# حتم (ح-ت-م) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%AA%D9%85
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AD%D8%AA%D9%85

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

Hateme (hı,te) mühür demektir

- Harfler: ح - ت - م
- Kur'an'da: 1 geçiş · 1 ayet · 1 sîga
- 13 sözlük

## Sîgalar (1)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [حَتْمًا](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%AA%D9%85/siga/%D8%AD%D9%8E%D8%AA%D9%92%D9%85%D9%8B%D8%A7.md) | فَعْلًا | Gerekli iş | 1 | 1 | [19:71](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%AA%D9%85/ayet/19:71.md) |

## Mücavir kökler — 4 mücavir (7 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [ورد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B1%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 13 · Gül demektir
2. [قضي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B6%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 9 · “Kadb” kesici alet; “ba” “va”va dönüşmüş “kadeve” ve…
3. [ربب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%A8%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Ribve, tümsek demektir
4. [كون](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%88%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Kevn, tepe demektir

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | حتم |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [قضى](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B6%D9%8A.md), [وجب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%AC%D8%A8.md), [فرض](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D8%B6.md), [حكم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%83%D9%85.md) |
| Zıt Kök | [خير](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%8A%D8%B1.md) |
| Çekirdek Özet 1 | Bir hükmün, işin veya kararın geri dönülmez biçimde kesinleşmesi, bağlanması ve infazının zorunlu hale gelmesi |
| Çekirdek Özet 2 | İlahi iradenin ve vaadin değişmez, ötelenemez ve ertelenemez nihai bir yasaya ve yürürlüğe dönüşmesi |
| Çekirdek Özet 3 | Varlık, ahlak ve ceza düzeninde keyfiliğin dışlanarak adaletin kaçınılmaz ontolojik bir gereklilik olarak tahakkuku |
| Kritik Hata Riski | Kökün sadece kör bir kadercilik veya keyfi bir dayatma sanılarak ilahi adaletin nedensellik ve ahit boyutundan koparılması |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| حت | Sürtünerek dökülme, son sınıra varma, tükenip kesinleşme ve nihai noktaya erişme (karşılaştırınız: [حتى](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%AA%D9%89.md)) | م | Toplama ve kapama niteliği taşıyan mim harfinin eklenmesiyle sınır anlamı, hükmün etrafını kuşatarak geri dönüş kapısını tamamen kapatan nihai bağlayıcılığa ve ertelenemez zorunluluğa dönüşmüştür. |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ح | Çit, duvar | Çevreleme, dışarıya karşı sınır koyma ve alanı kapatıp sabitleme hareketini kurar. |
| ت | İşaret, son sınır | Kesin bir im koyma, sınır çizgisi çekme ve süreci nihayete erdirme etkisini ekler. |
| م | Su, kuşatıcı derinlik | Hükmü bütünüyle içine alma, toparlama ve tam bir bağlayıcılık dairesi içine hapsetme fonksiyonunu yükler. |
| حتم | Sınırla çevrilip nihai im vurularak bütün çıkışların kapatılması | Çitin çizdiği hududa son işaretin vurulup kararın tüm yönleriyle kuşatılması; kaçınılmaz ve infazı kesin hüküm hareketi. |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Bir sınırın veya kararın bozulmayacak, değiştirilmeyecek ve parçalanamayacak şekilde düğümlenip kesinleştirilmesi; kadının hükmü katile icra etmesi |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Umeyye b. Ebi's-Salt ölüm ve mukadder hükümler bağlamında bu kökü kullanır: حَنَانَيْ رَبِّنا، وله عَنَوْنا / بكفَّيْهِ المنايا والحُتُومُ |
| Erken Arapça kullanım | Ayrılığın kesinleştiğine işaret eden siyah karga için «el-hâtim» denmesi ve kesin bağlayıcı olmayan durumlar için «leyse bi-hatmin» ifadesinin kullanılması |

Kaynak: Kitābü’l-ʿAyn, Maqāyīs al-Lugha, el-İştikāk, Lisānü’l-ʿArab.

### Sami etimolojik katman

Arapça حتم kökü, merkezi Sami dil gövdesinde karar kılma, sınırlandırma ve hükmün kaçınılmaz hale getirilmesi ekseninde daralmış bir morfolojik yapı sergiler. İbrani ve Arami sahasında doğrudan ses denkliğiyle kesin bir üçlü kök türevi sınırlı kalmakla birlikte, nihayet ve hudut bildiren edatsal köklerle ve [حكم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%83%D9%85.md) (hüküm, dizginleme) kökünün fonetik varyantlarıyla yakın ilişki içerisindedir. İbn Fâris gibi erken dönem dilcileri kökün bir yönüyle ta-kef harf dönüşümü üzerinden [حكم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%83%D9%85.md) kökünün bir türevi veya ihtisaslaşmış hali olduğunu ileri sürmüştür. Arapçada kök, genel yargılama ve dizginleme anlamından ziyade kararın iptal edilemez nihai infaz aşamasını adlandırmak üzere müstakil bir semantik alan kazanmıştır.

Güven: Güçlü

Kaynak: Maqāyīs al-Lugha, Brown-Driver-Briggs, David Cohen.

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | [حكم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%83%D9%85.md) ve حت kökleriyle fonetik ve semantik kesişim | Hükmetme ve sınır tayin etme eyleminin geri dönülemez bir kesinlik kazanması | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | Batı Sami dillerindeki sınır, nihayet ve kesin yargı bağlamları | Bütüncül bir üçlü kök olarak ortaklığı zayıf, ikili çekirdek ve fonetik türevler üzerinden semantik akrabalık mevcuttur | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Afro-Asyatik dış halkalarda doğrulanmış güvenilir bir kök akrabalığı tespit edilmemiştir | Veri bulunamadı |

Kaynak: Maqāyīs al-Lugha, Gesenius, Lisānü’l-ʿArab.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| حتم | Anlamlı | Kesin hüküm ve bağlayıcılık | Kararın geri dönülemez şekilde kesinleşmesi ve yürürlüğe girmesi | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| [حمت](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%85%D8%AA.md) | Anlamlı | Şiddetli sıcaklık ve öfke | Isının ve kızgınlığın en uç noktaya ulaşıp yakıcı hale gelmesi | Kur'an'da geçmez; şiddet ve uç nokta ilişkisi |
| [تحم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D8%AD%D9%85.md) | Anlamlı | Siyahlaşma ve yoğun renk | Bir kumaş türünün veya rengin koyuluğu ve belirginliği | Kur'an'da geçmez |
| [تمح](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D9%85%D8%AD.md) | Anlamlı | Sıçrama ve uzaklaşma | Suyun veya bir nesnenin hızla fışkırıp ayrılması | Kur'an'da geçmez |
| [محت](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%AD%D8%AA.md) | Anlamlı | Saf sıcaklık ve katıksızlık | Karışımsız, katıksız sıcak gün veya saf soy | Kur'an'da geçmez; kesinlik ve saflık çağrışımı |
| [متح](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%AA%D8%AD.md) | Anlamlı | Kuyudan su çekme ve uzama | İpi iki elle ardışık çekerek suyu dışarı çıkarma ve adımı uzatma | Kur'an'da geçmez; sonuca ulaştıran fiili hareket |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| حتم | Merkez | Hükmün kesinliği ve kaçınılmazlığı | İtiraz, dönüş ve iptal kabul etmeyen nihai infaz zorunluluğu | İradenin tereddütsüz tahakkukunu bildirir |
| [قضى](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B6%D9%8A.md) | Komşu | Hüküm, tamamlama ve sonlandırma | Sürecin bitirilip karara bağlanması | حتم kökü kazanın infazındaki geri dönülemez kesinlik vasfıdır |
| [وجب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%AC%D8%A8.md) | Komşu | Gereklilik ve bağlayıcılık | Varlık veya borcun zimmete sabit olması | حتم ilahi iradenin infaz kararlılığında daha baskındır |
| [فرض](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D8%B6.md) | Komşu | Pay belirleme ve kesin görev kılma | Hukuki sınırların ve payların net olarak çizilmesi | حتم doğrudan kaçınılmaz akıbeti vurgular |
| [حكم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%83%D9%85.md) | Komşu | Yargılama ve dizginleme | İşi fesattan koruyarak nizama bağlama | حتم hükmün kesinleşmiş nihai sonucudur |
| [خير](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%8A%D8%B1.md) | Zıt | Muhayyerlik ve seçim serbestisi | Kişiye birden fazla seçenek arasından tercih hakkı tanınması | Zorunluluğu ve mecburiyeti kaldıran serbestlik halidir |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | حتم | Kesinleşmiş ve bozulamaz hüküm | Bir kararın veya kaza edilmiş işin alternatifsiz infazı | Kesin |
| Latince | Decretum, necessitas | Kararlaştırılmış olan, kaçınılmaz zorunluluk | Hukuki veya ontolojik olarak geri çevrilemez kaderi ve emri karşılar | Güçlü |
| İngilizce | Inevitable decree, absolute obligation | Kaçınılmaz hüküm, kesin bağlayıcılık | Kararın tartışmasız infaz gerekliliğini verir; ahlaki veya ontolojik zorunluluğu yansıtır | Güçlü |
| Almanca | Unwiderruflicher Beschluss, unabwendbare Pflicht | Geri dönülemez karar, savuşturulamaz görev | Kararın mutlak kesinliğini ve alternatifsizliğini ifade eder | Güçlü |
| Fransızca | Décret inéluctable, obligation absolue | Kaçınılmaz ferman, mutlak yükümlülük | İptali mümkün olmayan ilahi veya hukuki zorunluluğu karşılar | Güçlü |

Kaynak: Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch, Lisānü’l-ʿArab.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| حَتْمًا | Kaçınılmaz ilahi yasa ve kesinleşmiş infaz | Bütün insanların cehenneme uğramasının (vürûd) ilahi adaletin ertelenemez bir ahdi olduğunu bildiren ceza ve vaat bağlamı (Meryem [19:71](https://lisan.digital/tr/ayet/19:71.md)) |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Kaza ve kader, ilahi vaat ve vaid | Allah'ın kendi üzerine vacip kıldığı vaatlerin ve cehenneme vürûd hükmünün nedenselliği ve adaleti | Geri dönülemez ilahi yasa |
| Fıkıh | Hükümlerin bağlayıcılık dereceleri | Bir emrin farz (hâtem/vâcip) mi yoksa mendup/nafile mi olduğu ayrımı | Terki caiz olmayan kesin mükellefiyet |
| Tefsir | Meryem Suresi 71. ayetin tefsiri | Cehenneme «vürûd»un herkes için mutlak bir geçiş mi yoksa azap amacıyla giriş mi olduğu meselesi | Bozulamaz ilahi taahhüt |
| Hadis | İbadetlerin fıkhî statüsü | Vitir namazının farz namazlar gibi bağlayıcı olup olmadığı tartışması (hadisteki «leyse bi-hatmin» ifadesi) | Zorunlu kılınmamış uygulama |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | İlahi adalet ve eskatoloji | Kaçınılmaz ilahi vaat ve akıbet | Hesap günündeki yüzleşmenin kesinliğini kurma | İnsanın amelinin karşılığıyla buluşması ötelenemez bir ilahi yasadır | Kesin |
| İlmi | Doğa felsefesi ve determinizm | Değişmez kozmolojik kanun | Süreçlerin zorunlu sonuç doğurmasını temin etme | Belirli sebeplerin kaçınılmaz sonuçlara bağlanması prensibidir | Güçlü |
| Siyasi | Yargı ve anayasal düzen | Temyizi kabil olmayan nihai mahkeme kararı | Hukuki istikrar ve infazı sağlama | Yetkili otoritenin ihtilafı kesin olarak bitiren bağlayıcı buyruğudur | Güçlü |
| İktisadi | Borçlar ve sözleşmeler hukuku | İptal edilemez kesin taahhüt | Piyasa güvenini ve ifayı garanti etme | Cayma hakkının sona erdiği ve borcun ifasının zorunlu olduğu aşamadır | Güçlü |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Kesin sınır değeri ve deterministik durum geçişi ($P=1$) | Bir sistemin belirli koşullar altında olasılıklı değil, mutlak kesinlikle tek bir çıktıya veya duruma kilitlenmesi hali | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Kesinleşmiş ve infaz edilebilir nihai yargı kararı (*res judicata*) | Bütün kanun yolları tükendikten sonra bir davanın geri dönülmez biçimde karara bağlanması ve zorla icra edilebilir hale gelmesi | Kesin |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökü, mekanik ve kör bir kadercilik anlayışıyla veya Tanrı'nın kullarına keyfi bir zorbalığı olarak yorumlamak. |
| Kur'an içi daha geniş anlam | حتم kökü Kur'an'da «kazâ» ile birleşerek keyfiliği değil, bizzat ilahi adalet ilkelerinin, vaat ve vaidin ontolojik olarak ertelenemez bir yasallık kazandığını bildirir. |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Meryem [19:71](https://lisan.digital/tr/ayet/19:71.md) ayetindeki ilahi kararın rahmet ve adalet dengesinden koparılarak, müminlerin de ebedi helake uğrayacağı zannına veya insanın eylemlerinin anlamsızlaştığı bir cebr inancına sapılması. |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | İlahi iradenin belirlediği varoluşsal yasaların, ahiret aşamalarının ve adalet gereksinimlerinin hiçbir pazarlığa, şefaatin suiistimaline veya keyfi muafiyete açık olmadığını tek bir kelimeyle billurlaştırdığı için hayati önem taşır. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Ahiret hallerini, cehenneme uğrama (vürûd) gerçeğini ve takva sahiplerinin kurtuluşunu bildiren eskatolojik ayetlerde belirleyicidir (Meryem [19:71](https://lisan.digital/tr/ayet/19:71.md)-72). |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | İlahi adaletin esnetilebileceği, amellerin sonuçsuz kalabileceği ya da bazı grupların imtiyazlı olarak hesap ve yüzleşme yasalarından muaf tutulacağı yanılgısını kesin olarak düzeltir. |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Bir kararın, sınırın veya hükmün geri dönüşü imkânsız kılacak şekilde kilitlenmesi, düğümlenmesi ve bağlayıcı hale getirilmesi.
- Soyut anlam: İlahi takdir ve adaletin, varlığın işleyişinde hiçbir sapma ve erteleme kabul etmeyen kaçınılmaz bir varoluşsal yasaya dönüşmesi.
- Sistematik karşılık: Olasılık ve muhayyerlik alanının kapanarak deterministik ve mutlak infaz aşamasına geçişi sağlayan ilahi irade kuralı.
- LaTeX modeli: $$ \forall x \in \Omega, \quad \lim_{t \to t_f} P\left(x \to x^* \mid \mathcal{D}(x^*) = 1\right) = 1 $$
- LaTeX açıklaması: Formül, durum uzayındaki ($\Omega$) herhangi bir süreç veya varlık ($x$) için, nihaî hüküm anına ($t \to t_f$) yaklaşıldığında, kesinleşmiş ilahi karar fonksiyonu ($\mathcal{D}(x^*) = 1$) altında belirlenen kaçınılmaz durumun ($x^*$) gerçekleşme olasılığının mutlak kesinliğe ($P=1$) ulaştığını ve alternatif ihtimallerin sıfırlandığını sembolize eder.

## Geçtiği ayetler (1 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AD%D8%AA%D9%85/occurrences?meal=IK

### [Meryem 19:71](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%AA%D9%85/ayet/19:71.md) — حَتْمًا

وَإِنْ مِنْكُمْ إِلَّا وَارِدُهَا كَانَ عَلَى رَبِّكَ حَتْمًا مَقْضِيًّا

Meal (IK): Sizden oraya gitmeyecek hiç kimse yoktur. Bu, Rabbının yapmayı üzerine aldığı kesin bir hükümdür.

## Sözlükler (13)

### ★ Akevler Sözlüğü

Hateme (hı,te) mühür demektir. Hı, ha’ya dönüşerek Hateme kesinleşmiş karar almak anlamındadır.
Hatem, Mühür mumu demektir. Yüzük anlamında da kullanılmaktadır.

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%AA%D9%85/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الحاء والتاء والميم
ح ت م، ت ح ن، م ت ح، ح م ت، ت م ح، م ح ت كلهن مستعملات
حتم:
الحَتْم: إِيجابُ القَضاء، والحاتِم: القاضي، قال أمية:
حَنانَي رَبِّنا، وله عَنَوْنا		بكفَّيْه المنايا والحُتُومُ
والحاتِم: الغُرابُ الأسود، ويقال: بل غرابُ البَيْن، أحمر المنِقار والرِّجْلَيْن.
والحُتامةُ: ما يبقَى على الخِوان من سُقاط الطّعام.
والتَّحَتُّمُ: أن تأكُلَ شيئاً فكان في فيكَ هَشّاً.
تحم:
الأَتْحَميُّ: ضَرْبٌ من البرود، قال:
أَمْسَى كسَحْقِ الأتَحْمَيِ أرْسُمُهْ
متح:
المَتْحُ: جَذْبُكَ الرِّشاء تَمُدُّ بيَدٍ وتأخُذُ بيَدٍ على رأس البئر.
والإبل تَمْتَح في سَيْرها، أي تَراوِح بأيديها وتَتَمَتَّح، قال:
ماتِح سَجْلٍ مِدْفَقٍ غَروفٍ
وقال ذو الرمة:
لأَيْدي المَهارَى خَلْفَها مُتَمَتِّحُ
وفَرَسٌ مَتّاحٌ أي مَدّاد. وبينهم وبينَنا كذا فَرْسخاً مَتْحاً أي مَدّاً.
حمت:
الحَميتُ: وِعاء السَّمْن كالعُكَّة، وجمعه: حُمُت، ويقال: هو الزِّقُّ.

##### Türkçe

باب **الحاء** ve**التاء** ve**الميم**
**ح ت م**، **ت ح ن**، **م ت ح**، **ح م ت**، **ت م ح**، **م ح ت**: bunların hepsi kullanımdadır.

**حتم**:
**الحَتْم**: hükmün (kazânın) gerekli kılınması; **الحاتِم**: hâkim. Ümeyye dedi ki:
حَنانَي رَبِّنا، وله عَنَوْنا		بكفَّيْه المنايا والحُتُومُ

**الحاتِم**: siyah karga; ve denilir ki: bilakis ayrılık kargasıdır; gagası ve iki ayağı kırmızıdır.
**الحُتامةُ**: sofrada yemeğin döküntüsünden kalan şey.
**التَّحَتُّمُ**: bir şey yemen; sonra o, ağzında gevrek olmasıdır.

**تحم**:
**الأَتْحَميُّ**: bürdelerden bir tür. Dedi ki:
أَمْسَى كسَحْقِ الأتَحْمَيِ أرْسُمُهْ

**متح**:
**المَتْحُ**: kuyunun başında bir elinle uzatıp bir elinle alarak ipi çekmendir.
Develer yürüyüşlerinde **تَمْتَح** eder; yani elleriyle nöbetleşe hareket eder ve **تَتَمَتَّح** eder. Dedi ki:
ماتِح سَجْلٍ مِدْفَقٍ غَروفٍ

Zü’r-Rumme dedi ki:
لأَيْدي المَهارَى خَلْفَها مُتَمَتِّحُ

Ve **فَرَسٌ مَتّاحٌ**: yani uzatıcı. Ve bizimle onların arasında şu kadar fersah **مَتْحاً** vardır; yani uzatma (mesafe) olarak.

**حمت**:
**الحَميتُ**: içyağı kabı; **العُكَّة** gibi. Çoğulu: **حُمُت**. Ve denilir ki: o, **الزِّقُّ**tur.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%AA%D9%85/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

الحَتْمُ: إحكام الأمر. والحَتْمُ: القضاء؛ والجمع الحُتومُ. قال أمية بن أبي الصلت:
عِبادُكَ يُخْطِئُونَ وأنت ربٌّبكَفَّيْكَ المنايا والحُـتـومُ
وحَتَمْتُ عليه الشيء: أوجبت. والحاتِمُ: القاضي. والحاتِمُ: الغُرابُ الأسودُ. والحُتامَةُ: ما بقي على المائدة من الطعام. والتَحَتُّمُ: الهشاشةُ. يقال: هو ذو تَحَتُّمٍ، وهو غَضُّ المُتَحَتَّم.

