# حتف (ح-ت-ف) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%AA%D9%81
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AD%D8%AA%D9%81

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: ح - ت - ف
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 9 sözlük

## Sözlükler (9)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%AA%D9%81/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الحاء والتاء والفاء معهما
ح ت ف، ح ف ت، ت ح ف، ف ت ح، ت ف ح مستعملات
حتف:
الحَتْفُ: المَوْتُ وقَضاؤه، ويقال: مات فُلانٌ حَتْفَ أنْفِه أي: بِلا ضَرْب ولا قَتْل، ويُجمَع على حُتُوف. ولا يقال: حَتَفَ فلان، ولا حَتَفَ نفسَه.
تحف:
التُّحْفة أُّبدِلَت التّاء فيها من الواو إلاّ أنّ هذه التاء تلزم في التصريف كله، إلاّ في يَتَفَعَّل كقولهم: يَتَوَحَّف، ويقولون: أتْحَفْتُه تُحْفةً يعني طُرَفَ الفَواكِه.
فتح:
الفَتْحُ: نقيض الإِغلاق.
والفَتْح: افتِتاح دارِ الحَرب. والفَتْح: أن تفتَحَ على مَن يَسْتَقْرِئُكَ.
والفَتْح: أنْ تحكُمَ بين قَوْمٍ يَخْتَصِمون إليكَ، قال تعالى: "رَبَّنا افتَحْ بَيْنَنا وبَيْنَ قَوْمِنا بالحَقِّ".
والفَتْح: النُّصْرةُ، قال تعالى: "إنْ تَستَفْتِحوا فقد جاءَكُم الفَتْح".
واستَفْتَحْتُ اللهَ على فُلانٍ أيْ: سَأَلْتُه النَّصْرَ عليه ونحو ذلك.
والمَفْتَح: الخِزانةُ، ولكُلِّ شَيْءٍ مَفْتَح، ومَفْتِح بالفَتْح والكَسْر، من صُنُوف الأشياء. والفَتّاح: الحاكم.
وقوله تعالى: "ما إنَّ مَفاتِحَه لتَنُوء بالعُصْبَةَ" يعني الكُنُوز وصنُوُف أمواله، فأمّا المَفاتيح فجَمْع المِفتاح الذي يُفتَحُ به المِغلاقُ.
والفُتْحة: تَفَتُّح الإِنسان بما عنده من أموال أو أدب يَتَطاوَل به، يقال: ما هذه الفُتْحة التي أظهَرْتَها، وتَفَتَّحْتَ بها علينا.
وفَواتِح القُرآن: أوائل السُّوَر. وافتِتاح الصَّلاة: التَكبيرةُ الأولى.
وبابٌ فُتُحٌ أي: واسع.
حفت:
الحَفْت: الهَلاكُ، تقول: حَفَتَه اللهُ ولَفَتَه أي أهلَكَه ودَقَّ عُنَقَه.
ورجل حَفَيْتأ، مهموز غير ممدود، إلى القِصَر ولُؤْم الخِلقة.
تفح:
التُّفّاح: فاكهة، الواحدةُ تُفّاحة.

##### Türkçe

باب **الحاء** ve **التاء** ve **الفاء**’ın ikisiyle birlikte olanı
**ح ت ف**، **ح ف ت**، **ت ح ف**، **ف ت ح**، **ت ف ح** kullanımdadırlar

**حتف**:
**الحَتْفُ**: ölüm ve onun gerçekleşmesi; ve denilir: “Falanca **حَتْفَ أَنْفِه** öldü” yani: vuruş ve öldürme olmaksızın; ve **حُتُوف** üzere çoğul yapılır. Ve denilmez: “Falanca **حَتَفَ**”, ne de “kendisini **حَتَفَ** etti”.

**تحف**:
**التُّحْفة**’deki **التاء**, **الواو**’dan bedel kılınmıştır; ancak şu var ki bu **التاء** bütün çekimde gerekli olur; yalnız **يَتَفَعَّل**’de, onların “**يَتَوَحَّف**” demeleri gibi. Ve derler: “Onu bir **تُحْفةً** ile **أتْحَفْتُه**” yani meyvelerin nadir olanlarını (ikram ettim).

**فتح**:
**الفَتْحُ**: kapatmanın zıddı.
Ve **الفَتْح**: savaş yurdunun açılışı. Ve **الفَتْح**: sana okutan kimseye karşı (doğrusunu) açman.
Ve **الفَتْح**: sana çekişerek gelen bir kavim arasında hükmetmendir; Yüce Allah dedi ki: “رَبَّنا افتَحْ بَيْنَنا وبَيْنَ قَوْمِنا بالحَقِّ”.
Ve **الفَتْح**: yardım/zaferdir; Yüce Allah dedi ki: “إنْ تَستَفْتِحوا فقد جاءَكُم الفَتْح”.
Ve “Falancaya karşı Allah’tan **استَفْتَحْتُ**” yani: ona karşı yardım istemiş oldum ve bunun benzeri.
Ve **المَفْتَح**: hazine/mahzen; ve her şey için bir **مَفْتَح** vardır; ve eşyaların türlerinden, fetha ve kesra ile **مَفْتِح**. Ve **الفَتّاح**: hâkimdir.
Ve Yüce Allah’ın sözü: “ما إنَّ مَفاتِحَه لتَنُوء بالعُصْبَةَ” yani hazineler ve mallarının türleri; fakat **المَفاتيح** ise, onunla kilidin açıldığı **المِفتاح**’ın çoğuludur.
Ve **الفُتْحة**: insanın, kendisiyle böbürlendiği mal veya edep bakımından yanında olanla açılıp saçılmasıdır; denilir: “Gösterdiğin ve bize karşı onunla açıldığın bu **الفُتْحة** nedir?”
Ve Kur’an’ın **فَواتِح**’i: sûrelerin başlarıdır. Ve namazın **افتِتاح**’ı: ilk tekbirdir.
Ve **فُتُحٌ** bir kapı: yani geniş.

**حفت**:
**الحَفْت**: helâk oluş; dersin: “Allah onu **حَفَتَه** ve **لَفَتَه**” yani onu helâk etti ve boynunu kırdı.
Ve **حَفَيْتأ** bir adam; hemzeli, uzatmasız; kısalığa ve yaratılışın alçaklığına (nispetle).

**تفح**:
**التُّفّاح**: bir meyve; teki **تُفّاحة**.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%AA%D9%81/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

الحَتْفُ: الموتُ، والجمع الحُتوفُ. قال حَنَش بن مالك:
فنَفْسَكَ أَحْرِزْ فإن الحُـتُـوفَ يَنْبأْنَ بالمرء في كلِّ وادِ
يقال مات فلان حَتْفَ أنفِه. إذا مات من غير قتْل ولا ضرب.

##### Türkçe

**الحَتْفُ**: ölüm; çoğulu **الحُتوفُ**. **حَنَش بن مالك** dedi:
فنَفْسَكَ أَحْرِزْ فإن **الحُتوفَ** يَنْبأْنَ بالمرء في كلِّ وادِ
“Falan kimse **حَتْفَ أنفِه** öldü” denir; öldürme ve vurma olmaksızın öldüğü zaman.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%AA%D9%81/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

