

Dedi: **التَّرِحُ**: hayrı az olandır.

Şemmer dedi: İbn Menâzir dedi: **التَّرَحُ**: iniştir. “Bu geceden beri bir **تَرَح** içindeyiz.” Ve inşad etti:
كأنَّ جَرْسَ القَتَبِ المُضَبَّبِ
إذا انْتُحي بالتّرَح المُصَوَّب

Dedi: **الانتحاء**: böyle düşmektir. Eliyle, bir kısmı bir kısmının üstünde olacak şekilde (gösterdi). Ve secdede, alnını yere düşürmesi ve onu sıkıca bastırmasıdır; avuçlarına dayanmaz, fakat alnına dayanır. Şemmer bunu, Abdüssamed b. Hassân’dan, bazı Araplardan hikâye etti.
Şemmer dedi: Secdede **الإنْتِحَاء** hakkında İbn Menâzir’e sormuştum; onu bilmedi.
Dedi: Ona işittiğimi zikrettim; o da divitini çağırdı ve onu eliyle yazdı.

Bize Abdurrahman b. Ebî Hâtim rivayet etti; dedi: Bize babam rivayet etti; dedi: Bize el-Fadl b. Dukeyn rivayet etti; dedi: Bize Ebû Ma‘şer, Şurahbîl b. Sa‘d’dan, Ali b. Ebî Tâlib’den rivayet etti; dedi: Resûlullah ( صلى الله عليه وسلم ) beni **القَسِّيِّ المْتَرَّح** elbisesini giymekten ve binitimin sırtına bitişik olan keçe örtüsünü sermekten; ve Allah’ın adını anıncaya kadar binitimin keçe örtüsünü sırtına koymamaktan nehyetti. Çünkü her hörgücün üzerinde bir şeytan vardır; Allah’ın adını andığınızda gider.

Dedim: **المُتَرَّحَ** sanki **المُشْبَع** (kırmızılığa) doygun olan, **كالمُعَصْفَرِ** gibidir.

**والتّرْحُ**: fakirliktir. Hüzelî dedi:
كَسَوْتَ على شَفَا تَرْحٍ ولُؤْمٍ
فأَنْتَ على دَرِيسِكَ مُسْتَمِيتُ

**دريسك**: eskimişliğindir. “**على شفَا تَرْح**” yani fakirlik ve azlık uçurumunun kenarı üzerinde. “Az, **تَرْحٌ**” denir.

**حرت** : Leys dedi: **حَرَتَ** şeyi **يَحْرُتُه حَرْتاً**; bu, onu iğ (mil) gibi yuvarlakça kesmendir.
Dedi: **والمحْرُوتُ**: **الأُنْجُذَانِ**’ın köküdür. Dedim: Leys’in **الحرْتِ** hakkında söylediği “şeyi yuvarlakça kesmektir” sözünü bilmiyorum; ve onu bir tashîf sanıyorum. Doğrusu: **خَرَتَ الشيءَ يَخْرُتُه خَرْتاً** (mu‘ceme **الخاء** ile); çünkü **الخُرْتَةَ** yuvarlak deliktir.

Ebû Ömer, Ahmed b. Yahyâ’dan, babasından rivayet etti: **الحُرْتَةُ** (ح ile): hardalın yakıcılığını, buruna geldiğinde almaktır.
Dedi: **والخُرْتَةَ** (خ ile): **الشَّغِيزَة**’nin deliğidir; o da **المِسَلَّةُ**’dir.

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den rivayet etti: Adam **حَرِتَ** eder; ahlâkı kötüleştiği zaman.

İbn Şümeyl dedi: **المحْرُوتُ**: tuzun içine konulan beyaz bir ağaçtır; hiçbir şeye karışmaz ki kokusu ona galip gelmesin. Bâdiyede biter; kokusu çok keskindir. Tekili **مَحْرُوتَة**’dir.

