# حتر — Lisânü'l-Arab

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%AA%D8%B1/sozluk/lisan
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AD%D8%AA%D8%B1/entries/lisan

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [حتر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%AA%D8%B1.md)
- Lisânü'l-Arab: İbn Manzûr · 13. yy

## Madde başı: حتر

حَتارُ كُلِّ شيء: كِفَافُه وحرفه وما استدار به كَحَتَارِ الأُذن وهو كِفافُ حروف غَراضِيفِها. وحَتارُ العين: وهي حروف أَجفانها التي تلتقي عند التغميض. وقال الليث: الحَتارُ ما استدار بالعين من زِيقِ الجَفْنِ من باطن. وحَتارُ الظُّفْر: وهو ما يحيط به من اللحم، وكذلك ما يحيط بالخِباء، وكذلك حَتارُ الغِربالِ والمُنْخُلِ. وحَتارُ الاسْتِ: أَطراف جلدتها، وهو ملتقى الجلدة الظاهرة وأَطرَاف الخَوْرانِ، وقيل: هي حروف الدبر؛ وأَراد أَعرابيّ امرأَته فقالت له: إِني حائض، قال: فأَين الهَنَةُ الأُخرَى؟ قالت له: اتق الله فقال:
كلاَّ وَرَبِّ البَيْتِ ذِي الأَستارِ،
لأَهْتِكَنَّ حَلَقَ الحَتَارِ،
قَدْ يُؤْخَذُ الجَارُ بِجُرْمِ الجَارِ
وحَتَارُ الدبر: حَلْقَتُه. والحَتارُ: مَعْقِدُ الطُّنُبِ في الطَّرِيقة، وقيل: هو خيط يشدّ به الطِّرافُ، والجمع من ذلك كله حُتُرٌ. والحَتارُ والحِتْرُ: ما يوصل بأَسفل الخباء إِذا ارتفع من الأَرض وقَلَصَ ليكون سِتْراً؛ وهي الحُتْرَةُ أَيضاً. وحَتَر البيتَ حَتْراً: جعل له حَتاراً أَو حُتْرَةً. الأَزهري عن الأَصمعي قال: الحُتُرُ أَكِفَّةُ الشِّقاقِ، كلُّ واحد منها حَتارٌ، يعني شِقاقَ البيت. الجوهري: الحَتارُ الكِفافُ وكل ما أَحاط بالشيء واستدار به فهو حَتارُه وكِفافُه.
وحَتَرَ الشيءَ وأَحْتَرَه: أَحكمه. الأَزهري: أَحْتَرْتُ العُقْدَةَ إِحْتاراً إِذا أَحكمتها فهي مُحْتَرَةٌ. وبينهم عَقْدٌ مُحْتَرٌ: قد اسْتُوثِقَ منه؛ قال لبيد:
وبالسَّفْحِ من شَرْقِيِّ سَلْمَى مُحاربٌ
شُجاعٌ، وذُو عَقْدٍ من القومِ مُحْتَرِ
وحَتَرَ العُقْدَة أَيضاً: أَحكم عَقْدَها. وكلُّ شَدٍّ: حَتْرٌ؛ واستعاره أَبو كبير للدَّيْنِ فقال:
هَابوا لِقَوْمِهِمُ السَّلامَ كَأَنَّهُمْ،
لَمَّا أُصيِبُوا، أَهْلُ دَيْنٍ مُحْتَرِ
وحَتَره يَحْتِرُه ويَحْتُرُه حَتْراً: أَحَدَّ النظر إِليه. والحَتْر: الأَكلُ الشديدُ. وما حَتَرَ شيئاً أَي ما أَكل. وحَتَرَ أَهله يَحْتِرُهُم ويَحْتُرُهُم حَتْراً وحُتُوراً: قَتَّرَ عليهم النَّفقة، وقيل: كَساهم ومانَهُمْ. والحِتْرُ: الشيء القليل. وحَتَرَ الرجلَ حَتْراً: أَعطاه وأَطعمه، وقيل: قَلَّلَ عطاءَه أَو إِطعامه. وحَتَرَ له شيئاً: أَعطاه يسيراً. وما حَتَرَهُ شيئاً أَي ما أَعطاه قليلاً ولا كثيراً. وأَحْتَرَ الرجلُ: قلَّ عطاؤه. وأَحْتَرَ: قلّ خيره؛ حكاه أَبو زيد، وأَنشد: إِذا ما كنتَ مُلْتَمِساً أَيامَى،