ح ت ف
حتف ، حفت ، فتح ، تفح ، تحف .
حتف : قال الليث : الحَتْفُ : الموْتُ ، وقول العرَب : ماتَ فلانٌ حَتْفَ أَنْفِهِ أي بِلاَ ضَرْبٍ ولا قتلٍ ، والجميع الحُتُوف ، ولم أسمع للحَتْفِ فعلاً .
وروي عن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) أنه قال : ( منْ ماتَ حَتْفَ أَنفِه في سبيل الله فقدْ وقَعَ أَجْرُه على الله ) .
قال أبو عُبَيد : هو أن يموت مَوْتاً على فِراشِهِ من غير قَتْل ولا غَرَق ولا سَبُع ولا غيره .
وروي عن عُبَيد بن عُمَيْر أنه قال في السمك : ( ما مات حَتْفَ أَنفِه فلا تأْكُله ) يعني الذي يموت في الماء وهو الطافي .
وقال غيره : إنما قيل للذي يموت على فراشه مات حَتْفَ أَنْفِه . ويقال حَتْفَ أَنْفَيْه ، لأن نَفْسه تخرُجُ بتَنَفُّسِه من فيهِ وأَنفِه .
ويقال أيضاً : ماتَ حَتْفَ فيه ، كما يقال : مات حتْفَ أَنْفِه ، والأنفُ والفمُ : مَخْرَجَا النَّفَس .
ومَنْ قال : حَتْفَ أنْفَيْه ، احْتَمَل أن يكون أراد بأَنْفَيْه سَمَّيْ أنفِه وهما مَنْخَراه ، ويُحْتَمَلُ أن يُرادَ به أَنْفُه وفَمُه فَغُلِّب أحَدُ الإسمين على الآخر لتجاورهما .
شمر : الحَتْفُ : الأمرُ الذي يُوقِعُ في الهلاَكِ ، والسَّبَبُ الذي يكون به الموت ، وأنشد لبعض هُذَيْل :
فَكانَ حَتْفاً بمِقْدَارٍ وأَدْرَكَه
طولُ النَّهار وليلٌ غَيْرُ مُنْصَرِم
تفح : التُّفَّاحُ هذا الثَّمرُ المعروف ، وجمعه تَفَافيح ، وتُصَغَّر التُّفَّاحةُ الواحدةُ تُفَيْفِيحَة ، والمَتْفَحَةُ : المكانُ الذي يَنْبُتُ فيه التُّفَّاحُ الكثيرُ .
تحف : قال الليث : التُّحْفَةُ أبدلت التاء فيها من الواو إلاّ أن هذه التاء تلزم تصريف فعلها إلاّ في التفعّل فإنه يُقَالُ : يَتَوَحَّف ، ويقولون أَتْحَفْتُه تُحْفَةً يعني طُرَفَ الفواكه وغيرهما من الرياحين .
قلت : وأصلُ التُحَفَة وُحَفَة ، وكذلك التُّهَمَة أَصْلُها وُهمَةَ وكذلك التُّخَمَة . ورجل تُكَلَة ، والأصلُ وُكَلَة ، وتُقَاة أَصْلُها وُقَاة ، وتُراثٌ أَصْلُها وُرَاث .
فتح : قال الليث : الفَتْحُ : افتِتَاحُ دار الحرْب ، والفَتْح : نقيض الإغْلاَق ، والفَتْحُ : أن تحكم بين قومٍ يختصمون إليك كما قال الله جلّ وعزّ مُخْبِراً عن شُعَيْب : ( رَبَّنَا افْتَحْ بَيْنَنَا وَبَيْنَ قَوْمِنَا بِالْحَقِّ وَأَنتَ خَيْرُ الْفَاتِحِينَ ) ( الأعرَاف : 89 ) .
واسْتَفْتَحْتُ الله على فلان أي سألتُه النَّصْرَ عليه ونحو ذلك .
قال : والمَفْتَحُ : الخِزَانَةُ وكلُّ خِزَانة كانت لِصِنْفٍ من الأشياء فهو مَفْتَحٍ .
والفَتَّاحُ : الحاكِمُ .
وقال الله تعالى : ( إِن تَسْتَفْتِحُواْ فَقَدْ جَآءَكُمُ الْفَتْحُ ) ( الأنفَال : 19 ) . أي إن تَسْتَنْصِرُوا فقد جَاءكُم النَّصْرُ .
ومنه حديث النبي ( صلى الله عليه وسلم ) أنه كان يَسْتَفْتِحُ بصعاليك المُهَاجِرِين أي يَسْتَنْصِرُ بهِمْ .
وقال الفَرَّاء : قال أبو جهل يوم بدر : اللَّهم انصر أَفْضَلَ الدِّينَيْن وأحَقَّه بالنَّصْر ، فقال الله : ( إِن تَسْتَفْتِحُواْ فَقَدْ جَآءَكُمُ الْفَتْحُ ) ( الأنفَال : 19 ) يعني النَّصْر .
وقال أبو إسحاق : معناه إن تستنصروا فقد جاءكم النَّصْرُ .
قال : ويجوز أن يكون معناه : إن تَسْتَقْضُوا فَقدْ جاءكم القَضَاء ، وقد جاء في التفسير المعنيان جميعاً .
ورُوِي أن أبا جهل قال يومئذٍ : اللَّهم أقْطَعَنَا للرَّحِم وأفسدَنا للجماعة فأَحِنْه اليوم ، فسأل الله أن يَحكمُ بحَيْن من كان كذلك فَنُصِرَ النبي ( صلى الله عليه وسلم ) ونَالَه هو الحَيْنُ وأَصْحَابَه فقال الله : ( إِن تَسْتَفْتِحُواْ فَقَدْ جَآءَكُمُ الْفَتْحُ ) ( الأنفَال : 19 ) أي إن تَسْتَقضُوا فَقَدْ جَاءكُم القَضَاء .
وقيل إنه قال : ( اللَّهم انْصُر أحَبَّ الفِئَتَيْنِ إليك ) فهذا يدل أَنَّ مَعْنَاه إن تَسْتَنْصِروا ، وكِلا القَوْلَيْن جَيِّد .
وقال الله جلّ وعزّ : ( مِنَ الْكُنُوزِ مَآ إِنَّ مَفَاتِحَهُ لَتَنُوأُ بِالْعُصْبَةِ ) ( القَصَص : 76 ) .
قال الفرّاء : مَفَاتحه هاهنا كنوزه وخزائنه ، والمعنى : ما إنَّ مَفَاتِحَه لتُنِيء العُصْبَة تُمِيلُهم من ثِقَلِها .
وروى أبو عَوانة عن حُصَيْن عن أبي رَزِين قال : مفاتِحهُ : خزَائنه أنْ كان كَافِياً مفتاحٌ واحدٌ خَزَائنَ الكوفة ، إنما مَفاتِحُه المالُ .
وروى أبو عَوانة أيضاً عن إسماعيل بن سالم عن أبي صالح ) مِنَ الْكُنُوزِ مَآ إِنَّ مَفَاتِحَهُ ) ( القَصَص : 76 ) .
قال : ما في الخَزائن من مَالٍ تنوء به العُصْبَة .
وقال الزَّجاج في قوله : ( مِنَ الْكُنُوزِ مَآ ) ( القَصَص : 76 ) جاء في التفسير أنَّ مَفاتحه كانت من جلود وكانت تُحْمَلُ على سِتَّين بَغْلاً .
قال : وقيل : مَفَاتحه : خَزَائنه .
قال : والأشبه في التفسير أن مَفَاتحه خَزائنُ مَالِه والله اعْلَمُ بما أراد .
وقال الليث : جمعُ المِفْتاح الذي يُفتح به المِغْلاَق مفاتيح ، وجَمْعُ المَفْتَح الخِزانة المفاتح .
قلت : ويقال للذي يُفْتَح به المِغْلاَق مفتح بكسر الميم ومِفتاح وجمْعُهما مَفَاتح ومفَاتيح ، وهذا قول النحويين .
وقول الله جلّ وعزّ : ( ء أَفَلاَ يُبْصِرُونَ وَيَقُولُونَ مَتَى هَاذَا الْفَتْحُ إِن كُنتُمْ صَادِقِينَ قُلْ يَوْمَ الْفَتْحِ لاَ يَنفَعُ الَّذِينَ كَفَرُو ( صلى الله عليه وسلم )
1764 اْ إِيَمَانُهُمْ وَلاَ هُمْ يُنظَرُونَ ) ( السجدة : 28 ، 29 ) الآية .
وقال مجاهد : يومُ الفَتْحِ هاهنا يوم القيامة ، وكذلك قال قَتَادة والكَلْبِيّ .
وقال قتادة : كان أصحاب رسول الله ( صلى الله عليه وسلم ) يقولون : إنْ لنَا يَوماً أوشكَ أَن نَسْتريح فيه وننعَم فقال الكفارُ : ( يُبْصِرُونَ وَيَقُولُونَ مَتَى هَاذَا الْفَتْحُ إِن كُنتُمْ صَادِقِينَ ) ( السَّجدَة : 28 ) .
وقال الفَرَّاء : يوم الفتح يعني يوم فتح مكة .
قلتُ : والتفسير جاء بخلاف ما قال وقد نفع الكفارَ من أهل مكة إيمانُهُم يوم فتح مكة .
وقال الزَّجَّاجُ : جاء أيضاً في قوله : ( أَفَلاَ يُبْصِرُونَ وَيَقُولُونَ مَتَى هَاذَا الْفَتْحُ إِن كُنتُمْ صَادِقِينَ ) ( السَّجدَة : 28 ) متى هذا الحُكْمُ وَالقضَاءُ ، فأعلم الله أن يوم ذلك الفتح لا ينفع الذين كفروا إيمَانُهُم أي ما داموا في الدنيا فالتَّوْبَةُ مُعْرِضة ولا توبة في الآخرة .
وقال شمر في قول الأسعَر الجُعْفِي :
بأَنِّي عن فُتَاحَتكم غَنِيّ
أي من قضائكم وحُكْمِكم .
وقال قتادة في قوله تعالى : ( ) ( الفَتْح : 1 ) أي قضينا لك قضاءً مُبِيناً .
وفي حديث أبي الدرداء أنه أتى باب معاوية فحجبه فقال : من يأت سُدَدَ السلطان يقم ويقعد ، ومن يأتِ باباً مغلقاً يجد إلى جَنْبه باباً فُتُحاً رحْباً إن دعا أُجِيبَ وإن سأل أَعْطِي . والسّدَّة : السَّقِيفَةُ فوق باب الدار ، وقيل : السُّدَّة : الباب نفسه .
قال أبو عُبَيد وقال الأصمعي : الفُتُح : الواسع . قال : ولم يذهب إلى المفْتُوح ولكن إلى السَّعَة . قال أبو عُبَيد : يعني بالفُتُح الطلب إلى الله والمسألة .
والفَتّاحُ في صفة الله معناه الحَاكم ، وأهلُ اليمن يقولون للقَاضِي الفَتَّاحُ ، ويقول أحدهم لصاحبه : تعال حتى أُفَاتِحَك إلى الفَتّاح .
ثعلب عن ابن الأعرابي قال : الفَتَاح : الحكومة ، ويقال للقاضي الفَتّاح : لأنه يَفْتح مواضع الحقِّ .
قال : والفَتْحُ : النَّهْرُ ، قلت : وجاء في الحديث ( ما سُقِيَ فَتْحاً ففيه العُشْر ) والمعنى ما فُتِح إليه ماءُ النهر فتحاً من الزروع والنخيل ففيه العُشْر .
وأخبرني المُنْذِرِي عن ثعلب عن ابن الأعرابي قال : الوَسْمِيُّ أولُ المطر وهو الفَتُوح بفتح الفاء ، وأقرأنيه المنذري في موضع آخر أَوَّل مطر الوَسْمِي الفُتُوحُ ، الواحدُ فَتْح ، وأَنْشَد :
يَرْعَى غُيُوثَ العَهْدِ والفُتُوحا
قلت : وهذا هو الصَّوَابُ .
أبو عُبَيد عن الأصمعي : الفتْحُ : ما جَرَى في الأنهار من الماء .
وقال الليْثُ : الفُتْحَةُ . تَفَتُّح الإنسان بما عنده من مِلْكٍ أو أَدَبٍ يَتَطَاوَلُ به ، تقول : ما هذه الفُتْحَةُ التي أظهرتها وتَفَتَّحْتَ بها علينا .
وفواتِحُ القرآن : أوائل السَّور ، الواحدةُ فاتحة ، وأُمُّ الكِتَابِ يقال لها فاتحةُ القرآن .
أبو عُبَيد عن أبي زيد : باب فُتُحٌ أي واسعٌ ضَخْم ، وقال الكِسَائِيُّ : قارورةٌ فُتُحٌ : ليس لها صِمَامٌ ولا غِلاف .
وقال ابن بُزُرْج : الفَتْحَي : الرِّيحُ ، وأنْشَد :
أكُلُّهُمُ لا بَارَكَ الله فيهِمُ
إذا ذُكِرَتْ فَتْحَى من البَيْع عَاجِبُ
فَتْحَى على فَعْلَي .
شمر عن خالد بن جَنْبَه يقال : فاتَحَ الرجلُ امْرَأَتَهُ إذا جامعها .
قال : وتفاتَحَ الرجلان إذا تَفَاتَحَا كلاماً
بينهما وتَخَافَتَا دون الناس .
والفُتْحَةُ : الفُرْجَةُ في الشيء .
أبو عُبَيد عن أبي زيد : الفَتُوح : الناقة الواسعةُ الإحليل وقد فَتَحَت وأَفْتَحَت ، والثَّرُورُ مثل الفَتُوح . والفُتَاحَةُ : الحُكُومةُ ، ومنه قوله :
بأنِّي عن فُتَاحَتِكُم غَنِيّ
حفت : قال الليث : الْحَفْتُ : الهَلاكُ ، تقول : حَفَتَه الله أي أهلكه ودَقَّ عُنُقه ، قلت : لم أسمع حَفَتَه بمعنى دَقَّ لغير اللَّيْث ، والذي سمعناه عَفَتَه ولَفَتَه إذا لَوَى عَنُقَهُ وكسره ، فإن جاء عن العرب حَفَتَه بمعنى عَفَتَه فهو صحيح وإلا فهو مُريب ويشبه أن يكون صحيحاً لتعاقب الحاء والعَين في حروف كثيرة .
أبو عُبَيد عن الأصمعي إذا كان مع قِصَرِ الرجل سِمَنٌ قيل رجلٌ حَفَيْتَأٌ مَهْمُوزٌ مَقْصُورٌ ، ومثله حَفَيْسَأٌ وأنشد ابن الأعرابي :
لا تجعليني وعُقَيْلاً عِدْلَيْنِ
حَفَيْسَأ الشَّخصِ قَصيرَ الرِّجْلَيْنِ

##### Türkçe

ح ت ف
**حتف** , **حفت** , **فتح** , **تفح** , **تحف** .