Dîneverî dedi: O, **الأُنْجُذان**’ın köküdür.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%AA%D8%B1/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الحاء والتاء وما يثلثهما([1]))
  (حتر) الحاء والتاء والراء أصلانِ: أحدهما إطافةُ الشيء بالشيء واستدارةٌ مِنه حَوْلَه، والثاني تقليلُ شيءٍ وتزهيدُه.
  فالأوّل الحَتَارُ: ما استدار بالعَين من باطن الجَفْن، وجمعه حُتُرٌ. وحَتَار الظُّفْر: ما أحاط به. ومن الباب الحَتَار، وهو هُدْب الشِّقّة وكِفَّتها، والجمع حُتُر. قال أبو زيدٍ الكلابيُّ: الحُتُر ما يُوصَل بأسفل الخِباء إذا ارتفع عن الأرض وقَلَصَ ليكونَ سِتْرا. ويقال حَتَرْتُ البيتَ. وقال بعض أهل اللغة: الحتر تحديق العين عند النظر إلى الشَّيء([2]). وقال حَتِرَ يحتِرِ حَتْراً؛ وهو قياس الباب. ومن الباب أحْتَرْتُ العُقْدةَ، إذا أحكمتَ عقْدَها *وهو من الأوّل؛ لأنّ العَقْد لا يكون إلاّ وقد دار شيءٌ على شيء.
  والأصل الثاني: أحترتُ القَومَ ولِلقومِ، إذا فَوَّتَّ عليهم طعامَهم. قال الشنفرى:
وأُمَُِّ عِيالٍ قد شهدْتُ تقُوتُهم *** إذا أطعَمَتْهم أحْتَرَتْ وأقلّتِ([3])  ويقال الحُتْرَة الوَكِيرة([4]). يقال حَتِّرْ لنا. وليس ببعيد؛ لأنَّ الوَكيرة أقلُّ الولائم والدّعوات. ويقولون: إنّ الحَتْرَة رضْعَة([5]). ويقولون: ما حَتَرْتُ اليومَ شيئاً أي ما ذُقْت. قال الشاعر:
أنتمُ السّادة الغُيوث إذا البا *** زِلُ لم يُمْسِ سَقْبُها محتُورا([6])  يقول: لم يكن لها لبنٌ كثير، ولا لها لبنٌ قليل ترضعُه سَقْبَها.
  (حتأ) الحاء والتاء والهمزة كلمةٌ واحدة ليست أصلاً، وأظنُّها من باب الإبدال وأنها مبدلة من كافٍ. يقولون أَحْتَأْتُ الثَّوبَ إحتاءً، إذا فَتَلْتَه([7]). ظناً أنه من الإبدال([8]) فمن أحكَأْت العُقدة. وقد مضى تفسير ذلك. ويقول…
  (حتم) الحاء والتاء والميم، ليس عندي أصلاً، وأكثر ظنِّي أنه أيضاً من باب إبدال التاء من الكاف، إلاّ أنّ الذي فيه من إحكام الشيء. يقال: حتم عليه، وأصله على ما ذكرناه حَكَم، وقد مضى تفسيره.
  والحاتم: الذي يقضي الشَّيء. فأمّا تسميتُهم الغُرَابَ حاتِماً فمن هذا، لأنهم يزعمون أنه يَحتِم بالفراق. وهو كالحُكْم منه. قال:
ولقد غَدَوْتُ وكنتُ لا *** أغْدُو على وَاقٍ وحاتِمْ([9])  وفي الباب كلمةٌ أخرى ويقرب أيضاً من باب الإبدال. ويقولون الحُتَامة: ما بقي من الطَّعام على المائدة - وهذا عندي من باب الطاء لأنّه شيءٌ لا يتحَتَّم([10]) أي يتفتَّت ويتكسَّر. وقد مرَّ تفسيرُه.
  (حتد) الحاء والتاء والدال أصلٌ واحد، وهو استِقرار الشَّيءِ وثباتُهُ. فالحَتْد: المُقَام بالمَكَان. حَتَد يَحْتِد. ومنه المَحْتِدُ، وهو الأصل؛ يقال: هو في مَحتِدِ صِدق. والحُتُد: العين لا ينقطع ماؤُها، وهو قياس الباب.
  (حتن) الحاء والتاء والنون أصل واحد يدلُّ على تساوي الأشياء. فالحَتِن: القِرْن؛ يقال هما حَِتْنان أي سِيَّان. وتَحَاتَنُوا، إذا تساوَوْا. ويقال وقعت النَّبْلُ في الهدَف حَتَْنَى. على فَعَْلََى، إذا تقاربَتْ مواقِعُها. وكل شيء لا يخالف بعضُه بعضاً فهو محتَتِنٌ.
  (حتف) الحاء والتاء والفاء كلمةٌ واحدة لا يُقاس عليها؛ وذلك أنّه إلا يُبنى منها فِعل، وهو الحَتْف، وجمعه حُتوف، وهو الهلاك.
  (حتل) الحاء والتاء واللام ليس هو عندي أصلاً، وما أحُقُّ أيضاً ما حكَوْه فيه، وهو يدلُّ على القِلَّة والصِّغر. يقولون: الحَوْتَل الغلام حين يُرَاهِق([11]). ويقولون: لِفراخ القطا حَوْتَل. وهذا عندي تصحيفٌ، إنما هو حَوْتك بالكاف، وقد ذُكِر. ويقال حَتَلَ له: أعطاه. وليس بشيء.
   (حتك) الحاء والتاء والكاف يدلُّ على مقاربةٍ وصِغَر. فالحَتْك: أن يقارب الخَطْو ويُسرِع رَفْع الرِّجل ووضْعَها. وهو صحيح من الكلام معروفٌ. ويُبْنَى منه الحَتَكان، وهو غير الحَيَكان. والحواتِك: صغار النَّعام. والحوتك: القصير.
  (حتو) الحاء والتاء والحرف المعتل بعده أصلٌ واحدٌ، يدلُّ على شدَّةٍ. فالحَتْو: العَدْوُ الشديد، يقال حتا يحتو حَتْواً. والحَتْو: كفُّكَ هُدْبَ الكِساء، تقول حَتَوْتُه. فأمّا الحَتِيُّ فيقال: إنّه سَويق المُقْلِ، وهو شاذ. وقد يجوز أن يُقْتَاسَ([12]) لـه بابٌ فيه بعض الخُشونة. قال الهذلي([13]):
لا دَرَّ درِّيَ إنْ أطعمْتُ نازلَكُم *** قِرْفَ الحَتِيِّ وعندي البرُّ مكنُوزُ---------------------------------------------------------------ـ
([1]) وردت مواد هذا الباب غير منسوقة على النسق الذي جرى عليه.
([2]) لم يرد هذا المعنى في المعاجم المتداولة، إلا في الجمهرة (2: 3). وذكر في فعله يحتِر ويحتُر بكسر التاء وضمها.
([3]) البيت في اللسان (حتر)، وذكره بدون نسبة في المجمل. وقصيدة الشنفرى في المفضليات
(1: 106-110).
([4]) هي طعام يصنع عند بناء البيت.
([5]) في اللسان: "الرضعة الواحدة". وفي المجمل: "ويقال إن الحترة رضعة كافية".
([6]) البيت في المجمل (حتر).
([7]) في المجمل: "إذا فتلته فتل الأكسية".
([8]) كذا وردت هذه العبارة.
([9]) البيت للمرقش. وانظر تحقيق نسبته في حواشي الحيوان (3: 436) واللسان (حتم).
([10]) في الأصل: "عظيم"، والوجه ما أثبت. انظر اللسان (حتم 4).
([11]) لم يذكر في اللسان. وذكر في القاموس.
([12]) في الأصل: "يقتلس".
([13]) البيت للمتنخل الهذلي، كما في القسم الثاني من أشعار الهذليين 87 ونسخة الشنقيطي من الهذليين 46. وانظر باقي الكلام على نسبته في حواشي الحيوان (5: 285).
ـ