##### Türkçe

**الحَتْمُ**: işin sağlamlaştırılması. Ve **الحَتْمُ**: hüküm (kaza); çoğulu **الحُتومُ**dur. Ümeyye b. Ebî’s-Salt dedi ki:
Kulların hata eder, sen ise Rab’sin;
iki elinde ölümler ve **الحُـتـومُ** vardır.

Ve **حَتَمْتُ عليه الشيء**: vacip kıldım. Ve **الحاتِمُ**: hâkim. Ve **الحاتِمُ**: siyah karga. Ve **الحُتامَةُ**: sofrada yemekten kalan şey. Ve **التَحَتُّمُ**: kırılganlık. Denir ki: o, **تَحَتُّمٍ** sahibidir; ve o, **المُتَحَتَّم** tazedir.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%AA%D9%85/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

ح ت م
حتم ، حمت ، محت ، متح ، تحم : مستعملة .
حتم : قال الليث : الحاتِمُ : القاضي . والْحَتمُ : إيجابُ القضاء ، قال : وكانت امرأة يقال لها صَدُوف فآلت ألا تتزوج إلا من يَرُدّ عليها جوابَها ، فجاءها خاطب فوقف ببابها ، فقالت له : من أنت ؟ قال : بَشَرٌ وُلِد صغيراً ونشأ كبيراً . فقالت : أين مَنْزِلُكَ ؟ قال : عَلَى بِساطٍ واسعٍ وبلدٍ شاسعٍ ، قريبُه بعيدٌ ، وبعيدُه قريب . قالت : ما اسمك ؟ قال : من شَاء أحدث إسماً ولم يكن ذلك حتماً ، قالت : كأنه لا حاجة لك ، قال : لو لم تكن حاجة لم آتِكِ لَجَاجَة ، وأَقِفْ ببابك وأَصِلْ بأسْبَابك . قالت : سِرٌّ حاجَتُك أم جَهْرٌ ؟ قال : سِرٌّ وسَتُعْلَنْ . قالت : فأنت إذاً خاطب ، قال : هو ذاك ، قالت : قُضِيَتْ ، فَتَزَوَّجَهَا .
قال : والحاتِمُ : الغُرابُ الأسودُ ، ويقال : بل هو غراب البَيْنِ أحمرُ المِنْقَارِ والرِّجْلَيْن .
أبو عُبَيد عن أبي عُبَيدة : الحَاتِمُ : الغُراب ، وأنشد لِمُرَقّشٍ السَّدُوسِيّ :
ولَقَدْ غَدَوْتُ وكنت لا
أَغْدُو على وَاقٍ وحَاتِمْ
فإذا الأشَائِمُ كالأيَا
مِن والأيَامِنُ كالأشَائِمْ
وكذاك لا خَيْرٌ ولا
شَرٌّ عَلَى أحَدٍ بِدَائم
عمرو عن أبيه قال : الحاتم : المشئوم ، والحاتِمُ : الأسْوَدُ من كُلِّ شيء .
وقال غيره : سُمِّي الغراب الأسْوَدُ حاتماً لأنه يَحْتِم عندهم بالفراق إذا نَعَبَ أي يَحْكم ، والحاتِمُ : الحاكِمُ المُوجِبُ للحُكْم .
وقال الليث : التَّحَتُّم : الشَّيء إذا أَكَلْتَه فكان في فمك هَشّاً .
أبو عُبَيد عن أبي زيد قال : الحُتَامَةُ : ما فَضَل من الطَّعام على الطَّبقَ الذي يُؤْكل عليه فهو الحُتَامَة .
وقال غيره : ما بقي على المائدة من الطعام .
سَلَمَةُ عن الفرَّاء : التَّحَتُّم : أَكْلُ الحُتَامَةِ وهي فُتاتُ الخُبز .
وجاء في الخبر : ( من أَكَلَ وتَحَتَّم فَلَهُ كذا وكذا من الثواب ) .
قال الفَرَّاء : والتَّحَتُّم أيضاً : تَفَتُّتُ الثُؤْلُول إذا جَفَّ ، والتَّحَتُّم : تَكَسُّر الزُّجاج بعضه على بعض .
قال : والْحَتَمَةُ : القارُورَةُ المُفَتَّتَةُ .
وفي ( نوادر الأعراب ) يقال : تحتَّمتُ له بخير أي تَمَنَّيْتُ له خيراً وتَفَاءَلْتُ له . ويقال : هو الأخُ الْحَتْمُ أي المَحْضُ الحَقُّ .
وقال أبو خِرَاش يَرْثي رَجُلاً :
فوالله لا أَنْسَاكَ ما عِشْتُ لَيْلَةً
صَفِيَ من الإخوانِ والْوَلَدِ الْحَتم
تحم : قال الليث : الأتْحَمِيُّ : ضَرْبٌ من البُرُود وقال رُؤْبَة :
أَمْسَى كَسَحْقِ الأتْحَمِيّ أَرْسُمُه
وقد أتحمْتُ البُرُودَ إتحاماً فهي مُتْحَمَةٌ ، وقال الشاعر :
صَفْرَاء مُتْحَمَةً حِيكَتْ نَمانِمُها
من الدِّمِقْسِيِّ أو مِنْ فَاخِرِ الطُّوطِ
الطُّوطُ : القُطْنُ .
وقال غيره : تَحَّمْتُ الثوبَ : وشَّيْتُه ، وفرسٌ مُتَحَّمُ اللَّوْنِ إلى الشُّقْرَةِ ، وكأنه شُبِّه بالأتْحمِيِّ من البُرودِ وهو الأحْمَرُ .
وفرسٌ أَتْحَمِيُّ اللون .
وروى أبو العَبّاس عن سَلَمَة عن الفرَّاء قال : التَّحَمَةُ : البُرُودُ المخططة بالصُّفْرَة .
عمرو عن أبيه : التَّاحِمُ الحائِكُ .
متح : قال الليث : المَتْحُ : جَذْبُك رِشَاءَ الدَّلْو تَمُدُّه بيد وتأخُذُ بيد على رَأْسِ البِئْر .
والإبلُ تَتَمَتَّحُ في سَيرها إذا تَرَاوَحَت بأيديها .
وقال ذو الرُّمَّة :
لأيْدِي المَهَارَى خَلْفَها مُتَمَتَّحُ
وفَرسٌ مَتَّاحٌ أي مَدَّادٌ .
وسُئل ابن عباس عن السفر الذي تُقْصَرُ فيه الصَلاة ، فقال : لا تُقْصَرُ إلا في يوم مَتَّاحٍ إلى الليل ، أراد لا تقصر الصلاة إلا مَسِيرَة يوم يَمْتَدُّ فيه السير إلى المساء بلا وَتِيرةٍ ولا نُزُول .
وقال أبو سعيد المَتْح : القَطْعُ . يقال : مَتَحَ الشيءَ ومَتَخَه إذا قطعه من أصلهِ ، وقال : مَتَحَ بِسَلْحِه وَمَتَخَ به إذا رَمَى به رواه أبو تراب عنه .
ثعلب عن ابن الأعرابي : يقال للجراد إذا ثَبَّتَ أذنابَه ليَبِيض مَتَحَ وأَمْتَحَ ومَتَّحَ ، وبَنَّ وأَبَنَّ وبَنَّنَ وقَلَزَ وأَقْلَزَ وقَلَّزَ .
قلتُ : ومَتَخَ الجَرَادُ بالخاءِ مِثْلُ مَتَحَ .
أبو عُبَيد عن الأصمعي : بئرٌ مَتُوحٌ وهي التي يُمَدُّ منها باليَدَيْن نَزْعاً .
قلتُ : وهذا هو الصَّواب لا ما قاله الليث .
ويقال : رَجُلٌ ماتِحٌ ورجالٌ مُتَّاحٌ ، وبَعيرٌ ماتِحٌ وجِمَالٌ مَوَاتِحُ ، ومنه قولُ ذي الرُّمَّة :
ذِمامُ الرَّكَايَا أَنْكَرَتْها المَوَاتِحُ
وقال الأصمعي : يقال مَتَحَ النهارُ ومَتَحَ الليلُ إذا طَالاَ . ويومٌ متَّاحٌ : طَوِيلٌ تامٌّ ، يقال ذلك لنهار الصيف وليل الشتاء .
حمت : قال الليث : الحَمِيتُ : وِعَاءُ السَّمن كالعُكَّة والجميع الحُمُت .
وفي حديث عمر أنه قال لِرَجُلٍ أتاه سائلاً فقال : هَلَكْت ، فقال له : أَهَلَكْتَ وأنتَ تِنِثُّ نَثِيثَ الحَمِيت .
قال أبو عُبَيد : الأحْمَرُ الحَمِيتُ : الْزِّقُّ المُشْعَر الذي يُجعَل فيه السمنُ والعسلُ والزيتُ وجمعه حُمُتٌ .
وقال ابن السكيت : الحَمِيتُ : المَتِينُ من كلِّ شيء وسُمِّي النِّحْيُ حَمِيتاً : لأنه مُتِّن بالرُّبِّ . قال وغَضَبٌ حَمِيتٌ : شديدٌ وأنشد :
حتَّى يَبُوخَ الغَضَبُ الحَمِيتُ
ويقال للتَّمرةِ الشديدةِ الحلاوة : هي أَحْمَتُ حَلاوةً من هذه أي أشدُّ حلاوة .
أبو عُبَيد عن الكسائي : يومٌ حَمْتٌ وليلةٌ حَمْتَةٌ ، ويوم مَحْتٌ وليلةٌ مَحْتَةٌ وَمَحْت وقد حَمُتَ ومَحُتَ كل هذا في شدة الحَرِّ ، وأنشد شمر :
مِنْ سَافِعاتٍ وهَجِيرٍ حَمْت
عمرو عن أبيه : الحامِتُ : التَّمر الشديد الحلاوة .
وقال ابن شُمَيل : حَمَتَك الله عليْه أي صَبَّك الله عليه بِحَمتِك .
محت : أبو عُبَيد عن الكِسائي : مَحَتَ يَوْمُنا وحَمُتَ إذا اشتدَّ حرُّه .
عمرو عن أبيه . الماحِتُ : اليومُ الحارُّ .
وقال غيرُه : عربيٌّ بَحْتٌ مَحْتٌ أي خالِصٌ .

##### Türkçe

ح ت م
**حتم** ، **حمت** ، **محت** ، **متح** ، **تحم** : kullanımdadır.

**حتم** : Leys dedi: **الحاتِمُ**: kadı. **والْحَتمُ**: hükmü zorunlu kılma. Dedi: Ve **صَدُوف** denilen bir kadın vardı; kendisine cevabını geri döndürecek olandan başkasıyla evlenmemeye yemin etti. Derken ona bir talip geldi de kapısında durdu; ona dedi ki: Sen kimsin? Dedi: Küçük doğmuş ve büyük yetişmiş bir beşerim. Dedi: Evin nerede? Dedi: Geniş bir yaygı üzerinde ve engin bir beldede; yakını uzak, uzağı yakın. Dedi: Adın nedir? Dedi: Dileyen bir ad ihdas etti; bu da zorunlu bir şey olmadı. Dedi: Sanki senin bir ihtiyacın yok. Dedi: İhtiyaç olmasaydı sana inatçılıkla gelmezdim; kapında durmazdım ve sebeplerinle bağ kurmazdım. Dedi: İhtiyacın sır mıdır yoksa açık mı? Dedi: Sırdır ve elbette ilan edilecektir. Dedi: Öyleyse sen talipsin. Dedi: O odur. Dedi: Hükme bağlandı; böylece onunla evlendi.

Dedi: **والحاتِمُ**: siyah karga. Ve denilir: Bilakis o, gagası ve iki ayağı kırmızı olan ayrılık kargasıdır.

Ebû Ubeyd, Ebû Ubeyde’den: **الحَاتِمُ**: karga. Ve Murakkaş es-Sedûsî’nin şu beytini okudu:
ولَقَدْ غَدَوْتُ وكنت لا
أَغْدُو على وَاقٍ وحَاتِمْ
فإذا الأشَائِمُ كالأيَا
مِن والأيَامِنُ كالأشَائِمْ
وكذاك لا خَيْرٌ ولا
شَرٌّ عَلَى أحَدٍ بِدَائم

Amr, babasından dedi: **الحاتم**: uğursuz. Ve **الحاتِمُ**: her şeyin siyahı.

Başkası dedi: Siyah kargaya **حاتماً** adı verildi; çünkü onların yanında ayrılıkla **يَحْتِم** eder, **نَعَبَ** ettiğinde; yani hükmeder. Ve **الحاتِمُ**: hükmü gerekli kılan hâkimdir.

Leys dedi: **التَّحَتُّم**: bir şeyi yediğinde, ağzında gevrek olması.

Ebû Ubeyd, Ebû Zeyd’den dedi: **الحُتَامَةُ**: üzerinde yenilen tabaktan yemeğin artanıdır; işte o **الحُتَامَة**dır.

Başkası dedi: Sofrada yemekten kalan.

Seleme, Ferrâ’dan: **التَّحَتُّم**: **الحُتَامَة**yı yemektir; o da ekmek kırıntısıdır.

Haberde geldi: (Kim yer ve **تَحَتَّم** ederse, onun için sevaptan şöyle şöyle vardır).

Ferrâ dedi: **التَّحَتُّم** ayrıca: siğilin kuruduğunda ufalanmasıdır. Ve **التَّحَتُّم**: camın bir kısmının bir kısmı üzerine kırılmasıdır.

Dedi: **والْحَتَمَةُ**: ufalanmış şişedir.

(نوادر الأعراب)’da: “Ona hayırla **تحتَّمتُ**” denir; yani ona hayır diledim ve onun için uğur saydım. Ve denilir: O, **الأخُ الْحَتْمُ**dur; yani sırf, katıksız haktır.

Ebû Hirâş, bir adamı mersiye ederken dedi:
فوالله لا أَنْسَاكَ ما عِشْتُ لَيْلَةً
صَفِيَ من الإخوانِ والْوَلَدِ الْحَتم

**تحم** : Leys dedi: **الأتْحَمِيُّ**: bürûd’dan (çizgili/yünlü örtülerden) bir türdür. Rü’be dedi:
أَمْسَى كَسَحْقِ الأتْحَمِيّ أَرْسُمُه

Ve bürûd’u **أتحمْتُ**; **إتحاماً**; o da **مُتْحَمَةٌ** olur. Şair dedi:
صَفْرَاء مُتْحَمَةً حِيكَتْ نَمانِمُها
من الدِّمِقْسِيِّ أو مِنْ فَاخِرِ الطُّوطِ

**الطُّوطُ**: pamuktur.

Başkası dedi: Elbiseyi **تَحَّمْتُ**: onu nakışladım/süsledim. Ve bir at: **مُتَحَّمُ اللَّوْنِ**; sarılığa meyleden. Sanki bürûd’dan **الأتْحمِيِّ**ye benzetildi; o da kırmızıdır.

Ve bir at: **أَتْحَمِيُّ اللون**.

Ebû’l-Abbâs, Seleme’den, Ferrâ’dan rivayet etti; dedi: **التَّحَمَةُ**: sarılıkla çizgili bürûd’dur.

Amr, babasından: **التَّاحِمُ**: dokumacı.

**متح** : Leys dedi: **المَتْحُ**: kuyunun başında bir elinle uzatıp bir elinle alarak kovanın ipini çekmendir.

Ve develer, yürüyüşlerinde elleriyle nöbetleşe yaptıklarında **تَتَمَتَّحُ** ederler.

Zü’r-Rumme dedi:
لأيْدِي المَهَارَى خَلْفَها مُتَمَتَّحُ

Ve bir at: **مَتَّاحٌ**; yani çok uzatan.

İbn Abbâs’a, namazın kısaltıldığı sefer soruldu; dedi: Ancak geceye kadar **يوم مَتَّاحٍ**da kısaltılır; yani, gevşeklik ve konaklama olmaksızın akşama kadar yürüyüşün uzadığı bir gün mesafesinde namazı kısalt; demek istedi.

Ebû Saîd dedi: **المَتْح**: kesmedir. Denilir: **مَتَحَ** şeyi ve **مَتَخَه**; onu kökünden kestiğinde. Ve dedi: **مَتَحَ بِسَلْحِه وَمَتَخَ به**; onunla attığında. Ebû Turâb bunu ondan rivayet etti.

Sa’leb, İbnü’l-A‘râbî’den: Çekirge yumurtlamak için kuyruklarını sabitlediğinde ona **مَتَحَ** ve **أَمْتَحَ** ve **مَتَّحَ** denilir; ve **بَنَّ** ve **أَبَنَّ** ve **بَنَّنَ**; ve **قَلَزَ** ve **أَقْلَزَ** ve **قَلَّزَ**.

Dedim: Çekirgenin **مَتَخَ** etmesi, **الخاء** ile, **مَتَحَ** gibidir.

Ebû Ubeyd, Asmaî’den: **بئرٌ مَتُوحٌ**: iki elle çekerek ondan su uzatılan kuyudur.

Dedim: Doğru olan budur; Leys’in dediği değil.

Ve denilir: **رَجُلٌ ماتِحٌ** ve erkekler: **مُتَّاحٌ**; ve deve: **بَعيرٌ ماتِحٌ** ve develer: **جِمَالٌ مَوَاتِحُ**. Ondandır Zü’r-Rumme’nin sözü:
ذِمامُ الرَّكَايَا أَنْكَرَتْها المَوَاتِحُ

Asmaî dedi: **مَتَحَ النهارُ** ve **مَتَحَ الليلُ** denilir; uzadıklarında. Ve **يومٌ متَّاحٌ**: uzun, tam. Bu, yaz gündüzü ve kış gecesi için söylenir.

**حمت** : Leys dedi: **الحَمِيتُ**: yağ kabı; **العُكَّة** gibi. Çoğulu: **الحُمُت**.

Ömer’in hadisinde: Kendisine dilenen bir adama dedi ki: “Helâk oldum.” Ona dedi ki: “Helâk mı oldun; hâlbuki sen **تِنِثُّ نَثِيثَ الحَمِيت** ediyorsun?”

Ebû Ubeyd dedi: **الأحْمَرُ الحَمِيتُ**: içine yağ, bal ve zeytinyağı konulan kıllı tulumdur; çoğulu **حُمُتٌ**dur.

İbnü’s-Sikkît dedi: **الحَمِيتُ**: her şeyin sağlamı/katısıdır. Ve **النِّحْيُ**ya **حَمِيتاً** adı verildi; çünkü pekmezle sağlamlaştırıldı. Dedi: **غَضَبٌ حَمِيتٌ**: şiddetli. Ve şu beyti okudu:
حتَّى يَبُوخَ الغَضَبُ الحَمِيتُ

Ve çok şiddetli tatlı hurmaya denilir: Bu, bundan **أَحْمَتُ حَلاوةً**dır; yani daha şiddetli tatlıdır.

Ebû Ubeyd, Kisâî’den: **يومٌ حَمْتٌ** ve **ليلةٌ حَمْتَةٌ**; ve **يوم مَحْتٌ** ve **ليلةٌ مَحْتَةٌ** ve **مَحْت**; ve **حَمُتَ** ve **مَحُتَ**; bunların hepsi şiddetli sıcak hakkındadır. Şemmer şu beyti okudu:
مِنْ سَافِعاتٍ وهَجِيرٍ حَمْت

Amr, babasından: **الحامِتُ**: çok şiddetli tatlı hurma.

İbn Şümeyl dedi: “Allah seni onun üzerine **حَمَتَك** etsin” yani Allah seni onun üzerine, senin **بِحَمتِك** ile döksün.

**محت** : Ebû Ubeyd, Kisâî’den: Günümüz **مَحَتَ** etti ve **حَمُتَ** etti; sıcağı şiddetlendiğinde.

Amr, babasından: **الماحِتُ**: sıcak gün.