**حتف** : Leys dedi: **الحَتْفُ**: ölüm; Arapların sözü: “Falanca **حَتْفَ أَنْفِهِ** öldü” yani darbe olmaksızın ve öldürme olmaksızın; çoğulu **الحُتُوف**’tur; **الحَتْف** için bir fiil işitmedim.

Peygamber’den ( صلى الله عليه وسلم ) rivayet olundu ki şöyle dedi: “Kim Allah yolunda **حَتْفَ أَنفِه** ölürse, artık onun ecri Allah’ın üzerine düşmüştür.”

Ebû Ubeyd dedi: O, öldürme olmaksızın, boğulma olmaksızın, yırtıcı hayvan olmaksızın ve başkası olmaksızın, döşeği üzerinde bir ölümle ölmesidir.

Ubeyd b. Umeyr’den rivayet olundu ki balık hakkında şöyle dedi: “**حَتْفَ أَنفِه** öleni yeme” yani suda ölen ve suyun yüzüne çıkan.

Başkası dedi: Ancak döşeği üzerinde ölene “**حَتْفَ أَنْفِه** öldü” denilmiştir. Ve “**حَتْفَ أَنْفَيْه**” de denir; çünkü nefsi, ağzından ve burnundan nefes almasıyla çıkar.

Yine denir: “**حَتْفَ فيه** öldü”, “**حتْفَ أَنْفِه** öldü” denildiği gibi; burun ve ağız: nefesin iki çıkış yeridir.

Ve kim “**حَتْفَ أنْفَيْه**” derse, “**أَنْفَيْه**” ile burnunun iki adını, yani iki burun deliğini kastetmiş olması muhtemeldir; ve onunla burnu ve ağzı kastedilmiş olması da muhtemeldir; böylece iki isimden biri, komşulukları sebebiyle ötekine galip kılınmıştır.

Şemmer: **الحَتْفُ**: helâke düşüren iş; ölümün kendisiyle olduğu sebep; Hüzeyl’den birine ait olarak şu beyit okundu:
فَكانَ حَتْفاً بمِقْدَارٍ وأَدْرَكَه
طولُ النَّهار وليلٌ غَيْرُ مُنْصَرِم

**تفح** : **التُّفَّاحُ** bu bilinen meyvedir; çoğulu **تَفَافيح**’tir; tek bir **التُّفَّاحةُ** küçültülerek **تُفَيْفِيحَة** yapılır; **المَتْفَحَةُ**: içinde çok **التُّفَّاحُ** biten yer.

**تحف** : Leys dedi: **التُّحْفَةُ**’deki **التاء**, **الواو**’dan değiştirilmiştir; ancak bu **التاء**, fiilinin çekiminde, yalnızca tefa‘‘ulda hariç, lâzım olur; çünkü “**يَتَوَحَّف**” denir; ve “Ona bir **تُحْفَةً** ile **أَتْحَفْتُه**” derler; yani meyvelerin nadirleri ve ikisinden başkası olan reyhanlar.

Dedim: **التُحَفَة**’nin aslı **وُحَفَة**’dir; yine **التُّهَمَة**’nin aslı **وُهمَةَ**’dir; yine **التُّخَمَة**. Ve bir adam **تُكَلَة**; aslı **وُكَلَة**. Ve **تُقَاة**’nin aslı **وُقَاة**. Ve **تُراثٌ**’ın aslı **وُرَاث**.

**فتح** : Leys dedi: **الفَتْحُ**: harp yurdunun açılışı; ve **الفَتْح**: kapatmanın zıddı; ve **الفَتْحُ**: sana başvurarak çekişen bir kavim arasında hükmetmendir; Allah جلّ وعزّ Şuayb’dan haber vererek dediği gibi: “( **رَبَّنَا افْتَحْ بَيْنَنَا وَبَيْنَ قَوْمِنَا بِالْحَقِّ وَأَنتَ خَيْرُ الْفَاتِحِينَ** ) ( **الأعرَاف : 89** )”.

Ve “Falancaya karşı Allah’tan **اسْتَفْتَحْتُ**” yani ona karşı O’ndan yardım istedim ve bunun benzeri.

Dedi: **المَفْتَحُ**: hazine; ve her ne hazine bir türden şeyler için olursa o **مَفْتَحٍ**’tır.

Ve **الفَتَّاحُ**: hâkimdir.

Allah تعالى dedi: “( **إِن تَسْتَفْتِحُواْ فَقَدْ جَآءَكُمُ الْفَتْحُ** ) ( **الأنفَال : 19** )” yani eğer yardım isterseniz, size yardım gelmiştir.

Bundan, Peygamber’in ( صلى الله عليه وسلم ) hadisi: muhacirlerin yoksullarıyla **يَسْتَفْتِحُ** idi; yani onlarla yardım isterdi.

Ferrâ dedi: Ebû Cehil Bedir günü dedi: “Allah’ım iki dinden en faziletli olanı ve yardıma en layık olanı muzaffer kıl”; bunun üzerine Allah dedi: “( **إِن تَسْتَفْتِحُواْ فَقَدْ جَآءَكُمُ الْفَتْحُ** ) ( **الأنفَال : 19** )” yani yardım.

Ebû İshak dedi: Manası: eğer yardım isterseniz, size yardım gelmiştir.

Dedi: Manası şu da caizdir: eğer hüküm isterseniz, size hüküm gelmiştir; tefsirde iki mana da birlikte gelmiştir.

Ve rivayet olundu ki Ebû Cehil o gün dedi: “Allah’ım, rahmi en çok koparanımız ve cemaatimizi en çok bozanımız biziz; bugün onu helâk et”; böylece Allah’tan, böyle olan kimse hakkında hükmetmesini istedi; Peygamber ( صلى الله عليه وسلم ) muzaffer kılındı; helâk ise ona ve ashabına erişti; bunun üzerine Allah dedi: “( **إِن تَسْتَفْتِحُواْ فَقَدْ جَآءَكُمُ الْفَتْحُ** ) ( **الأنفَال : 19** )” yani eğer hüküm isterseniz, size hüküm gelmiştir.

Ve denildi ki o dedi: “Allah’ım, iki topluluktan Sana daha sevgili olanı muzaffer kıl”; bu, manasının “eğer yardım isterseniz” olduğuna delalet eder; iki sözün ikisi de iyidir.

Allah جلّ وعزّ dedi: “( **مِنَ الْكُنُوزِ مَآ إِنَّ مَفَاتِحَهُ لَتَنُوأُ بِالْعُصْبَةِ** ) ( **القَصَص : 76** )”.

Ferrâ dedi: Buradaki **مَفَاتحه**: onun hazineleri ve depolarıdır; mana: “Onun **مَفَاتِحَه**’i, ağırlığından dolayı topluluğu eğdirir.”

Ebû Avâne, Husayn’dan, Ebû Rezin’den rivayet etti; dedi: **مفاتِحهُ**: onun hazineleridir; tek bir anahtar Kûfe hazinelerine kâfi iken; ancak onun **مَفاتِحُه**’i maldır.

Ebû Avâne ayrıca İsmail b. Sâlim’den, Ebû Sâlih’ten rivayet etti: “( **مِنَ الْكُنُوزِ مَآ إِنَّ مَفَاتِحَهُ** ) ( **القَصَص : 76** )”.

Dedi: Hazinelerdeki, topluluğun yüklenip taşıdığı maldır.

Zeccâc, “( **مِنَ الْكُنُوزِ مَآ** ) ( **القَصَص : 76** )” sözünde dedi: Tefsirde geldi ki onun **مَفاتحه** deriden idi ve altmış katır üzerine yüklenirdi.

Dedi: Ve denildi: **مَفَاتحه**: onun hazineleridir.

Dedi: Tefsirde daha benzeri, **مَفَاتحه**’nin onun mal hazineleri olmasıdır; Allah neyi murad ettiğini daha iyi bilir.

Leys dedi: Kilidi açılan **المِفْتاح**’ın çoğulu **مفاتيح**; hazine olan **المَفْتَح**’ın çoğulu **المفاتح**.

Dedim: Kilidi açılan şeye, mîm kesresiyle **مفتح** ve **مِفتاح** denir; ikisinin çoğulu **مَفَاتح** ve **مفَاتيح**; bu, nahivcilerin sözüdür.

Allah جلّ وعزّ’ün sözü: “( **ء أَفَلاَ يُبْصِرُونَ وَيَقُولُونَ مَتَى هَاذَا الْفَتْحُ إِن كُنتُمْ صَادِقِينَ قُلْ يَوْمَ الْفَتْحِ لاَ يَنفَعُ الَّذِينَ كَفَرُواْ إِيَمَانُهُمْ وَلاَ هُمْ يُنظَرُونَ** ) ( **السجدة : 28 ، 29** )” âyeti.

Mücâhid dedi: Buradaki **يومُ الفَتْحِ** kıyamet günüdür; Katâde ve Kelbî de böyle dedi.

Katâde dedi: Resûlullah’ın ( صلى الله عليه وسلم ) ashabı derlerdi: “Bizim bir günümüz var; yakındır ki onda rahat eder ve nimetleniriz”; bunun üzerine kâfirler dedi: “( **يُبْصِرُونَ وَيَقُولُونَ مَتَى هَاذَا الْفَتْحُ إِن كُنتُمْ صَادِقِينَ** ) ( **السَّجدَة : 28** )”.