##### Türkçe

(حâ ve tâ ve onları üçleyen şey([1]) bâbı)
  (حتر) **الحاء** ve **التاء** ve **الراء** iki asıldır: bunlardan biri, şeyin şey ile kuşatılması ve ondan onun çevresinde bir dönüklüktür; ikincisi ise bir şeyi azaltmak ve onu değersiz görmektir.
  Birincisi: **الحَتَارُ**: gözün etrafında, göz kapağının iç tarafından dönüp dolaşan şeydir; çoğulu **حُتُرٌ**’dur. **وحَتَار الظُّفْر**: onunla kuşatılmış olan şeydir. Bâbdan: **الحَتَار**; o, çadır bezinin saçakları ve kenarıdır; çoğulu **حُتُر**’dur. Ebû Zeyd el-Kilâbî dedi: **الحُتُر**: çadır yerden yükselip kısalıp örtü olsun diye, çadırın altına ulaştırılan şeydir. Ve “**حَتَرْتُ البيتَ**” denir. Dil ehlinden bazıları dedi: **الحتر**: bir şeye bakarken gözün dik dik bakmasıdır([2]). Ve “**حَتِرَ** يَحتِرِ **حَتْراً**” dedi; bu, bâbın kıyasıdır. Bâbdan: “**أحْتَرْتُ العُقْدةَ**”, düğümünü sağlamlaştırdığın zaman; *ve bu birincidendir; çünkü bağlama ancak bir şeyin bir şeyin üzerine dönmesiyle olur.
  İkinci asıl: “**أحترتُ القَومَ** ve **لِلقومِ**”, yiyeceklerini onlara kaçırdığın (yetiştirmediğin) zaman. Şenferâ dedi:
وأُمَُِّ عِيالٍ قد شهدْتُ تقُوتُهم *** إذا أطعَمَتْهم أحْتَرَتْ وأقلّتِ([3])
  Ve **الحُتْرَة**: **الوَكِيرة**’dir([4]). “Bize **حَتِّرْ**” denir. Ve uzak değildir; çünkü **الوَكيرة** ziyafetlerin ve davetlerin en azıdır. Ve derler ki: **الحَتْرَة** bir **رضْعَة**’dir([5]). Ve derler ki: “Bugün hiçbir şey **حَتَرْتُ**” yani tatmadım. Şair dedi:
أنتمُ السّادة الغُيوث إذا البا *** زِلُ لم يُمْسِ سَقْبُها محتُورا([6])
  Der ki: onun çok sütü yoktu; ve onun, yavrusunu emzireceği az sütü de yoktu.
  (حتأ) **الحاء** ve **التاء** ve **الهمزة** bir tek kelimedir; asıl değildir; ve ben onu ibdâl bâbından sanıyorum ve onun bir **كاف**’tan ibdâl edilmiş olduğunu. Derler ki: “**أَحْتَأْتُ الثَّوبَ إحتاءً**”, onu büktüğün (büküp kıvırdığın) zaman([7]). İbdâlden olduğu zannıyla([8]); “**أحكَأْت العُقدة**”dendir. Bunun tefsiri geçti. Ve der…
  (حتم) **الحاء** ve **التاء** ve **الميم**; benim yanımda asıl değildir; ve zannımın çoğu, bunun da **التاء**’nın **الكاف**’tan ibdâli bâbından olduğudur; ancak onda olan, şeyin sağlamlaştırılmasındandır. “**حتم عليه**” denir; aslı, zikrettiğimiz üzere **حَكَم** üzerinedir; tefsiri geçti.
  Ve **الحاتم**: şeyi yerine getiren (hükme bağlayan) kimsedir. **الغُرَاب**’ı **حاتِماً** diye adlandırmalarına gelince, bu bundandır; çünkü onların iddiasına göre o, ayrılıkla **يَحتِم** eder. Ve bu, ondan **الحُكْم** gibidir. Dedi:
ولقد غَدَوْتُ وكنتُ لا *** أغْدُو على وَاقٍ وحاتِمْ([9])
  Ve bâbda başka bir kelime vardır; ve ibdâl bâbına da yaklaşır. Ve derler ki: **الحُتَامة**: sofrada yemekten kalan şeydir—ve bu, benim yanımda **الطاء** bâbındandır; çünkü o, **لا يتحَتَّم**([10]) yani ufalanıp parçalanmaz. Tefsiri geçti.
  (حتد) **الحاء** ve **التاء** ve **الدال** tek bir asıldır; o da şeyin yerleşmesi ve sabit kalmasıdır. Öyleyse **الحَتْد**: mekânda ikamettir. “**حَتَد** يَحْتِد” (denir). Ondan **المَحْتِدُ**; o da asıldır; denir ki: “O, doğruluk **مَحتِد**’indedir.” Ve **الحُتُد**: suyu kesilmeyen gözdür; bu, bâbın kıyasıdır.
  (حتن) **الحاء** ve **التاء** ve **النون** tek bir asıldır; şeylerin eşitliğine delâlet eder. Öyleyse **الحَتِن**: denk (akran)dır; denir ki: “Onlar iki **حَِتْنان**” yani eşittirler. Ve “**تَحَاتَنُوا**”, eşit oldukları zaman (denir). Ve denir ki: oklar hedefe **حَتَْنَى** üzere düştü; **فَعَْلََى** üzere; yerleri birbirine yaklaştığı zaman. Ve her şey ki onun bir kısmı bir kısmına muhalefet etmez, o **محتَتِنٌ**’dir.
  (حتف) **الحاء** ve **التاء** ve **الفاء** bir tek kelimedir; ona kıyas edilmez; çünkü ondan fiil bina edilmez; o, **الحَتْف**’tır; çoğulu **حُتوف**’tur; o da helâktir.
  (حتل) **الحاء** ve **التاء** ve **اللام** benim yanımda asıl değildir; ve onda rivayet ettikleri şey de daha layık değildir; ve o, azlığa ve küçüklüğe delâlet eder. Derler ki: **الحَوْتَل**: delikanlı, ergenliğe yaklaşınca([11]). Ve derler ki: **لِفراخ القطا حَوْتَل**. Ve bu, benim yanımda tashîftir; ancak o, **حَوْتك** (kâf ile)dir; zikredilmiştir. Ve “**حَتَلَ له**”: ona verdi, denir. Ve bu bir şey değildir.
   (حتك) **الحاء** ve **التاء** ve **الكاف** yaklaşmaya ve küçüklüğe delâlet eder. Öyleyse **الحَتْك**: adımı yaklaştırmak ve ayağı kaldırıp koymayı hızlandırmaktır. Ve o, sözden sahih, bilinen bir şeydir. Ondan **الحَتَكان** bina edilir; ve o, **الحَيَكان** değildir. Ve **الحواتِك**: devekuşlarının küçükleridir. Ve **الحوتك**: kısa boyludur.
  (حتو) **الحاء** ve **التاء** ve ondan sonra gelen illetli harf tek bir asıldır; şiddete delâlet eder. Öyleyse **الحَتْو**: şiddetli koşmadır; “**حتا يحتو حَتْواً**” denir. Ve **الحَتْو**: elbisenin saçaklarını toplaman (kıvırman)dır; “**حَتَوْتُه**” dersin. **الحَتِيُّ**’ye gelince, denir ki: o, **سَويق المُقْلِ**’dir; ve o şâzdır. Ve ona, içinde bir miktar kabalık bulunan bir bâbın kıyas edilmesi([12]) câiz olabilir. Hüzeylî([13]) dedi:
لا دَرَّ درِّيَ إنْ أطعمْتُ نازلَكُم *** قِرْفَ الحَتِيِّ وعندي البرُّ مكنُوزُ
---------------------------------------------------------------ـ
([1]) Bu bâbın maddeleri, onun üzerinde gidilen tertip üzere düzenlenmemiş olarak gelmiştir.
([2]) Bu mânâ, yaygın sözlüklerde gelmemiştir; ancak el-Cumhara’da (2: 3). Ve fiilinde, **يحتِر** ve **يحتُر** (tâ’nın kesresi ve zammıyla) zikredilmiştir.
([3]) Beyit Lisân’da (**حتر**)dedir; ve el-Mucmel’de nisbet olmaksızın zikredilmiştir. Şenferâ’nın kasidesi el-Mufaddaliyât’ta (1: 106-110).
([4]) Ev yapılırken yapılan bir yemektir.
([5]) Lisân’da: “tek **الرضعة**”. El-Mucmel’de: “Ve denir ki: **الحترة** yeterli bir **رضعة**’dir.”
([6]) Beyit el-Mucmel’de (**حتر**)dedir.
([7]) El-Mucmel’de: “Onu, örtülerin bükülmesi gibi büktüğün zaman.”
([8]) Bu ibare böylece vârid olmuştur.
([9]) Beyit el-Murakkaş’ındır. Nisbetinin tahkikine el-Hayavân hâşiyelerinde (3: 436) ve Lisân’da (**حتم**) bak.
([10]) Asılda: “**عظيم**”; vech, sabit kıldığım gibidir. Lisân’a (**حتم 4**) bak.
([11]) Lisân’da zikredilmemiştir. Kâmûs’ta zikredilmiştir.
([12]) Asılda: “**يقتلس**”.
([13]) Beyit, Hüzeylî el-Mutenahhil’indir; Hüzeylîlerin şiirlerinin ikinci kısmında 87’de ve Şenkîtî’nin Hüzeylîler nüshasında 46’da olduğu gibi. Nisbeti üzerine sözün geri kalanına el-Hayavân hâşiyelerinde (5: 285) bak.
ـ

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%AA%D8%B1/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ح ت ر
فلان إذا أنفق أقتر وإذا أطعم أحتر أي أقل وأوتح قال الشنفري‏:‏ وأم عيـال قـد شهـدت تقوتهـم إذا أطعمتهم أحترت وأقلت يريد رئيس القوم وقائدهم ومن يعولهم في السفر‏.‏
مـات حتـف أنفـه‏.‏
وتقـول‏:‏ المـرء يسعـى ويطـوف وعاقبتـه الحتـوف قيـل هـو مصـدر بمعنى الحتف وهو قضاء الموت ويدل عليه قول الأسود‏:‏ إن المنية والحتوف كلاهمـا يهوي المخـارم يرقبـان سـوادي وهو أيضاً جمع حتف‏.‏
ويقال‏:‏ حية حتفة كما قيل امرأة عدلة‏.‏
وقال أمية بن أبي الصلت‏:‏ والحية الحتفة الرقضاء أخرجها من حجرها أمنات الله والقسم

##### Türkçe

ح ت ر
Falanca; eğer harcadıysa **أقتر** etti, eğer yedirdiyse **أحتر** etti; yani daha az (verdi) ve daha az (yaptı). **الشنفري** dedi ki:
Ve (o) bir **عيال** anasıdır; onların **تقوتهم**’unu görmüştür: Onlara yedirdiğimde **أحترت** ettim ve azalttım. Kavmin reisi ve onların kılavuzu ve seferde onlara bakan kimseyi kastediyor.