Başkası dedi: **عربيٌّ بَحْتٌ مَحْتٌ**; yani halis.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%AA%D9%85/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الحاء والتاء وما يثلثهما([1]))
  (حتر) الحاء والتاء والراء أصلانِ: أحدهما إطافةُ الشيء بالشيء واستدارةٌ مِنه حَوْلَه، والثاني تقليلُ شيءٍ وتزهيدُه.
  فالأوّل الحَتَارُ: ما استدار بالعَين من باطن الجَفْن، وجمعه حُتُرٌ. وحَتَار الظُّفْر: ما أحاط به. ومن الباب الحَتَار، وهو هُدْب الشِّقّة وكِفَّتها، والجمع حُتُر. قال أبو زيدٍ الكلابيُّ: الحُتُر ما يُوصَل بأسفل الخِباء إذا ارتفع عن الأرض وقَلَصَ ليكونَ سِتْرا. ويقال حَتَرْتُ البيتَ. وقال بعض أهل اللغة: الحتر تحديق العين عند النظر إلى الشَّيء([2]). وقال حَتِرَ يحتِرِ حَتْراً؛ وهو قياس الباب. ومن الباب أحْتَرْتُ العُقْدةَ، إذا أحكمتَ عقْدَها *وهو من الأوّل؛ لأنّ العَقْد لا يكون إلاّ وقد دار شيءٌ على شيء.
  والأصل الثاني: أحترتُ القَومَ ولِلقومِ، إذا فَوَّتَّ عليهم طعامَهم. قال الشنفرى:
وأُمَُِّ عِيالٍ قد شهدْتُ تقُوتُهم *** إذا أطعَمَتْهم أحْتَرَتْ وأقلّتِ([3])  ويقال الحُتْرَة الوَكِيرة([4]). يقال حَتِّرْ لنا. وليس ببعيد؛ لأنَّ الوَكيرة أقلُّ الولائم والدّعوات. ويقولون: إنّ الحَتْرَة رضْعَة([5]). ويقولون: ما حَتَرْتُ اليومَ شيئاً أي ما ذُقْت. قال الشاعر:
أنتمُ السّادة الغُيوث إذا البا *** زِلُ لم يُمْسِ سَقْبُها محتُورا([6])  يقول: لم يكن لها لبنٌ كثير، ولا لها لبنٌ قليل ترضعُه سَقْبَها.
  (حتأ) الحاء والتاء والهمزة كلمةٌ واحدة ليست أصلاً، وأظنُّها من باب الإبدال وأنها مبدلة من كافٍ. يقولون أَحْتَأْتُ الثَّوبَ إحتاءً، إذا فَتَلْتَه([7]). ظناً أنه من الإبدال([8]) فمن أحكَأْت العُقدة. وقد مضى تفسير ذلك. ويقول…
  (حتم) الحاء والتاء والميم، ليس عندي أصلاً، وأكثر ظنِّي أنه أيضاً من باب إبدال التاء من الكاف، إلاّ أنّ الذي فيه من إحكام الشيء. يقال: حتم عليه، وأصله على ما ذكرناه حَكَم، وقد مضى تفسيره.
  والحاتم: الذي يقضي الشَّيء. فأمّا تسميتُهم الغُرَابَ حاتِماً فمن هذا، لأنهم يزعمون أنه يَحتِم بالفراق. وهو كالحُكْم منه. قال:
ولقد غَدَوْتُ وكنتُ لا *** أغْدُو على وَاقٍ وحاتِمْ([9])  وفي الباب كلمةٌ أخرى ويقرب أيضاً من باب الإبدال. ويقولون الحُتَامة: ما بقي من الطَّعام على المائدة - وهذا عندي من باب الطاء لأنّه شيءٌ لا يتحَتَّم([10]) أي يتفتَّت ويتكسَّر. وقد مرَّ تفسيرُه.
  (حتد) الحاء والتاء والدال أصلٌ واحد، وهو استِقرار الشَّيءِ وثباتُهُ. فالحَتْد: المُقَام بالمَكَان. حَتَد يَحْتِد. ومنه المَحْتِدُ، وهو الأصل؛ يقال: هو في مَحتِدِ صِدق. والحُتُد: العين لا ينقطع ماؤُها، وهو قياس الباب.
  (حتن) الحاء والتاء والنون أصل واحد يدلُّ على تساوي الأشياء. فالحَتِن: القِرْن؛ يقال هما حَِتْنان أي سِيَّان. وتَحَاتَنُوا، إذا تساوَوْا. ويقال وقعت النَّبْلُ في الهدَف حَتَْنَى. على فَعَْلََى، إذا تقاربَتْ مواقِعُها. وكل شيء لا يخالف بعضُه بعضاً فهو محتَتِنٌ.
  (حتف) الحاء والتاء والفاء كلمةٌ واحدة لا يُقاس عليها؛ وذلك أنّه إلا يُبنى منها فِعل، وهو الحَتْف، وجمعه حُتوف، وهو الهلاك.
  (حتل) الحاء والتاء واللام ليس هو عندي أصلاً، وما أحُقُّ أيضاً ما حكَوْه فيه، وهو يدلُّ على القِلَّة والصِّغر. يقولون: الحَوْتَل الغلام حين يُرَاهِق([11]). ويقولون: لِفراخ القطا حَوْتَل. وهذا عندي تصحيفٌ، إنما هو حَوْتك بالكاف، وقد ذُكِر. ويقال حَتَلَ له: أعطاه. وليس بشيء.
   (حتك) الحاء والتاء والكاف يدلُّ على مقاربةٍ وصِغَر. فالحَتْك: أن يقارب الخَطْو ويُسرِع رَفْع الرِّجل ووضْعَها. وهو صحيح من الكلام معروفٌ. ويُبْنَى منه الحَتَكان، وهو غير الحَيَكان. والحواتِك: صغار النَّعام. والحوتك: القصير.
  (حتو) الحاء والتاء والحرف المعتل بعده أصلٌ واحدٌ، يدلُّ على شدَّةٍ. فالحَتْو: العَدْوُ الشديد، يقال حتا يحتو حَتْواً. والحَتْو: كفُّكَ هُدْبَ الكِساء، تقول حَتَوْتُه. فأمّا الحَتِيُّ فيقال: إنّه سَويق المُقْلِ، وهو شاذ. وقد يجوز أن يُقْتَاسَ([12]) لـه بابٌ فيه بعض الخُشونة. قال الهذلي([13]):
لا دَرَّ درِّيَ إنْ أطعمْتُ نازلَكُم *** قِرْفَ الحَتِيِّ وعندي البرُّ مكنُوزُ---------------------------------------------------------------ـ
([1]) وردت مواد هذا الباب غير منسوقة على النسق الذي جرى عليه.
([2]) لم يرد هذا المعنى في المعاجم المتداولة، إلا في الجمهرة (2: 3). وذكر في فعله يحتِر ويحتُر بكسر التاء وضمها.
([3]) البيت في اللسان (حتر)، وذكره بدون نسبة في المجمل. وقصيدة الشنفرى في المفضليات
(1: 106-110).
([4]) هي طعام يصنع عند بناء البيت.
([5]) في اللسان: "الرضعة الواحدة". وفي المجمل: "ويقال إن الحترة رضعة كافية".
([6]) البيت في المجمل (حتر).
([7]) في المجمل: "إذا فتلته فتل الأكسية".
([8]) كذا وردت هذه العبارة.
([9]) البيت للمرقش. وانظر تحقيق نسبته في حواشي الحيوان (3: 436) واللسان (حتم).
([10]) في الأصل: "عظيم"، والوجه ما أثبت. انظر اللسان (حتم 4).
([11]) لم يذكر في اللسان. وذكر في القاموس.
([12]) في الأصل: "يقتلس".
([13]) البيت للمتنخل الهذلي، كما في القسم الثاني من أشعار الهذليين 87 ونسخة الشنقيطي من الهذليين 46. وانظر باقي الكلام على نسبته في حواشي الحيوان (5: 285).
ـ

##### Türkçe

(باب **الحاء** ve **التاء** ve ikisini üçleyen şey([1]))
  (**حتر**) **الحاء** ve **التاء** ve **الراء** iki asıldır: birincisi, şeyin şey ile kuşatılması ve ondan onun çevresinde bir yuvarlaklıktır; ikincisi ise bir şeyi azaltmak ve onu değersizleştirmektir.
  Birincisi: **الحَتَارُ**: gözde, göz kapağının iç tarafından gözün etrafında yuvarlaklaşan şeydir; çoğulu **حُتُرٌ**’dur. **حَتَار** tırnak: onunla kuşatılmış olan şeydir. Bu babdandır **الحَتَار**; o, çadır parçasının saçakları ve kenarıdır; çoğulu **حُتُر**’dur. Ebû Zeyd el-Kilâbî dedi: **الحُتُر**: çadır yerden yükselip kısalıp örtü olsun diye, çadırın altına ulaştırılan şeydir. Ve “**حَتَرْتُ** evi” denir. Dil ehlinden bazıları dedi: **الحتر**: bir şeye bakarken gözün dik dik bakmasıdır([2]). Ve “**حَتِرَ** **يحتِرِ** **حَتْراً**” dedi; bu, babın kıyasıdır. Bu babdandır: “**أحْتَرْتُ** düğümü”, onu bağını sağlamlaştırdığın zaman; ve bu birincidendir; çünkü bağ, ancak bir şey bir şeyin üzerine dolanmış olduğu halde olur.
  İkinci asıl: “**أحترتُ** kavmi ve kavim için”, onların yiyeceklerini onlara kaçırdığın (yetiştirmediğin) zaman. Şenferâ dedi:
وأُمَُِّ عِيالٍ قد شهدْتُ تقُوتُهم *** إذا أطعَمَتْهم أحْتَرَتْ وأقلّتِ([3])  Ve **الحُتْرَة** **الوَكِيرة** denir([4]). “Bize **حَتِّرْ**” denir. Ve uzak değildir; çünkü **الوَكيرة** ziyafetlerin ve davetlerin en azıdır. Ve derler ki: **الحَتْرَة** bir **رضْعَة**’dır([5]). Ve derler ki: “Bugün hiçbir şey **حَتَرْتُ**” yani tatmadım. Şair dedi:
أنتمُ السّادة الغُيوث إذا البا *** زِلُ لم يُمْسِ سَقْبُها محتُورا([6])  Der ki: onun çok sütü yoktu; ve onun, yavrusunu emzireceği az sütü de yoktu.
  (**حتأ**) **الحاء** ve **التاء** ve **الهمزة** bir tek kelimedir, asıl değildir; ve ben onu ibdâl babından sanıyorum ve onun bir **كاف**’tan ibdâl edilmiş olduğunu. Derler ki: “**أَحْتَأْتُ** elbiseyi **إحتاءً**”, onu büktüğün zaman([7]); ibdâlden olduğu zannıyla([8]); o halde “**أحكَأْت** düğümü”ndendir. Bunun tefsiri geçti. Ve der…
  (**حتم**) **الحاء** ve **التاء** ve **الميم**; bende bir asıl değildir; ve zannımın çoğu, bunun da **التاء**’nın **الكاف**’tan ibdâli babından olduğudur; ancak onda olan, şeyin sağlamlaştırılmasındandır. “Ona karşı **حتم** etti” denir; aslı, zikrettiğimiz üzere **حَكَم**’dır; onun tefsiri geçti.
  Ve **الحاتم**: şeyi yerine getiren (hükme bağlayan) kimsedir. Ama onların kargaya **حاتِماً** ad vermeleri, bundandır; çünkü onlar onun ayrılıkla **يَحتِم** ettiğini iddia ederler. Ve o, ondan **الحُكْم** gibidir. Dedi:
ولقد غَدَوْتُ وكنتُ لا *** أغْدُو على وَاقٍ وحاتِمْ([9])  Ve babda başka bir kelime vardır ve ibdâl babına da yaklaşır. Ve derler ki: **الحُتَامة**: sofrada yemekten kalan şeydir - ve bu, bende **الطاء** babındandır; çünkü o, **لا يتحَتَّم**([10]) yani parçalanıp kırılıp dökülmeyen bir şeydir. Onun tefsiri geçti.
  (**حتد**) **الحاء** ve **التاء** ve **الدال** tek bir asıldır; o da şeyin yerleşmesi ve sabit olmasıdır. O halde **الحَتْد**: mekânda ikamettir. **حَتَد** **يَحْتِد**. Ondandır **المَحْتِدُ**; o, asıldır; denir ki: “O, doğruluk **مَحتِد**’indedir.” Ve **الحُتُد**: suyu kesilmeyen gözdür; bu, babın kıyasıdır.
  (**حتن**) **الحاء** ve **التاء** ve **النون** tek bir asıldır; şeylerin eşitliğine delalet eder. O halde **الحَتِن**: denk (akran)dır; denir ki: “Onlar iki **حَِتْنان**” yani eşittirler. Ve “**تَحَاتَنُوا**”, eşit oldukları zaman. Ve denir ki: oklar hedefe **حَتَْنَى** üzere düştü; **فَعَْلََى** vezni üzere; yerleri birbirine yaklaştığı zaman. Ve bir şeyin bir kısmı bir kısmına aykırı değilse, o **محتَتِنٌ**’dir.
  (**حتف**) **الحاء** ve **التاء** ve **الفاء** bir tek kelimedir; ona kıyas edilmez; çünkü ondan fiil bina edilmez; o, **الحَتْف**’tır; çoğulu **حُتوف**’tur; o da helâktir.
  (**حتل**) **الحاء** ve **التاء** ve **اللام** bende asıl değildir; ve onda rivayet ettikleri de daha layık değildir; ve o, azlığa ve küçüklüğe delalet eder. Derler ki: **الحَوْتَل**: oğlan, ergenliğe yaklaşınca([11]). Ve derler ki: **القطا** yavrularına **حَوْتَل**. Ve bu, bende bir tashîftir; ancak o, **حَوْتك** ( **الكاف** ile)dir; ve zikredilmiştir. Ve “Ona **حَتَلَ**: ona verdi” denir. Ve bu bir şey değildir.
   (**حتك**) **الحاء** ve **التاء** ve **الكاف** yaklaşmaya ve küçüklüğe delalet eder. O halde **الحَتْك**: adımı yaklaştırması ve ayağı kaldırıp koymayı hızlandırmasıdır. Ve o, sözden sahih, bilinen bir şeydir. Ve ondan **الحَتَكان** bina edilir; o, **الحَيَكان** değildir. Ve **الحواتِك**: devekuşunun küçükleridir. Ve **الحوتك**: kısa boyludur.
  (**حتو**) **الحاء** ve **التاء** ve ondan sonra gelen illetli harf tek bir asıldır; şiddete delalet eder. O halde **الحَتْو**: şiddetli koşmadır; denir ki: **حتا** **يحتو** **حَتْواً**. Ve **الحَتْو**: senin elbisenin saçaklarını toplaman; “Onu **حَتَوْتُ**” dersin. Ama **الحَتِيُّ** hakkında denir ki: o, **سَويق المُقْلِ**’dir; ve o şâzdır. Ve ona, içinde biraz kabalık bulunan bir babın kıyas edilmesi caiz olabilir([12]). Hüzeylî dedi([13]):
لا دَرَّ درِّيَ إنْ أطعمْتُ نازلَكُم *** قِرْفَ الحَتِيِّ وعندي البرُّ مكنُوزُ---------------------------------------------------------------ـ
([1]) Bu babın maddeleri, üzerinde gidilen tertibe göre düzenlenmemiş olarak gelmiştir.
([2]) Bu mâna, yaygın sözlüklerde gelmemiştir; ancak el-Cemhere’de (2: 3). Ve fiilinde **يحتِر** ve **يحتُر** ( **التاء**’nın kesresi ve zammı ile) zikredilmiştir.
([3]) Beyit Lisân’da (**حتر**)dedir; ve el-Mücmel’de nisbet olmaksızın zikredilmiştir. Şenferâ’nın kasidesi el-Mufaddaliyât’ta (1: 106-110).
([4]) Ev yapılırken yapılan bir yemektir.
([5]) Lisân’da: “tek **الرضعة**”. El-Mücmel’de: “Ve denir ki **الحترة** yeterli bir **رضعة**’dır.”
([6]) Beyit el-Mücmel’de (**حتر**)dedir.
([7]) El-Mücmel’de: “Onu, örtülerin bükülmesi gibi büktüğün zaman.”
([8]) Bu ibare böylece vârid olmuştur.
([9]) Beyit el-Murakkaş’ındır. Nisbetinin tahkikine el-Hayavân hâşiyelerinde (3: 436) ve Lisân’da (**حتم**) bak.
([10]) Asılda: “**عظيم**”; vech, isbat ettiğimdir. Lisân’a bak (**حتم** 4).
([11]) Lisân’da zikredilmemiştir. Kâmûs’ta zikredilmiştir.
([12]) Asılda: “**يقتلس**”.
([13]) Beyit, Hüzeylî el-Mütenahhil’indir; Hüzeylîlerin şiirlerinin ikinci kısmında 87 ve Şenkîtî’nin Hüzeylîler nüshasında 46’da olduğu gibi. Nisbeti üzerine kalan söz için el-Hayavân hâşiyelerine (5: 285) bak.
ـ

### [Müfredât](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%AA%D9%85/sozluk/mufredat.md) — Râgıb el-İsfahânî · 11. yy

- الحتم: القضاء المقدر، والحاتم: الغراب الذي يحتم بالفراق فيما زعموا.

##### Türkçe

- **الحتم**: takdir edilmiş hüküm; **والحاتم**: onların zannettiklerine göre ayrılıkla hükmeden karga.

