# حتل — Tehzîbu'l-Luğa

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%AA%D9%84/sozluk/tehzib
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AD%D8%AA%D9%84/entries/tehzib

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [حتل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%AA%D9%84.md)
- Tehzîbu'l-Luğa: Ezherî · 10. yy

## Madde başı: حتل

ح ت ل
حتل ، حلت ، لحت ، لتح : مستعملة .
وقد أهمل الليث : حتل ولحت وهما مستعملان .
لتح : قال الليث : اللَّتْح : ضرب الوجه والجسد بالحصى حتى يؤثِّرَ فيه من غير جَرْح شديد ، وقال أبو النجم :
يَلْتَحْنَ وَجْهاً بالحَصَى مَلْتُوحا
يصف عانَةً طردها مِسْحَلُها ، وهي تَعْدُو وتُثِير الحَصَى في وَجْهِه .
أبو زيد : لَتَحَها لَتْحاً إذا نكحها وجامعها ، وهو لاتِحٌ ، وهي مَلْتُوحة .
وأخبرني المُنْذِري عن أبي الهيثم أنه قال : لتَحْتُ فُلاناً ببصرى أي رَمَيْتُه ، حكاه عن أبي الحسن الأعرابي الكلابي ، وكان فصيحاً .
ابن الأعرابي : رجل لاتِح ولُتاحٌ ولُتَحَةٌ ولَتِحٌ إذا كان عاقلا داهياً ، وقومٌ لُتَّاح ، وهم العقلاء من الرجال والدُّهاةُ .
الأُمَوِيُّ : اللَّتْحانُ : الجائع ، وامرأةٌ لَتْحَى : جائِعة .
حلت : قال الليثُ : الحِلْتِيتُ . الأنْجُزَذُ ، وأنشد :
عَلَيْك بِقُنُأَةٍ وبِسَنْدَروسٍ
وحِلْتِيتٍ وشَيْءٍ من كَنَعْدِ
قلت : أظن هذا البيت مصنوعاً ولا يحتج به ، والذي حَفِظته عن البحرانيين : الخِلْتِيت بالخاء : الأَنْجُزَذُ ، ولا أراه عَرَبِيّاً مَحْضاً .
وروى أبو العباس عن ابن الأعرابي : يوم ذو حِلِّيتٍ إذا كان شديد البرد ، والأزِيزُ مثله .
قال : والْحَلتُ : لُزُوم ظهر الخَيْل .
وقال ابن الفرج : قال الكسائي : حَلَتُّه أي ضَرَبتُه ، قال : وغيره يقول : حَلأْتُه .
اللحياني : حلأتُ الصوفَ عن الشاةِ حَلأً ، وحَلَتُّه حَلْتاً ، وهي الحُلاتَةُ والْحُلاءةُ للنُّتافَةِ :
وحِلِّيتُ : موضع ذكره الراعي :
بِحِلِّيتَ أَقْوَت منهما وتَبدَّلت
ويروى بِحَليَة .
لحت : قال ابن الفرج : قال السليمي : بَرْدٌ بَحْتٌ لَحْتٌ أي بَرْدٌ صادِق .
وقال غيره : لَحَتَ فلانٌ عصاه لَحْتاً إذا قَشَرَها ، ولَحَتَه بالعَذْل لَحتاً مثله .
حتل : أهمله الليث ، وروى أبو العباس عن ابن الأعرابي قال : الحاتِلُ : المِثلُ من كل شَيْءٍ . قُلْتُ : الأصْلُ فيه الحاتِنُ ، فَقْلِبَت النون لاما ، وهو حِتْنُه وحَتْله أي مِثْلُه .

### Türkçe

ح ت ل
**حتل** , **حلت** , **لحت** , **لتح** : kullanımdadır.
Leys **حتل** ve **لحت**’i ihmal etmiştir; hâlbuki ikisi de kullanımdadır.