**مـات حتـف أنفـه**.

Ve dersin ki: Kişi çalışır ve dolaşır; âkıbeti ise **الحتوف**tur. Denildi ki: O, **الحتف** mânâsında bir mastardır; o, ölümün hükmüdür. Ve buna **الأسود**’un sözü delâlet eder:
إن المنية والحتوف كلاهمـا
يهوي المخـارم يرقبـان سـوادي
Ve o, ayrıca **حتف**’in cem‘idir.

Ve denilir: **حية حتفة**; nitekim **امرأة عدلة** denildiği gibi.

Ve **أمية بن أبي الصلت** dedi ki:
والحية الحتفة الرقضاء أخرجها
من حجرها أمنات الله والقسم

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%AA%D8%B1/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

حَتارُ كُلِّ شيء: كِفَافُه وحرفه وما استدار به كَحَتَارِ الأُذن وهو كِفافُ حروف غَراضِيفِها. وحَتارُ العين: وهي حروف أَجفانها التي تلتقي عند التغميض. وقال الليث: الحَتارُ ما استدار بالعين من زِيقِ الجَفْنِ من باطن. وحَتارُ الظُّفْر: وهو ما يحيط به من اللحم، وكذلك ما يحيط بالخِباء، وكذلك حَتارُ الغِربالِ والمُنْخُلِ. وحَتارُ الاسْتِ: أَطراف جلدتها، وهو ملتقى الجلدة الظاهرة وأَطرَاف الخَوْرانِ، وقيل: هي حروف الدبر؛ وأَراد أَعرابيّ امرأَته فقالت له: إِني حائض، قال: فأَين الهَنَةُ الأُخرَى؟ قالت له: اتق الله فقال:
كلاَّ وَرَبِّ البَيْتِ ذِي الأَستارِ،
لأَهْتِكَنَّ حَلَقَ الحَتَارِ،
قَدْ يُؤْخَذُ الجَارُ بِجُرْمِ الجَارِ
وحَتَارُ الدبر: حَلْقَتُه. والحَتارُ: مَعْقِدُ الطُّنُبِ في الطَّرِيقة، وقيل: هو خيط يشدّ به الطِّرافُ، والجمع من ذلك كله حُتُرٌ. والحَتارُ والحِتْرُ: ما يوصل بأَسفل الخباء إِذا ارتفع من الأَرض وقَلَصَ ليكون سِتْراً؛ وهي الحُتْرَةُ أَيضاً. وحَتَر البيتَ حَتْراً: جعل له حَتاراً أَو حُتْرَةً. الأَزهري عن الأَصمعي قال: الحُتُرُ أَكِفَّةُ الشِّقاقِ، كلُّ واحد منها حَتارٌ، يعني شِقاقَ البيت. الجوهري: الحَتارُ الكِفافُ وكل ما أَحاط بالشيء واستدار به فهو حَتارُه وكِفافُه.
وحَتَرَ الشيءَ وأَحْتَرَه: أَحكمه. الأَزهري: أَحْتَرْتُ العُقْدَةَ إِحْتاراً إِذا أَحكمتها فهي مُحْتَرَةٌ. وبينهم عَقْدٌ مُحْتَرٌ: قد اسْتُوثِقَ منه؛ قال لبيد:
وبالسَّفْحِ من شَرْقِيِّ سَلْمَى مُحاربٌ
شُجاعٌ، وذُو عَقْدٍ من القومِ مُحْتَرِ
وحَتَرَ العُقْدَة أَيضاً: أَحكم عَقْدَها. وكلُّ شَدٍّ: حَتْرٌ؛ واستعاره أَبو كبير للدَّيْنِ فقال:
هَابوا لِقَوْمِهِمُ السَّلامَ كَأَنَّهُمْ،
لَمَّا أُصيِبُوا، أَهْلُ دَيْنٍ مُحْتَرِ
وحَتَره يَحْتِرُه ويَحْتُرُه حَتْراً: أَحَدَّ النظر إِليه. والحَتْر: الأَكلُ الشديدُ. وما حَتَرَ شيئاً أَي ما أَكل. وحَتَرَ أَهله يَحْتِرُهُم ويَحْتُرُهُم حَتْراً وحُتُوراً: قَتَّرَ عليهم النَّفقة، وقيل: كَساهم ومانَهُمْ. والحِتْرُ: الشيء القليل. وحَتَرَ الرجلَ حَتْراً: أَعطاه وأَطعمه، وقيل: قَلَّلَ عطاءَه أَو إِطعامه. وحَتَرَ له شيئاً: أَعطاه يسيراً. وما حَتَرَهُ شيئاً أَي ما أَعطاه قليلاً ولا كثيراً. وأَحْتَرَ الرجلُ: قلَّ عطاؤه. وأَحْتَرَ: قلّ خيره؛ حكاه أَبو زيد، وأَنشد: إِذا ما كنتَ مُلْتَمِساً أَيامَى،
فَنَكِّبْ كُلَّ مُحْتِرَةٍ صَناعِ
أَي تَنَكَّبْ، والاسم الحِتْرُ. الأَصمعي عن أَبي زيد: حَتَرْتُ له شيئاً، بغير أَلف، فإِذا قال: أَقَلَّ الرجلُ وأَحْتَرَ، قاله بالأَلف؛ قال: والاسم منه الحِتْرُ؛ وأَنشد للأَعْلَمِ الهُذَلِيِّ:
إِذا النُّفَساءُ لم تُخَرَّسْ بِبِكْرِها
غُلاماً، ولم يُسْكَتْ بِحِتْرٍ فَطِيمُها
قال: وأَخبرني الإِيادِيُّ عن شمر: الحَاتِرُ المُعْطي؛ وأَنشد: إِذ لا تَبِضُّ، إِلى الترا
ئِكِ والضَّرَائِكِ، كَفُّ حاتِرْ
قال: وحَتَرْتُ أَعطيت. ويقال: كان عطاؤك إِياه حَقْراً حَتْراً أَي قليلاً؛ وقال رؤبة:
إِلاَّ قَليلاً من قَليلٍ حَتْرِ
وأَحْتَرَ علينا رِزْقَنا أَي أَقَلَّه وحَبَسَهُ. وقال الفرّاء: حَتَرَهُ يَحْتِرُه ويَحْتُرُه إِذا كساه وأَعطاه؛ قال الشَّنْفَرَى: وأُمّ عِيالٍ قَدْ شَهِدْتُ تَقُوتُهم،
إِذا حَتَرَتْهُمْ أَتْفَهَتْ وأَقَلَّتِ
والمُحْتِرُ من الرجال: الذي لا يُعْطِي خيراً ولا يُفْضِل على أَحد، إِنما هو كَفَافٌ بكَفافٍ لا ينفلت منه شيء. وأَحْتَرَ على نفسه وأَهله أَي ضَيَّقَ عليهم ومنعهم. غيره: وأَحْتَرَ القومَ فَوَّتَ عليهم طعامهم. والحِتْرُ، بالكسر: العَطِيَّةُ اليسيرة، وبالفتح المصدر. تقول: حَتَرْتُ له شيئاً أَحْتِرُ حَتْراً، فإِذا قالوا: أَقلّ وأَحْتَرَ، قالوه بالأَلف؛ قال الشنفرى:
وأُم عيال قد شهدتُ تقوتهم،
إِذا أَطْعَمَتْهُمْ أَحْتَرَتْ وأَقَلَّتِ
تَخافُ علينا العَيْلَ، إِن هِيَ أَكْثَرَتْ،
ونَحْنُ جِيَاعٌ، أَيَّ أَوْلٍ تأَلَّتِ
قال ابن بري: المشهور في شعر الشنفرى: وأُمِّ عيال، بالنصب، والناصب له شهدت؛ ويروى: وأُمِّ، بالخفض، على واورب، وأَراد بأُم عيال تأَبط شرّاً، وكان طعامهم على يده، وإِنما قتر عليهم خوفاً أَن تطول بهم الغَزاة فيفنى زادهم، فصار لهم بمنزلة الأُم وصاروا له بمنزلة الأَولاد. والعيل: الفقر وكذلك العيلة. والأَوْلُ: السياسة. وتأَلت: تَفَعَّلَتْ من الأَوْلِ إِلا أَنه قلب فصيرت الواو في موضع اللام.
والحُتْرَةُ والحَتِيرَةُ؛ الأَخيرة عن كراع: الوكِيرَةُ، وهو طعام يصنع عند بناء البيت، وقد حَتَّرَ لَهُمْ. قال الأَزهري: وأَنا واقف في هذا الحرف، وبعضهم يقول حَثيرَةٌ، بالثاء. ويقال: حَتِّرْ لَنا أَي وَكِّرْ لنا، وما حَتَرْتُ اليوم شيئاً أَي ما ذُقْتُ. والحَتْرَةُ، بالفتح: الرَّضْعَةُ الواحدة.
والحَتْرُ: الذكر من الثعالب؛ قال الأَزهري: لم أَسمع الحَتْرَ بهذا المعنى لغير الليث وهو منكر.