Ferrâ dedi: **يوم الفتح** yani Mekke’nin fethi günü.

Dedim: Tefsir onun dediğinin aksine geldi; Mekke ehlinden kâfirlere, Mekke’nin fethi günü imanları fayda verdi.

Zeccâc dedi: Yine “( **أَفَلاَ يُبْصِرُونَ وَيَقُولُونَ مَتَى هَاذَا الْفَتْحُ إِن كُنتُمْ صَادِقِينَ** ) ( **السَّجدَة : 28** )” sözünde de geldi: “Bu hüküm ve kaza ne zaman?”; böylece Allah bildirdi ki o **الفتح** gününde, kâfir olanlara imanları fayda vermez; yani dünyada oldukları müddetçe; tevbe arz olunmuştur; âhirette tevbe yoktur.

Şemmer, el-Es‘ar el-Cu‘fî’nin sözünde:
بأَنِّي عن فُتَاحَتكم غَنِيّ
yani sizin kazanızdan ve hükmünüzden.

Katâde, Allah تعالى’nın sözü “( ) ( **الفَتْح : 1** )” hakkında dedi: yani senin için apaçık bir hükümle hükmettik.

Ebû’d-Derdâ hadîsinde: Muâviye’nin kapısına geldi de onu engelledi; dedi: “Kim sultanın **سُدَدَ**’ına gelirse kalkar ve oturur; kim kapalı bir kapıya gelirse, yanında genişçe açılmış bir kapı bulur; dua ederse icabet olunur, isterse verilir.” Ve **السّدَّة**: ev kapısının üstündeki saçaktır; ve denildi: **السُّدَّة** kapının kendisidir.

Ebû Ubeyd dedi; Asmaî dedi: **الفُتُح**: geniştir. Dedi: Açılmış olana gitmedi; ancak genişliğe gitti. Ebû Ubeyd dedi: **الفُتُح** ile Allah’a yönelme ve istemeyi kastediyor.

Allah’ın sıfatında **الفَتّاحُ**’ın manası hâkimdir; Yemen ehli kadıya **الفَتَّاحُ** der; ve birisi arkadaşına der ki: “Gel, seni **الفَتّاح**’a götürüp muhakeme edeyim.”

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **الفَتَاح**: hüküm vermedir; ve kadıya **الفَتّاح** denir; çünkü hakkın yerlerini açar.

Dedi: **الفَتْحُ**: nehirdir. Dedim: Hadiste geldi: “( **ما سُقِيَ فَتْحاً ففيه العُشْر** )”; mana: ekinlerden ve hurmalıklardan, nehir suyunun kendisine açılıp ulaştığı şeyde onda bir vardır.

Münzirî bana, Sa‘leb’den, İbnü’l-A‘râbî’den haber verdi; dedi: **الوَسْمِيُّ** yağmurun ilkidir; o, fâ’nın fethiyle **الفَتُوح**’tur. Münzirî bunu bana başka bir yerde okuttu: **الوَسْمِي** yağmurunun ilki **الفُتُوحُ**’tur; teki **فَتْح**; ve şu beyit okundu:
يَرْعَى غُيُوثَ العَهْدِ والفُتُوحا

Dedim: Bu, doğru olanın kendisidir.

Ebû Ubeyd, Asmaî’den: **الفتْحُ**: nehirlerde akan sudur.

Leys dedi: **الفُتْحَةُ**: kişinin, sahip olduğu mülk veya edep ile, onunla üstünlük taslayarak kendini açığa vurmasıdır; dersin ki: “Bize karşı ortaya çıkardığın ve onunla bize karşı açıldığın bu **الفُتْحَةُ** nedir?”

Kur’ân’ın **فواتِحُ**’i: sûrelerin başlarıdır; teki **فاتحة**; ve **أُمُّ الكِتَابِ**’a Kur’ân’ın **فاتحةُ**’sı denir.

Ebû Ubeyd, Ebû Zeyd’den: **باب فُتُحٌ** yani geniş, iri. Kisâî dedi: **قارورةٌ فُتُحٌ**: onun için ne tıpa vardır ne kılıf.

İbn Büzurc dedi: **الفَتْحَي**: rüzgârdır; ve şu beyit okundu:
أكُلُّهُمُ لا بَارَكَ الله فيهِمُ
إذا ذُكِرَتْ فَتْحَى من البَيْع عَاجِبُ
**فَتْحَى** **فَعْلَي** vezni üzerinedir.

Şemmer, Hâlid b. Cenbe’den: Denir ki: Adam karısıyla cima ederse, adam karısını **فاتَحَ** etti.

Dedi: İki adam, aralarında konuşmayı **تَفَاتَحَا** ederlerse ve insanlardan aşağı sesle konuşurlarsa **تفاتَحَ** ederler.

**الفُتْحَةُ**: şeydeki gediktir.

Ebû Ubeyd, Ebû Zeyd’den: **الفَتُوح**: idrar yolu geniş olan dişi devedir; **فَتَحَت** ve **أَفْتَحَت**; **الثَّرُورُ** da **الفَتُوح** gibidir. **الفُتَاحَةُ**: muhakemedir; ondan şu sözdür:
بأنِّي عن فُتَاحَتِكُم غَنِيّ

**حفت** : Leys dedi: **الْحَفْتُ**: helâk; dersin ki: “Allah onu **حَفَتَه**” yani onu helâk etti ve boynunu inceltti. Dedim: Leys’ten başkasından, “boynunu inceltti” manasında **حَفَتَه** işitmedim; işittiğimiz **عَفَتَه** ve **لَفَتَه**’dir; boynunu büktüğünde ve kırdığında. Eğer Araplardan “**حَفَتَه**” “**عَفَتَه**” manasında gelmişse o doğrudur; yoksa şüphelidir; ve çok harfte **الحاء** ile **العَين**’in art arda gelmesi sebebiyle doğru olması benzer.

Ebû Ubeyd, Asmaî’den: Adamın kısalığıyla beraber şişmanlık olursa “**حَفَيْتَأٌ**” denir; hemzeli, maksûr; benzeri **حَفَيْسَأٌ**; İbnü’l-A‘râbî şu beyiti okudu:
لا تجعليني وعُقَيْلاً عِدْلَيْنِ
حَفَيْسَأ الشَّخصِ قَصيرَ الرِّجْلَيْنِ

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%AA%D9%81/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الحاء والتاء وما يثلثهما([1]))
  (حتر) الحاء والتاء والراء أصلانِ: أحدهما إطافةُ الشيء بالشيء واستدارةٌ مِنه حَوْلَه، والثاني تقليلُ شيءٍ وتزهيدُه.
  فالأوّل الحَتَارُ: ما استدار بالعَين من باطن الجَفْن، وجمعه حُتُرٌ. وحَتَار الظُّفْر: ما أحاط به. ومن الباب الحَتَار، وهو هُدْب الشِّقّة وكِفَّتها، والجمع حُتُر. قال أبو زيدٍ الكلابيُّ: الحُتُر ما يُوصَل بأسفل الخِباء إذا ارتفع عن الأرض وقَلَصَ ليكونَ سِتْرا. ويقال حَتَرْتُ البيتَ. وقال بعض أهل اللغة: الحتر تحديق العين عند النظر إلى الشَّيء([2]). وقال حَتِرَ يحتِرِ حَتْراً؛ وهو قياس الباب. ومن الباب أحْتَرْتُ العُقْدةَ، إذا أحكمتَ عقْدَها *وهو من الأوّل؛ لأنّ العَقْد لا يكون إلاّ وقد دار شيءٌ على شيء.
  والأصل الثاني: أحترتُ القَومَ ولِلقومِ، إذا فَوَّتَّ عليهم طعامَهم. قال الشنفرى:
وأُمَُِّ عِيالٍ قد شهدْتُ تقُوتُهم *** إذا أطعَمَتْهم أحْتَرَتْ وأقلّتِ([3])  ويقال الحُتْرَة الوَكِيرة([4]). يقال حَتِّرْ لنا. وليس ببعيد؛ لأنَّ الوَكيرة أقلُّ الولائم والدّعوات. ويقولون: إنّ الحَتْرَة رضْعَة([5]). ويقولون: ما حَتَرْتُ اليومَ شيئاً أي ما ذُقْت. قال الشاعر:
أنتمُ السّادة الغُيوث إذا البا *** زِلُ لم يُمْسِ سَقْبُها محتُورا([6])  يقول: لم يكن لها لبنٌ كثير، ولا لها لبنٌ قليل ترضعُه سَقْبَها.
  (حتأ) الحاء والتاء والهمزة كلمةٌ واحدة ليست أصلاً، وأظنُّها من باب الإبدال وأنها مبدلة من كافٍ. يقولون أَحْتَأْتُ الثَّوبَ إحتاءً، إذا فَتَلْتَه([7]). ظناً أنه من الإبدال([8]) فمن أحكَأْت العُقدة. وقد مضى تفسير ذلك. ويقول…
  (حتم) الحاء والتاء والميم، ليس عندي أصلاً، وأكثر ظنِّي أنه أيضاً من باب إبدال التاء من الكاف، إلاّ أنّ الذي فيه من إحكام الشيء. يقال: حتم عليه، وأصله على ما ذكرناه حَكَم، وقد مضى تفسيره.
  والحاتم: الذي يقضي الشَّيء. فأمّا تسميتُهم الغُرَابَ حاتِماً فمن هذا، لأنهم يزعمون أنه يَحتِم بالفراق. وهو كالحُكْم منه. قال:
ولقد غَدَوْتُ وكنتُ لا *** أغْدُو على وَاقٍ وحاتِمْ([9])  وفي الباب كلمةٌ أخرى ويقرب أيضاً من باب الإبدال. ويقولون الحُتَامة: ما بقي من الطَّعام على المائدة - وهذا عندي من باب الطاء لأنّه شيءٌ لا يتحَتَّم([10]) أي يتفتَّت ويتكسَّر. وقد مرَّ تفسيرُه.
  (حتد) الحاء والتاء والدال أصلٌ واحد، وهو استِقرار الشَّيءِ وثباتُهُ. فالحَتْد: المُقَام بالمَكَان. حَتَد يَحْتِد. ومنه المَحْتِدُ، وهو الأصل؛ يقال: هو في مَحتِدِ صِدق. والحُتُد: العين لا ينقطع ماؤُها، وهو قياس الباب.
  (حتن) الحاء والتاء والنون أصل واحد يدلُّ على تساوي الأشياء. فالحَتِن: القِرْن؛ يقال هما حَِتْنان أي سِيَّان. وتَحَاتَنُوا، إذا تساوَوْا. ويقال وقعت النَّبْلُ في الهدَف حَتَْنَى. على فَعَْلََى، إذا تقاربَتْ مواقِعُها. وكل شيء لا يخالف بعضُه بعضاً فهو محتَتِنٌ.
  (حتف) الحاء والتاء والفاء كلمةٌ واحدة لا يُقاس عليها؛ وذلك أنّه إلا يُبنى منها فِعل، وهو الحَتْف، وجمعه حُتوف، وهو الهلاك.
  (حتل) الحاء والتاء واللام ليس هو عندي أصلاً، وما أحُقُّ أيضاً ما حكَوْه فيه، وهو يدلُّ على القِلَّة والصِّغر. يقولون: الحَوْتَل الغلام حين يُرَاهِق([11]). ويقولون: لِفراخ القطا حَوْتَل. وهذا عندي تصحيفٌ، إنما هو حَوْتك بالكاف، وقد ذُكِر. ويقال حَتَلَ له: أعطاه. وليس بشيء.
   (حتك) الحاء والتاء والكاف يدلُّ على مقاربةٍ وصِغَر. فالحَتْك: أن يقارب الخَطْو ويُسرِع رَفْع الرِّجل ووضْعَها. وهو صحيح من الكلام معروفٌ. ويُبْنَى منه الحَتَكان، وهو غير الحَيَكان. والحواتِك: صغار النَّعام. والحوتك: القصير.
  (حتو) الحاء والتاء والحرف المعتل بعده أصلٌ واحدٌ، يدلُّ على شدَّةٍ. فالحَتْو: العَدْوُ الشديد، يقال حتا يحتو حَتْواً. والحَتْو: كفُّكَ هُدْبَ الكِساء، تقول حَتَوْتُه. فأمّا الحَتِيُّ فيقال: إنّه سَويق المُقْلِ، وهو شاذ. وقد يجوز أن يُقْتَاسَ([12]) لـه بابٌ فيه بعض الخُشونة. قال الهذلي([13]):
لا دَرَّ درِّيَ إنْ أطعمْتُ نازلَكُم *** قِرْفَ الحَتِيِّ وعندي البرُّ مكنُوزُ---------------------------------------------------------------ـ
([1]) وردت مواد هذا الباب غير منسوقة على النسق الذي جرى عليه.
([2]) لم يرد هذا المعنى في المعاجم المتداولة، إلا في الجمهرة (2: 3). وذكر في فعله يحتِر ويحتُر بكسر التاء وضمها.
([3]) البيت في اللسان (حتر)، وذكره بدون نسبة في المجمل. وقصيدة الشنفرى في المفضليات
(1: 106-110).
([4]) هي طعام يصنع عند بناء البيت.
([5]) في اللسان: "الرضعة الواحدة". وفي المجمل: "ويقال إن الحترة رضعة كافية".
([6]) البيت في المجمل (حتر).
([7]) في المجمل: "إذا فتلته فتل الأكسية".
([8]) كذا وردت هذه العبارة.
([9]) البيت للمرقش. وانظر تحقيق نسبته في حواشي الحيوان (3: 436) واللسان (حتم).
([10]) في الأصل: "عظيم"، والوجه ما أثبت. انظر اللسان (حتم 4).
([11]) لم يذكر في اللسان. وذكر في القاموس.
([12]) في الأصل: "يقتلس".
([13]) البيت للمتنخل الهذلي، كما في القسم الثاني من أشعار الهذليين 87 ونسخة الشنقيطي من الهذليين 46. وانظر باقي الكلام على نسبته في حواشي الحيوان (5: 285).
ـ