فَنَكِّبْ كُلَّ مُحْتِرَةٍ صَناعِ
أَي تَنَكَّبْ، والاسم الحِتْرُ. الأَصمعي عن أَبي زيد: حَتَرْتُ له شيئاً، بغير أَلف، فإِذا قال: أَقَلَّ الرجلُ وأَحْتَرَ، قاله بالأَلف؛ قال: والاسم منه الحِتْرُ؛ وأَنشد للأَعْلَمِ الهُذَلِيِّ:
إِذا النُّفَساءُ لم تُخَرَّسْ بِبِكْرِها
غُلاماً، ولم يُسْكَتْ بِحِتْرٍ فَطِيمُها
قال: وأَخبرني الإِيادِيُّ عن شمر: الحَاتِرُ المُعْطي؛ وأَنشد: إِذ لا تَبِضُّ، إِلى الترا
ئِكِ والضَّرَائِكِ، كَفُّ حاتِرْ
قال: وحَتَرْتُ أَعطيت. ويقال: كان عطاؤك إِياه حَقْراً حَتْراً أَي قليلاً؛ وقال رؤبة:
إِلاَّ قَليلاً من قَليلٍ حَتْرِ
وأَحْتَرَ علينا رِزْقَنا أَي أَقَلَّه وحَبَسَهُ. وقال الفرّاء: حَتَرَهُ يَحْتِرُه ويَحْتُرُه إِذا كساه وأَعطاه؛ قال الشَّنْفَرَى: وأُمّ عِيالٍ قَدْ شَهِدْتُ تَقُوتُهم،
إِذا حَتَرَتْهُمْ أَتْفَهَتْ وأَقَلَّتِ
والمُحْتِرُ من الرجال: الذي لا يُعْطِي خيراً ولا يُفْضِل على أَحد، إِنما هو كَفَافٌ بكَفافٍ لا ينفلت منه شيء. وأَحْتَرَ على نفسه وأَهله أَي ضَيَّقَ عليهم ومنعهم. غيره: وأَحْتَرَ القومَ فَوَّتَ عليهم طعامهم. والحِتْرُ، بالكسر: العَطِيَّةُ اليسيرة، وبالفتح المصدر. تقول: حَتَرْتُ له شيئاً أَحْتِرُ حَتْراً، فإِذا قالوا: أَقلّ وأَحْتَرَ، قالوه بالأَلف؛ قال الشنفرى:
وأُم عيال قد شهدتُ تقوتهم،
إِذا أَطْعَمَتْهُمْ أَحْتَرَتْ وأَقَلَّتِ
تَخافُ علينا العَيْلَ، إِن هِيَ أَكْثَرَتْ،
ونَحْنُ جِيَاعٌ، أَيَّ أَوْلٍ تأَلَّتِ
قال ابن بري: المشهور في شعر الشنفرى: وأُمِّ عيال، بالنصب، والناصب له شهدت؛ ويروى: وأُمِّ، بالخفض، على واورب، وأَراد بأُم عيال تأَبط شرّاً، وكان طعامهم على يده، وإِنما قتر عليهم خوفاً أَن تطول بهم الغَزاة فيفنى زادهم، فصار لهم بمنزلة الأُم وصاروا له بمنزلة الأَولاد. والعيل: الفقر وكذلك العيلة. والأَوْلُ: السياسة. وتأَلت: تَفَعَّلَتْ من الأَوْلِ إِلا أَنه قلب فصيرت الواو في موضع اللام.
والحُتْرَةُ والحَتِيرَةُ؛ الأَخيرة عن كراع: الوكِيرَةُ، وهو طعام يصنع عند بناء البيت، وقد حَتَّرَ لَهُمْ. قال الأَزهري: وأَنا واقف في هذا الحرف، وبعضهم يقول حَثيرَةٌ، بالثاء. ويقال: حَتِّرْ لَنا أَي وَكِّرْ لنا، وما حَتَرْتُ اليوم شيئاً أَي ما ذُقْتُ. والحَتْرَةُ، بالفتح: الرَّضْعَةُ الواحدة.
والحَتْرُ: الذكر من الثعالب؛ قال الأَزهري: لم أَسمع الحَتْرَ بهذا المعنى لغير الليث وهو منكر.

