# حتل — Mekâyîsü'l-Luğa

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%AA%D9%84/sozluk/mekayis
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AD%D8%AA%D9%84/entries/mekayis

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [حتل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%AA%D9%84.md)
- Mekâyîsü'l-Luğa: İbn Fâris · 11. yy

## Madde başı: حتل

(باب الحاء والتاء وما يثلثهما([1]))
  (حتر) الحاء والتاء والراء أصلانِ: أحدهما إطافةُ الشيء بالشيء واستدارةٌ مِنه حَوْلَه، والثاني تقليلُ شيءٍ وتزهيدُه.
  فالأوّل الحَتَارُ: ما استدار بالعَين من باطن الجَفْن، وجمعه حُتُرٌ. وحَتَار الظُّفْر: ما أحاط به. ومن الباب الحَتَار، وهو هُدْب الشِّقّة وكِفَّتها، والجمع حُتُر. قال أبو زيدٍ الكلابيُّ: الحُتُر ما يُوصَل بأسفل الخِباء إذا ارتفع عن الأرض وقَلَصَ ليكونَ سِتْرا. ويقال حَتَرْتُ البيتَ. وقال بعض أهل اللغة: الحتر تحديق العين عند النظر إلى الشَّيء([2]). وقال حَتِرَ يحتِرِ حَتْراً؛ وهو قياس الباب. ومن الباب أحْتَرْتُ العُقْدةَ، إذا أحكمتَ عقْدَها *وهو من الأوّل؛ لأنّ العَقْد لا يكون إلاّ وقد دار شيءٌ على شيء.
  والأصل الثاني: أحترتُ القَومَ ولِلقومِ، إذا فَوَّتَّ عليهم طعامَهم. قال الشنفرى:
وأُمَُِّ عِيالٍ قد شهدْتُ تقُوتُهم *** إذا أطعَمَتْهم أحْتَرَتْ وأقلّتِ([3])  ويقال الحُتْرَة الوَكِيرة([4]). يقال حَتِّرْ لنا. وليس ببعيد؛ لأنَّ الوَكيرة أقلُّ الولائم والدّعوات. ويقولون: إنّ الحَتْرَة رضْعَة([5]). ويقولون: ما حَتَرْتُ اليومَ شيئاً أي ما ذُقْت. قال الشاعر:
أنتمُ السّادة الغُيوث إذا البا *** زِلُ لم يُمْسِ سَقْبُها محتُورا([6])  يقول: لم يكن لها لبنٌ كثير، ولا لها لبنٌ قليل ترضعُه سَقْبَها.
  (حتأ) الحاء والتاء والهمزة كلمةٌ واحدة ليست أصلاً، وأظنُّها من باب الإبدال وأنها مبدلة من كافٍ. يقولون أَحْتَأْتُ الثَّوبَ إحتاءً، إذا فَتَلْتَه([7]). ظناً أنه من الإبدال([8]) فمن أحكَأْت العُقدة. وقد مضى تفسير ذلك. ويقول…
  (حتم) الحاء والتاء والميم، ليس عندي أصلاً، وأكثر ظنِّي أنه أيضاً من باب إبدال التاء من الكاف، إلاّ أنّ الذي فيه من إحكام الشيء. يقال: حتم عليه، وأصله على ما ذكرناه حَكَم، وقد مضى تفسيره.
  والحاتم: الذي يقضي الشَّيء. فأمّا تسميتُهم الغُرَابَ حاتِماً فمن هذا، لأنهم يزعمون أنه يَحتِم بالفراق. وهو كالحُكْم منه. قال:
ولقد غَدَوْتُ وكنتُ لا *** أغْدُو على وَاقٍ وحاتِمْ([9])  وفي الباب كلمةٌ أخرى ويقرب أيضاً من باب الإبدال. ويقولون الحُتَامة: ما بقي من الطَّعام على المائدة - وهذا عندي من باب الطاء لأنّه شيءٌ لا يتحَتَّم([10]) أي يتفتَّت ويتكسَّر. وقد مرَّ تفسيرُه.
  (حتد) الحاء والتاء والدال أصلٌ واحد، وهو استِقرار الشَّيءِ وثباتُهُ. فالحَتْد: المُقَام بالمَكَان. حَتَد يَحْتِد. ومنه المَحْتِدُ، وهو الأصل؛ يقال: هو في مَحتِدِ صِدق. والحُتُد: العين لا ينقطع ماؤُها، وهو قياس الباب.