##### Türkçe

**حَتارُ** her şeyin: onun kenarları ve ucu ve onunla yuvarlaklaşan şeydir; **كَحَتَارِ الأُذن** gibi;
ve o, onun kıkırdaklarının harflerinin kenarlarıdır. **وحَتارُ العين**: o, göz kapaklarının, göz kırpma sırasında birleşen harfleridir. Leys dedi: **الحَتارُ** gözün iç taraftan göz kapağının dar kısmından onunla yuvarlaklaşan şeydir. **وحَتارُ الظُّفْر**: onunla etten kuşatılan şeydir; ve aynı şekilde çadırı kuşatan şey; ve aynı şekilde **حَتارُ الغِربالِ** ve **المُنْخُلِ**. **وحَتارُ الاسْتِ**: onun derisinin uçlarıdır; ve o, dış derinin buluşma yeri ve **الخَوْرانِ** uçlarıdır; ve denildi: o, **الدبر**’in harfleridir; bir bedevî karısını kastetti de ona dedi ki: “Ben hayızlıyım”; dedi: “Öyleyse öteki **الهَنَةُ** nerede?” Ona dedi ki: “Allah’tan kork”; bunun üzerine dedi:

Hayır, örtülerin sahibi olan evin Rabbine andolsun,
**حَلَقَ الحَتَارِ**’ı mutlaka yırtacağım,
Komşu, komşunun suçu ile alınabilir.

**وحَتَارُ الدبر**: onun halkasıdır. **والحَتارُ**: yolda kazığın bağlandığı yerdir; ve denildi: o, **الطِّرافُ**’ın onunla bağlandığı iptir; bunun hepsinin çoğulu **حُتُرٌ**’dur. **والحَتارُ** ve **الحِتْرُ**: çadır yerden yükselip kısaldığında, perde olsun diye, çadırın altına ulaştırılan şeydir; o, **الحُتْرَةُ** da olur. **وحَتَر البيتَ حَتْراً**: ona bir **حَتاراً** yahut **حُتْرَةً** yaptı. Ezherî, Asmaî’den: **الحُتُرُ** yarıkların kenarlarıdır; her biri **حَتارٌ**’dır; yani evin yarıkları. Cevherî: **الحَتارُ** kenardır; ve her ne ki şeyi kuşatır ve onunla yuvarlaklaşırsa o, onun **حَتارُه**’u ve kenarıdır.

**وحَتَرَ** şeyi ve **أَحْتَرَه**: onu sağlam yaptı. Ezherî: **أَحْتَرْتُ العُقْدَةَ إِحْتاراً** onu sağlam yaptığım zaman; o hâlde o **مُحْتَرَةٌ**’dir. Ve aralarında **عَقْدٌ مُحْتَرٌ**: ondan emin olunmuştur; Lebîd dedi:

Selmâ’nın doğu yamacında bir savaşçı,
yiğit, ve kavimden **مُحْتَرِ** bir bağ sahibi.

**وحَتَرَ العُقْدَة** da: onun bağını sağlam yaptı. Ve her sıkma: **حَتْرٌ**’dür; Ebû Kebîr onu borç için ödünç aldı da dedi:

Kavimleri için selamdan çekindiler; sanki onlar,
vurulduklarında, **مُحْتَرِ** bir borcun ehli.

**وحَتَره يَحْتِرُه ويَحْتُرُه حَتْراً**: ona bakışı keskinleştirdi. **والحَتْر**: şiddetli yemektir. Ve “**ما حَتَرَ شيئاً**” yani yemedi. **وحَتَرَ أَهله يَحْتِرُهُم ويَحْتُرُهُم حَتْراً وحُتُوراً**: onlara nafakayı kıstı; ve denildi: onları giydirdi ve onlara azık verdi. **والحِتْرُ**: az şeydir. **وحَتَرَ الرجلَ حَتْراً**: ona verdi ve yedirdi; ve denildi: onun verişini yahut yedirişini azalttı. **وحَتَرَ له شيئاً**: ona azıcık verdi. Ve “**ما حَتَرَهُ شيئاً**” yani ona ne az ne çok bir şey vermedi. **وأَحْتَرَ الرجلُ**: onun verişi azaldı. **وأَحْتَرَ**: hayrı azaldı; bunu Ebû Zeyd rivayet etti; ve okudu:

Eğer dul günler arayıcı isen,
o hâlde her **مُحْتِرَةٍ صَناعِ**’dan uzak dur.

Yani “uzak dur”; isim **الحِتْرُ**’dür. Asmaî, Ebû Zeyd’den: **حَتَرْتُ له شيئاً** (elif olmaksızın); fakat “adam azalttı ve **أَحْتَرَ**” dediği zaman onu elif ile söyler; dedi: bunun ismi **الحِتْرُ**’dür; ve A‘lem el-Hüzelî’ye ait olarak okudu:

Eğer lohusa, ilk doğurduğu ile susturulmazsa,
ve onun sütten kesilmişi bir **حِتْرٍ** ile susturulmazsa.

Dedi: İyâdî bana Şemr’den haber verdi: **الحَاتِرُ** veren kimsedir; ve okudu:

Hani, yastıklara
ve minderlerine, bir **حاتِرْ** eli akıtmaz.

Dedi: **وحَتَرْتُ**: verdim. Ve denilir: ona verişin **حَقْراً حَتْراً** idi; yani az idi; Rü’be dedi:

Ancak azdan az bir **حَتْرِ**.