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%AA%D9%85/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ح ت م
حتـم اللـه الأمـر‏:‏ أوجبـه‏.‏
وغـراب البيـن يحتـم بالفـراق ولذلـك قيـل له الحاتم‏.‏
وحتم الحاتم بكذا أي حكم الحاكم‏.‏
وتقول‏:‏ هذا حتم مقضيّ وحكم مرضيّ‏.‏
وقال الطرماح‏:‏ وإذا النفوس جشأن وقر خالداً ثبت اليقين بحتمه المقدار أي استيقانه بأن ما حتم الله كائن‏.‏
وهذا أخ حتم كقولك‏:‏ ابن عم لح‏.‏
وأنت لي بمنزلة الولد الحتم وهو ولد الصلب‏.‏
قال الهذلي‏:‏ فوالله لا أنساك ما عشت ليلة صفيّي من الإخوان والولد الحتم ومعناه الولد الحق المحتوم الذي لا يشك في صحة نسبه‏.‏

##### Türkçe

ح ت م
**حتـم اللـه الأمـر**: Onu vacip kıldı.
Ve **وغـراب البيـن** ayrılıkla **يحتـم** eder; bu yüzden ona **الحاتم** denildi.
Ve **حتم الحاتم بكذا**: yani hâkimin hükmü.
Ve dersin ki: Bu, **حتم** (kesin) hükmedilmiş ve razı olunmuş bir hükümdür.
Ve **الطرماح** dedi ki:
“Ve nefisler ürktüğünde ve Hâlid’e bir ağırlık çöktüğünde, **بحتمه المقدار** ile yakîn sabit olur”
yani, Allah’ın **حتم** ettiği şeyin vuku bulucu olduğuna dair onun yakîni.
Ve bu, “**أخ حتم**”dır; senin “**ابن عم لح**” demen gibi.
Ve sen benim için **الولد الحتم** menzilesindesin; o, belden oğuldur.
**الهذلي** dedi ki:
“Vallahi, yaşadığım müddetçe bir gece seni unutmayacağım; kardeşlerden safîyim ve **الولد الحتم**”
Ve onun manası: nesebinin sıhhatinde şüphe edilmeyen, hak, **المحتوم** oğuldur.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%AA%D9%85/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

الحَتْمُ: القضاء؛ قال ابن سيده: الحَتْمُ إِيجاب القَضاء. وفي التنزيل العزيز. كان على ربك حَتْماً مَقْضِيّاً؛ وجمعه حُتُومٌ؛ قال أُمَيَّةُ بن أَبي الصَّلْتِ:
حَنَانَيْ رَبِّنا، وله عَنَوْنَا،
بكَفَّيْهِ المَنايا والحُتُومُ
وفي الصحاح:
عِبادُك يُخْطِئونَ، وأَنتَ رَبٌّ
بكَفَّيْكَ المَنايا والحُتومُ
وحَتَمْتُ عليك الشيءَ: أَوْجَبْتُ. وفي حديث الوِتْر: الوِتْرُ ليس بحَتْمٍ كصلاة المَكْتوبة؛ الحَتْمُ:؛ اللازم الواجب الذي لا بد من فعله.وحَتَمَ اللهُ الأَمرَ يَحْتِمُه: قضاه. والحاتِمُ: القاضي، وكانت في العرب امرأَة مُفَوَّهَةٌ يقال لها صَدُوفُ، قالت: لا أَتَزَوَّج إِلا مَنْ يَرُدُّ عليّ جَوابي، فجاء خاطب فوقف ببابها فقالت: مَنْ أَنتَ؟ فقال: بَشَرٌ وُلِدَ صغيراً ونشأَ كبيراً، قالت: أَين منزلك؟ قال: على بِساطٍ واسع وبلد شاسِعٍ، قريبُهُ بعيدٌ وبعيدُهُ قريبٌ، فقالت: ما اسْمُكَ؟ قال: مَنْ شاء أَحْدَثَ اسْماً، ولم يكن ذلك عليه حَتْماً، قالت: كأَنه لا حاجة لك، قال: لو لم تكن حاجةٌ لم آتِكِ، ولم أَقِفْ ببابِكِ، وأَصِلْ بأَسبابك، قالت: أَسِرٌّ حاجتك أَمْ جَهْرٌ؟ قال: سِرٌّ وسَتُعْلَنُ قالت: فأَنتَ خاطب؟ قال: هو ذاك، قالت: قُضِيَتْ، فتزوَّجها. والحَتْمُ: إِحْكام الأَمرِ.
والحاتِمُ: الغُراب الأَسود؛ وأَنشد لمُرَقِّش السَّدوسي، وقيل هو لخُزَرِ بن لَوْذان:
لا يَمْنَعَنَّكَ، من بِغا
ءِ الخَيْرِ، تَعْقادُ التَّمائِمْ
ولقد غَدَوْتُ، وكنتُ لا
أَغْدُو، على واقٍ وحاتِمْ
فإِذا الأَشائِمُ كالأَيا
مِنِ، والأَيامِنُ كالأَشائِمْ
وكذاكَ لا خَيْرٌ، ولا
شَرٌّ على أَحدٍ بدائِمْ
قد خُطَّ ذلك في الزُّبو
رِ الأَوَّليَّاتِ القَدائِمْ
قال: والحاتِمُ المَشْؤوم. والحاتِمُ: الأَسْود من كل شيء. وفي حديث الملاعنة: إِن جاءتْ به أَسْحَمَ أَحْتَمَ أَي أَسود. والحَتَمَةُ، بفتح الحاء
(* قوله «والحتمة بفتح الحاء إلخ» كذا في النهاية والمحكم مضبوطاً بهذا الضبط أيضاً، والذي في القاموس والتكملة: والحتمة، بالضم، السواد اه. وجعلهما الشارح لغتين فيها) والتاء: السواد، وقيل: سُمِّي الغراب الأَسود حاتِماً لأَنه يَحْتِمُ عندهم بالفِراق إِذا نَعَبَ أَي يَحْكم. والحاتِمُ: الحاكِم الموجِبُ للحُكْم. ابن سيده: الحاتِمُ غراب البَيْن لأَنه يَحْتِمُ
بالفِراق، وهو أَحمر المِنْقار والرجلين؛ وقال اللحياني: هو الذي يُولَعُ بنتف ريشه وهو يُتشاءم به؛ قال خُثَيْمُ بن عَدِيٍّ، وقيل الرقَّاص الكَلْبُّي، يمدح مسعود بن بَحْرٍ، قال ابن بري وهو الصحيح: وليس بَهَيَّابٍ، إِذا شدَّ رَحْلَهُ
يقولُ: عَداني اليومَ واقٍ وحاتِمُ
وأَنشده الجوهري: ولسْتُ بَهيَّابٍ؛ قال ابن بري: والصحيح وليس بَهَيَّابٍ لأَن قبله:
وجَدْتُ أَباكَ الحُرَّ بحْراً بنجْدَةٍ،
بَناها له مَجْداً أَشَمُّ قُماقِمُ
(* قوله «الحر» سيأتي في مادة خثرم بدله الخير).
وليس بِهَيَّابٍ، إِذا شَدَّ رحلَه
يقول: عَداني اليومَ واقٍ وحاتِمُ
ولكنه يَمْضي على ذاكَ مُقْدِماً،
إِذا صَدَّ عن تلك الهَناتِ الخُثارِمُ
وقيل: الحاتِمُ الغراب الأَسود لأَنه يَحْتِمُ عندهم بالفِراق؛ قال النابغة:
زَعَمَ البَوارِحُ أَن رِحْلَتَنا غَداً،
وبِذاكَ تَنْعابُ الغرابِ الأَسودِ
قول مُلَيْحٍ الهُذلي:
وصَدَّقَ طُوَّافٌ تَنادَوْا بِرَدِّهِمْ
لَهامِيمَ غُلْباً، والسَّوامُ المُسَرَّحُ
حُتوم ظِباءٍ واجَهَتْنا مَرُوعَة،
تَكادُ مَطايانا عليهِنَّ تَطْمَحُ
يكون حُتومٌ جمعَ حاتِمٍ كشاهِدٍ وشُهود، ويكون مصدر حَتَمَ. وتَحَتَّم: جعَل الشيء عليه حَتْماً؛ قال لَبيد:
ويَوْمَ أَتانا حَيُّ عُرْوَةَ وابنِهِ
إِلى فاتِكٍ ذي جُرْأَةٍ قد تَحَتَّما
والحُتامةُ: ما بقي على المائدة من الطعام أَو ما سقط منه إِذا أُكِلَ، وقيل: الحُتامةُ
(* قوله «وقيل الحتامة إلخ» هكذا بالأصل) ما فضل من
الطعام على الطَّبَق الذي يؤكل عليه.
والتَّحَتُّم: أَكل الحُتامة وهي فُتات الخبز. وفي الحديث: من أَكل وتَحَتَّم دخل الجنة؛ التَّحَتُّم: أَكل الحُتامة، وهي فُتات الخبز الساقطُ على الخِوَان. وتَحَتَّم الرجلُ إِذا أَكل شيئاً هَشّاً في فيه. الليث: التَّحَتُّم الشيء إِذا أَكلته فكان في فَمِك هَشّاً. والحَتَمَةُ: السواد. والأَحْتَمُ: الأَسود. والتَّحتُّم: الهَشاشةُ. يقال: هو ذو تَحَتُّمٍ، وهو غَضُّ المُتَحَتَّم. والتَّحَتُّم: تَفَتُّتُ الثُّؤْلول إِذا جَفَّ. والتَّحتم: تَكسُّر الزجاج بعضه على بعضٍ.
والحَتَمَةُ: القارورة المُفَتَّتةُ.
وفي نوادر الأَعراب: يقال تَحَتَّمْتُ له بخير أَي تمنيتُ له خيراً وتَفاءلت له. ويقال: هو الأَخ الحَتْمُ أَي المَحْضُ الحقُّ؛ وقال أَبو خِراشٍ يرثي رجلاً
(* قوله «رجلاً» في التكملة: يرثي خالد بن زهير):
فواللهِ لا أَنساكَ، ما عِشْتُ، لَيْلَةً،
صَفيِّي من الإِخْوانِ والولدِ الحَتْمِ
وحاتِمٌ الطائيُّ: يُضْرَب به المَثَلُ في الجُود، وهو حاتِمُ بنُ عبد الله بن سَعْد بن الحَشْرَجِ؛ قال الفرزدق:
على حالةٍ لو أَنَّ في القومِ حاتِماً،
على جودِهِ، ما جادَ بالمالِ، حاتِمِ
(* قوله «على جوده إلخ» كذا في الأصل، والمشهور:
على جوده لضنّ بالماء حاتم).
وإِنما خفضه على البدل من الهاء في جودِه؛ وقول الشاعر:
وحاتِمُ الطائيُّ وَهَّابُ المِئِي
وهو اسم ينصرف، وإِنما تَرَكَ التنوين وجعل بدل كسرة النون لالتقاء الساكنين، حذفَ النون للضرورة؛ قال ابن بري: وهذا الشعر لامرأَة من بني عقيل تَفْخَرُ بأَخوالها من اليمن، وذكر أَبو زيد أَنه للعامِرِيّة؛ وقبله: حَيْدَةُ خالي ولَقِيطٌ وعَلِي،
وحاتِمُ الطائيُّ وَهَّابُ المِئِي
ولم يَكُنْ كخالك العَبْدِ الدَّعِي
يأْكل أَزْمانَ الهزالِ والسِّنِي
هَيَّاب عَيْرٍ مَيْتةٍ غيرِ ذَكِي
وتَحْتَمُ: موضع؛ قال السُّلَيْك بن السُّلَكة:
بِحَمْدِ الإِلَه وامْرِئٍ هُوَ دَلَّنِي،
حَوَيْتُ النِّهابَ من قَضِيبٍ وتَحْتَما

##### Türkçe

**الحَتْمُ**: hüküm verme; İbn Sîde dedi: **الحَتْمُ** hükmü gerekli kılmadır. Ve
aziz tenzilde: “Rabbin üzerine **حَتْماً مَقْضِيّاً** idi”; bunun çoğulu **حُتُومٌ**’dur; dedi
Ümeyye b. Ebî’s-Salt:
Hanânay Rabbena, ve lehû ‘anavnâ,
bi-kaffayhi’l-menâyâ ve’l-**حُتُومُ**

Ve Sıhâh’ta:
‘Ibâduke yukhṭi’ûne, ve ente rabbun
bi-kaffayka’l-menâyâ ve’l-**حُتومُ**

**وحَتَمْتُ** عليك الشيءَ: gerekli kıldım. Ve vitir hadîsinde: **الوِتْرُ** değildir
**بحَتْمٍ** farz namaz gibi; **الحَتْمُ**:; yapılması zorunlu olan gerekli vacip ki
onu yapmak kaçınılmazdır. **وحَتَمَ اللهُ الأَمرَ يَحْتِمُه**: onu hükme bağladı. Ve **الحاتِمُ**: hâkim, hüküm veren; ve
Araplarda fasih konuşan bir kadın vardı, ona **صَدُوفُ** denirdi; dedi: “Ben ancak
cevabımı bana geri döndürene evlenirim”; derken bir talip geldi, kapısında durdu; o dedi: “Sen kimsin?” O dedi:
“Küçük doğmuş, büyük yetişmiş bir beşerim.” O dedi: “Evin nerede?” O dedi: “Geniş bir döşek üzerinde ve uzak bir beldede; yakını uzak, uzağı yakın.” O dedi: “Adın nedir?” O dedi:
“Dileyen bir ad ihdas etti; bu onun üzerine **حَتْماً** değildi.” O dedi: “Sanki senin ihtiyacın yok.” O dedi: “İhtiyaç olmasaydı sana gelmezdim, kapında durmazdım ve senin sebeplerine bağlanmazdım.” O dedi: “İhtiyacın gizli mi yoksa açık mı?” O dedi: “Gizli; ve ilan edilecek.” O dedi:
“Öyleyse sen talip misin?” O dedi: “İşte o.” O dedi: “Hükme bağlandı”; böylece onunla evlendi. Ve **الحَتْمُ**: işi sağlamlaştırma.

Ve **الحاتِمُ**: siyah karga; ve Muraḳḳiş es-Sedûsî’den inşad etti, denildi ki o
Ḫuzar b. Lawdhân’ındır:
Lâ yemna‘anneka, min bigâ
’i’l-ḫayri, ta‘ḳâdu’t-temâ’im
Ve leḳad ġadawtu, ve kuntu lâ
aġdû, ‘alâ vâḳin ve **حاتِمْ**
Fe-iżâ’l-eşâ’imu ke’l-eyâ
mini, ve’l-eyâminu ke’l-eşâ’im
Ve keżâke lâ ḫayrun, ve lâ
şerrun ‘alâ eḥadin bedâ’im
Ḳad ḫuṭṭa żâlike fi’z-zubû
ri’l-evveliyyâti’l-ḳadâ’im

Dedi: ve **الحاتِمُ** uğursuz olandır. Ve **الحاتِمُ**: her şeyin siyahı. Ve
mülâ‘ane hadîsinde: “Eğer onu **أَسْحَمَ أَحْتَمَ** getirirse” yani siyah. Ve **الحَتَمَةُ**,
**الحاء**’nın fethiyle
(* “Ve’l-**حتمة** bi-fetḥi’l-**حاء** ilh” sözü: Nihâye ve Muḥkem’de bu ضبط ile de ضبطlanmış olarak böyledir; Kāmûs ve Tekmile’de olan ise: ve’l-**حتمة** zamme ile, siyahlık, dedi. Şârih ikisini onda iki lehçe kıldı)
ve **التاء**: siyahlık; ve denildi: siyah kargaya **حاتِماً** denildi, çünkü o, onlarda ayrılıkla **يَحْتِمُ** eder, ötüşünce; yani hükmeder.
Ve **الحاتِمُ**: hükmü gerekli kılan hâkim. İbn Sîde: **الحاتِمُ** ayrılık kargasıdır; çünkü
ayrılıkla **يَحْتِمُ** eder; o, gagası ve ayakları kırmızıdır; Lihyânî dedi: o,
tüyünü yolmaya düşkün olandır ve onunla uğursuzluk sayılır; dedi Ḫuṯeym b. ‘Adiyy, denildi ki er-Raḳḳâṣ el-Kelbî, Mes‘ûd b. Baḥr’ı överken; İbn Berrî dedi ve o doğrudur:
Ve leyse behiyyâbin, iżâ şedde raḥlehu
yeḳûlu: ‘adânî’l-yevme vâḳin ve **حاتِمُ**

Ve Cevherî onu inşad etti: “ve lestu behiyyâbin”; İbn Berrî dedi: ve doğrusu “ve leyse
behiyyâbin”dir; çünkü ondan önce:
Ve cedtu ebâke’l-**حُرَّ** baḥran binecdetin,
benâhâ lehu mecdan eşemmu ḳumâḳimu
(* “**الحر**” sözü: ḫuṯرم maddesinde yerine **الخير** gelecektir).
Ve leyse behiyyâbin, iżâ şedde raḥlehu
yeḳûlu: ‘adânî’l-yevme vâḳin ve **حاتِمُ**
Ve lâkinnehu yemḍî ‘alâ żâke muḳdiman,
iżâ ṣadde ‘an tilke’l-henâti’l-ḫuṯârimu

Ve denildi: **الحاتِمُ** siyah kargadır; çünkü o, onlarda ayrılıkla **يَحْتِمُ** eder; dedi
en-Nâbiġa:
Za‘ame’l-bavâriḥu en riḥletenâ ġadan,
ve bi-żâke ten‘âbu’l-ġurâbi’l-esvedi

Mulayḥ el-Huẕelî’nin sözü:
Ve ṣaddeḳa ṭuvvâfun tenâdev bi-reddihim
lehâmîme ġulban, ve’s-sevâmu’l-muserraḥu
**حُتوم** ẓibâ’in vâcehetnâ merû‘aten,
tekâdu maṭâyânâ ‘aleyhinne taṭmaḥu

**حُتوم**; **حاتِمٍ**’in çoğulu olabilir, **شاهِدٍ** ve **شُهود** gibi; ve **حَتَمَ**’nın masdarı da olabilir. Ve **تَحَتَّم**:
kişinin bir şeyi kendi üzerine **حَتْماً** kılması; dedi Lebîd:
Ve yevme etânâ ḥayyu ‘urvete ve’bnihi
ilâ fâtikin ẕî cur’etin ḳad **تَحَتَّما**

Ve **الحُتامةُ**: sofrada yemekten kalan şey yahut yenildiğinde ondan düşen şey;
ve denildi: **الحُتامةُ**
(* “ve denildi **الحُتامةُ** ilh” sözü: asılda böyle)
yemek yenilen tabak üzerinde yemekten artan şeydir.

Ve **التَّحَتُّم**: **الحُتامة**’yı yemektir; o ekmek kırıntısıdır. Ve hadîste: “Kim yer
ve **تَحَتَّم** ederse cennete girer”; **التَّحَتُّم**: **الحُتامة**’yı yemektir; o, sofranın üzerine düşen ekmek kırıntısıdır. Ve **تَحَتَّم** الرجلُ: ağzında gevrek bir şey yediğinde. Leys:
**التَّحَتُّم** bir şeydir; onu yediğinde ağzında gevrek olur. Ve **الحَتَمَةُ**: siyahlık.
Ve **الأَحْتَمُ**: siyah. Ve **التَّحتُّم**: gevreklik. Denir: o, **تَحَتُّمٍ** sahibidir;
ve o, taze **المُتَحَتَّم**’dir. Ve **التَّحَتُّم**: siğil kuruduğunda onun ufalanmasıdır.
Ve **التَّحتم**: camın bir kısmının bir kısmı üzerine kırılmasıdır.

Ve **الحَتَمَةُ**: ufalanmış şişedir.

Ve A‘râb’ın nevâdirinde: denir **تَحَتَّمْتُ** له بخير: yani ona hayır diledim
ve onun için uğur saydım. Ve denir: o, **الأَخ الحَتْمُ**’dur; yani sırf hak olan; ve dedi Ebû
Ḫirâş bir adam için mersiye söylerken
(* “bir adam” sözü: Tekmile’de: Ḫâlid b. Zuhayr için mersiye söyler):
Fe-vallâhi lâ ensâke, mâ ‘iştu, leyletan,
ṣafiyyî mine’l-iḫvâni ve’l-veledi’l-**حَتْمِ**

Ve **حاتِمٌ الطائيُّ**: cömertlikte onunla mesel vurulur; o, **حاتِمُ** b. ‘Abd
Allâh b. Sa‘d b. el-Ḥaşrac’dır; dedi el-Ferazdak:
‘alâ ḥâletin lev enne fi’l-ḳavmi **حاتِماً**,
‘alâ cûdihi, mâ câde bi’l-mâli, **حاتِمِ**
(* “**على جوده** ilh” sözü: asılda böyle; meşhur olan:
‘alâ cûdihi le-ḍanna bi’l-mâ’i **حاتم**).
Ve onu, **جودِه**’deki **الهاء**’dan bedel üzerine mecrur kıldı; ve şairin sözü:
Ve **حاتِمُ الطائيُّ** vehhâbu’l-mi’î

Ve o, munsarif bir isimdir; ancak tenvîni terk etti ve nûn kesresinin yerine (kesreyi) koydu, iki sâkinin birleşmesi sebebiyle; zaruret için nûnu hazf etti; İbn Berrî dedi: ve bu şiir Benî ‘Aḳîl’den bir kadına aittir,
Yemen’den dayılarıyla övünür; Ebû Zeyd onun ‘Âmiriyye’ye ait olduğunu zikretti; ve ondan önce:
Ḥaydetu ḫâlî ve Laḳîṭun ve ‘Alî,
ve **حاتِمُ الطائيُّ** vehhâbu’l-mi’î
Ve lem yekun ke-ḫâlike’l-‘abdi’d-de‘iyy
ye’kulu ezmâne’l-hezâli ve’s-sinî
heyyâbu ‘ayrin meytetin ġayri ẕekiyy

Ve **تَحْتَمُ**: bir yerdir; dedi es-Suleyk b. es-Suleke:
Bi-ḥamdi’l-ilâh ve’mri’in huve dellanî,
ḥaveytu’n-nihâba min ḳaḍîbin ve **تَحْتَما**

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%AA%D9%85/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ح ت م * * الحَتْمُ * إحكام الأمر والحتم أيضا القضاء وجمعه * حُتُومٌ * و * حَتَمَ * عليه الشيء أوجبه وباب الكل ضرب و * الحاتِمُ * القاضي والحاتم الغراب الأسود لأنه يحتم عندهم بالفراق