  (حتن) الحاء والتاء والنون أصل واحد يدلُّ على تساوي الأشياء. فالحَتِن: القِرْن؛ يقال هما حَِتْنان أي سِيَّان. وتَحَاتَنُوا، إذا تساوَوْا. ويقال وقعت النَّبْلُ في الهدَف حَتَْنَى. على فَعَْلََى، إذا تقاربَتْ مواقِعُها. وكل شيء لا يخالف بعضُه بعضاً فهو محتَتِنٌ.
  (حتف) الحاء والتاء والفاء كلمةٌ واحدة لا يُقاس عليها؛ وذلك أنّه إلا يُبنى منها فِعل، وهو الحَتْف، وجمعه حُتوف، وهو الهلاك.
  (حتل) الحاء والتاء واللام ليس هو عندي أصلاً، وما أحُقُّ أيضاً ما حكَوْه فيه، وهو يدلُّ على القِلَّة والصِّغر. يقولون: الحَوْتَل الغلام حين يُرَاهِق([11]). ويقولون: لِفراخ القطا حَوْتَل. وهذا عندي تصحيفٌ، إنما هو حَوْتك بالكاف، وقد ذُكِر. ويقال حَتَلَ له: أعطاه. وليس بشيء.
   (حتك) الحاء والتاء والكاف يدلُّ على مقاربةٍ وصِغَر. فالحَتْك: أن يقارب الخَطْو ويُسرِع رَفْع الرِّجل ووضْعَها. وهو صحيح من الكلام معروفٌ. ويُبْنَى منه الحَتَكان، وهو غير الحَيَكان. والحواتِك: صغار النَّعام. والحوتك: القصير.
  (حتو) الحاء والتاء والحرف المعتل بعده أصلٌ واحدٌ، يدلُّ على شدَّةٍ. فالحَتْو: العَدْوُ الشديد، يقال حتا يحتو حَتْواً. والحَتْو: كفُّكَ هُدْبَ الكِساء، تقول حَتَوْتُه. فأمّا الحَتِيُّ فيقال: إنّه سَويق المُقْلِ، وهو شاذ. وقد يجوز أن يُقْتَاسَ([12]) لـه بابٌ فيه بعض الخُشونة. قال الهذلي([13]):
لا دَرَّ درِّيَ إنْ أطعمْتُ نازلَكُم *** قِرْفَ الحَتِيِّ وعندي البرُّ مكنُوزُ---------------------------------------------------------------ـ
([1]) وردت مواد هذا الباب غير منسوقة على النسق الذي جرى عليه.
([2]) لم يرد هذا المعنى في المعاجم المتداولة، إلا في الجمهرة (2: 3). وذكر في فعله يحتِر ويحتُر بكسر التاء وضمها.
([3]) البيت في اللسان (حتر)، وذكره بدون نسبة في المجمل. وقصيدة الشنفرى في المفضليات
(1: 106-110).
([4]) هي طعام يصنع عند بناء البيت.
([5]) في اللسان: "الرضعة الواحدة". وفي المجمل: "ويقال إن الحترة رضعة كافية".
([6]) البيت في المجمل (حتر).
([7]) في المجمل: "إذا فتلته فتل الأكسية".
([8]) كذا وردت هذه العبارة.
([9]) البيت للمرقش. وانظر تحقيق نسبته في حواشي الحيوان (3: 436) واللسان (حتم).
([10]) في الأصل: "عظيم"، والوجه ما أثبت. انظر اللسان (حتم 4).
([11]) لم يذكر في اللسان. وذكر في القاموس.
([12]) في الأصل: "يقتلس".
([13]) البيت للمتنخل الهذلي، كما في القسم الثاني من أشعار الهذليين 87 ونسخة الشنقيطي من الهذليين 46. وانظر باقي الكلام على نسبته في حواشي الحيوان (5: 285).
ـ

### Türkçe

(باب **الحاء** ve **التاء** ve onları üçleyen şey([1]))
  (**حتر**) **الحاء** ve **التاء** ve **الراء** iki asıldır: birincisi, şeyin şey ile kuşatılması ve ondan onun etrafında bir dönüklüktür; ikincisi, bir şeyi azaltmak ve onu değersiz görmektir.