### Türkçe

**حَتارُ** her şeyin: onun kenarları ve ucu ve onunla yuvarlaklaşan şeydir; **كَحَتَارِ الأُذن** gibi;
ve o, onun kıkırdaklarının harflerinin kenarlarıdır. **وحَتارُ العين**: o, göz kapaklarının, göz kırpma sırasında birleşen harfleridir. Leys dedi: **الحَتارُ** gözün iç taraftan göz kapağının dar kısmından onunla yuvarlaklaşan şeydir. **وحَتارُ الظُّفْر**: onunla etten kuşatılan şeydir; ve aynı şekilde çadırı kuşatan şey; ve aynı şekilde **حَتارُ الغِربالِ** ve **المُنْخُلِ**. **وحَتارُ الاسْتِ**: onun derisinin uçlarıdır; ve o, dış derinin buluşma yeri ve **الخَوْرانِ** uçlarıdır; ve denildi: o, **الدبر**’in harfleridir; bir bedevî karısını kastetti de ona dedi ki: “Ben hayızlıyım”; dedi: “Öyleyse öteki **الهَنَةُ** nerede?” Ona dedi ki: “Allah’tan kork”; bunun üzerine dedi:

Hayır, örtülerin sahibi olan evin Rabbine andolsun,
**حَلَقَ الحَتَارِ**’ı mutlaka yırtacağım,
Komşu, komşunun suçu ile alınabilir.

**وحَتَارُ الدبر**: onun halkasıdır. **والحَتارُ**: yolda kazığın bağlandığı yerdir; ve denildi: o, **الطِّرافُ**’ın onunla bağlandığı iptir; bunun hepsinin çoğulu **حُتُرٌ**’dur. **والحَتارُ** ve **الحِتْرُ**: çadır yerden yükselip kısaldığında, perde olsun diye, çadırın altına ulaştırılan şeydir; o, **الحُتْرَةُ** da olur. **وحَتَر البيتَ حَتْراً**: ona bir **حَتاراً** yahut **حُتْرَةً** yaptı. Ezherî, Asmaî’den: **الحُتُرُ** yarıkların kenarlarıdır; her biri **حَتارٌ**’dır; yani evin yarıkları. Cevherî: **الحَتارُ** kenardır; ve her ne ki şeyi kuşatır ve onunla yuvarlaklaşırsa o, onun **حَتارُه**’u ve kenarıdır.

**وحَتَرَ** şeyi ve **أَحْتَرَه**: onu sağlam yaptı. Ezherî: **أَحْتَرْتُ العُقْدَةَ إِحْتاراً** onu sağlam yaptığım zaman; o hâlde o **مُحْتَرَةٌ**’dir. Ve aralarında **عَقْدٌ مُحْتَرٌ**: ondan emin olunmuştur; Lebîd dedi:

Selmâ’nın doğu yamacında bir savaşçı,
yiğit, ve kavimden **مُحْتَرِ** bir bağ sahibi.

**وحَتَرَ العُقْدَة** da: onun bağını sağlam yaptı. Ve her sıkma: **حَتْرٌ**’dür; Ebû Kebîr onu borç için ödünç aldı da dedi:

Kavimleri için selamdan çekindiler; sanki onlar,
vurulduklarında, **مُحْتَرِ** bir borcun ehli.

**وحَتَره يَحْتِرُه ويَحْتُرُه حَتْراً**: ona bakışı keskinleştirdi. **والحَتْر**: şiddetli yemektir. Ve “**ما حَتَرَ شيئاً**” yani yemedi. **وحَتَرَ أَهله يَحْتِرُهُم ويَحْتُرُهُم حَتْراً وحُتُوراً**: onlara nafakayı kıstı; ve denildi: onları giydirdi ve onlara azık verdi. **والحِتْرُ**: az şeydir. **وحَتَرَ الرجلَ حَتْراً**: ona verdi ve yedirdi; ve denildi: onun verişini yahut yedirişini azalttı. **وحَتَرَ له شيئاً**: ona azıcık verdi. Ve “**ما حَتَرَهُ شيئاً**” yani ona ne az ne çok bir şey vermedi. **وأَحْتَرَ الرجلُ**: onun verişi azaldı. **وأَحْتَرَ**: hayrı azaldı; bunu Ebû Zeyd rivayet etti; ve okudu:

Eğer dul günler arayıcı isen,
o hâlde her **مُحْتِرَةٍ صَناعِ**’dan uzak dur.