##### Türkçe

* ح ت م * * **الحَتْمُ** * işin sağlamlaştırılmasıdır; **الحتم** ayrıca hüküm vermedir; çoğulu **حُتُومٌ**’dur. Ve **حَتَمَ** ona şeyi: onu gerekli kıldı; hepsinin bâbı **ضرب**’dır. Ve **الحاتِمُ**: kadı; ve **الحاتم**: siyah kargadır; çünkü onların yanında ayrılıkla hükmeder.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%AA%D9%85/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

| | ( الحَتْمُ : الخالِصُ ) ، وهو ( قَلْبُ |

| المَحْتِ ) . ويقال : هو الأَخُ الحَتْمِ ؛ | أي : المَحْض الحَقّ ، قال أبو خِراشٍ | يَرْثي رَجُلاً : | % ( فواللهِ ما أَنْساكَ ما عِشْتُ لَيَلةً % | صَفِيِّي من الإخْوانِ والوَلَدِ الحَتْمِ ) % | | ( و ) الحَتْمُ : ( القَضاءُ ) ، كما في | الصّحاح ، زاد غيرُه : المُقَدَّرُ ، ( و ) في | المُحْكَم : الحَتْمُ : ( إيجابُهُ ) ، وفي | التَّنْزِيل العَزيز : ! 2 \< كان على ربك حتما مقضيا > 2 ! . ( و ) قيل : هو ( إِحْكامُ | الأَمْرِ ) ، وبه صَدَّرَ الجوهريُّ . ( ج : | حُتُومٌ ) ، أنشد الجوهريُّ لأُميَّةَ بنِ أبِي | الصَّلْت : | % ( عِبادُكَ يُخْطِئُون وَأَنْتَ رَبٌّ % | بكَفَّيْكَ المَنايا والحُتُومُ ) % | | وفي الحَدِيث :   الوِتْرُ لَيْسَ بحَتْم   | قال ابنُ الأَثِير : الحَتْمُ : اللاّزِمُ الواجِبُ | الّذِي لا بُدَّ مِنْ فِعْلِه ، ( وقد حَتَمَهُ | يَحْتِمُه ) حَتْماً : قَضاهُ وَأَوْجَبَه . | | ( والحاتِمُ : القاضِي ) أي : المُوجِبُ | للحُكْمِ ، ( ج : حُتُومٌ ) ، كشاهِدٍ | وشُهُود . | | ( و ) الحاتِمُ : ( الغُرابُ الأَسْوَدُ ) ، | وأنشد الجوهريُّ للمُرَقِّش ويُرْوَى | لخُزَزِ بن لَوْذانَ السَّدُوسيِّ : | % ( لا يَمْنَعَنَّكَ من بَغاءِ % | الخَيْرِ تَعْقادُ التَّمائمْ ) % | % ( وَلَقَدْ غَدَوْتُ وكُنْتُ لا | أَغْدُو على واقٍ وحاتِمْ % ) % | % ( فإذا الأَشائمُ كالأَيامِنِ % | والأَيامِنُ كالأَشائمْ ) % | % ( وكَذَاكَ لا خَيْرٌ ، ولا % | شَرٌّ على أَحَدٍ بدائمْ ) % | % ( قد خُطَّ ذلِكَ في الزُّبُور % | الأَوَّلِيّات القَدائمْ ) % |

| | وأنشد لخُثَيْمِ بن عَدِيّ ، وقيل : | للأَعْشَى ، وهو غَلَطٌ ، وقيل : | لِلرَّقّاصِ الكَلْبِيِّ يَمْدَحُ مَسْعُودَ بنَ | بَحْرٍ ، قال ابن بَرّي : وهو الصحيح : | % ( ولَسْتُ بهَيَّابٍ إذا شَدَّ رَحْلَهُ % | يَقُولُ عَدانِي اليَوْمَ واقٍ وحاتِمُ ) % | | قال ابن بَرّي : والرِّوايَةُ   ولَيْس | بهَيّابٍ   . قال الجوهريّ : وإِنَّما سُمِّي | به لأنَّهُ يَحْتِم عندهم بالفِراقِ ، قال | النابِغَة : | % ( زَعَمَ البَوارِحُ أَنَّ رِحْلَتَنا غَداً % | وبِذاكَ تَنْعابُ الغُرابِ الأَسْوَدِ ) % | | ( و ) الحاتِمُ : ( غُرابُ البَيْنِ ) لأَنَّه يَحْتِمُ | بالفِراقِ إذا نَعَبَ ، ( وهو أَحْمَرُ المِنْقارِ | والرِّجْلَيْنِ ) . وقال اللّحياني : هو الذي | يُولَعُ بنَتْفِ رِيشِه ، وهو يُتَشاءَمُ به . | | ( و ) حاتِمُ ( بنُ عَبْدِ الله بْنِ سَعْدِ ) بن | الحَشْرَج ( الطائيُّ ) كريمٌ مشهورٌ ، قال | الفرزدق : | % ( على حالَةٍ لَوْ أَنَّ في القَوْم حاتِماً % | عَلَى جُودِهِ ما جادَ بالماءِ حاتِمُ ) % | | ( وتَحَتَّمَ : جَعَلَ الشَّيْءَ حَتْماً ) أي : | لازِماً ، قال لَبِيدٌ : | % ( ويَوْمَ أتانا حَيُّ عُرْوَةَ وابْنِهِ % | إلى فاتِكٍ ذي جُرْأَةٍ قد تَحَتَّمَا ) % | | ( و ) أيضاً : ( أَكَلَ شَيْئاً هَشاًّ في فِيهِ ) ، | قاله اللَّيْث . وفي الصّحاح : والتَّحَتُّمُ : | هَشاشةٌ ، تقول : هو ذو تَحَتُّمِ ، وهو | غَضُّ المُتَحَتَّمِ . هكذا نَصُّه ، ووجدتُ | في الهامِشَ ما نَصُّه : في العِبارة سَقْطٌ | والصَّواب : هَشاشَةُ الشيءِ المَأْكُولِ . | | ( والحُتْمَةُ ، بالضَّمِّ : السَّوادُ ) ، | ويُرْوَى بالتَّحْرِيك أيضاً . | | ( و ) الحَتَمَةُ ، ( بالتَّحْرِيكِ : القارُورَةُ | المُفَتَّتَةُ ) . |

| | ( والحُتامَةُ ) ، بالضَّمّ : ( ما يَبْقَى على | المائدَةِ من الطَّعامِ ، أو ما سَقَط منه إذا | أُكِلَ ) من فُتاتِ الخُبْزِ وغيره . ( وتَحَتَّم ) | الرَّجُلُ : ( أَكَلَها ) . ومنه الحديث :   مَنْ | أَكَلَ وَتَحَتَّمَ دَخَلَ الجَنَّة   . | | ( و ) تَحَتَّمَ ( لِفُلانٍ بِخَيْرٍ ) ؛ أي : | ( تَمَنَّى لَهُ خَيْراً وتَفاءَلَ لَهُ ) ، كذا في | نَودِارِ الأعراب . | | ( و ) تَحَتَّمَ ( لِكذا : هَشَّ ، وهو ذُو | تَحَتُّم ) ؛ أي : ( هَشّاشٌ ، وهو غَضُّ | المُتَحَتَّم ) ، نقله الجوهريّ . | | ( والحُتُومَةُ : الحُموضَةُ ) ، زِنَةً | ومَعْنى . | | ( واحْتَأَمَّ ، كاطْمَأَنَّ : قَطَعَ ) . | | ( والأَحْتَمُ : الأَسْوَدُ ) من كُلّ شَيْءٍ . | ومنه حَدِيثُ المُلاعنة :   إِنْ جاءت به | أَسْحَمَ أحتم   أي : أسود . | | [ ] وَمِمّا يُسْتَدْرَكُ عَلَيْه : | | الحاتِم : المَشْئُوم . وأيضاً : الأَسْوَدُ | من كلِّ شيء . | | والاسْمُ الحَتَمَةُ ، مُحَرَّكَة ، وقولُ | مُلَيِح الهُذَلِيّ : | % ( حُتُومَ ظِباءٍ واجَهَتْنا مَرُوعَةً % | تَكادُ مَطايانا عَلَيْهِن تَطْمَحُ ) % | | يكون جَمْعَ حاتِمٍ ، كشاهِدٍ وشُهُودٍ ، | ويكونُ مَصْدَرَ حَتَم . | | والتَّحَتُّمُ : تَفَتُّتُ الثُّؤْلُول إذا جَفَّ . | وأيضاً تَكَسُّر الزُّجاجِ بَعْضه على | بَعْضٍ . | | وتَحْتَمُ ، كَتَمْنَعُ : موضعٌ في قول | السُّلَيْكِ بن السُّلَكَة : | % ( بِحَمْد الإلهِ وامْرِئٍ هُوَ دَلَّنِي % | حَوَيْتُ النِّهابُ من قَضِيبٍ وَتَحْتَما ) % | | وأبو حاتِمٍ مُحَمَّدُ بنُ إِدْرِيسَ بنِ | المُنْذِرِ الرازِيُّ ، رَوَى عنه أبو داودَ وأبو | حاتِمٍ المُزَنِيُّ ، حِجِازيٌّ مُخْتَلَفٌ في صُحبَتِهِ .

|

##### Türkçe

( **الحَتْمُ** : hâlis olan ) , ve o ( **قَلْبُ المَحْتِ** )’dir. Ve denilir: o **الأَخُ الحَتْمِ**’dir; yani: sırf hak olan, Ebû Hırâş bir adam için mersiye söylerken dedi ki:
% ( Vallahi, yaşadığım müddetçe bir gece seni unutmam %
kardeşlerin ve çocuğun içinden benim safî dostum, **الوَلَدِ الحَتْمِ** ) %

( Ve ) **الحَتْمُ** : ( hüküm/karar )dır; Sıhâh’ta olduğu gibi; başkası şunu artırdı: takdir edilmiş olan. ( Ve ) **المُحْكَم**’de: **الحَتْمُ** : ( onu gerekli kılması )dır. Ve Aziz Tenzîl’de: ! 2 \< كان على ربك حتما مقضيا > 2 ! . ( Ve ) denildi: o ( işin sağlamlaştırılması )dır; Cevherî bununla başlattı. ( Çoğulu: **حُتُومٌ** )dur. Cevherî, Ümeyye b. Ebî’s-Salt’tan şu beyti okuttu:
% ( Kulların hata eder, sen ise Rab’sin %
iki elinde ölümler ve **الحُتُومُ** vardır ) %

Ve hadiste: “**الوِتْرُ** **لَيْسَ بحَتْم**.” İbnü’l-Esîr dedi ki: **الحَتْمُ** : yapılması mutlaka gereken lâzım/vâcip olan şeydir. ( Ve onu **حَتَمَهُ يَحْتِمُه** ) **حَتْماً**: onu hükmetti ve gerekli kıldı.

( Ve **الحاتِمُ** : hüküm veren )dir; yani: hükmü gerekli kılan. ( Çoğulu: **حُتُومٌ** )dur; **شاهِدٍ** ve **شُهُود** gibi.

( Ve ) **الحاتِمُ** : ( siyah karga )dır. Cevherî, el-Muraḳḳiş’ten okuttu; Huzaz b. Levzân es-Sedûsî’ye de rivayet edilir:
% ( Hayrı aramaktan seni alıkoymasın %
muska bağlamaları ) %
% ( Andolsun sabahladım; oysa ben %
koruyucu ve **حاتِم** üzerine sabahlamazdım % ) %
% ( Böylece uğursuzlar uğurlular gibi %
uğurlular da uğursuzlar gibi oldu ) %
% ( Ve böyledir: ne hayır, ne %
şer, hiç kimse üzerinde daimîdir ) %
% ( Bu, ilk eski zeburlarda %
yazılmıştır ) %

Ve Huseym b. Adî’ye ait olarak da okuttu; ve denildi: A‘şâ’nındır, bu yanlıştır; ve denildi: er-Raḳḳâṣ el-Kelbî’nindir; Mes‘ûd b. Bahr’ı över; İbn Berrî dedi ki: doğru olan budur:
% ( Ben korkak değilim; o, eyerini sıktığında %
bugün bana bir koruyucu ve **حاتِم** karşı geldi der ) %

İbn Berrî dedi ki: rivayet “**ولَيْس بهَيّابٍ**”dır. Cevherî dedi ki: ancak ona bu ad verildi; çünkü onların yanında ayrılıkla kesin hükmeder. Nâbiga dedi ki:
% ( **البَوارِحُ** yarın yolculuğumuz olduğunu iddia etti %
ve bununla siyah karga ötüşür ) %

( Ve ) **الحاتِمُ** : ( ayrılık kargası )dır; çünkü öttüğünde ayrılıkla kesin hükmeder. ( Ve o, gagası ve iki ayağı kırmızıdır ). el-Lihyânî dedi ki: o, tüyünü yolmaya düşkün olan şeydir; ve onunla uğursuzluk sayılır.

( Ve ) **حاتِمُ بنُ عَبْدِ الله بْنِ سَعْدِ** b. el-Haşrec (Tâî) meşhur bir cömerttir. Ferazdak dedi ki:
% ( Bir hâl üzeredir ki kavimde **حاتِم** olsaydı %
cömertliği üzerine **حاتِم** suyla cömertlik etmezdi ) %

( Ve **تَحَتَّمَ** : şeyi **حَتْماً** kıldı ) yani: lâzım kıldı. Lebîd dedi ki:
% ( Ve bize Urve’nin kabilesi ve oğlu geldiği gün %
cesaret sahibi bir yiğide; ikisi de kesinleşmişti ) %

( Ve ) ayrıca: ( ağzında gevrek bir şey yedi ); bunu Leys söyledi. Sıhâh’ta: **التَّحَتُّمُ** : gevreklik/ufalanırlık. Dersin ki: o, **تَحَتُّم** sahibidir; ve o, **غَضُّ المُتَحَتَّمِ**’dir. Metni böyledir. Ve kenarda metni şöyle olanı buldum: ibarede düşme vardır; doğrusu: yenilen şeyin gevrekliğidir.

( **الحُتْمَةُ** , zamme ile: siyahlık )tır; harekeleme ile de rivayet edilir.

( Ve ) **الحَتَمَةُ** , ( harekeleme ile: ufalanmış şişe )dir.

( **الحُتامَةُ** ) , zamme ile: ( sofrada yemekten kalan şey; yahut yenildiğinde ondan düşen şey )dir; ekmek kırıntısı ve başkasından. ( Ve **تَحَتَّم** ) adam: ( onu yedi ). Ondan hadistir: “Kim yer ve **تَحَتَّمَ** ederse cennete girer.”

( Ve ) **تَحَتَّمَ** ( falan kimse için hayırla ); yani: ( ona hayır diledi ve onun için hayra yordu ); A‘râb’ın Nevâdir’inde böyledir.

( Ve ) **تَحَتَّمَ** ( şöyle: gevrek oldu; ve o, **ذُو تَحَتُّم**’dur ); yani: ( gevrektir; ve o, **غَضُّ المُتَحَتَّم**’dir ); Cevherî nakletti.

( **الحُتُومَةُ** : ekşilik )tir; vezin ve mânâca.

( Ve **احْتَأَمَّ** , **اطْمَأَنَّ** gibi: kesti ) .

( Ve **الأَحْتَمُ** : siyah olan )dır; her şeyden. Ondan, mülâane hadisi: “Eğer onu **أَسْحَمَ أحتم** olarak getirirse”; yani: siyah.

[ ] Üzerine istidrâk edilenlerdendir:

**الحاتِم**: uğursuz sayılan. Ayrıca: her şeyden siyah olan.

İsim **الحَتَمَةُ**’dir; harekelidir. Muleyḥ el-Huzelî’nin sözü:
% ( **حُتُومَ** ceylanlar; ürkmüş olarak bize yöneldi %
binitlerimiz neredeyse onların üzerine sıçrayacak ) %

**حاتِم**’in çoğulu olur; **شاهِدٍ** ve **شُهُود** gibi; ve **حَتَم**’ın mastarı da olur.

**التَّحَتُّمُ**: **الثُّؤْلُول**’ün kuruduğunda ufalanmasıdır. Ayrıca camın bir kısmının bir kısmı üzerine kırılmasıdır.

**تَحْتَمُ** , **تَمْنَعُ** gibi: es-Suleyk b. es-Suleke’nin sözünde bir yerdir:
% ( Allah’a hamd ile; ve beni delâlet eden bir adamla %
bir dal ve **تَحْتَما**’dan yağmayı topladım ) %

Ve Ebû **حاتِم** Muhammed b. İdrîs b. el-Münzir er-Râzî; ondan Ebû Dâvûd rivayet etti. Ve Ebû **حاتِم** el-Müzenî; Hicazlıdır; onun sahâbeliği hakkında ihtilaf edilmiştir.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%AA%D9%85/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

حَتَمَهُ
1 حَتَمَهُ حتم حتمه حتمة , aor. حَتِمَ , (K,) inf. n. حَتْمٌ, (S, TA,) He made it, or rendered it, firm; or established it, or settled it, firmly; namely, a thing, or an affair. (S, K, TA.) ― -b2- He decreed it; ordained it; pronounced it; or decided it judicially: (TA:) and so حَتَمَ بِهِ. (TK.) [See حَاتِمٌ.] ― -b3- He necessitated it; or made it, or rendered it, necessary, requisite, or unavoidable; syn. أَوْجَبَهُ: (S, K, * TA:) and so حَتَمَ بِهِ. (Msb.) See حَاتِمٌ. You say, حَتَمْتُ عَلَيْهِ الشَّىْءَ I made it, or rendered it, necessary, &c., for him to do, or to suffer, the thing. (S. [Golius, reading أَوْحَيْتُ for أَوْجَبْتُ, the explanation in the S, has rendered حَتَمَ as signifying “ inspiravit: ” and the next explanation given by him, i. e. “ indicavit, ” is a misprint for “ judicavit. ”]) Or حَتَمَ عَلَيْهِ الأَمْرَ, aor. and inf. n. as above, signifies He made the thing, or affair, or event, to be absolutely, or decisively, or irreversibly, necessary, requisite, or unavoidable, for him to do, or to suffer. (Msb.) حُتُومٌ, which is pl. of حَتْمٌ, may also be an inf. n. of حَتَمَ, and is likewise pl. of حَاتِمٌ. (TA.)

تحتّم
5 تحتّم حتم تحتم ٱحتمى He made a thing to be necessary, or unavoidable. (K, * TA.) ― -b2- [Hence, perhaps,] تحتّم لِفُلَانٍ بِخَيْرٍ He wished such a one good: or he augured good for him. (K.) ― -b3- See also 7. -A2- [It (a thing that was eaten) was soft, yielding, crummy, or easily broken.] It is said in the S that التَّحَتُّمُ signifies الهَشَاشَةُ: but in a marginal note it is stated that there is an omission in this explanation, the right rendering being هشاشة الشَّىْءِ المأْكُولِ. (TA.) One says, هُوَ ذُو تَحَتُّمٍ [It is soft, yielding, crummy, or easily broken: explained in the K by هَشَاشٌ, which is evidently a mistranscription for هَشَاشٌ, syn. with هَشٌّ]. (S, K.) And هُوَ غَضُّ المُتَحَتَّمِ [It is fresh, juicy, sappy, or moist, in its soft, yielding, crummy, or crumbling, nature; مُتَحَتَّمٌ being a regular inf. n.] (S, K.) ― -b2- It (a ثُؤْلُول [or wart] when it had become dry) crumbled, or broke into small bits. (TA.) And It (a glass vessel) broke in pieces, one part upon another. (TA.) ― -b3- He ate a thing that was soft, yielding, crummy, or easily broken, in his mouth. (Lth, K.) ― -b4- He ate the حُتَامَة, i. e., the food that remained upon the table, or what fell from it during eating, (K, TA,) of the crumbs of bread &c. (TA.) It is said in a trad. that he who eats and does this will enter Paradise. (TA.) -A3- تحتّم لِكَذَا He was, or became, cheerful, brisk, lively, or sprightly, by reason of such a thing. (K.)

انحتم
7 انحتم انحتم It (a thing, or an affair, or event,) was, or became, absolutely, or decisively, or irreversibly, necessary, requisite, or unavoidable; as also ↓ تحتّم. (Msb.)

اِحْتَأَمَّ
Q. Q. 4 اِحْتَأَمَّ ذ He cut or cut off [a thing]. (K.)