**وأَحْتَرَ علينا رِزْقَنا**: yani onu azalttı ve onu hapsetti. Ferrâ dedi: **حَتَرَهُ يَحْتِرُه ويَحْتُرُه** onu giydirdiği ve verdiği zaman; Şenferâ dedi:

Nice çocuklu bir ana ki, onların azığını gördüm;
onları **حَتَرَتْهُمْ** (verdiğinde) değersizleştirdi ve azalttı.

Erkeklerden **المُحْتِرُ**: hayır vermeyen ve kimseye fazlalık etmeyen kimsedir; ancak o, bir kenar ile bir kenardır; ondan hiçbir şey sıyrılıp çıkmaz. **وأَحْتَرَ على نفسه وأَهله**: yani onlara daralttı ve onları menetti. Başkası: **وأَحْتَرَ القومَ**: onların yiyeceklerini onlardan kaçırdı. **والحِتْرُ** (kesre ile): az bağıştır; fetha ile ise mastardır. Dersin ki: **حَتَرْتُ له شيئاً أَحْتِرُ حَتْراً**; fakat “azalttı ve **أَحْتَرَ**” dedikleri zaman onu elif ile söylerler; Şenferâ dedi:

Nice çocuklu bir ana ki, onların azığını gördüm;
onları doyurduğunda **أَحْتَرَتْ** ve azalttı.

Üzerimize yoksulluktan korkar; eğer o çoğaltırsa,
ve biz açız; hangi **أَوْلٍ** ile **تأَلَّتِ**?

İbn Berrî dedi: Şenferâ’nın şiirinde meşhur olan “**وأُمِّ عيال**”dır, nasb ile; onu nasb eden **شهدت**’tir; ve “**وأُمِّ**” diye cer ile de rivayet edilir, “ve” üzerine; ve **أُم عيال** ile Te’abbata Şerran’ı kastetti; yiyecekleri onun eli üzerindeydi; ancak onlara, gazveler uzayıp azıkları tükenmesin diye korkudan kıstı; böylece onlara anne menzilesinde oldu ve onlar da ona evlatlar menzilesinde oldular. **والعيل**: yoksulluktur; ve aynı şekilde **العيلة**. **والأَوْلُ**: idaredir. **وتأَلت**: **الأَوْلِ**’den **تَفَعَّلَتْ**tir; ancak o, çevirdi de vav’ı lâmın yerine koydu.

**والحُتْرَةُ** ve **الحَتِيرَةُ**; sonuncusu Kurâ‘dan: **الوكِيرَةُ**’dir; o, evin yapımı sırasında yapılan yemektir; ve “onlar için **حَتَّرَ**” olmuştur. Ezherî dedi: Ben bu harfte duruyorum; ve bazısı **حَثيرَةٌ** der, **الثاء** ile. Ve denilir: **حَتِّرْ لَنا** yani “bize **وَكِّرْ**”; ve “**ما حَتَرْتُ اليوم شيئاً**” yani tatmadım. **والحَتْرَةُ** (fetha ile): tek emzirmedir.

**والحَتْرُ**: tilkilerin erkeğidir; Ezherî dedi: Leys’ten başkası için **الحَتْرَ**’ı bu anlamda işitmedim; o, münkerdir.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%AA%D8%B1/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

الحتر: الإحكام والشد، كالإحتار وقد حتر الشيء يحتره: وأحتره: أحكمه. وحتر العقدة: أحكم عقدها. وكل شد حتر. وفي التهذيب: أحترت العقدة إحتارا، إذا أحكمتها، فهي محترة، وبينهم عقد محتر: قد استوثق منه. قال لبيد:
  بالسفح من شرقي سلمى محارب                      شجاع وذو عقد من القوم محتر. واستعاره أبو كبير للدين، فقال:
  هابوا لقومهم السلام كأنهـم                      لما أصيبوا أهل دين محتر. الحتر: تحديد النظر. وقد حتره حترا، إذا أحد النظر إليه. الحتر: التقتير في الإنفاق، كالحتور، بالضم، يقال: حتر أهله حترا وحتورا: قتر عليهم النفقة، وضيق عليهم، ومنعهم، قال الشنفرى:
  وأم عيال قد شهدت تقوتهم                      إذا حترتهم أتفهت وأقلت. وأنشده ابن بري هكذا:
  إذا أطعمتهم أحترت وأقلت. الحتر: الأكل الشديد. وما حتر شيئا، أي ما أكل شيئا. الحتر: الإعطاء، أو تقليله.
 الحتر: الإطعام، كالإحتار، يقال: حتر الرجل حترا: أعطاه، وأطعمه، وقيل: قلل عطاءه، أو إطعامه. وحتر له شيئا: أعطاه يسيرا، وما حتره شيئا، أي ما أعطاه قليلا ولا كثيرا.
 وأحتر الرجل: قل عطاؤه. وأحتر قل خيره، حكاه أبو زيد، وأنشد:
  إذا ما كنت ملتمسا أيامي                      فنكب كل محترة صناع. أي تنكب.
 وروى الأصمعي عن أبي زيد: حترت له شيئا. بغير ألف، فإذا قال: أقل الرجل وأحتر، قاله بالألف. قال: وأخبرني الإيادي عن شمر: الحاتر: المعطى، وأنشد:
  إذ لا تبض إلـى الـتـرا                      تك والضرائك كف حاتر. قال: وحترت: أعطيت.
 وأحتر علينا رزقنا، أي أقله وحبسه. وقال الفراء: حتره، إذا كساه وأعطاه. وقال الفراء: المحتر من الرجال: الذي لا يعطي خيرا، ولا يفضل على أحد، إنما هو كفاف بكفاف لا ينفلت منه شيء. آتى الكل يحتر، بالضم، ويحتر، بالكسر. الحتر: ما ارتفع من الأرض وطال، ويكسر، وهذه عن الصغاني. الحتر: الشيء القليل، كالحقر، يقال: كان عطاؤك إياه حترا حقرا، أي قليلا، وقال رؤبة:
  إلا قليلا من قليل حتر. كالحترة، بالضم. الحتر: ذكر الثعلب، قال الأزهري: لم أسمع الحتر بهذا المعنى لغير الليث، وهو منكر. قلت: ولعله تصحف على الليث في قولهم: الحبارى أنثى الحبر، فجعله حترا، بالمثناة، فتأمل. الحتر، بالكسر: ما يوصل بأسفل الخباء إذا ارتفع من في بعض الأصول عن الأرض وقلص ليكون سترا، كالحترة، بالضم، والحتار، بالكسر. الحتر: العطية اليسيرة، اسم من حتر، وبالفتح المصدر، قال الأعلم الهذلي:
  إذا النفساء لم تخرس ببكـرهـا                      غلاما ولم يسكت بحتر فطيمها. الحتر: أن تأخذ للبيت حتارا أو حترة، وقد حتر البيت. والحتار من كل شيء: كفافه، وحرفه، وما استدار به وأحاط، كحتار الأذن، وهو كفاف حروف غراضيفها.