##### Türkçe

(باب **الحاء** ve **التاء** ve onları üçleyen şey([1]))
  (**حتر**) **الحاء** ve **التاء** ve **الراء** iki asıldır: birincisi, şeyin şey ile kuşatılması ve ondan onun çevresinde bir dönüklüktür; ikincisi ise bir şeyi azaltmak ve onu değersizleştirmektir.
  Birincisi: **الحَتَارُ**: gözün iç tarafından göz kapağının içinden çevreleyen şeydir; çoğulu **حُتُرٌ**’dur. **حَتَار الظُّفْر**: onunla kuşatılmış olan şeydir. Bu bap’tan **الحَتَار** da vardır; o, çadır parçasının saçakları ve kenarıdır; çoğul **حُتُر**. Ebû Zeyd el-Kilâbî dedi: **الحُتُر**: çadır yerden yükselip kısalıp örtü olsun diye, çadırın altına ulaştırılan şeydir. Ve “**حَتَرْتُ البيتَ**” denir. Dil ehlinden bazıları dedi: **الحتر**: bir şeye bakarken gözün dik dik bakmasıdır([2]). Ve “**حَتِرَ** يَحتِرِ **حَتْراً**” dedi; bu, bap’ın kıyasıdır. Bu bap’tan: “**أحْتَرْتُ العُقْدةَ**”, düğümünü sağlam yaptığın zaman; ve bu birincidendir; çünkü bağlama ancak bir şeyin bir şeyin üzerine dönmesiyle olur.
  İkinci asıl: “**أحترتُ القَومَ** ve **لِلقومِ**”, yiyeceklerini onlara kaçırdığın zaman. Şenferâ dedi:
وأُمَُِّ عِيالٍ قد شهدْتُ تقُوتُهم *** إذا أطعَمَتْهم أحْتَرَتْ وأقلّتِ([3])  Ve **الحُتْرَة** **الوَكِيرة** denir([4]). “Bize **حَتِّرْ**” denir. Ve uzak değildir; çünkü **الوَكيرة** ziyafetlerin ve davetlerin en azıdır. Ve derler: **الحَتْرَة** bir **رضْعَة**’dır([5]). Ve derler: “Bugün hiçbir şey **حَتَرْتُ**” yani tatmadım. Şair dedi:
أنتمُ السّادة الغُيوث إذا البا *** زِلُ لم يُمْسِ سَقْبُها محتُورا([6])  Der ki: onun çok sütü yoktu; ve onun az sütü de yoktu ki yavrusu onu emsin.
  (**حتأ**) **الحاء** ve **التاء** ve **الهمزة** bir tek kelimedir; asıl değildir; ve ben onu ibdâl babından sanıyorum ve onun bir **كاف**’tan değiştirilmiş olduğunu. “**أَحْتَأْتُ الثَّوبَ إحتاءً**”, onu büktüğün zaman, derler([7]); ibdâlden olduğu zannıyla([8]); nitekim “**أحكَأْت العُقدة**”dendir. Bunun tefsiri geçti. Ve der…
  (**حتم**) **الحاء** ve **التاء** ve **الميم**; benim yanımda bir asıl değildir; ve zannımın çoğu, bunun da **التاء**’nın **الكاف**’tan ibdâli babından olduğudur; ancak onda olan, şeyin sağlamlaştırılmasındandır. “Ona **حتم** etti” denir; aslı, zikrettiğimiz üzere **حَكَم**’dir; tefsiri geçti.
  Ve **الحاتم**: şeyi yerine getiren kimsedir. Ama onların kargaya **حاتِماً** ad vermeleri, bundandır; çünkü onun ayrılıkla **يَحتِم** ettiğini iddia ederler. Ve bu, ondan **الحُكْم** gibidir. Dedi:
ولقد غَدَوْتُ وكنتُ لا *** أغْدُو على وَاقٍ وحاتِمْ([9])  Bu bap’ta başka bir kelime daha vardır ve ibdâl babına da yaklaşır. Ve derler: **الحُتَامة**: sofrada yemekten kalan şeydir — ve bu, benim yanımda **الطاء** babındandır; çünkü o, **لا يتحَتَّم**([10]) yani parçalanıp kırılıp dökülmeyen bir şeydir. Tefsiri geçmiştir.
  (**حتد**) **الحاء** ve **التاء** ve **الدال** bir tek asıldır; o da şeyin yerleşmesi ve sabit olmasıdır. O hâlde **الحَتْد**: mekânda ikamet etmektir. “**حَتَد** **يَحْتِد**”. Ondan **المَحْتِدُ** gelir; o, asıldır; “O, doğruluk **مَحتِد**’indedir” denir. Ve **الحُتُد**: suyu kesilmeyen gözdür; bu, bap’ın kıyasıdır.
  (**حتن**) **الحاء** ve **التاء** ve **النون** bir tek asıldır; şeylerin eşitliğine delâlet eder. O hâlde **الحَتِن**: denk (akran)dır; “Onlar iki **حَِتْنان**” yani eşittirler denir. Ve “**تَحَاتَنُوا**”, eşit oldukları zaman. Ve “Oklar hedefe **حَتَْنَى** düştü” denir; **فَعَْلََى** üzere; yani düşüş yerleri birbirine yaklaştığı zaman. Ve her şey ki bir kısmı bir kısmına aykırı olmazsa, o **محتَتِنٌ**’dir.
  (**حتف**) **الحاء** ve **التاء** ve **الفاء** bir tek kelimedir; ona kıyas edilmez; çünkü ondan fiil yapılmaz; o, **الحَتْف**’tır; çoğulu **حُتوف**; o da helâktir.
  (**حتل**) **الحاء** ve **التاء** ve **اللام** benim yanımda asıl değildir; ve onda naklettikleri de pek doğru değildir; ve o, azlığa ve küçüklüğe delâlet eder. “**الحَوْتَل**: oğlan, ergenliğe yaklaşınca” derler([11]). Ve “**لِفراخ القطا حَوْتَل**” derler. Bu, benim yanımda tashîftir; ancak o, **حَوْتك**’tır, **الكاف** ile; ve zikredilmiştir. Ve “Ona **حَتَلَ**: ona verdi” denir. Bu bir şey değildir.
   (**حتك**) **الحاء** ve **التاء** ve **الكاف** yaklaşmaya ve küçüklüğe delâlet eder. O hâlde **الحَتْك**: adımı yaklaştırmak ve ayağı kaldırıp koymayı hızlandırmaktır. Ve o, sözden sahih, bilinen bir şeydir. Ve ondan **الحَتَكان** yapılır; o, **الحَيَكان** değildir. Ve **الحواتِك**: devekuşlarının küçükleridir. Ve **الحوتك**: kısa boyludur.
  (**حتو**) **الحاء** ve **التاء** ve ardından gelen illetli harf bir tek asıldır; şiddete delâlet eder. O hâlde **الحَتْو**: şiddetli koşmadır; “**حتا يحتو حَتْواً**” denir. Ve **الحَتْو**: senin elbisenin saçaklarını toplaman; “**حَتَوْتُه**” dersin. Ama **الحَتِيُّ** hakkında denir ki: o, **سَويق المُقْلِ**’dir; ve o şâzdır. Ve ona, içinde bir miktar kabalık bulunan bir bap kıyas edilmesi câiz olabilir([12]). Huzelî dedi([13]):
لا دَرَّ درِّيَ إنْ أطعمْتُ نازلَكُم *** قِرْفَ الحَتِيِّ وعندي البرُّ مكنُوزُ---------------------------------------------------------------ـ
([1]) Bu bap’ın maddeleri, onun üzerinde gidilen tertibe göre düzenlenmemiş olarak gelmiştir.
([2]) Bu mânâ, yaygın sözlüklerde gelmemiştir; ancak el-Cemhere’de (2: 3). Ve fiilinde, **يحتِر** ve **يحتُر** olarak, **التاء**’nın kesresi ve zammıyla zikredilmiştir.
([3]) Beyit Lisân’da (**حتر**)dedir; ve el-Mücmel’de nisbet olmaksızın zikredilmiştir. Şenferâ’nın kasidesi el-Mufaddaliyât’ta (1: 106-110).
([4]) Ev yapılırken yapılan bir yemektir.
([5]) Lisân’da: “tek **الرضعة**”. El-Mücmel’de: “Ve denir ki **الحترة** yeterli bir **رضعة**’dır.”
([6]) Beyit el-Mücmel’de (**حتر**)dedir.
([7]) El-Mücmel’de: “Onu, örtülerin bükülmesi gibi büktüğün zaman.”
([8]) Bu ibare böylece vârid olmuştur.
([9]) Beyit Muraḳḳiş’indir. Nisbetinin tahkikine el-Hayavân hâşiyelerinde (3: 436) ve Lisân’da (**حتم**) bak.
([10]) Asılda: “**عظيم**”; vech, isbât edilendir. Lisân’a bak (**حتم 4**).
([11]) Lisân’da zikredilmemiştir. Kâmûs’ta zikredilmiştir.
([12]) Asılda: “**يقتلس**”.
([13]) Beyit, el-Mütenahhil el-Huzelî’nindir; Huzelîlerin şiirlerinin ikinci kısmında 87 ve Şenḳîtî nüshasında Huzelîler 46’da olduğu gibi. Nisbeti üzerine kalan söz için el-Hayavân hâşiyelerinde (5: 285) bak.
ـ