حَتْمٌ
حَتْمٌ حتم [inf. n. of 1: when used as a simple subst.,] A decree, an ordinance, a sentence, or a judicial decision; (S, K;) accord. to some, adapted to a particular case: (TA:) pl. حُتُومٌ. (S, K.) It is said in the Kur [xix. 72], كَانَ عَلَى رَبِّكَ حَتْمًا مَقْضِيًّا [It is imposed by Himself upon thy Lord as a decree judicially decided]. (TA.) And Umeiyeh Ibn-Abi-s-Salt says,
عِبَادُكَ يُخْطِئُونَ وَأَنْتَ رَبٌّ
بِكَفَّيْكَ المَنَايَا والحُتُومُ
[Thy servants sin: and Thou art a Lord: in thy hands are the decrees and the judicial decisions]. (S.) ― -b2- [As a term of the law, it is sometimes used instead of قَضَآءٌ as opposed to أَدَآءٌ.] -A2- Also [an inf. n. used as an epithet, signifying] Necessary, requisite, or unavoidable; that must inevitably be done [or suffered]: (TA:) or indissoluble and irreversible: as in the phrase قَضَآءٌ حَتْمٌ [an indissoluble and irreversible decree or ordinance or sentence or judicial decision]. (Msb in art. جزم.) ― -b2- And [hence,] Death. (MA.) -A3- Pure; free from admixture; genuine: formed by transposition from مَحْتٌ. (K.) One says, هُوَ الأَخُ الحَتْمُ He is the pure, or genuine, true, brother. (TA.)

حُتْمَةٌ
حُتْمَةٌ حتم حتمه حتمة Blackness; (K;) as also ↓ حَتَمَةٌ. (TA.)

حَتَمَةٌ
حَتَمَةٌ حتم حتمه حتمة : see what next precedes. -A2- Also A flask (قَارُورَة) broken into small pieces. (K.)

حُتَامَةٌ
حُتَامَةٌ حتامه حتامة The food remaining upon the table: (S, K:) or what has fallen from it during eating, (K,) of the crumbs of bread, &c. (TA.)

حُتُومَةٌ
حُتُومَةٌ حتومه حتومة Acidity, sourness, or pungency; syn. حُمُوضَةٌ. (K.)

حَاتِمٌ
حَاتِمٌ حاتم A judge; or one who decrees, ordains, or pronounces a judicial decision: (S, * K, * TA:) pl. حُتُومٌ, (K,) like as شُهُودٌ is pl. of شَاهِدٌ. (TA.) ― -b2- [Hence,] because, as they [the Arabs] hold, or assert, it necessitates separation, or departure, (بِالفِرَاقِ ↓ يَحْتِمُ,) (S, Msb, TA,) i. e. يُوجِبُ, (Msb,) by its croaking, (Msb, TA,) الحَاتِمُ signifies The غُرَاب [a name applied to any species of crow; and here, app., particularly to the raven]: (Msb:) or the black غُرَاب: (S, K:) and [the bird called] غُرَابُ البَيْنِ, [see art. بين,] which is red in the beak and legs: (K:) said by Lh to be that which is fond of plucking out its feathers, and which is held to be of evil omen. (TA.) ― -b3- And [hence,] حَاتِمٌ signifies also Unlucky, or inauspicious. (TA.) ― -b4- See also أَحْتَمُ.

حَنْتَمْ
حَنْتَمْ حان حنتم , of the measure فَنْعَلٌ, signifies A green jar (خَزَفٌ أَخْضَرُ, meaning جِرَّةٌ): it is also applied to anything [of the colour termed] أَسْوَد: and الأَخْضَرُ is, with the Arabs, أَسْوَدُ [which may mean either that green is, with the Arabs, termed اسود, or that الاخضر is, with the Arabs, black; but the former appears to be the right meaning: see أَسْوَدُ]. (Msb.) [See أَخْضَرُ: and see also what here follows.]

أَحْتَمُ
أَحْتَمُ ذ Anything (TA) black; (K, TA;) as also ↓ حَاتِمٌ. (TA.) [See also what next precedes.]

##### Türkçe

**حَتَمَهُ**
1 **حَتَمَهُ** حتم حتمه حتمة, muzâri‘i **حَتِمَ**, (K,) mastar ismi **حَتْمٌ**, (S, TA,) O, onu sağlam yaptı; yahut onu sağlamca yerleştirdi, yahut onu sağlamca kararlaştırdı; yani bir şeyi yahut bir işi. (S, K, TA.) ― -b2- O, onu hükme bağladı; onu farz kıldı; onu ilan etti; yahut onu kazâen karara bağladı: (TA:) ve böylesi **حَتَمَ بِهِ**. (TK.) [Bkz. **حَاتِمٌ**.] ― -b3- O, onu gerekli kıldı; yahut onu gerekli, lâzım, yahut kaçınılmaz yaptı; eş anlamlısı **أَوْجَبَهُ**: (S, K, * TA:) ve böylesi **حَتَمَ بِهِ**. (Msb.) Bkz. **حَاتِمٌ**. Sen dersin ki, **حَتَمْتُ عَلَيْهِ الشَّىْءَ**: Ona, o şeyi yapmayı yahut o şeye maruz kalmayı gerekli kıldım, vb. (S. [Golius, S’deki açıklamada **أَوْجَبْتُ** yerine **أَوْحَيْتُ** okuyarak, **حَتَمَ**’ı “inspiravit” mânasında kılmıştır: ve onun verdiği bir sonraki açıklama, yani “indicavit”, “judicavit” yerine bir baskı hatasıdır.]) Yahut **حَتَمَ عَلَيْهِ الأَمْرَ**, muzâri‘i ve mastar ismi yukarıdaki gibi, şu mânaya gelir: O, şeyi yahut işi yahut olayı, onun için yapmada yahut ona maruz kalmada mutlak surette, yahut kesin surette, yahut geri döndürülemez biçimde gerekli, lâzım, yahut kaçınılmaz kıldı. (Msb.) **حُتُومٌ**, ki bu **حَتْمٌ**’ün çoğuludur, **حَتَمَ**’ın bir mastar ismi de olabilir; ve aynı zamanda **حَاتِمٌ**’ün de çoğuludur. (TA.)

**تحتّم**
5 **تحتّم** حتم تحتم ٱحتمى O, bir şeyi gerekli yahut kaçınılmaz yaptı. (K, * TA.) ― -b2- [Bundan, belki,] **تحتّم لِفُلَانٍ بِخَيْرٍ**: O, falana hayır diledi: yahut onun için hayır yordu. (K.) ― -b3- 7’ye de bak. -A2- [O (yenmiş olan bir şey) yumuşak, ezilebilir, ufalanır, yahut kolay kırılır oldu.] S’de, **التَّحَتُّمُ**’ün **الهَشَاشَةُ** mânasına geldiği söylenir: fakat bir kenar notunda, bu açıklamada bir düşme olduğu, doğru karşılığın **هشاشة الشَّىْءِ المأْكُولِ** olduğu belirtilir. (TA.) Denir ki, **هُوَ ذُو تَحَتُّمٍ** [O yumuşaktır, ezilebilirdir, ufalanırdır, yahut kolay kırılırdır: K’da **هَشَاشٌ** ile açıklanmıştır; bu ise açıkça, **هَشَاشٌ**’un, **هَشٌّ** ile eş anlamlı olan, yanlış yazımıdır]. (S, K.) Ve **هُوَ غَضُّ المُتَحَتَّمِ** [O, yumuşak, ezilebilir, ufalanır yahut ufalanıp dökülen tabiatı içinde tazedir, sulu/özlüdür, yahut nemlidir; **مُتَحَتَّمٌ** düzenli bir mastar ismidir.] (S, K.) ― -b2- O (kurumuş olduğu zaman bir **ثُؤْلُول** [yahut siğil]) ufalandı, yahut küçük parçalara ayrıldı. (TA.) Ve o (cam bir kap) parça parça kırıldı; bir parçası diğerinin üzerine. (TA.) ― -b3- O, ağzında yumuşak, ezilebilir, ufalanır, yahut kolay kırılır bir şeyi yedi. (Lth, K.) ― -b4- O, **حُتَامَة**’yi yedi; yani sofrada kalan yemeği, yahut yemek sırasında ondan düşeni, (K, TA,) ekmek kırıntıları vb.’den olanı. (TA.) Bir rivayette, yiyip de bunu yapanın Cennete gireceği söylenir. (TA.) -A3- **تحتّم لِكَذَا**: O, böyle bir şey sebebiyle neşeli, çevik, canlı, yahut şen oldu yahut öyle hale geldi. (K.)

**انحتم**
7 **انحتم** انحتم O (bir şey, yahut bir iş, yahut bir olay) mutlak surette, yahut kesin surette, yahut geri döndürülemez biçimde gerekli, lâzım, yahut kaçınılmaz oldu yahut öyle hale geldi; bunun gibi ↓ **تحتّم**. (Msb.)

**اِحْتَأَمَّ**
Q. Q. 4 **اِحْتَأَمَّ** ذ O, [bir şeyi] kesti yahut kopardı. (K.)

**حَتْمٌ**
**حَتْمٌ** حتم [1’in mastar ismi: yalın bir isim olarak kullanıldığında,] Bir hüküm, bir emir, bir karar, yahut kazâî bir hüküm; (S, K;) bazılarına göre, belirli bir vak‘aya uyarlanmış: (TA:) çoğulu **حُتُومٌ**. (S, K.) Kur’ân’da [xix. 72], **كَانَ عَلَى رَبِّكَ حَتْمًا مَقْضِيًّا** denilmiştir [O, Rabbin üzerine, kazâen karara bağlanmış bir hüküm olarak yüklenmiştir]. (TA.) Ve Ümeyye b. Ebî’s-Salt der ki,
عِبَادُكَ يُخْطِئُونَ وَأَنْتَ رَبٌّ
بِكَفَّيْكَ المَنَايَا والحُتُومُ
[Senin kulların günah işler: ve Sen bir Rab’sin: senin iki elinde ölümler ve kazâî hükümler vardır]. (S.) ― -b2- [Fıkıh terimi olarak, bazen **قَضَآءٌ** yerine, **أَدَآءٌ**’a karşıt olarak kullanılır.] -A2- Ayrıca [bir mastar ismi olup sıfat olarak kullanılarak, şu mânada] Gerekli, lâzım, yahut kaçınılmaz; kaçınılmaz biçimde yapılması [yahut maruz kalınması] gereken: (TA:) yahut çözülmez ve geri döndürülemez: **قَضَآءٌ حَتْمٌ** ibaresinde olduğu gibi [çözülmez ve geri döndürülemez bir hüküm yahut emir yahut karar yahut kazâî hüküm]. (Msb, جزم maddesinde.) ― -b2- Ve [bundan,] Ölüm. (MA.) -A3- Saf; karışımsız; halis: **مَحْتٌ**’dan yer değiştirme ile yapılmıştır. (K.) Denir ki, **هُوَ الأَخُ الحَتْمُ**: O, saf, yahut halis, gerçek kardeştir. (TA.)

**حُتْمَةٌ**
**حُتْمَةٌ** حتم حتمه حتمة Karalık; (K;) bunun gibi ↓ **حَتَمَةٌ**. (TA.)

**حَتَمَةٌ**
**حَتَمَةٌ** حتم حتمه حتمة: bir öncekinin ne olduğuna bak. -A2- Ayrıca küçük parçalara kırılmış bir şişe (قَارُورَة). (K.)

**حُتَامَةٌ**
**حُتَامَةٌ** حتامه حتامة Sofrada kalan yemek: (S, K:) yahut yemek sırasında ondan düşen, (K,) ekmek kırıntıları vb.’den olan. (TA.)

**حُتُومَةٌ**
**حُتُومَةٌ** حتومه حتومة Ekşilik, ekşime, yahut keskinlik; eş anlamlısı **حُمُوضَةٌ**. (K.)

**حَاتِمٌ**
**حَاتِمٌ** حاتم Bir hâkim; yahut hükme bağlayan, emreden, yahut kazâî hüküm veren kimse: (S, * K, * TA:) çoğulu **حُتُومٌ**, (K,) tıpkı **شُهُودٌ**’un **شَاهِدٌ**’in çoğulu olması gibi. (TA.) ― -b2- [Bundan,] çünkü onların [Arapların] kanaatine yahut iddiasına göre, o, ayrılığı yahut ayrılıp gitmeyi gerekli kılar, (بِالفِرَاقِ ↓ **يَحْتِمُ**,)(S, Msb, TA,) yani **يُوجِبُ**, (Msb,) ötüşüyle, (Msb, TA,) **الحَاتِمُ** şu mânaya gelir: **غُرَاب** [karganın herhangi bir türüne verilen bir ad; ve burada, görünüşe göre, özellikle kuzguna]: (Msb:) yahut siyah **غُرَاب**: (S, K:) ve [adı] **غُرَابُ البَيْنِ**, [bkz. بين maddesi,] gagası ve bacakları kırmızı olan: (K:) Lh tarafından, tüylerini yolmayı seven ve uğursuz sayılan şey olduğu söylenmiştir. (TA.) ― -b3- Ve [bundan,] **حَاتِمٌ** ayrıca Uğursuz, yahut hayırsız alâmetli mânasına da gelir. (TA.) ― -b4- **أَحْتَمُ**’a da bak.

**حَنْتَمْ**
**حَنْتَمْ** حان حنتم, فَنْعَلٌ vezninde, şu mânaya gelir: Yeşil bir küp (خَزَفٌ أَخْضَرُ, yani جِرَّةٌ): ayrıca [adı verilen renk olan] **أَسْوَد** rengindeki her şeye de uygulanır: ve **الأَخْضَرُ**, Araplarda, **أَسْوَدُ**’dur [bu, ya yeşilin Araplarda اسود diye adlandırıldığı, yahut الاخضر’in Araplarda siyah olduğu mânasına gelebilir; fakat birincisi doğru mânaya daha yakın görünür: bkz. **أَسْوَدُ**]. (Msb.) [Bkz. **أَخْضَرُ**: ve burada ardından gelen şeye de bak.]

**أَحْتَمُ**
**أَحْتَمُ** ذ Herhangi bir şey (TA) siyah; (K, TA;) bunun gibi ↓ **حَاتِمٌ**. (TA.) [Bir öncekinin ne olduğuna da bak.]

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%AA%D9%85/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

حَتَمَ
حَتَمَ I ( n. ac. حَتْم 1 )
a.  [ acc. or Bi ], Settled, established; decreed, ordained; decided.

b.  [ acc. &  'Ala ], Imposed; enjoined, enforced, upon; obliged to do.

c.  Finished, completed.

حَتَّمَ
حَتَّمَ II ,
a.  see I (b) , ( c ).

اِنْحَتَمَ
اِنْحَتَمَ VII
a.  Was necessary.

حَتْم
حَتْم 1 , ( pl. حُتُوْم 27 ),
a.  Decree; ordinance; order; decision, sentence.

حَاْتِم
حَاْتِم 21 , ( pl. حُتُوْم 27 ),
a.  Judge.

b.  Crow; magpie.

حُتَاْمَة
حُتَاْمَة 24t ,
a.  Scraps, fragments, debris.

##### Türkçe

**حَتَمَ**
**حَتَمَ** I (mastar: **حَتْم** 1)
a. [mef‘ûl alır veya **بِ** ile], Yerleştirdi, sağlamlaştırdı; hükmetti, takdir etti; kararlaştırdı.

b. [mef‘ûl alır ve **عَلَى** ile], Üzerine yükledi; üzerine emretti, uyguladı, zorladı; yapmaya mecbur etti.

c. Bitirdi, tamamladı.

**حَتَّمَ**
**حَتَّمَ** II,
a. I (b), (c)’ye bak.

**اِنْحَتَمَ**
**اِنْحَتَمَ** VII
a. Gerekli oldu.

**حَتْم**
**حَتْم** 1, (çoğulu **حُتُوْم** 27),
a. Hüküm; nizam; emir; karar, hüküm (cümle).

**حَاْتِم**
**حَاْتِم** 21, (çoğulu **حُتُوْم** 27),
a. Hâkim.

b. Karga; saksağan.

**حُتَاْمَة**
**حُتَاْمَة** 24t,
a. Kırpıntılar, parçalar, döküntü.

### [Kitâbullâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%AA%D9%85/sozluk/kitab_allah.md) — Kur'an kullanımından türetilmiş

