# حتف — Lisânü'l-Arab

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%AA%D9%81/sozluk/lisan
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AD%D8%AA%D9%81/entries/lisan

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [حتف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%AA%D9%81.md)
- Lisânü'l-Arab: İbn Manzûr · 13. yy

## Madde başı: حتف

الحَتْفُ: الموت، وجمعه حُتُوفٌ؛ قال حنش بن مالك:
فَنَفْسَك أَحْرِزْ، فإنَّ الحُتُو
فَ يَنْبَأْنَ بالمَرْءِ في كلِّ واد
ولا يُبْنى منه فِعْل. وقول العرب: مات فلان حتف أَنفه أَي بلا ضرب ولا قتل، وقيل: إذا مات فَجْأَةً، نصب على المصدر كأَنهم توهَّموا حَتَفَ وإن لم يكن له فِعْلٌ. قال الأَزهري عن الليث: ولم أَسمع للحَتْفِ فِعْلاً. وروي عن النبي، صلى اللّه عليه وسلم، أَنه قال: مَنْ مات حَتْف أَنفه في سبيل اللّه فقد وقع أَجره على اللّه؛ قال أَبو عبيد: هو أَن يموت موتاً على فراشه من غير قتل ولا غَرَق ولا سَبُع ولا غيره، وفي رواية: فهو شهيد. قال ابن الأَثير: هو أَن يموت على فراشه كأَنه سَقَطَ لأَنفه فمات. والحَتْفُ: الهلاك، قال: كانوا يتخَيَّلُون أَن رُوحَ المريض تخرج من أَنفه فإن جُرِحَ خرجت من جِراحتِه. الأَزهري: وروي عن عبيد اللّه بن عمير (*
قوله «عبيد اللّه بن عمير» كذا بالأصل والذي في النهاية: عبيد ابن عمير.) أَنه قال: في السمك: ما مات حتف أَنفه فلا تأْكله، يعني الذي يموت منه في الماء وهو الطافي. قال وقال غيره: إنما قيل للذي يموت على فراشه مات حتف أَنفه. ويقال: مات حَتْفَ أَنـْفَيْهِ لأَنَّ نَفْسه تخرج بتنفسه من فيه وأَنفه. قال: ويقال أَيضاً مات حَتْفَ فِيه كما يقال مات حَتْف أَنفه، والأَنفُ والفمُ مخرجا النفَس. قال: ومن قال حتف أَنفيه احتمل أَن يكون أَراد سَمَّيْ أَنفه وهما مَنْخَراه، ويحتمل أَن يراد به أَنفه وفمه فَغَلَّب أَحدَ الاسمين على الآخر لتجاورهما؛ وفي حديث عامر بن فُهَيْرَةَ: والـمَرْءُ يأْتي حَتْفُه مِن فَوْقهِ
يريد أَن حَذَره وجُبْنَه غيرُ دافع عنه الـمَنِيّة إذا حلت به، وأَوّل من قال ذلك عمرو بن مامة في شعره، يريد أَن الموت يأْتيه من السماء. وفي حديث قَيْلَة: أَنَّ صاحبها قال لها كنتُ أَنا وأَنتِ، كما قيل: حَتْفَها تَحْمِلُ ضَأْنٌ بأَظْلافِها؛ قال: أَصله أَن رجلاً كان جائعاً بالفَلاة القَفْر، فوجد شاة ولم يكن معه ما يذبحها به، فبحثت الشاةُ الأَرض فظهر فيها مُدْية فذبحها بها، فصار مثلاً لكل من أَعان على نفسه بسُوء تدبيره؛ ووصف أُميةُ الحيّةَ بالحتفة فقال:
والحَيّةُ الحَتْفةُ الرَّقْشاء أَخْرَجَها،
منْ بَيْتِها، أَمَناتُ اللّهِ والكَلِمُ
وحُتافةُ الخِوانِ كَحُتامَتِه: وهو ما يَنْتَثِر فيؤكل ويُرْجى فيه الثَّواب.