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%AA%D9%81/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

الحَتْفُ: الموت، وجمعه حُتُوفٌ؛ قال حنش بن مالك:
فَنَفْسَك أَحْرِزْ، فإنَّ الحُتُو
فَ يَنْبَأْنَ بالمَرْءِ في كلِّ واد
ولا يُبْنى منه فِعْل. وقول العرب: مات فلان حتف أَنفه أَي بلا ضرب ولا قتل، وقيل: إذا مات فَجْأَةً، نصب على المصدر كأَنهم توهَّموا حَتَفَ وإن لم يكن له فِعْلٌ. قال الأَزهري عن الليث: ولم أَسمع للحَتْفِ فِعْلاً. وروي عن النبي، صلى اللّه عليه وسلم، أَنه قال: مَنْ مات حَتْف أَنفه في سبيل اللّه فقد وقع أَجره على اللّه؛ قال أَبو عبيد: هو أَن يموت موتاً على فراشه من غير قتل ولا غَرَق ولا سَبُع ولا غيره، وفي رواية: فهو شهيد. قال ابن الأَثير: هو أَن يموت على فراشه كأَنه سَقَطَ لأَنفه فمات. والحَتْفُ: الهلاك، قال: كانوا يتخَيَّلُون أَن رُوحَ المريض تخرج من أَنفه فإن جُرِحَ خرجت من جِراحتِه. الأَزهري: وروي عن عبيد اللّه بن عمير (*
قوله «عبيد اللّه بن عمير» كذا بالأصل والذي في النهاية: عبيد ابن عمير.) أَنه قال: في السمك: ما مات حتف أَنفه فلا تأْكله، يعني الذي يموت منه في الماء وهو الطافي. قال وقال غيره: إنما قيل للذي يموت على فراشه مات حتف أَنفه. ويقال: مات حَتْفَ أَنـْفَيْهِ لأَنَّ نَفْسه تخرج بتنفسه من فيه وأَنفه. قال: ويقال أَيضاً مات حَتْفَ فِيه كما يقال مات حَتْف أَنفه، والأَنفُ والفمُ مخرجا النفَس. قال: ومن قال حتف أَنفيه احتمل أَن يكون أَراد سَمَّيْ أَنفه وهما مَنْخَراه، ويحتمل أَن يراد به أَنفه وفمه فَغَلَّب أَحدَ الاسمين على الآخر لتجاورهما؛ وفي حديث عامر بن فُهَيْرَةَ: والـمَرْءُ يأْتي حَتْفُه مِن فَوْقهِ
يريد أَن حَذَره وجُبْنَه غيرُ دافع عنه الـمَنِيّة إذا حلت به، وأَوّل من قال ذلك عمرو بن مامة في شعره، يريد أَن الموت يأْتيه من السماء. وفي حديث قَيْلَة: أَنَّ صاحبها قال لها كنتُ أَنا وأَنتِ، كما قيل: حَتْفَها تَحْمِلُ ضَأْنٌ بأَظْلافِها؛ قال: أَصله أَن رجلاً كان جائعاً بالفَلاة القَفْر، فوجد شاة ولم يكن معه ما يذبحها به، فبحثت الشاةُ الأَرض فظهر فيها مُدْية فذبحها بها، فصار مثلاً لكل من أَعان على نفسه بسُوء تدبيره؛ ووصف أُميةُ الحيّةَ بالحتفة فقال:
والحَيّةُ الحَتْفةُ الرَّقْشاء أَخْرَجَها،
منْ بَيْتِها، أَمَناتُ اللّهِ والكَلِمُ
وحُتافةُ الخِوانِ كَحُتامَتِه: وهو ما يَنْتَثِر فيؤكل ويُرْجى فيه الثَّواب.

##### Türkçe

**الحَتْفُ**: ölüm; çoğulu **حُتُوفٌ**’tur. **حنش بن مالك** dedi ki:

فَنَفْسَك أَحْرِزْ، فإنَّ الحُتُو
فَ يَنْبَأْنَ بالمَرْءِ في كلِّ واد

Ondan fiil yapılmaz. Arapların sözü: “Falan kimse **حتف أَنفه** öldü”, yani darbe olmaksızın ve öldürme olmaksızın; ve denildi ki: ansızın öldüğü zaman; mastar üzerine nasbedilir; sanki **حَتَفَ**’i vehmettiler, onun fiili olmasa bile. **الأَزهري** **الليث**’ten: “**الحَتْفِ** için bir fiil işitmedim” dedi.

Peygamber’den, Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun, rivayet edildi ki o şöyle dedi: “Kim Allah yolunda **حتف أَنفه** ölürse, onun ecri Allah üzerine vâki olmuştur.” **أَبو عبيد** dedi: O, öldürme olmaksızın, boğulma olmaksızın, yırtıcı hayvan olmaksızın ve başkası olmaksızın, döşeği üzerinde bir ölümle ölmesidir; ve bir rivayette: “O hâlde o şehittir.” **ابن الأَثير** dedi: O, döşeği üzerinde ölmesidir; sanki burnu için düşmüş de ölmüş gibidir.

**الحَتْفُ**: helâk. Dedi ki: Hastanın ruhunun burnundan çıktığını tahayyül ederlerdi; eğer yaralanırsa, yarasından çıkardı. **الأَزهري**: Ve **عبيد اللّه بن عمير**’den rivayet edildi ki o dedi: Balık hakkında: “**حتف أَنفه** öleni yeme”; yani ondan suda ölen ve suyun yüzüne çıkan (balık). Dedi ki: Ve başkası dedi: Ancak döşeği üzerinde ölene “**حتف أَنفه** öldü” denilmiştir. Ve denilir: “**حَتْفَ أَنـْفَيْهِ** öldü”; çünkü nefsi, ağzından ve burnundan nefes almasıyla çıkar. Dedi ki: Ve ayrıca “**حَتْفَ فِيه** öldü” denilir; “**حتف أَنفه** öldü” denildiği gibi; **الأَنفُ** ve **الفمُ** nefesin iki çıkış yeridir. Dedi ki: “**حتف أَنفيه**” diyen kimse, onunla burnunun iki ucunu, yani iki burun deliğini kastetmiş olması muhtemeldir; ve onunla burnunu ve ağzını kastetmesi muhtemeldir; böylece komşulukları sebebiyle iki isimden birini ötekine galip kılmıştır. **عامر بن فُهَيْرَةَ** hadîsinde:

والـمَرْءُ يأْتي حَتْفُه مِن فَوْقهِ

İster: onun sakınması ve korkaklığı, kendisine indiği zaman ölümü ondan savıcı değildir; ve bunu söyleyen ilk kimse, şiirinde **عمرو بن مامة**’dir; ister: ölüm ona gökten gelir. **قَيْلَة** hadîsinde: Onun arkadaşı ona dedi ki: “Ben ve sen idik”; denildiği gibi: “**حَتْفَها تَحْمِلُ ضَأْنٌ بأَظْلافِها**.” Dedi ki: Aslı şudur: Çorak ıssızlıkta aç bir adam vardı; bir koyun buldu, yanında onu boğazlayacağı bir şey yoktu; koyun yeri eşeledi, orada bir bıçak ortaya çıktı; onunla onu boğazladı; böylece kötü tedbiriyle kendi aleyhine yardım eden herkes için bir mesel oldu. **أُمية** yılanı **الحتفة** ile vasfetti de dedi ki:

والحَيّةُ الحَتْفةُ الرَّقْشاء أَخْرَجَها،
منْ بَيْتِها، أَمَناتُ اللّهِ والكَلِمُ

Ve **حُتافةُ الخِوانِ** **كَحُتامَتِه** gibidir: O, dökülen şeydir; yenilir ve onda sevap umulur.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%AA%D9%81/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ح ت ف * * الحَتْفُ * الموت والجمع * حُتُوفٌ * ومات فلان * حَتْفَ أنْفِهِ * إذا مات من غير قتل ولا ضرب ولا يبنى منه فعل