  الحتار: حلقة الدبر وأطراف جلدتها، وهو ملتقى الجلدة الظاهرة وأطراف الخوران. وقيل: هي حروف الدبر. وأراد أعرابي امرأته فقالت: إني حائض، قال: فأين الهنة الأخرى. فقالت له: اتق الله، فقال:
  كلا ورب البيت ذي الأستار.
  لأهتكن حلـق الـحـتـار.
  قد يؤخذ الجار بجرم الجار. أو الحتار: ما بينه وبين القبل أو هو الخط بين الخصيين.
 قال الليث الحتار: ما استدار بالعين من ريق الجفن من باطن، وهو بفتح الراء كما في نسختنا وغالب الأصول، وفي بعض النسخ بكسر الزاي. وقيل: حتار العين: حروف أجفانها التي تلتقي عند التغميض. الحتار: شيء في أقصى فم البعير، كناب وليس بناب، بل هو لحم.
 الحتار: معقد الطنب في الطريقة، وهو حبل يشد في أعراض المظال، تشد غليه الأطناب، والجمع من ذلك حتر. وروى الأزهري عن الأصمعي، قال: الحتر: أكفة الشقاق، كل واحد منها حتار، يعني شقاق البيت. وحتار الظفر: ما يحيط به من اللحم. كذلك حتار الغربال والمنخل. والحترة، بالضم: مجتمع الشدقين. الحترة: الوكيرة، وهو الطعام الذي يتخذ للبناء في البيت، كما سيأتي كالحتيرة، وهذه عن كراع، وقال الأزهري:وأنا واقف في هذا الحرف. وبعضهم يقول: حثيرة، وسيأتي.
 الحترة: موضع قص الشارب. الحترة، بالفتح: الرضعة الواحدة. من ذلك: المحتور، وهو الذي يرضع شيئا قليلا للجدب، وقلة اللبن، فيقنع بحترة أو حترتين. والمحتر: المقتر على عياله في الرزق، هكذا في النسخ بالتشديد، وكأنه لمناسبة ما بعده. والصواب: والمحتر، أي كمحسن، وهو الذي يفوت على القوم طعامهم. وما حترت اليوم شيئا: ما ذقت أو ما أكلت، كما تقدم.
 قد حتر لهم تحتيرا: اتخذ لهم حتيرة، أي وكيرة، ويقال: حتر لنا، أي وكر لنا.
 حتر البيت تحتيرا: جعل له حترا، بالكسر. أو حترة. وأبو عبد الله الحتري بالضم روى عنه محمد بن عبد الملك الوزير. قاله ابن ماكولا.

##### Türkçe

**الحتر**: sağlamlaştırma ve sıkma; **الإحتار** gibi. Ve “**حتر الشيء يحتره**”: ve “**أحتره**”: onu sağlamlaştırdı. Ve “**حتر العقدة**”: onun düğümünü sağlamlaştırdı. Ve her sıkma **حتر**’dır. Ve **التهذيب**’de: “**أحترت العقدة إحتارا**”, onu sağlamlaştırdığında; o hâlde o **محترة**’dir. Ve aralarında **عقد محتر**: ondan iyice emin olunmuştur. Lebîd dedi:
  Selmâ’nın doğusundan, yamaçta, bir savaşçı                      yiğit ve kavimden düğüm sahibi, **محتر**.
Ebû Kebîr onu din için ödünç aldı, şöyle dedi:
  Kavimleri için selâmı saydılar, sanki onlar                      bir **دين محتر** ehline isabet ettiğinde.

**الحتر**: bakışı belirlemek. Ve “**حتره حترا**”, bakışı ona keskinleştirdiğinde.

**الحتر**: harcamada kısmak; **الحتور** gibi, (ضم ile). Denir: “**حتر أهله حترا وحتورا**”: onlara nafakayı kıstı, onlara daralttı ve onları men etti. Şenferâ dedi:
  Nice çocuklu bir ana ki onların azığını gördüm                      onları **حتر** ettiğimde değersizleştirdi ve azalttı.
İbn Berrî onu şöyle rivayet etti:
  Onları doyurduğumda **أحترت** ve azalttım.

**الحتر**: şiddetli yeme. Ve “**ما حتر شيئا**”: yani hiçbir şey yemedi.

**الحتر**: verme; yahut onu azaltma.

**الحتر**: yedirme; **الإحتار** gibi. Denir: “**حتر الرجل حترا**”: ona verdi ve onu doyurdu. Ve denildi ki: onun verişini yahut yedirişini azalttı. Ve “**حتر له شيئا**”: ona az bir şey verdi. Ve “**ما حتره شيئا**”: yani ona ne az ne çok bir şey vermedi.

Ve “**أحتر الرجل**”: onun verişi azaldı. Ve “**أحتر**”: hayrı azaldı; bunu Ebû Zeyd nakletti. Ve şu beyti okudu:
  Günlerimi arar isen                      her **محترة** sanatkârdan uzak dur.
Yani: uzak dur.

Ve Asmaî, Ebû Zeyd’den rivayet etti: “**حترت له شيئا**”; ألف olmaksızın. “**أقل الرجل وأحتر**” dediğinde ise onu ألف ile söyler. Dedi ki: Ve İyâdî bana Şemmer’den haber verdi: **الحاتر**: veren. Ve şu beyti okudu:
  Çünkü sen **الترا**                      tek’e doğru koşmazsın; ve sedirler, bir **حاتر**’in avucudur.
Dedi ki: “**وحترت**”: verdim.

Ve “**أحتر علينا رزقنا**”: yani onu azalttı ve onu hapsetti. Ferrâ dedi: “**حتره**”, onu giydirdiğinde ve ona verdiğinde. Ferrâ dedi: erkeklerden **المحتر**: hayır vermeyen ve kimseye fazlalık göstermeyen; ancak o, kefâf ile kefâftır; ondan hiçbir şey sıyrılıp çıkmaz. “**آتى الكل يحتر**” (ضم ile) ve “**يحتر**” (كسر ile).

**الحتر**: yerden yükselen ve uzayan şey; ve (ح) kırılır; bu, Sağânî’dendir.

**الحتر**: az şey; **الحقر** gibi. Denir: “Onun için senin ona verişin **حترا حقرا** idi”: yani az idi. Rü’be dedi:
  Ancak azdan az bir **حتر**.
**الحترة** gibi (ضم ile).

**الحتر**: Sa‘leb zikretti. Ezherî dedi: bu mânâ ile **الحتر**’i Leys’ten başkası için işitmedim; o münkerdir. Ben dedim: belki de Leys’e, onların “**الحبارى**: **الحبر**’in dişisi” sözünde tashîf oldu da onu **حترا** (مثناة ile) yaptı; öyleyse düşün.

**الحتر** (كسر ile): çadırın altına ulaştırılan şey; bazı asıllarda: yerden yükselip kısaldığında örtü olsun diye; **الحترة** (ضم ile) ve **الحتار** (كسر ile) gibi.

**الحتر**: az bağış; **حتر**’dan isimdir; فتح ile ise mastardır. A‘lem el-Huzelî dedi:
  Lohusa, ilk yavrusuyla susmazsa                      ve sütten kesilmiş yavrusu bir **حتر** ile susmazsa.

**الحتر**: ev için bir **حتارا** yahut bir **حترة** almandır; ve “**حتر البيت**”: evi **حتر** etti. Ve her şeyden **الحتار**: onun kenarı, ucu ve onunla yuvarlanıp kuşatan şey; **حتار الأذن** gibi; o, kıkırdaklarının kenarlarının çevresinin kefâfıdır.

**الحتار**: makat halkası ve derisinin uçlarıdır; o, dış derinin ve **الخوران**’ın uçlarının birleştiği yerdir. Ve denildi ki: o, makatın kenarlarıdır. Bir bedevî karısını istedi; o da: “Ben hayızlıyım” dedi. O: “Öteki **الهنة** nerede?” dedi. O da ona: “Allah’tan kork” dedi. O ise dedi ki:
  Hayır; örtüler sahibi evin Rabbine andolsun.
  **الحتار** halkasını mutlaka yırtacağım.
  Komşu, komşunun suçu ile tutulabilir.
Veya **الحتار**: onunla **القبل** arasındaki şeydir; yahut iki testis arasındaki çizgidir.