حتم
حَتَمَ - يَحْتِمُ - حَتْم - حَتْمَاً
حَتَمَ - يَحْتِمُ + الأمر أو الشيء + لكائن: يتأكد ويصير مبرماً: يصير لازماً وحقاً وواجب الوقوع والحدوث بشكل أكيد وقطعي
حَتْم: على وزن " فـَعـْل" اسم فعل " حَتَمَ  - يَحْتِمُ " :وهوأيضاً ما يكون بفعل " حَتَمَ  - يَحْتِمُ": الأمر اللازم والواجب الوقوع والحدوث بشكل أكيد وقطعي
حَتْماَ: حال من " حَتْم": بشكل محتم: بشكل لازم وأكيد وقطعي
حَتَّمَ - يُحَتِّمُ: يجعله يَحْتُم على وجه التكرار والشدة: يجعله  لازم وواجب الوقوع والحدوث على وجه مبالغ في تأكيده
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " وجوب الوقوع والتحقق بشكل أكيد وقطعي ويقيني "، وهي:
حَقَّ - يَحُقُّ (حَقَّ - يَحِقُّ)، يَقِنَ - يَيْقَنُ، وَثُقَ - يَوثُقُ، وَكَدَ - يَكِدُ، حَتَمَ - يَحْتِمُ، حَرَى - يَحْرِي
حتماً
 	﴿وإن منكم إلا واردها كان على ربك حتما مقضيا (71)﴾ مريم
مختار الصحاح
● [حتم] ح ت م: الحَتْمُ إحكام الأمر والحتم أيضا القضاء وجمعه حُتُومٌ و حَتَمَ عليه الشيء أوجبه وباب الكل ضرب و الحاتِمُ القاضي والحاتم الغراب الأسود لأنه يحتم عندهم بالفراق
معجم الفرائد القرآنية:
ح  ت  م
"حَتْماً" في قوله تعالى " وَإِنْ مِنْكُمْ إِلا وَارِدُهَا كَانَ عَلَى رَبِّكَ حَتْماً مَقْضِيّاً " (71) مريم .
الحَتْمُ : اللزوم والإيجاب، وقيل هو القضاء المقدّر.
الراغب
حتم
- الحتم: القضاء المقدر، والحاتم: الغراب الذي يحتم بالفراق فيما زعموا.
ملخص اللسان
1.     حَتَمَ اللهُ الأَمرَ يَحْتِمُه: قضاه.
2.     الحَتْمُ إِيجاب القَضاء.
3.     وحَتَمْتُ عليك الشيءَ: أَوْجَبْتُ.
4.     الحَتْمُ:؛ اللازم الواجب الذي لا بد من  فعله.
5.     والحاتِمُ: القاضي،
6.     والحَتْمُ: إِحْكام الأَمرِ.
7.      والحاتِمُ: الغُراب الأَسود؛
8.     والحاتِمُ: الأَسْود من كل شيء.
9.     والحاتِمُ: الحاكِم الموجِبُ للحُكْم.
10.                        الحاتِمُ غراب البَيْن لأَنه يَحْتِمُ  بالفِراق،
11.                        وتَحَتَّم: جعَل الشيء عليه حَتْماً؛
12.                        والحُتامةُ: ما بقي على المائدة من الطعام أَو ما سقط منه إِذا أُكِلَ،
13.                        الحُتامةُ ما فضل من الطعام على الطَّبَق الذي يؤكل عليه.
14.                        والتَّحَتُّم: أَكل الحُتامة وهي فُتات الخبز.
15.                        وتَحَتَّم الرجلُ إِذا أَكل شيئاً هَشّاً في فيه.
16.                        التَّحَتُّم الشيء إِذا أَكلته فكان في فَمِك هَشّاً.
17.                        والتَّحتُّم: الهَشاشةُ.
18.                        والتَّحَتُّم: تَفَتُّتُ الثُّؤْلول إِذا جَفَّ.
19.                        والتَّحتم: تَكسُّر الزجاج بعضه على بعضٍ.
20.                        والحَتَمَةُ: القارورة المُفَتَّتةُ.
21.                        تَحَتَّمْتُ له بخير أَي تمنيتُ له خيراً وتَفاءلت له.
22.                        الأَخ الحَتْمُ أَي المَحْضُ الحقُّ؛
23.                        وحاتِمٌ الطائيُّ: يُضْرَب به المَثَلُ في الجُود،
لسان العرب
● - حتم: الحَتْمُ: القضاء؛ قال ابن سيده: الحَتْمُ إِيجاب القَضاء. وفي      التنزيل العزيز. كان على ربك حَتْماً مَقْضِيّاً؛ وجمعه حُتُومٌ؛ قال      أُمَيَّةُ بن أَبي الصَّلْتِ:      حَنَانَيْ رَبِّنا، وله عَنَوْنَا،      بكَفَّيْهِ المَنايا والحُتُومُ      وفي الصحاح:      عِبادُك يُخْطِئونَ، وأَنتَ رَبٌّ      بكَفَّيْكَ المَنايا والحُتومُ      وحَتَمْتُ عليك الشيءَ: أَوْجَبْتُ. وفي حديث الوِتْر: الوِتْرُ ليس      بحَتْمٍ كصلاة المَكْتوبة؛ الحَتْمُ:؛ اللازم الواجب الذي لا بد من      فعله.وحَتَمَ اللهُ الأَمرَ يَحْتِمُه: قضاه. والحاتِمُ: القاضي، وكانت في      العرب امرأَة مُفَوَّهَةٌ يقال لها صَدُوفُ، قالت: لا أَتَزَوَّج إِلا مَنْ      يَرُدُّ عليّ جَوابي، فجاء خاطب فوقف ببابها فقالت: مَنْ أَنتَ؟ فقال:      بَشَرٌ وُلِدَ صغيراً ونشأَ كبيراً، قالت: أَين منزلك؟ قال: على بِساطٍ      واسع وبلد شاسِعٍ، قريبُهُ بعيدٌ وبعيدُهُ قريبٌ، فقالت: ما اسْمُكَ؟ قال:      مَنْ شاء أَحْدَثَ اسْماً، ولم يكن ذلك عليه حَتْماً، قالت: كأَنه لا      حاجة لك، قال: لو لم تكن حاجةٌ لم آتِكِ، ولم أَقِفْ ببابِكِ، وأَصِلْ      بأَسبابك، قالت: أَسِرٌّ حاجتك أَمْ جَهْرٌ؟ قال: سِرٌّ وسَتُعْلَنُ قالت:      فأَنتَ خاطب؟ قال: هو ذاك، قالت: قُضِيَتْ، فتزوَّجها. والحَتْمُ: إِحْكام      الأَمرِ.      والحاتِمُ: الغُراب الأَسود؛ وأَنشد لمُرَقِّش السَّدوسي، وقيل هو      لخُزَرِ بن لَوْذان:      لا يَمْنَعَنَّكَ، من بِغا      ءِ الخَيْرِ، تَعْقادُ التَّمائِمْ      ولقد غَدَوْتُ، وكنتُ لا      أَغْدُو، على واقٍ وحاتِمْ      فإِذا الأَشائِمُ كالأَيا      مِنِ، والأَيامِنُ كالأَشائِمْ      وكذاكَ لا خَيْرٌ، ولا      شَرٌّ على أَحدٍ بدائِمْ      قد خُطَّ ذلك في الزُّبو      رِ الأَوَّليَّاتِ القَدائِمْ      قال: والحاتِمُ المَشْؤوم. والحاتِمُ: الأَسْود من كل شيء. وفي حديث      الملاعنة: إِن جاءتْ به أَسْحَمَ أَحْتَمَ أَي أَسود. والحَتَمَةُ، بفتح      الحاء      (* قوله «والحتمة بفتح الحاء إلخ» كذا في النهاية والمحكم مضبوطاً      بهذا الضبط أيضاً، والذي في القاموس والتكملة: والحتمة، بالضم، السواد اه.      وجعلهما الشارح لغتين فيها) والتاء: السواد، وقيل: سُمِّي الغراب الأَسود      حاتِماً لأَنه يَحْتِمُ عندهم بالفِراق إِذا نَعَبَ أَي يَحْكم.      والحاتِمُ: الحاكِم الموجِبُ للحُكْم. ابن سيده: الحاتِمُ غراب البَيْن لأَنه      يَحْتِمُ      بالفِراق، وهو أَحمر المِنْقار والرجلين؛ وقال اللحياني: هو الذي      يُولَعُ بنتف ريشه وهو يُتشاءم به؛ قال خُثَيْمُ بن عَدِيٍّ، وقيل الرقَّاص      الكَلْبُّي، يمدح مسعود بن بَحْرٍ، قال ابن بري وهو الصحيح:      وليس بَهَيَّابٍ، إِذا شدَّ رَحْلَهُ      يقولُ: عَداني اليومَ واقٍ وحاتِمُ      وأَنشده الجوهري: ولسْتُ بَهيَّابٍ؛ قال ابن بري: والصحيح وليس      بَهَيَّابٍ لأَن قبله:      وجَدْتُ أَباكَ الحُرَّ بحْراً بنجْدَةٍ،      بَناها له مَجْداً أَشَمُّ قُماقِمُ      (* قوله «الحر» سيأتي في مادة خثرم بدله الخير).      وليس بِهَيَّابٍ، إِذا شَدَّ رحلَه      يقول: عَداني اليومَ واقٍ وحاتِمُ      ولكنه يَمْضي على ذاكَ مُقْدِماً،      إِذا صَدَّ عن تلك الهَناتِ الخُثارِمُ      وقيل: الحاتِمُ الغراب الأَسود لأَنه يَحْتِمُ عندهم بالفِراق؛ قال      النابغة:      زَعَمَ البَوارِحُ أَن رِحْلَتَنا غَداً،      وبِذاكَ تَنْعابُ الغرابِ الأَسودِ      قول مُلَيْحٍ الهُذلي:      وصَدَّقَ طُوَّافٌ تَنادَوْا بِرَدِّهِمْ      لَهامِيمَ غُلْباً، والسَّوامُ المُسَرَّحُ      حُتوم ظِباءٍ واجَهَتْنا مَرُوعَة،      تَكادُ مَطايانا عليهِنَّ تَطْمَحُ      يكون حُتومٌ جمعَ حاتِمٍ كشاهِدٍ وشُهود، ويكون مصدر حَتَمَ. وتَحَتَّم:      جعَل الشيء عليه حَتْماً؛ قال لَبيد:      ويَوْمَ أَتانا حَيُّ عُرْوَةَ وابنِهِ      إِلى فاتِكٍ ذي جُرْأَةٍ قد تَحَتَّما      والحُتامةُ: ما بقي على المائدة من الطعام أَو ما سقط منه إِذا أُكِلَ،      وقيل: الحُتامةُ      (* قوله «وقيل الحتامة إلخ» هكذا بالأصل) ما فضل من      الطعام على الطَّبَق الذي يؤكل عليه.      والتَّحَتُّم: أَكل الحُتامة وهي فُتات الخبز. وفي الحديث: من أَكل      وتَحَتَّم دخل الجنة؛ التَّحَتُّم: أَكل الحُتامة، وهي فُتات الخبز الساقطُ      على الخِوَان. وتَحَتَّم الرجلُ إِذا أَكل شيئاً هَشّاً في فيه. الليث:      التَّحَتُّم الشيء إِذا أَكلته فكان في فَمِك هَشّاً. والحَتَمَةُ: السواد.      والأَحْتَمُ: الأَسود. والتَّحتُّم: الهَشاشةُ. يقال: هو ذو تَحَتُّمٍ،      وهو غَضُّ المُتَحَتَّم. والتَّحَتُّم: تَفَتُّتُ الثُّؤْلول إِذا جَفَّ.      والتَّحتم: تَكسُّر الزجاج بعضه على بعضٍ.      والحَتَمَةُ: القارورة المُفَتَّتةُ.      وفي نوادر الأَعراب: يقال تَحَتَّمْتُ له بخير أَي تمنيتُ له خيراً      وتَفاءلت له. ويقال: هو الأَخ الحَتْمُ أَي المَحْضُ الحقُّ؛ وقال أَبو      خِراشٍ يرثي رجلاً      (* قوله «رجلاً» في التكملة: يرثي خالد بن زهير):      فواللهِ لا أَنساكَ، ما عِشْتُ، لَيْلَةً،      صَفيِّي من الإِخْوانِ والولدِ الحَتْمِ      وحاتِمٌ الطائيُّ: يُضْرَب به المَثَلُ في الجُود، وهو حاتِمُ بنُ عبد      الله بن سَعْد بن الحَشْرَجِ؛ قال الفرزدق:      على حالةٍ لو أَنَّ في القومِ حاتِماً،      على جودِهِ، ما جادَ بالمالِ، حاتِمِ      (* قوله «على جوده إلخ» كذا في الأصل، والمشهور:      على جوده لضنّ بالماء حاتم).      وإِنما خفضه على البدل من الهاء في جودِه؛ وقول الشاعر:      وحاتِمُ الطائيُّ وَهَّابُ المِئِي      وهو اسم ينصرف، وإِنما تَرَكَ التنوين وجعل بدل كسرة النون لالتقاء      الساكنين، حذفَ النون للضرورة؛ قال ابن بري: وهذا الشعر لامرأَة من بني عقيل      تَفْخَرُ بأَخوالها من اليمن، وذكر أَبو زيد أَنه للعامِرِيّة؛ وقبله:      حَيْدَةُ خالي ولَقِيطٌ وعَلِي،      وحاتِمُ الطائيُّ وَهَّابُ المِئِي      ولم يَكُنْ كخالك العَبْدِ الدَّعِي      يأْكل أَزْمانَ الهزالِ والسِّنِي      هَيَّاب عَيْرٍ مَيْتةٍ غيرِ ذَكِي      وتَحْتَمُ: موضع؛ قال السُّلَيْك بن السُّلَكة:      بِحَمْدِ الإِلَه وامْرِئٍ هُوَ دَلَّنِي،      حَوَيْتُ النِّهابَ من قَضِيبٍ وتَحْتَما
مقاييس اللغة:
(حتم) الحاء والتاء والميم، ليس عندي أصلاً، وأكثر ظنِّي أنه أيضاً من باب إبدال التاء من الكاف، إلاّ أنّ الذي فيه من إحكام الشيء. يقال: حتم عليه، وأصله على ما ذكرناه حَكَم، وقد مضى تفسيره.
والحاتم: الذي يقضي الشَّيء. فأمّا تسميتُهم الغُرَابَ حاتِماً فمن هذا، لأنهم يزعمون أنه يَحتِم بالفراق. وهو كالحُكْم منه. قال:
ولقد غَدَوْتُ وكنتُ لا *** أغْدُو على وَاقٍ وحاتِمْ([9])
وفي الباب كلمةٌ أخرى ويقرب أيضاً من باب الإبدال. ويقولون الحُتَامة: ما بقي من الطَّعام على المائدة - وهذا عندي من باب الطاء لأنّه شيءٌ لا يتحَتَّم([10]) أي يتفتَّت ويتكسَّر. وقد مرَّ تفسيرُه.
القاموس المحيط:
الحَتْمُ الخالِصُ، قَلْبُ المَحْتِ، والقَضاءُ، وإيجابُهُ، وإحْكامُ الأَمْرِ ج حُتومٌ، وقد حَتَمَهُ يَحْتِمُهُ.
والحاتِمُ: القاضي ج: حُتومٌ، والغُرابُ الأَسْوَدُ، وغُرابُ البَيْنِ، وهو أحْمَرُ المِنقارِ والرِجْلَيْنِ، وابنُ عبدِ اللهِ بنِ سَعْدٍ الطائِيُّ. وتَحَتَّمَ: جَعَلَ الشيءَ حَتْماً، وأكَلَ شَيئاً هَشّاً في فيه. والحُتْمَةُ، بالضمِّ: السَّوادُ، وبالتحريكِ: القارورَةُ المُفَتَّتَةُ. والحُتامَةُ: ما يَبْقَى على المائِدَةِ من الطّعامِ، أو ما سَقَطَ منه إذا أُكِلَ. وتَحَتَّمَ: أكَلَها، و لفُلانٍ بخَيْرٍ: تَمَنَّى له خَيراً، وتَفاءَلَ له، و لكَذا: هَشَّ.
وهو ذو تَحَتُّمٍ: هَشَّاشٌ، وهو غَضُّ المُتَحَتَّمِ. والحُتومَةُ: الحُموضَةُ. واحْتأمَّ، كاطْمأنَّ: قَطَعَ.
والأَحْتَمُ: الأَسْوَدُ.
تاج العروس:
( الحتم الخالص ) وهو ( قلب المحت ) ويقال هو الاخ الحتم أي المحض الحق قال أبوخراش يرثى رجلا فوالله ما أنساك ما عشت ليلة * صفيى من الاخوان والولد الحتم ( و ) الحتم ( القضاء ) كما في الصحاح زاد غيره المقدر ( و ) في المحكم الحتم ( ايجابه ) وفى التنزيل العزيز كان على ربك حتما مقضيا ( و ) قيل هو ( احكام الامر ) وبه صدر الجوهرى ( ج حتوم ) أنشد الجوهرى لامية بن أبى الصلت عبادك يخطئون وأنت رب * بكفيك المنايا والحتوم وفى الحديث الوتر ليس بحتم قال ابن الاثير الحتم اللازم الواجب الذى لا بد من فعله ( وقد حتمه يحتمه ) حتما قضاء وأوجبه ( والحاتم القاضى ) أي الموجب للحكم ( ج حتوم ) كشاهد وشهود ( و ) الحاتم ( الغراب الاسود ) وأنشد الجوهرى للمرقش ويروى لخزز بن لوذان السدوسى لا يمنعنك من بغا * ءالخير تعقاد التمائم ولقد غدوت وكنت لا * أغدو على واق وحاتم فإذا الاشائم كالايا * من والايا من كالا شائم وكذاك لا خير ولا * شر على أحد بدائم قد خط ذلك في الزبو * رالاوليات القدائم وأنشد لخشيم بن عدى وقيل للاعشى وهو غلط وقيل للرقاص الكلبى يمدح مسعود بن بحر قال ابن برى وهو الصحيح ولست بهيات إذا شد رحله * يقول عدانى اليوم واق وحاتم قال ابن برى والرواية وليس بهياب قال الجوهرى انما سمى به لانه يحتم عندهم بالفراق قال النابغة زعم البوارح أن رحلتنا غدا * وبذاك تنعاب الغراب الاسود ( و ) الحاتم ( غراب البين ) لانه يحتم بالفراق إذا نعب ( وهو أحمر المنقار والرجلين ) وقال اللحيانى هو الذى يولع بنتف ريشه وهو يتشاءم به ( و ) حاتم ( بن عبد الله بن سعد ) بن الحشرج ( الطائى ) كريم مشهور قال الفرزدق عى حالة لو أن في القوم حاتما * على جوده ما جاد بالماء حاتم ( وتحتم جعل الشئ حتما ) أي لازما قال لبيد ويوم أتانا حي عروة وابنه * إلى فاتك ذى جرأة قد تحتما ( و ) أيضا ( أكل شيأ هشا في فيه ) قاله الليث وفى الصحاح والتحتم هشاشة نقول هو ذو تحتم وهو غض المتحتم هكذا نصه ووجدت في الهامش ما نصه في العبارة سقط والصواب هشاشة الشئ المأكول ( والحتمة يالضم السواد ) ويروى بالتحريك أيضا ( و ) الحتمة ( بالتحريك القارورة المفتتة والحتامة ) بالضم ( ما يبقى على المائدة من الطعام أو ما سقط منه إذا أكل ) من فتات الخبز وغيره ( وتحتم ) الرجل ( أكلها ) ومنه الحديث من أكل وتحتم دخل الجنة ( و ) تحتم ( لفلان بخير ) أي ( تمنى له خيرا وتفاءل له ) كذا في نوادر الاعراب ( و ) تحتم ( لكذا هش وهو ذو تحتم ) أي ( هشاش وهو غض المتحتم ) نقله الجوهرى ( والحتومة الحموضة ) زنة ومعنى ( واحتأم كاطمأن قطع والاحتم الاسود ) من كل شئ ومنه حديث الملاعنة ان جاءت به أسحم أحتم أي أسود * ومما
يستدرك عليه الحاتم المشؤم وأيضا الاسود من كل شئ والاسم الحتمة محركة وقول مليح الهذلى حتوم ظباء واجهتنا مروعة * تكاد مطايانا عليهن تطمح يكون جمع حاتم كشاهد وشهود ويكون مصدر حتم والتحتم تفتت الثؤلول إذا جف وأيضا تكسر الزجاج بعضه على بعض وتحتم كتمنع موضع في قول السليك بن السلكة بحمد الاله وامرئ هو دلنى * حويت النهاب من قضيب وتحتما وأبو حاتم محمد بن ادريس بن المنذر الرازي روى عنه أبو داود وأبو حاتم المزني حجازى مختلف في صحبته

##### Türkçe

حتم
**حَتَمَ** - **يَحْتِمُ** - **حَتْم** - **حَتْمَاً**
**حَتَمَ** - **يَحْتِمُ** + emir veya şey + bir varlık için: kesinleşir ve bağlanmış olur: kesin ve kat‘î bir biçimde lâzım, hak ve vuku ve حدوثu vacip olur.
**حَتْم**: “**فـَعـْل**” vezninde, fiil ismi “**حَتَمَ**  - **يَحْتِمُ**” : ve ayrıca “**حَتَمَ**  - **يَحْتِمُ**” fiiliyle olan şeydir: kesin ve kat‘î bir biçimde vuku ve حدوثu vacip olan lâzım emir.
**حَتْماَ**: “**حَتْم**”dan hâl: muhakkak bir biçimde: lâzım, kesin ve kat‘î bir biçimde.
**حَتَّمَ** - **يُحَتِّمُ**: onu tekrar ve şiddet yönüyle **يَحْتُم** kılar: onu, teyidinde mübalağa edilen bir tarz üzere vuku ve حدوثu lâzım ve vacip kılar.
Ve lafız, “kesin, kat‘î ve yakînî bir biçimde vukuun ve tahakkukun vücûbu” lafızları grubuna mensuptur; bunlar:
**حَقَّ** - **يَحُقُّ** (**حَقَّ** - **يَحِقُّ**)، **يَقِنَ** - **يَيْقَنُ**، **وَثُقَ** - **يَوثُقُ**، **وَكَدَ** - **يَكِدُ**، **حَتَمَ** - **يَحْتِمُ**، **حَرَى** - **يَحْرِي**

حتماً
 	﴿Ve sizden hiç kimse yoktur ki ona varacak olmasın; bu, Rabbin üzerine hükme bağlanmış bir **حَتْماً** idi (71)﴾ Meryem

مختار الصحاح
● [حتم] ح ت م: **الحَتْمُ** işin sağlamlaştırılmasıdır; **الحتم** ayrıca القضاء’dır; çoğulu **حُتُومٌ**’dur. Ve “**حَتَمَ** عليه الشيء” onu vacip kıldı; hepsinin bâbı **ضرب**’dır. Ve **الحاتِمُ**: kadı. Ve **الحاتم**: siyah karga; çünkü onlarda ayrılıkla hükmeder.

معجم الفرائد القرآنية:
ح  ت  م
“**حَتْماً**” Yüce Allah’ın sözü olan “ **وَإِنْ مِنْكُمْ إِلا وَارِدُهَا كَانَ عَلَى رَبِّكَ حَتْماً مَقْضِيّاً** ” (71) Meryem’de.
**الحَتْمُ**: lüzum ve إيجاب; ve denildi ki o, takdir edilmiş القضاء’dır.

الراغب
حتم
- **الحتم**: takdir edilmiş القضاء; ve **الحاتم**: zannettiklerine göre ayrılıkla hükmeden karga.