##### Türkçe

* ح ت ف * * **الحَتْفُ** * ölüm; çoğulu: **حُتُوفٌ**. Ve falan kimse **حَتْفَ أنْفِهِ** öldü; öldürme ve vurma olmaksızın öldüğü zaman. Ve ondan fiil yapılmaz.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%AA%D9%81/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

الحتف: الموت، قال الجوهري: ولا يبنى منه فعل، وكذا صرح به ابن فارس، والميداني، والأزهري، قال شيخنا: وحكى ابن القوطية، وابن القطاع - وغيرهما من أرباب الأفعال - أنه يقال منه: حتف، كضرب وإخاله في المصباح أيضا . انتهى.
 قلت: وإليه يلحظ كلام الزمخشري في الأساس، حيث قال: )المرء يسعى ويطوف، وعاقبته الحتوف ( الحتوف: مصدر بمعنى الحتف . وهو أيضا: جمع حتف فتأمل .
 ويقال: مات فلان حتف أنفه، ويقال أيضا: مات حتف فيه، وهو قليل، كأنه لأن نفسه تخرج بتنفسه منه، كما يتنفس من أنفه، ويقال أيضا: حتف أنفيه، ومنه قول الشاعر:
  إنما المرء رهن ميت سوى                      حتف أنفيه أو لفلق طحون

  ويحتمل أن يكون المراد منخريه، ويحتمل أن يكون المراد أنفه وفمه، فغلب الأنف للتجاور، ومنه الحديث: ) ومن مات حتف أنفه فقد وقع أجره على الله (: أي في سبيل الله، قال أبو عبيد: هو أن يموت ) على فراشه من غير قتل ولا ضرب ولا غرق ولا حرق، ولا سبع . ولا غيره، وفي رواية: )فهو شهيد(، قال عبد الله بن عتيك - رضي الله عنه، وهو راوي هذا الحديث -: والله إنها لكلمة ما سمعتها من أحد من العرب قط قبءل رسول الله صلى الله عليه وسلم، يعني قوله: )حتف أنفه(، وفي حديث عبيد بن عمير، أنه قال في السمك: ) ما مات منها حتف أنفه فلا تأكله(، يعني السمك الطافي، قال القطري:
  فإن أمت حتف أنفشي لا أمت كمداعلى الطعان وقصر العاجز الكمد قال أبو أحمد الحسن بن عبد الله بن سعيد العسكري: وإنما خص الأنف ؛ لأنه أراد أن روحه تخرج من أنفه بتتابع نفسه ؛ لأن الميت على فراشه من غير قتل يتنفس حتى ينقضي رمقه، فخص الأنف بذلك ؛ لأن من جهته ينقضي الرمق، أو لأنهم كانوا يتخيلون أن المريض تخرج روحه من أنفه، وروح الجريح من جراحته، قاله ابن الأثير في العباب: وقيل: لأن نفسه تخرج بتنفسه من فيه وأنفه، وغلب أحد الاسمين على الآخر لتجاورهما، وانتصب ) حتف أنفه ( على المصدر، كأنه قيل: موت أنفه، وفي اللسان: كأنهم توهموا ) حتف( وإن لم يكن له فعل .
 وفي حديث عامر بن فهيرة:
  والمرء يأتي حتفه من فوقه يريد أن حذره وجبنه غير دافع عنه المنية إذا حلت به، وأول من قال ذلك عمرو بن مامة في شعره، كما في اللسان .
 قلت: وقد جاء في بيت السموأل أيضا، وهو يخالف ما سبق من قول راوي الحديث: إنها كلمة لم يسمعها من أحد من العرب قط قبل رسول الله صلى الله عليه وسلم، وأجابوا بأنه لم يسمعها، أو أن الرواية ليست كذلك، كما نقله شيخنا، وفيه نظر وتأمل .
 ج: حتوف، وأنشد الجوهري لحنش بن مالك:
  فنفسك أحرز فإن الحـتـو                      ف ينبأة بالمرء في كل واد وحية حتفة: نعت لها، هكذا في شعر أمية، زاد الزمخشري: كما يقال: امرأة عدلة، قال أمية:
  والحية والحتفة الرقشاء أخرجهامن بيتها أمنات الله والكلم والحتيف، كزبير: ابن السجف، واسمه الربيع بن عمرو، والسجف لقب أبيه، وهو ابن عبد الحارث ابن طريف بن عمرو بن عامر بن ربيعة بن كعب بن ثعلبة بن سعد بن ضبة ابن أد، ونسبه ابن اليقظان، فقال: هو الحتيف بن السجف بن بشير ابن أدهم بن صفوان بن صباح بن طريف بن عمرو: شاعر، فارس، قال جميل بن عبدة بن سلمة بن عرادة يفخر بفعال جده الحتيف، وأم سلمة ابن عرادة سلامة بنت الحتيف:
  حتيف بن عمرو جدنا كان رفعة                      لضـبة أيام لـه ومـآثـــر أو هو حتنف كجعفر، كما قاله ابن دريد في كتاب الاشتقاق، ووافقه ابن الكلبي، وهو وهم .
 وحتيف بن زيد بن جعونة النسابة، هو أحد بني المنذر بن جهمة بن عدي بن جندب بن العنبر بن عمرو بن تميم، له مع دغفل النسابة خبر .

  قلت ويقال: وفيه أيضا: حنتف، كما ضبطه الحافظ هكذا .
 ومما يستدرك عليه: حتافة الخوان، بالضم كحتامته: ما انتثر فيؤكل ويرجى فيه الثواب، ويقال: هو حفافة، بالفاء، كما سيأتي .
 والحتف، بالفتح: سيف للنبي صلى الله عليه وسلم، نقله شيخنا .

##### Türkçe

**الحتف**: ölüm; **الجوهري** dedi: Ondan fiil bina edilmez; **ابن فارس** ve **الميداني** ve **الأزهري** de bunu açıkça söyledi. Şeyhimiz dedi: **ابن القوطية** ve **ابن القطاع** —ve fiillerin erbabından başkaları— ondan şöyle denildiğini nakletti: **حتف**; **ضرب** gibi; ve onu **المصباح**’da da sanırım zikretti. Bitti.

Dedim: **الزمخشري**’nin **الأساس**’taki sözü de ona işaret eder; şöyle dediği yerde: (Kişi çalışır ve dolaşır; âkıbeti ise **الحتوف**’tur.) **الحتوف**: **الحتف** manasında bir masdardır. O aynı zamanda: **حتف**’in cem‘idir; öyleyse düşün.

Ve denilir: Falan kimse **حتف أنفه** ile öldü; ve ayrıca denilir: **حتف فيه** ile öldü; o azdır; sanki, nefsi ondan nefes almasıyla çıkar; nasıl ki burnundan nefes alır. Ve ayrıca denilir: **حتف أنفيه**; ve ondan şairin sözü:

إنما المرء رهن ميت سوى                      **حتف أنفيه** أو لفلق طحون

Ve muhtemeldir ki murad iki burun deliğidir; ve muhtemeldir ki murad burnu ve ağzıdır; komşuluk sebebiyle burun galip kılındı. Ve ondan hadis: (Kim **حتف أنفه** ile ölürse, onun ecri Allah’ın üzerine düşmüştür): yani Allah yolunda. **أبو عبيد** dedi: O, (yatak üzerinde, öldürme olmaksızın, ne vurma ne boğulma ne yanma ne yırtıcı hayvan; ve başkası olmaksızın) ölmesidir. Ve bir rivayette: (O şehittir). **عبد الله بن عتيك** —Allah ondan razı olsun, ve bu hadisin ravisidir— dedi: Vallahi bu, Araplardan hiçbir kimseden Resûlullah صلى الله عليه وسلم’den önce asla işitmediğim bir kelimedir; yani onun sözü: (**حتف أنفه**). Ve **عبيد بن عمير** hadîsinde, balık hakkında şöyle dediği: (Ondan **حتف أنفه** ile öleni yeme); yani su yüzüne çıkan balık. **القطري** dedi:

فإن أمت **حتف أنفشي** لا أمت كمداعلى الطعان وقصر العاجز الكمد

**أبو أحمد الحسن بن عبد الله بن سعيد العسكري** dedi: Burnu ancak tahsis etti; çünkü ruhunun, nefesinin ardı ardına gelmesiyle burnundan çıktığını murad etti; zira öldürme olmaksızın yatağında ölen, canı tükeninceye kadar nefes alır; bununla burnu tahsis etti; çünkü canın tükenmesi onun tarafından olur; yahut çünkü onlar, hastanın ruhunun burnundan çıktığını, yaralının ruhunun da yarasından çıktığını hayal ederlerdi. Bunu **ابن الأثير** **العباب**’da söyledi. Ve denildi: Nefsi, ağzından ve burnundan nefes almasıyla çıkar; komşulukları sebebiyle iki isimden biri diğerine galip kılındı. Ve (**حتف أنفه**) masdar üzere mansub oldu; sanki şöyle denilmiş gibi: burnunun ölümü. Ve **اللسان**’da: Sanki onlar, fiili olmasa da **حتف**’i vehmettiler.

Ve **عامر بن فهيرة** hadîsinde:

والمرء يأتي **حتفه** من فوقه

Yani, sakınması ve korkaklığı, kendisine indiği zaman ölümü ondan defedici değildir. Ve bunu ilk söyleyen, **عمرو بن مامة**’dir, şiirinde; **اللسان**’da olduğu üzere.

Dedim: **السموأل**’ün beytinde de gelmiştir; ve bu, hadisin ravisinin önceki sözüne muhaliftir: Onun, Resûlullah صلى الله عليه وسلم’den önce Araplardan hiçbir kimseden onu işitmediği. Ve şöyle cevap verdiler: Onu işitmemiştir; yahut rivayet öyle değildir; şeyhimizin naklettiği üzere. Ve bunda bakış ve düşünme vardır.