Yani “uzak dur”; isim **الحِتْرُ**’dür. Asmaî, Ebû Zeyd’den: **حَتَرْتُ له شيئاً** (elif olmaksızın); fakat “adam azalttı ve **أَحْتَرَ**” dediği zaman onu elif ile söyler; dedi: bunun ismi **الحِتْرُ**’dür; ve A‘lem el-Hüzelî’ye ait olarak okudu:

Eğer lohusa, ilk doğurduğu ile susturulmazsa,
ve onun sütten kesilmişi bir **حِتْرٍ** ile susturulmazsa.

Dedi: İyâdî bana Şemr’den haber verdi: **الحَاتِرُ** veren kimsedir; ve okudu:

Hani, yastıklara
ve minderlerine, bir **حاتِرْ** eli akıtmaz.

Dedi: **وحَتَرْتُ**: verdim. Ve denilir: ona verişin **حَقْراً حَتْراً** idi; yani az idi; Rü’be dedi:

Ancak azdan az bir **حَتْرِ**.

**وأَحْتَرَ علينا رِزْقَنا**: yani onu azalttı ve onu hapsetti. Ferrâ dedi: **حَتَرَهُ يَحْتِرُه ويَحْتُرُه** onu giydirdiği ve verdiği zaman; Şenferâ dedi:

Nice çocuklu bir ana ki, onların azığını gördüm;
onları **حَتَرَتْهُمْ** (verdiğinde) değersizleştirdi ve azalttı.

Erkeklerden **المُحْتِرُ**: hayır vermeyen ve kimseye fazlalık etmeyen kimsedir; ancak o, bir kenar ile bir kenardır; ondan hiçbir şey sıyrılıp çıkmaz. **وأَحْتَرَ على نفسه وأَهله**: yani onlara daralttı ve onları menetti. Başkası: **وأَحْتَرَ القومَ**: onların yiyeceklerini onlardan kaçırdı. **والحِتْرُ** (kesre ile): az bağıştır; fetha ile ise mastardır. Dersin ki: **حَتَرْتُ له شيئاً أَحْتِرُ حَتْراً**; fakat “azalttı ve **أَحْتَرَ**” dedikleri zaman onu elif ile söylerler; Şenferâ dedi:

Nice çocuklu bir ana ki, onların azığını gördüm;
onları doyurduğunda **أَحْتَرَتْ** ve azalttı.

Üzerimize yoksulluktan korkar; eğer o çoğaltırsa,
ve biz açız; hangi **أَوْلٍ** ile **تأَلَّتِ**?

İbn Berrî dedi: Şenferâ’nın şiirinde meşhur olan “**وأُمِّ عيال**”dır, nasb ile; onu nasb eden **شهدت**’tir; ve “**وأُمِّ**” diye cer ile de rivayet edilir, “ve” üzerine; ve **أُم عيال** ile Te’abbata Şerran’ı kastetti; yiyecekleri onun eli üzerindeydi; ancak onlara, gazveler uzayıp azıkları tükenmesin diye korkudan kıstı; böylece onlara anne menzilesinde oldu ve onlar da ona evlatlar menzilesinde oldular. **والعيل**: yoksulluktur; ve aynı şekilde **العيلة**. **والأَوْلُ**: idaredir. **وتأَلت**: **الأَوْلِ**’den **تَفَعَّلَتْ**tir; ancak o, çevirdi de vav’ı lâmın yerine koydu.

**والحُتْرَةُ** ve **الحَتِيرَةُ**; sonuncusu Kurâ‘dan: **الوكِيرَةُ**’dir; o, evin yapımı sırasında yapılan yemektir; ve “onlar için **حَتَّرَ**” olmuştur. Ezherî dedi: Ben bu harfte duruyorum; ve bazısı **حَثيرَةٌ** der, **الثاء** ile. Ve denilir: **حَتِّرْ لَنا** yani “bize **وَكِّرْ**”; ve “**ما حَتَرْتُ اليوم شيئاً**” yani tatmadım. **والحَتْرَةُ** (fetha ile): tek emzirmedir.

**والحَتْرُ**: tilkilerin erkeğidir; Ezherî dedi: Leys’ten başkası için **الحَتْرَ**’ı bu anlamda işitmedim; o, münkerdir.