ملخص اللسان
1.     **حَتَمَ** Allah emri **يَحْتِمُه**: onu hükmetti.
2.     **الحَتْمُ**: القضاء’yı إيجاب etmektir.
3.     Ve “**حَتَمْتُ** عليك الشيءَ”: vacip kıldım.
4.     **الحَتْمُ**:; yapılması mutlaka gereken lâzım vacip olan şey.
5.     Ve **الحاتِمُ**: kadı,
6.     Ve **الحَتْمُ**: işin sağlamlaştırılması.
7.      Ve **الحاتِمُ**: siyah karga;
8.     Ve **الحاتِمُ**: her şeyden siyah olan.
9.     Ve **الحاتِمُ**: hükmü vacip kılan hâkim.
10.                        **الحاتِمُ** ayrılık kargasıdır; çünkü **يَحْتِمُ**  ayrılıkla,
11.                        **تَحَتَّم**: şeyi kendisi üzerine **حَتْماً** kıldı;
12.                        Ve **الحُتامةُ**: sofrada yemekten kalan yahut yenildiğinde ondan düşen şey,
13.                        **الحُتامةُ**: üzerinde yenilen tabakta yemekten artan şey.
14.                        Ve **التَّحَتُّم**: **الحُتامةُ**’yı yemektir; o ekmek kırıntısıdır.
15.                        Ve **تَحَتَّم** adam: ağzında gevrek bir şey yediğinde.
16.                        **التَّحَتُّم** şey: onu yediğinde ağzında gevrek olduysa.
17.                        Ve **التَّحتُّم**: gevreklik.
18.                        Ve **التَّحَتُّم**: siğilin kuruduğunda ufalanması.
19.                        Ve **التَّحتم**: camın bir kısmının bir kısmı üzerine kırılması.
20.                        Ve **الحَتَمَةُ**: ufalanmış şişe.
21.                        “**تَحَتَّمْتُ** له بخير” yani ona hayır diledim ve onun için tefe’ül ettim.
22.                        **الأَخ الحَتْمُ** yani sırf hak;
23.                        Ve **حاتِمٌ الطائيُّ**: cömertlikte onunla mesel vurulur,

لسان العرب
● - حتم: **الحَتْمُ**: القضاء; İbn Sîde dedi: **الحَتْمُ** القضاء’yı إيجاب etmektir. Ve aziz تنزيل’de: “Rabbin üzerine **حَتْماً** **مَقْضِيّاً** idi”; çoğulu **حُتُومٌ**’dur; Ümeyye b. Ebî’s-Salt dedi:
     حَنَانَيْ رَبِّنا، وله عَنَوْنَا،
     بكَفَّيْهِ المَنايا والحُتُومُ
Ve الصحاح’ta:
     عِبادُك يُخْطِئونَ، وأَنتَ رَبٌّ
     بكَفَّيْكَ المَنايا والحُتومُ
Ve “**حَتَمْتُ** عليك الشيءَ”: vacip kıldım. Ve **الوِتْر** hadîsinde: **الوِتْر** farz namaz gibi bir **حَتْم** değildir; **الحَتْمُ**:; yapılması mutlaka gereken lâzım vacip olan şey. Ve “**حَتَمَ** اللهُ الأَمرَ **يَحْتِمُه**”: onu hükmetti. Ve **الحاتِمُ**: kadı. Ve Araplarda fasih bir kadın vardı, ona **صَدُوفُ** denirdi; dedi ki: “Bana cevabımı geri çevirecek kimseden başkasıyla evlenmem.” Derken bir talip geldi, kapısında durdu; o dedi: “Sen kimsin?” O dedi: “Küçük doğmuş, büyük yetişmiş bir beşerim.” O dedi: “Evin nerede?” O dedi: “Geniş bir döşek ve uzak bir beldede; yakını uzak, uzağı yakın.” O dedi: “Adın nedir?” O dedi: “Dileyen bir ad ihdas etti; bu onun üzerine bir **حَتْماً** değildi.” O dedi: “Sanki sana ihtiyaç yok.” O dedi: “İhtiyaç olmasaydı sana gelmezdim, kapında durmazdım ve sebeplerine ulaşmazdım.” O dedi: “İhtiyacın gizli mi açık mı?” O dedi: “Gizli; açıklanacak.” O dedi: “Öyleyse sen talipsin?” O dedi: “O odur.” O dedi: “Hükmedildi.” Böylece onunla evlendi. Ve **الحَتْمُ**: işin sağlamlaştırılması.
Ve **الحاتِمُ**: siyah karga; ve Muraqqiş es-Sedûsî’den (ve denildi ki Huzar b. Levzân’ındır) şu beyit okundu:
     لا يَمْنَعَنَّكَ، من بِغا
     ءِ الخَيْرِ، تَعْقادُ التَّمائِمْ
     ولقد غَدَوْتُ، وكنتُ لا
     أَغْدُو، على واقٍ وحاتِمْ
     فإِذا الأَشائِمُ كالأَيا
     مِنِ، والأَيامِنُ كالأَشائِمْ
     وكذاكَ لا خَيْرٌ، ولا
     شَرٌّ على أَحدٍ بدائِمْ
     قد خُطَّ ذلك في الزُّبو
     رِ الأَوَّليَّاتِ القَدائِمْ
Dedi ki: **الحاتِمُ** uğursuzdur. Ve **الحاتِمُ**: her şeyden siyah olan. Ve **الملاعنة** hadîsinde: “Eğer onu **أَسْحَمَ أَحْتَمَ** getirirse” yani siyah. Ve **الحَتَمَةُ** (hâ’nın fethiyle)
(* “Ve **الحتمة** hâ’nın fethiyle…” sözü: النهاية ve المحكم’de bu ضبط ile de ضبط edilmiştir; قاموس ve التكملة’de olan ise: **الحتمة** (ضم ile) siyahlıktır, dedi. Şârih ikisini onda iki dil saydı)
ve tâ: siyahlık; ve denildi ki siyah kargaya **حاتِماً** denildi; çünkü onlarda, ötüşünde ayrılıkla **يَحْتِمُ** yani hükmeder.
Ve **الحاتِمُ**: hükmü vacip kılan hâkim. İbn Sîde: **الحاتِمُ** ayrılık kargasıdır; çünkü **يَحْتِمُ**
ayrılıkla; o, gagası ve ayakları kırmızıdır. Lihyânî dedi: o, tüyünü yolmaya düşkün olandır ve onunla uğursuzluk sayılır. Huseym b. Adî’den (ve denildi ki er-Rakkâs el-Kelbî’dir) Mes‘ûd b. Bahr’ı överken; İbn Berrî dedi ve doğru olan odur:
     وليس بَهَيَّابٍ، إِذا شدَّ رَحْلَهُ
     يقولُ: عَداني اليومَ واقٍ وحاتِمُ
Ve Cevherî onu rivayet etti: “Ve ben **بَهيَّابٍ** değilim”; İbn Berrî dedi: doğru olan “**بَهَيَّابٍ** değil”dir; çünkü ondan önce:
     وجَدْتُ أَباكَ الحُرَّ بحْراً بنجْدَةٍ،
     بَناها له مَجْداً أَشَمُّ قُماقِمُ
(* “**الحر**” sözü: خثرم maddesinde onun yerine **الخير** gelecektir.)
     وليس بِهَيَّابٍ، إِذا شَدَّ رحلَه
     يقول: عَداني اليومَ واقٍ وحاتِمُ
     ولكنه يَمْضي على ذاكَ مُقْدِماً،
     إِذا صَدَّ عن تلك الهَناتِ الخُثارِمُ
Ve denildi ki: **الحاتِمُ** siyah kargadır; çünkü onlarda ayrılıkla **يَحْتِمُ**; Nâbiga dedi:
     زَعَمَ البَوارِحُ أَن رِحْلَتَنا غَداً،
     وبِذاكَ تَنْعابُ الغرابِ الأَسودِ
Muleyh el-Huzelî’nin sözü:
     وصَدَّقَ طُوَّافٌ تَنادَوْا بِرَدِّهِمْ
     لَهامِيمَ غُلْباً، والسَّوامُ المُسَرَّحُ
     حُتوم ظِباءٍ واجَهَتْنا مَرُوعَة،
     تَكادُ مَطايانا عليهِنَّ تَطْمَحُ
**حُتومٌ**, **حاتِمٍ**’in çoğulu olabilir; **شاهِدٍ** ve **شُهود** gibi; ve **حَتَمَ**’ın masdarı da olabilir. Ve **تَحَتَّم**: şeyi kendisi üzerine **حَتْماً** kıldı; Lebîd dedi:
     ويَوْمَ أَتانا حَيُّ عُرْوَةَ وابنِهِ
     إِلى فاتِكٍ ذي جُرْأَةٍ قد تَحَتَّما
Ve **الحُتامةُ**: sofrada yemekten kalan yahut yenildiğinde ondan düşen şey; ve denildi ki **الحُتامةُ**
(* “Ve denildi ki **الحتامة**…” sözü: asılda böyledir)
üzerinde yenilen tabakta yemekten artan şeydir.
Ve **التَّحَتُّم**: **الحُتامةُ**’yı yemektir; o ekmek kırıntısıdır. Ve hadîste: “Kim yer ve **تَحَتَّم** ederse cennete girer”; **التَّحَتُّم**: **الحُتامةُ**’yı yemektir; o, **الخِوَان** üzerinde düşen ekmek kırıntısıdır. Ve **تَحَتَّم** adam: ağzında gevrek bir şey yediğinde. Leys: **التَّحَتُّم** şeydir; onu yediğinde ağzında gevrek olduysa. Ve **الحَتَمَةُ**: siyahlık. Ve **الأَحْتَمُ**: siyah. Ve **التَّحتُّم**: gevreklik. Denir ki: o, **تَحَتُّمٍ** sahibidir; o, taze **المُتَحَتَّم**’dir. Ve **التَّحَتُّم**: siğilin kuruduğunda ufalanması. Ve **التَّحتم**: camın bir kısmının bir kısmı üzerine kırılması.
Ve **الحَتَمَةُ**: ufalanmış şişe.
Ve **نوادر الأَعراب**’da: denir ki “**تَحَتَّمْتُ** له بخير” yani ona hayır diledim ve onun için tefe’ül ettim. Ve denir ki: o, **الأَخ الحَتْمُ** yani sırf hak; Ebû Hirâş bir adamı mersiye ederken dedi
(* “bir adamı” sözü: التكملة’de: Hâlid b. Zuheyr’i mersiye eder):
     فواللهِ لا أَنساكَ، ما عِشْتُ، لَيْلَةً،
     صَفيِّي من الإِخْوانِ والولدِ الحَتْمِ
Ve **حاتِمٌ الطائيُّ**: cömertlikte onunla mesel vurulur; o, **حاتِمُ بنُ عبد الله بن سَعْد بن الحَشْرَجِ**’dir; Ferazdak dedi:
     على حالةٍ لو أَنَّ في القومِ حاتِماً،
     على جودِهِ، ما جادَ بالمالِ، حاتِمِ
(* “**على جوده** …” sözü: asılda böyledir; meşhur olan:
     على جوده لضنّ بالماء حاتم).
Ve onu, **جودِه**’deki هاء’nın بدل’inden dolayı mecrur kıldı; ve şairin sözü:
     وحاتِمُ الطائيُّ وَهَّابُ المِئِي
Bu, munsarif bir isimdir; ancak sâkinlerin buluşması sebebiyle tenvîni terk etti ve nûn kesresinin yerine bıraktı; zaruret için nûnu hazf etti. İbn Berrî dedi: bu şiir, Yemen’den dayılarıyla övünen Benî ‘Akîl’den bir kadına aittir; Ebû Zeyd onun Âmiriyye’ye ait olduğunu zikretti; ve ondan önce:
     حَيْدَةُ خالي ولَقِيطٌ وعَلِي،
     وحاتِمُ الطائيُّ وَهَّابُ المِئِي
     ولم يَكُنْ كخالك العَبْدِ الدَّعِي
     يأْكل أَزْمانَ الهزالِ والسِّنِي
     هَيَّاب عَيْرٍ مَيْتةٍ غيرِ ذَكِي
Ve **تَحْتَمُ**: bir yer adıdır; Sülَيْk b. es-Sülَكة dedi:
     بِحَمْدِ الإِلَه وامْرِئٍ هُوَ دَلَّنِي،
     حَوَيْتُ النِّهابَ من قَضِيبٍ وتَحْتَما

مقاييس اللغة:
(**حتم**) hâ, tâ ve mîm; bende bir asıl yoktur; ve zannımın çoğu, bunun da kâf’tan tâ’nın ibdâli bâbından olduğudur; ancak onda olan, şeyin sağlamlaştırılmasındandır. Denir ki: “**حتم** عليه”; aslı, zikrettiğimiz üzere **حَكَم**’dir; onun tefsiri geçmiştir.
Ve **الحاتم**: şeyi hükmeden kimsedir. Kargaya **حاتِماً** adını vermeleri ise bundandır; çünkü onun ayrılıkla **يَحتِم** ettiğini zannederler. Bu, ondan bir **الحُكْم** gibidir. Dedi ki:
ولقد غَدَوْتُ وكنتُ لا *** أغْدُو على وَاقٍ وحاتِمْ([9])
Ve bâbda başka bir kelime vardır; o da ibdâl bâbına yaklaşır. Ve derler ki **الحُتَامة**: sofrada yemekten kalan şeydir; — bu bende طاء bâbındandır; çünkü o, **لا يتحَتَّم**([10]) yani ufalanıp kırılan bir şeydir. Onun tefsiri geçmiştir.

القاموس المحيط:
**الحَتْمُ**: hâlis; **المَحْتِ**’in kalbi; ve **القَضاءُ**; ve onun إيجاب edilmesi; ve işin sağlamlaştırılması; çoğulu **حُتومٌ**; ve “**حَتَمَهُ** **يَحْتِمُهُ**”.
Ve **الحاتِمُ**: kadı; çoğulu: **حُتومٌ**; ve siyah karga; ve ayrılık kargası; o, gagası ve iki ayağı kırmızıdır; ve **ابنُ عبدِ اللهِ بنِ سَعْدٍ الطائِيُّ**. Ve **تَحَتَّمَ**: şeyi **حَتْماً** kıldı; ve ağzında gevrek bir şey yedi. Ve **الحُتْمَةُ** (ضم ile): siyahlık; ve (hareke ile): ufalanmış şişe. Ve **الحُتامَةُ**: sofrada yemekten kalan yahut yenildiğinde ondan düşen şey. Ve **تَحَتَّمَ**: onu yedi; ve “فلانٍ **بخَيْرٍ**”: ona hayır diledi ve onun için tefe’ül etti; ve “**لِكَذا**”: gevrek oldu.
Ve “هو ذو **تَحَتُّمٍ**”: gevrektir; o, taze **المُتَحَتَّمِ**’dir. Ve **الحُتومَةُ**: ekşilik. Ve **احْتأمَّ** ( **اطْمأنَّ** gibi): kesti.
Ve **الأَحْتَمُ**: siyah.

تاج العروس:
(**الحتم الخالص**) ve o (**قلب المحت**)tur; ve denir ki “هو **الاخ الحتم**” yani sırf hak; Ebûhırâş bir adamı mersiye ederken dedi:
فوالله ما أنساك ما عشت ليلة * صفيى من الاخوان والولد الحتم
Ve (**الحتم**) (**القضاء**)dır; الصحاح’ta olduğu gibi; başkası “takdir edilmiş” diye artırdı. Ve المحكم’de **الحتم**: onun (**ايجابه**)dir. Ve aziz تنزيل’de: “Rabbin üzerine **حتما مقضيا** idi.” Ve denildi ki o (**احكام الامر**)dir; Cevherî bununla başladı. (**ج حتوم**) Cevherî, Ümeyye b. Ebî’s-Salt’ın lâmiyyesinden şu beyti okuttu:
عبادك يخطئون وأنت رب * بكفيك المنايا والحتوم
Ve hadîste: “**الوتر** bir **حتم** değildir.” İbnü’l-Esîr dedi: **الحتم** yapılması mutlaka gereken lâzım vacip olandır. Ve (**وقد حتمه يحتمه**) **حتما**: hükmetti ve vacip kıldı. Ve (**الحاتم القاضى**) yani hükmü vacip kılan. (**ج حتوم**) **شاهد** ve **شهود** gibi. Ve (**الحاتم**) (**الغراب الاسود**)tur; Cevherî, Muraqqiş’ten (ve Huzaz b. Levzân es-Sedûsî’den rivayet olunur) şu beyitleri okuttu:
لا يمنعنك من بغا * ءالخير تعقاد التمائم
ولقد غدوت وكنت لا * أغدو على واق وحاتم
فإذا الاشائم كالايا * من والايا من كالا شائم
وكذاك لا خير ولا * شر على أحد بدائم
قد خط ذلك في الزبو * رالاوليات القدائم
Ve Huseym b. Adî’den (ve denildi ki A‘şâ’dır; o yanlıştır; ve denildi ki er-Rakkâs el-Kelbî’dir) Mes‘ûd b. Bahr’ı överken okuttu; İbn Berrî dedi ve doğru olan odur:
ولست بهيات إذا شد رحله * يقول عدانى اليوم واق وحاتم
İbn Berrî dedi: rivayet “وليس بهياب”dır. Cevherî dedi: ona bu ad ancak, onlarda ayrılıkla hükmettiği için verilmiştir. Nâbiga dedi:
زعم البوارح أن رحلتنا غدا * وبذاك تنعاب الغراب الاسود
Ve (**الحاتم**) (**غراب البين**)dir; çünkü ötüşünde ayrılıkla hükmeder. (**وهو أحمر المنقار والرجلين**) Lihyânî dedi: o, tüyünü yolmaya düşkün olandır ve onunla uğursuzluk sayılır. Ve **حاتم** (**بن عبد الله بن سعد**) b. el-Haşrec (**الطائى**) meşhur kerîmdir. Ferazdak dedi:
عى حالة لو أن في القوم حاتما * على جوده ما جاد بالماء حاتم
Ve (**وتحتم جعل الشئ حتما**) yani lâzım kıldı; Lebîd dedi:
ويوم أتانا حي عروة وابنه * إلى فاتك ذى جرأة قد تحتما
Ve ayrıca (**أكل شيأ هشا في فيه**) Leys bunu söyledi. Ve الصحاح’ta: **والتحتم** gevrekliktir; deriz ki: o, **ذو تحتم**’dür; o, taze **المتحتم**’dir. Metni böyledir. Ve kenarda şu metni buldum: ibarede düşme vardır; doğrusu: yenilen şeyin gevrekliğidir. Ve (**الحتمة يالضم السواد**) ve (hareke ile) de rivayet olunur. Ve (**الحتمة**) (hareke ile) ufalanmış şişedir. Ve (**الحتامة**) (ضم ile) (**ما يبقى على المائدة من الطعام أو ما سقط منه إذا أكل**) ekmek kırıntısı ve başkası cinsinden. Ve (**وتحتم**) adam (**أكلها**). Ondan hadîs: “Kim yer ve **تحتم** ederse cennete girer.” Ve (**تحتم لفلان بخير**) yani (**تمنى له خيرا وتفاءل له**); نوادر الأعراب’da böyledir. Ve (**تحتم لكذا هش وهو ذو تحتم**) yani (**هشاش وهو غض المتحتم**) Cevherî’den naklen. Ve (**الحتومة الحموضة**) vezin ve mana olarak. Ve (**واحتأم كاطمأن قطع والاحتم الاسود**) her şeyden; ve ondan **الملاعنة** hadîsi: “Eğer onu **أسحم أحتم** getirirse” yani siyah. * Ve bundan
üzerine istidrâk edilenler: **الحاتم** uğursuz; ayrıca her şeyden siyah olan. Ve isim **الحتمة** (harekeli). Ve Muleyh el-Huzelî’nin sözü:
حتوم ظباء واجهتنا مروعة * تكاد مطايانا عليهن تطمح
**حاتم**’in çoğulu olabilir; **شاهد** ve **شهود** gibi; ve **حتم**’ın masdarı da olabilir. Ve **التحتم**: siğilin kuruduğunda ufalanması; ayrıca camın bir kısmının bir kısmı üzerine kırılması. Ve **تحتم** ( **تمنع** gibi): Sülَيْk b. es-Sülَke’nin sözünde bir yer adıdır:
بحمد الاله وامرئ هو دلنى * حويت النهاب من قضيب وتحتما
Ve **أبو حاتم محمد بن ادريس بن المنذر الرازي**: ondan Ebû Dâvûd rivayet etti. Ve **أبو حاتم المزني**: Hicazlıdır; صحبette ihtilaf edilmiştir.