**ج**: **حتوف**. Ve **الجوهري** **حنش بن مالك**’ten şu beyti şahit getirdi:

فنفسك أحرز فإن الحـتـو                      ف ينبأة بالمرء في كل واد

Ve **حية حتفة**: ona bir sıfattır; **أمية**’nin şiirinde böyledir. **الزمخشري** artırdı: “**امرأة عدلة** denildiği gibi.” **أمية** dedi:

والحية والحتفة الرقشاء أخرجهامن بيتها أمنات الله والكلم

Ve **الحتيف**; **زبير** gibi: **ابن السجف**’tir; adı **الربيع بن عمرو**’dur; **السجف** babasının lakabıdır. O, **عبد الحارث** oğlu **طريف** oğlu **عمرو** oğlu **عامر** oğlu **ربيعة** oğlu **كعب** oğlu **ثعلبة** oğlu **سعد** oğlu **ضبة** oğlu **أد**’dir. **ابن اليقظان** onun nesebini verdi; şöyle dedi: O, **الحتيف بن السجف بن بشير ابن أدهم بن صفوان بن صباح بن طريف بن عمرو**’dur: şair, süvari. **جميل بن عبدة بن سلمة بن عرادة** dedesi **الحتيف**’in fiilleriyle övünerek söyledi; ve **أم سلمة ابن عرادة**’nın annesi, **سلامة بنت الحتيف**’tir:

حتيف بن عمرو جدنا كان رفعة                      لضـبة أيام لـه ومـآثـــر

Yahut o, **حتنف**’tir, **جعفر** gibi; **ابن دريد**’in **كتاب الاشتقاق**’ta söylediği üzere; ve **ابن الكلبي** ona muvafakat etti; ve bu bir vehimdir.

Ve **حتيف بن زيد بن جعونة** neseb âlimidir; o, **المنذر بن جهمة بن عدي بن جندب بن العنبر بن عمرو بن تميم** oğullarından biridir; onun, neseb âlimi **دغفل** ile bir haberi vardır.

Dedim: Ve denilir: Onda ayrıca **حنتف** de vardır; hâfız onu böyle ضبط etti.

Ve ona ilâve olarak istidrâk olunanlardandır: **حتافة الخوان**; zamme ile, **حتامته** gibi: dökülen, yenilen ve onda sevap umulan şey. Ve denilir: O, **حفافة**’dır; **فاء** ile; ileride geleceği üzere.

Ve **الحتف**, fetha ile: Peygamber صلى الله عليه وسلم’in bir kılıcıdır; şeyhimiz onu nakletti.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%AA%D9%81/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

حَتَفَ
1 حَتَفَ حتف , aor. حَتِفَ , is a verb mentioned by IKoot and IKtt and others, as derived from حَتْفٌ signifying “ death, ” though J says that no verb is formed from this word; as IF and Meyd and Az also assert: (MF, TA:) and حُتُوفٌ is its inf. n., as well as pl. of حَتْفٌ: [accord. to SM, it is intrans., signifying He died; for he says,] hence the saying in the A, المَرْءُ يَسْعَى وَيَطُوفُ وَعَاقِبَتُهُ الحُتُوفُ [Man labours, and goes about: and his end is dying]. (TA.) [But see what follows.] -A2- IF says that no verb is formed from حَتْفٌ signifying “ death; ” and so, after him, J; and Az says that he had heard no such verb: but IKoot mentions حَتَفَهُ, aor. حَتِفَ , inf. n. حَتْفٌ, as signifying He, or it, killed him; or caused him to die. (Msb.)

حَتْفٌ
حَتْفٌ حتف Death: (S, Msb, K, &c.:) pl. حُتُوفٌ. (S, K.) You say, مَاتَ حَتْفَ أَنْفِهِ, (A 'Obeyd, S, Mgh, Msb, K,) and حَتْفَ فِيهِ, but this is rare, and حَتْفَ أَنْفَيْهِ, (K,) which may mean مَنْخِرَيْهِ, or it may mean أَنْفه وَفَمه, the انف being made predominant, (TA,) He died upon his bed; (A 'Obeyd, Mgh, Msb, K;) [a natural death;] respiring until he yielded his last breath; (Msb;) not from slaughter, nor beating, (A 'Obeyd, S, Msb, K,) nor drowning, nor burning, (A 'Obeyd, Sgh, Msb, K,) nor by a wild beast, &c.: (A 'Obeyd, TA:) the nose is particularized as meaning that the spirit passes forth from it with the breath; or because they imagined that the spirit of the sick man passes forth from his nose, and that of the wounded man from his wound; (IAth, K;) or because the spirit passes forth from the mouth and the nose, and the latter of these is made predominant: (O, TA:) and حتف is put in the accus. case in the manner of an inf. n. (TA.) This phrase was used in the time of paganism, by Es-Semow-al: (Msb, TA:) or, accord. to some, in the phrase attributed to him, the right reading is not مات حتف انفه, but مات فِى فِرَاشِهِ; and the former was first used by Mohammad. (Ham p. 52.) It is said of a human being: (S, Mgh:) and then of any animal when it dies without any accidental cause: (Mgh:) hence, of a fish that has died, and floats upon the water. (Msb, TA.) It is said in a trad. of 'Ámir Ibn-Fuheyreh,
وَالمَرْءُ يَأْتِى حَتْفُهُ مِنْ فَوْقِهِ
[And man, his death comes from above him]: meaning that his caution and his cowardice will not repel from him the decree of death when it befalls him: originally said by 'Amr Ibn-Mámeh. (L, TA.) -A2- حَيَّةٌ حَتْفَةٌ [A dead serpent] is a phrase like اِمْرَأَةٌ عَدْلَةٌ: (Z, TA:) the latter word is here an epithet. (Z, K.)

##### Türkçe

**حَتَفَ**
1 **حَتَفَ** **حتف** , muzârîsi **حَتِفَ** , IKoot ve IKtt ve başkaları tarafından zikredilmiş bir fiildir; “ölüm” mânasına gelen **حَتْفٌ**’dan türemiş olarak: hâlbuki J, bu kelimeden hiçbir fiil yapılmadığını söyler; IF ve Meyd ve Az da böyle ileri sürer: (MF, TA:) ve **حُتُوفٌ** onun mastarıdır; aynı zamanda **حَتْفٌ**’un çoğuludur: [SM’ye göre, lâzımdır, “öldü” mânasına gelir; zira o der ki,] bundan dolayı A’daki söz: **المَرْءُ يَسْعَى وَيَطُوفُ وَعَاقِبَتُهُ الحُتُوفُ** [Kişi çalışır ve dolaşır: ve âkıbeti ölümdür]. (TA.) [Fakat aşağıda gelen şeye bak.] -A2- IF, “ölüm” mânasına gelen **حَتْفٌ**’dan hiçbir fiil yapılmadığını söyler; ve ondan sonra J de; ve Az, böyle bir fiil işitmediğini söyler: fakat IKoot, **حَتَفَهُ**, muzârîsi **حَتِفَ** , mastarı **حَتْفٌ**, “onu öldürdü; yahut onun ölmesine sebep oldu” mânasında zikreder. (Msb.)

**حَتْفٌ**
**حَتْفٌ** **حتف** Ölüm: (S, Msb, K, vb.:) çoğulu **حُتُوفٌ**. (S, K.) Şöyle dersin: **مَاتَ حَتْفَ أَنْفِهِ**, (A 'Obeyd, S, Mgh, Msb, K,) ve **حَتْفَ فِيهِ**, fakat bu nâdirdir, ve **حَتْفَ أَنْفَيْهِ**, (K,) ki bu **مَنْخِرَيْهِ** mânasına gelebilir; yahut **أَنْفه وَفَمه** mânasına gelebilir; **انف** baskın kılınarak, (TA,) Yatağında öldü; (A 'Obeyd, Mgh, Msb, K;) [tabiî bir ölüm;] son nefesini verinceye kadar nefes alarak; (Msb;) boğazlama ile değil, ne de dövme ile, (A 'Obeyd, S, Msb, K,) ne de boğulma ile, ne de yanma ile, (A 'Obeyd, Sgh, Msb, K,) ne de yırtıcı bir hayvan ile, vb.: (A 'Obeyd, TA:) burun, ruhun nefesle onun içinden çıkması mânasına olarak tahsis edilmiştir; yahut hasta adamın ruhunun burnundan çıktığını, yaralının ruhunun da yarasından çıktığını tasavvur ettikleri için; (IAth, K;) yahut ruhun ağızdan ve burundan çıkması sebebiyle, bunların ikincisi baskın kılınmıştır: (O, TA:) ve **حتف**, mastar gibi mansûb hâle konulur. (TA.) Bu ibare câhiliye zamanında Es-Semow-al tarafından kullanılmıştır: (Msb, TA:) yahut bazılarına göre, ona nisbet edilen ibarede doğru okunuş **مات حتف انفه** değildir, bilâkis **مات فِى فِرَاشِهِ**’dir; ve birincisi ilk defa Muhammed tarafından kullanılmıştır. (Ham p. 52.) Bir insan hakkında söylenir: (S, Mgh:) sonra, herhangi bir hayvan hakkında, herhangi bir ârızî sebep olmaksızın öldüğünde: (Mgh:) bundan dolayı, ölmüş ve suyun üzerinde yüzen bir balık hakkında. (Msb, TA.) 'Ámir Ibn-Fuheyreh’in bir rivayetinde şöyle denilmiştir,
**وَالمَرْءُ يَأْتِى حَتْفُهُ مِنْ فَوْقِهِ**
[Ve kişi, onun ölümü onun üstünden gelir]: mânası, ölüm hükmünün ona vâki olduğu zaman, onun ihtiyatının ve korkaklığının ondan ölümü defetmeyeceğidir: aslında 'Amr Ibn-Mámeh tarafından söylenmiştir. (L, TA.) -A2- **حَيَّةٌ حَتْفَةٌ** [Ölü bir yılan] **اِمْرَأَةٌ عَدْلَةٌ** gibi bir ibaredir: (Z, TA:) buradaki ikinci kelime bir sıfattır. (Z, K.)

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%AA%D9%81/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

حَتَفَ
حَتَفَ I ( n. ac. حَتْف 1 ,  حُتُوْف 27 ),
a.  Died.

b.  Killed.

حَتْف
حَتْف 1 , ( pl. حُتُوْف 27 ),
a.  Death; decease.

مَاتَ حَتْفَ أَنْفِهِ
مَاتَ حَتْفَ أَنْفِهِ
a.  He died a natural death.

حُتْفُل
حُتْفُل
a.  Sediment, dregs. - [ Coll. ],

هُتْمُل
هُتْمُل

##### Türkçe

حَتَفَ
**حَتَفَ** I (mastar: **حَتْف** 1, çoğul: **حُتُوْف** 27),
a. Öldü.

b. Öldürdü.

حَتْف
**حَتْف** 1, (çoğul: **حُتُوْف** 27),
a. Ölüm; vefat.

مَاتَ حَتْفَ أَنْفِهِ
**مَاتَ حَتْفَ أَنْفِهِ**
a. Tabii bir ölümle öldü.

حُتْفُل
**حُتْفُل**
a. Tortu, posa. - [Topluluk ismi],

هُتْمُل
**هُتْمُل**