### Türkçe

**الحَتْفُ**: ölüm; çoğulu **حُتُوفٌ**’tur. **حنش بن مالك** dedi ki:

فَنَفْسَك أَحْرِزْ، فإنَّ الحُتُو
فَ يَنْبَأْنَ بالمَرْءِ في كلِّ واد

Ondan fiil yapılmaz. Arapların sözü: “Falan kimse **حتف أَنفه** öldü”, yani darbe olmaksızın ve öldürme olmaksızın; ve denildi ki: ansızın öldüğü zaman; mastar üzerine nasbedilir; sanki **حَتَفَ**’i vehmettiler, onun fiili olmasa bile. **الأَزهري** **الليث**’ten: “**الحَتْفِ** için bir fiil işitmedim” dedi.

Peygamber’den, Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun, rivayet edildi ki o şöyle dedi: “Kim Allah yolunda **حتف أَنفه** ölürse, onun ecri Allah üzerine vâki olmuştur.” **أَبو عبيد** dedi: O, öldürme olmaksızın, boğulma olmaksızın, yırtıcı hayvan olmaksızın ve başkası olmaksızın, döşeği üzerinde bir ölümle ölmesidir; ve bir rivayette: “O hâlde o şehittir.” **ابن الأَثير** dedi: O, döşeği üzerinde ölmesidir; sanki burnu için düşmüş de ölmüş gibidir.

**الحَتْفُ**: helâk. Dedi ki: Hastanın ruhunun burnundan çıktığını tahayyül ederlerdi; eğer yaralanırsa, yarasından çıkardı. **الأَزهري**: Ve **عبيد اللّه بن عمير**’den rivayet edildi ki o dedi: Balık hakkında: “**حتف أَنفه** öleni yeme”; yani ondan suda ölen ve suyun yüzüne çıkan (balık). Dedi ki: Ve başkası dedi: Ancak döşeği üzerinde ölene “**حتف أَنفه** öldü” denilmiştir. Ve denilir: “**حَتْفَ أَنـْفَيْهِ** öldü”; çünkü nefsi, ağzından ve burnundan nefes almasıyla çıkar. Dedi ki: Ve ayrıca “**حَتْفَ فِيه** öldü” denilir; “**حتف أَنفه** öldü” denildiği gibi; **الأَنفُ** ve **الفمُ** nefesin iki çıkış yeridir. Dedi ki: “**حتف أَنفيه**” diyen kimse, onunla burnunun iki ucunu, yani iki burun deliğini kastetmiş olması muhtemeldir; ve onunla burnunu ve ağzını kastetmesi muhtemeldir; böylece komşulukları sebebiyle iki isimden birini ötekine galip kılmıştır. **عامر بن فُهَيْرَةَ** hadîsinde:

والـمَرْءُ يأْتي حَتْفُه مِن فَوْقهِ

İster: onun sakınması ve korkaklığı, kendisine indiği zaman ölümü ondan savıcı değildir; ve bunu söyleyen ilk kimse, şiirinde **عمرو بن مامة**’dir; ister: ölüm ona gökten gelir. **قَيْلَة** hadîsinde: Onun arkadaşı ona dedi ki: “Ben ve sen idik”; denildiği gibi: “**حَتْفَها تَحْمِلُ ضَأْنٌ بأَظْلافِها**.” Dedi ki: Aslı şudur: Çorak ıssızlıkta aç bir adam vardı; bir koyun buldu, yanında onu boğazlayacağı bir şey yoktu; koyun yeri eşeledi, orada bir bıçak ortaya çıktı; onunla onu boğazladı; böylece kötü tedbiriyle kendi aleyhine yardım eden herkes için bir mesel oldu. **أُمية** yılanı **الحتفة** ile vasfetti de dedi ki:

والحَيّةُ الحَتْفةُ الرَّقْشاء أَخْرَجَها،
منْ بَيْتِها، أَمَناتُ اللّهِ والكَلِمُ

Ve **حُتافةُ الخِوانِ** **كَحُتامَتِه** gibidir: O, dökülen şeydir; yenilir ve onda sevap umulur.