  Birincisi: **الحَتَارُ**: gözün iç tarafından göz kapağının içinden gözün etrafında yuvarlaklaşan şeydir; çoğulu **حُتُرٌ**’dür. **حَتَار** tırnak: onunla kuşatılmış olan şeydir. باب’dan **الحَتَار** vardır; o, çadır parçasının püskülü ve kenarıdır; çoğulu **حُتُر**’dür. Ebû Zeyd el-Kilâbî dedi: **الحُتُر**: çadır yerden yükselip kısalıp örtü olsun diye, çadırın altına ulaştırılan şeydir. Ve “**حَتَرْتُ** evi” denir. Dil ehlinden bazıları dedi: **الحتر**: bir şeye bakarken gözün dik dik bakmasıdır([2]). Ve “**حَتِرَ** **يحتِرِ** **حَتْراً**” dedi; bu, باب’ın kıyasıdır. Ve باب’dan “**أحْتَرْتُ** düğümü” vardır; onu bağını sağlamlaştırdığın zaman; bu birincidendir; çünkü bağ, ancak bir şeyin bir şeyin üzerine dolanmış olmasıyla olur.
  İkinci asıl: “**أحترتُ** kavmi ve kavim için” denir; onların yiyeceklerini onlara kaçırdığın zaman. Şenferâ dedi:
وأُمَُِّ عِيالٍ قد شهدْتُ تقُوتُهم *** إذا أطعَمَتْهم أحْتَرَتْ وأقلّتِ([3])
  Ve **الحُتْرَة** **الوَكِيرة**’dir([4]). “Bize **حَتِّرْ**” denir. Uzak değildir; çünkü **الوَكيرة** ziyafetlerin ve davetlerin en azıdır. Ve derler: **الحَتْرَة** bir **رضْعَة**’dır([5]). Ve derler: “Bugün hiçbir şey **حَتَرْتُ**” yani tatmadım. Şair dedi:
أنتمُ السّادة الغُيوث إذا البا *** زِلُ لم يُمْسِ سَقْبُها محتُورا([6])
  Der ki: onun çok sütü yoktu; ve onun az sütü de yoktu ki yavrusu onu emsin.
  (**حتأ**) **الحاء** ve **التاء** ve **الهمزة** bir tek kelimedir, asıl değildir; ve ben onu ibdâl باب’ından sanıyorum ve onun bir **كاف**’tan بدل edilmiş olduğunu. Derler: “**أَحْتَأْتُ** elbiseyi **إحتاءً**”; onu büktüğün zaman([7]). İbdâl’den olduğu zannıyla([8]); “**أحكَأْت** düğümü”nden. Bunun tefsiri geçti. Ve der…
  (**حتم**) **الحاء** ve **التاء** ve **الميم**; bende bir asıl değildir; ve zannımın çoğu, bunun da **التاء**’nın **الكاف**’tan ibdâli باب’ından olduğudur; ancak onda olan, şeyin sağlamlaştırılmasındandır. “Ona **حتم** etti” denir; aslı, zikrettiğimiz üzere **حَكَم**’dir; tefsiri geçti.
  Ve **الحاتم**: şeyi yerine getiren kimsedir. Ama onların kargaya **حاتِماً** ad vermeleri bundan dolayıdır; çünkü onlar onun ayrılıkla **يَحتِم** ettiğini iddia ederler. Ve o, ondan **الحُكْم** gibidir. Dedi:
ولقد غَدَوْتُ وكنتُ لا *** أغْدُو على وَاقٍ وحاتِمْ([9])
  Ve باب’da başka bir kelime vardır ve ibdâl باب’ına da yaklaşır. Ve derler: **الحُتَامة**: sofrada yemekten kalan şeydir — bu, bende **الطاء** باب’ındandır; çünkü o, **لا يتحَتَّم**([10]) yani parçalanıp kırılan bir şeydir. Onun tefsiri geçti.
  (**حتد**) **الحاء** ve **التاء** ve **الدال** tek bir asıldır; o da şeyin yerleşmesi ve sabit kalmasıdır. O hâlde **الحَتْد**: mekânda ikamettir. “**حَتَد** **يَحْتِد**”. Ve ondan **المَحْتِدُ** vardır; o, asıldır; denir: o, doğruluk **مَحتِد**’indedir. Ve **الحُتُد**: suyu kesilmeyen gözdür; bu, باب’ın kıyasıdır.