Leys dedi: **الحتار**: gözün iç tarafından, göz kapağının tükürüğünden (akıntısından) gözün çevresinde yuvarlanan şeydir; ve o, nüshamızda ve asılların çoğunda **الراء**’nın فتح’ı iledir; bazı nüshalarda **الزاي**’ın كسر’i iledir. Ve denildi ki: **حتار العين**: göz kapaklarının, göz kırpmada birleşen kenarlarıdır.

**الحتار**: devenin ağzının en sonunda bir şeydir; diş gibi, fakat diş değildir; bilakis ettir.

**الحتار**: yolda **الطنب**’ın bağlandığı yerdir; o, gölgeliklerin enlerine bağlanan bir iptir; **الأطناب** ona bağlanır. Bunun çoğulu **حتر**’dır. Ezherî, Asmaî’den rivayet etti; dedi ki: **الحتر**: **الشقاق**’ın kenarlarıdır; her biri **حتار**’dır; yani evin **شقاق**’ları. Ve **حتار الظفر**: onu çevreleyen ettir. Aynı şekilde **حتار الغربال** ve **المنخل**. Ve **الحترة** (ضم ile): iki yanağın birleştiği yer.

**الحترة**: **الوكيرة**’dir; o, evde bina için yapılan yemektir; ileride geleceği üzere **الحتيرة** gibi. Bu, Kurâ‘dandır. Ezherî dedi: “Ben bu harfte duruyorum.” Bazıları “**حثيرة**” der; ileride gelecek.

**الحترة**: bıyığın kesildiği yer.

**الحترة** (فتح ile): tek emiş. Bundan: **المحتور**; o, kıtlık ve sütün azlığı sebebiyle az bir şey emen, bir **حترة** yahut iki **حترتين** ile yetinen kimsedir. Ve **المحتر**: rızıkta çoluk çocuğuna karşı kısan; nüshalarda şeddeli olarak böyledir; sanki ondan sonraya uygunluk içindir. Doğrusu: “**والمحتر**”, yani **محسن** gibi; o, kavmin yemeğini onlardan kaçıran kimsedir. Ve “**ما حترت اليوم شيئا**”: yani tatmadım yahut yemedim; daha önce geçtiği gibi.

“**قد حتر لهم تحتيرا**”: onlar için bir **حتيرة** yaptı; yani bir **وكيرة**. Ve denir: “**حتر لنا**”: yani bize **وكر** yaptı.

“**حتر البيت تحتيرا**”: ona (كسر ile) bir **حتر** yaptı; yahut bir **حترة**. Ve Ebû Abdillâh **الحتري** (ضم ile): ondan Muhammed b. Abdilmelik el-Vezîr rivayet etti. Bunu İbn Mâkûlâ söyledi.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%AA%D8%B1/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

حِتَارٌ
حِتَارٌ حتار The circuit, rim, or surrounding edge, of a thing; what surrounds [the whole of] a thing: (S, K:) pl. حُتُرٌ. (S.) ― -b2- The hoop of a sieve [and the like]. (TA.) ― -b3- The anus; syn. حَلْقَةُ الدُّبُرِ; (K;) or such is the meaning حِتَارُ الدُّبُرِ, and شَرَجُهُ: (Mgh in art. شرج:) and the extremities of its skin; i. e. the place where the external skin and the extremities of the خَوْرَان [or rectum] meet: or the edges of the دُبُر [or anus]: (TA:) or the part between the anus and the anterior pudendum: or the line between the two testicles. (K.) ― -b4- حِتَارُ الأُذُنِ The circuit of the edges of the gristles of the ear. (TA.) ― -b5- حِتَارُ العَيْنِ The edges of the eyelids, which meet when the eye is closed: (TA:) or the زِيق of the eyelid, (K accord. to some copies, [and this is the right reading, meaning its edge, زيق being here used tropically, its proper signification being the “ part ” of a shirt “ that surrounds the neck, ”] as is said in the TA,) internally: in most copies of the K رَيْقُ الجَفْنِ, [in the CK رِيقُ الجُفْنِ,] with راء [not زاى]. (TA.) ― -b6- حِتَارُ الظُّفُرِ The part of the flesh which is around the nail. (TA.)

##### Türkçe

حِتَارٌ
**حِتَارٌ**: Bir şeyin devresi, kenarı yahut kuşatan ucu; [tamamıyla] bir şeyi kuşatan şey: (S, K:) çoğulu **حُتُرٌ**. (S.) ― -b2- Eleğin [ve benzerinin] kasnağı. (TA.) ― -b3- Anüs; eşanlamlısı **حَلْقَةُ الدُّبُرِ**; (K;) yahut bunun mânâsı **حِتَارُ الدُّبُرِ** ve **شَرَجُهُ**’dur: (Mgh, **شرج** maddesinde:) ve onun derisinin uçları; yani dış derinin ve **خَوْرَان**’ın [yahut rektumun] uçlarının birleştiği yer: yahut **دُبُر**’ün [yahut anüsün] kenarları: (TA:) yahut anüs ile ön avret arasındaki kısım: yahut iki testis arasındaki çizgi. (K.) ― -b4- **حِتَارُ الأُذُنِ** Kulağın kıkırdaklarının kenarlarının devresi. (TA.) ― -b5- **حِتَارُ العَيْنِ** Göz kapandığında birleşen göz kapaklarının kenarları: (TA:) yahut göz kapağının **زِيق**’i, (K, bazı nüshalara göre, [ve bu doğru okuyuştur; mânâsı onun kenarıdır; zira **زِيق** burada mecazen kullanılmıştır; asıl anlamı “boynu kuşatan” gömleğin “parçası”dır, TA’da söylendiği üzere,] iç taraftan: K’nın çoğu nüshasında **رَيْقُ الجَفْنِ**, [CK’da **رِيقُ الجُفْنِ**,] **راء** ile [**زاى** ile değil]. (TA.) ― -b6- **حِتَارُ الظُّفُرِ** Tırnağın etrafında bulunan etin kısmı. (TA.)

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%AA%D8%B1/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

حَتَر
حَتَر I ,  U ( n. ac. حَتْر 1 ),
a.  Tied, tightened, fastened.

b.  Fed.

c.  Fed sparingly, scantily.

حَتَّرَ
حَتَّرَ II
a.  [ 'Ala ], Was determined upon.

اِحْتَتَرَ
اِحْتَتَرَ VIII ,
a.  see I (a) .

حَتْر
حَتْر 1 ,  حِتْر 2 ,  حُتْرَة 3t ,
a.  Trifle.

b.  Small gift.

حِتَاْر
حِتَاْر 23 , ( pl. حُتُر 10 ),
a.  Edge, border, rim; outline, contour.

##### Türkçe

حَتَر
حَتَر I, U (n. ac. **حَتْر** 1),
a. Bağladı, sıktı, sağlamlaştırdı.

b. **أَطْعَمَ**.

c. Azca, kıtça **أَطْعَمَ**.

حَتَّرَ
حَتَّرَ II
a. [ **عَلَى** ], Üzerine azmetti.

اِحْتَتَرَ
اِحْتَتَرَ VIII,
a. I (a)’ya bak.

حَتْر
حَتْر 1, **حِتْر** 2, **حُتْرَة** 3t,
a. Ufak şey.

b. Küçük hediye.

حِتَاْر
حِتَاْر 23, (çoğ. **حُتُر** 10),
a. Kenar, sınır, çerçeve; hat, kontur.