**لتح** : Leys dedi ki: **اللَّتْح**: yüzü ve bedeni çakıl taşlarıyla, onda (iz) bırakıncaya kadar, şiddetli bir yara olmaksızın dövmektir. Ebû’n-Necm dedi ki:
يَلْتَحْنَ وَجْهاً بالحَصَى مَلْتُوحا
Bir **عانة**’yi (yaban eşeği sürüsünü) vasfeder; onun **مِسْحَلُها**’sı (kovucusu) onu kovalamıştır; o da koşar ve onun yüzüne çakıl taşını kaldırıp savurur.

Ebû Zeyd: Onu **لَتَحَها** **لَتْحاً** (diye) —onu nikâhlayıp onunla cinsel birleşmede bulunduğu zaman— (söylenir); o **لاتِحٌ**’tir, o (kadın) **مَلْتُوحة**’dur.

Münzirî bana Ebû’l-Heysem’den haber verdi: O dedi ki: “**لتَحْتُ** falancayı Busra’da” yani “onu attım/taşladım”; bunu Ebû’l-Hasen el-A‘râbî el-Kilâbî’den nakletti; o fasih idi.

İbnü’l-A‘râbî: Akıllı, kurnaz (dehâ) olduğu zaman: adam **لاتِح** ve **لُتاحٌ** ve **لُتَحَةٌ** ve **لَتِحٌ** (denir). Ve bir topluluk **لُتَّاح** (denir); onlar erkeklerden akıllılar ve kurnazlardır.

Ümevî: **اللَّتْحانُ**: aç olan; ve bir kadın **لَتْحَى**: aç.

**حلت** : Leys dedi ki: **الحِلْتِيتُ**: **الأنْجُزَذُ**. Ve (şu beyti) okudu:
عَلَيْك بِقُنُأَةٍ وبِسَنْدَروسٍ
وحِلْتِيتٍ وشَيْءٍ من كَنَعْدِ
Dedim ki: Bu beytin uydurma olduğunu zannediyorum ve onunla delil getirilmez. Bahreynlilerden ezberlediğim ise: **الخِلْتِيت** (خ ile): **الأَنْجُزَذُ**’dur; onu sırf Arapça görmüyorum.

Ebû’l-Abbâs, İbnü’l-A‘râbî’den rivayet etti: Şiddetli soğuk olduğu zaman “**يوم** ذو **حِلِّيتٍ**” (denir); **الأزِيزُ** da onun gibidir.

Dedi ki: **والْحَلتُ**: atın sırtına yapışıp kalmaktır.

İbnü’l-Ferec dedi ki: Kisâî dedi ki: “**حَلَتُّه**” yani “onu dövdüm”; dedi ki: başkası “**حَلأْتُه**” der.

Lihyânî: Koyundan yünü **حلأتُ** —**حَلأً** (ile)— (yolup) ayırdım; ve onu **حَلَتُّه** —**حَلْتاً** (ile)—; ve o, yoluntu için **الحُلاتَةُ** ve **الْحُلاءةُ**’dır.

Ve **حِلِّيتُ**: çobanın zikrettiği bir yerdir:
بِحِلِّيتَ أَقْوَت منهما وتَبدَّلت
Ve **بِحَليَة** diye de rivayet edilir.

**لحت** : İbnü’l-Ferec dedi ki: Süleymî dedi ki: “**بَرْدٌ بَحْتٌ لَحْتٌ**” yani “gerçek (katıksız) soğuk”.

Başkası dedi ki: Falanca asasını **لَحَتَ** —**لَحْتاً** (ile)—, onu soyduğu zaman (denir); ve onu azarlamayla **لَحَتَه** —**لَحتاً** (ile)—; bu da onun gibidir.

**حتل** : Leys onu ihmal etti. Ebû’l-Abbâs, İbnü’l-A‘râbî’den rivayet etti; dedi ki: **الحاتِلُ**: her şeyden (olan) benzer/denk (şey)dir. Dedim ki: Asıl onda **الحاتِنُ**’dir; sonra **النون** **لام**’a çevrilmiştir; ve o, onun **حِتْنُه**’si ve **حَتْله**’si, yani onun benzeridir.