  (**حتن**) **الحاء** ve **التاء** ve **النون** tek bir asıldır; şeylerin eşitliğine delâlet eder. O hâlde **الحَتِن**: denk (akran)dır; denir: onlar iki **حَِتْنان** yani eşittirler. Ve “**تَحَاتَنُوا**” denir; eşit oldukları zaman. Ve denir: oklar hedefe **حَتَْنَى** üzere düştü; **فَعَْلََى** üzere; düştükleri yerler birbirine yaklaştığı zaman. Ve bir kısmı bir kısmına muhalefet etmeyen her şey **محتَتِنٌ**’dir.
  (**حتف**) **الحاء** ve **التاء** ve **الفاء** bir tek kelimedir; ona kıyas edilmez; çünkü ondan fiil bina edilmez; o **الحَتْف**’tır; çoğulu **حُتوف**’tur; o da helâktir.
  (**حتل**) **الحاء** ve **التاء** ve **اللام** bende asıl değildir; ve onda hikâye ettikleri de daha haklı değildir; ve o, azlığa ve küçüklüğe delâlet eder. Derler: **الحَوْتَل**: oğlan, ergenliğe yaklaşınca([11]). Ve derler: **القطا** yavrularına **حَوْتَل**. Bu, bende tashîftir; ancak o, **حَوْتك**’tır **الكاف** ile; ve zikredilmiştir. Ve “Ona **حَتَلَ**” denir: ona verdi. Ve bu bir şey değildir.
   (**حتك**) **الحاء** ve **التاء** ve **الكاف** yaklaşmaya ve küçüklüğe delâlet eder. O hâlde **الحَتْك**: adımı yaklaştırması ve ayağı kaldırıp koymayı hızlandırmasıdır. Ve o, sözden sahih, bilinen bir şeydir. Ve ondan **الحَتَكان** bina edilir; o, **الحَيَكان** değildir. Ve **الحواتِك**: devekuşunun küçükleridir. Ve **الحوتك**: kısa boyludur.
  (**حتو**) **الحاء** ve **التاء** ve ondan sonra gelen illetli harf tek bir asıldır; şiddete delâlet eder. O hâlde **الحَتْو**: şiddetli koşmadır; denir: “**حتا** **يحتو** **حَتْواً**”. Ve **الحَتْو**: elbisenin püskülünü toplaman; dersin: “**حَتَوْتُه**”. Ama **الحَتِيُّ** hakkında denir ki: o, **سَويق المُقْلِ**’dir; o, şâzdır. Ve ona, içinde bir miktar kabalık bulunan bir باب kıyas edilmesi caiz olabilir([12]). Hüzeli dedi([13]):
لا دَرَّ درِّيَ إنْ أطعمْتُ نازلَكُم *** قِرْفَ الحَتِيِّ وعندي البرُّ مكنُوزُ
---------------------------------------------------------------ـ
([1]) Bu باب’ın maddeleri, üzerinde gidilen tertibe göre düzenlenmemiş olarak gelmiştir.
([2]) Bu mânâ, yaygın sözlüklerde gelmemiştir; ancak el-Cemhere’de (2: 3). Ve fiilinde **يحتِر** ve **يحتُر** diye, **التاء**’nın kesresi ve zammıyla zikredilmiştir.
([3]) Beyit Lisân’da (**حتر**)dedir; ve el-Mücmel’de nisbet olmaksızın zikredilmiştir. Şenferâ’nın kasidesi el-Mufaddaliyât’ta (1: 106-110).
([4]) Ev yapılırken yapılan bir yemektir.
([5]) Lisân’da: “tek **الرضعة**”. Ve el-Mücmel’de: “Ve denir: **الحترة** yeterli bir **رضعة**’dır.”
([6]) Beyit el-Mücmel’de (**حتر**)dedir.
([7]) el-Mücmel’de: “Onu, örtülerin bükülmesi gibi büktüğün zaman.”
([8]) Bu ibare böylece vârid olmuştur.
([9]) Beyit el-Murakkaş’ındır. Nisbetinin tahkikine el-Hayevân hâşiyelerinde (3: 436) ve Lisân’da (**حتم**) bak.
([10]) Asılda: “عظيم”; doğru olan, sabit kıldığımızdır. Lisân’a bak (**حتم 4**).
([11]) Lisân’da zikredilmemiştir. Kâmûs’ta zikredilmiştir.
([12]) Asılda: “يقتلس”.
([13]) Beyit el-Mütenahhil el-Hüzelî’nindir; Hüzellilerin şiirlerinin ikinci kısmında 87 ve Şenkîtî nüshasında Hüzelliler 46’da olduğu gibi. Nisbeti üzerine kalan söz için el-Hayevân hâşiyelerinde (5: 285) bak.
ـ
