# حتم — Lisânü'l-Arab

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%AA%D9%85/sozluk/lisan
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AD%D8%AA%D9%85/entries/lisan

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [حتم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%AA%D9%85.md)
- Lisânü'l-Arab: İbn Manzûr · 13. yy

## Madde başı: حتم

الحَتْمُ: القضاء؛ قال ابن سيده: الحَتْمُ إِيجاب القَضاء. وفي التنزيل العزيز. كان على ربك حَتْماً مَقْضِيّاً؛ وجمعه حُتُومٌ؛ قال أُمَيَّةُ بن أَبي الصَّلْتِ:
حَنَانَيْ رَبِّنا، وله عَنَوْنَا،
بكَفَّيْهِ المَنايا والحُتُومُ
وفي الصحاح:
عِبادُك يُخْطِئونَ، وأَنتَ رَبٌّ
بكَفَّيْكَ المَنايا والحُتومُ
وحَتَمْتُ عليك الشيءَ: أَوْجَبْتُ. وفي حديث الوِتْر: الوِتْرُ ليس بحَتْمٍ كصلاة المَكْتوبة؛ الحَتْمُ:؛ اللازم الواجب الذي لا بد من فعله.وحَتَمَ اللهُ الأَمرَ يَحْتِمُه: قضاه. والحاتِمُ: القاضي، وكانت في العرب امرأَة مُفَوَّهَةٌ يقال لها صَدُوفُ، قالت: لا أَتَزَوَّج إِلا مَنْ يَرُدُّ عليّ جَوابي، فجاء خاطب فوقف ببابها فقالت: مَنْ أَنتَ؟ فقال: بَشَرٌ وُلِدَ صغيراً ونشأَ كبيراً، قالت: أَين منزلك؟ قال: على بِساطٍ واسع وبلد شاسِعٍ، قريبُهُ بعيدٌ وبعيدُهُ قريبٌ، فقالت: ما اسْمُكَ؟ قال: مَنْ شاء أَحْدَثَ اسْماً، ولم يكن ذلك عليه حَتْماً، قالت: كأَنه لا حاجة لك، قال: لو لم تكن حاجةٌ لم آتِكِ، ولم أَقِفْ ببابِكِ، وأَصِلْ بأَسبابك، قالت: أَسِرٌّ حاجتك أَمْ جَهْرٌ؟ قال: سِرٌّ وسَتُعْلَنُ قالت: فأَنتَ خاطب؟ قال: هو ذاك، قالت: قُضِيَتْ، فتزوَّجها. والحَتْمُ: إِحْكام الأَمرِ.
والحاتِمُ: الغُراب الأَسود؛ وأَنشد لمُرَقِّش السَّدوسي، وقيل هو لخُزَرِ بن لَوْذان:
لا يَمْنَعَنَّكَ، من بِغا
ءِ الخَيْرِ، تَعْقادُ التَّمائِمْ
ولقد غَدَوْتُ، وكنتُ لا
أَغْدُو، على واقٍ وحاتِمْ
فإِذا الأَشائِمُ كالأَيا
مِنِ، والأَيامِنُ كالأَشائِمْ
وكذاكَ لا خَيْرٌ، ولا
شَرٌّ على أَحدٍ بدائِمْ
قد خُطَّ ذلك في الزُّبو
رِ الأَوَّليَّاتِ القَدائِمْ
قال: والحاتِمُ المَشْؤوم. والحاتِمُ: الأَسْود من كل شيء. وفي حديث الملاعنة: إِن جاءتْ به أَسْحَمَ أَحْتَمَ أَي أَسود. والحَتَمَةُ، بفتح الحاء
(* قوله «والحتمة بفتح الحاء إلخ» كذا في النهاية والمحكم مضبوطاً بهذا الضبط أيضاً، والذي في القاموس والتكملة: والحتمة، بالضم، السواد اه. وجعلهما الشارح لغتين فيها) والتاء: السواد، وقيل: سُمِّي الغراب الأَسود حاتِماً لأَنه يَحْتِمُ عندهم بالفِراق إِذا نَعَبَ أَي يَحْكم. والحاتِمُ: الحاكِم الموجِبُ للحُكْم. ابن سيده: الحاتِمُ غراب البَيْن لأَنه يَحْتِمُ
بالفِراق، وهو أَحمر المِنْقار والرجلين؛ وقال اللحياني: هو الذي يُولَعُ بنتف ريشه وهو يُتشاءم به؛ قال خُثَيْمُ بن عَدِيٍّ، وقيل الرقَّاص الكَلْبُّي، يمدح مسعود بن بَحْرٍ، قال ابن بري وهو الصحيح: وليس بَهَيَّابٍ، إِذا شدَّ رَحْلَهُ
يقولُ: عَداني اليومَ واقٍ وحاتِمُ
وأَنشده الجوهري: ولسْتُ بَهيَّابٍ؛ قال ابن بري: والصحيح وليس بَهَيَّابٍ لأَن قبله:
وجَدْتُ أَباكَ الحُرَّ بحْراً بنجْدَةٍ،
بَناها له مَجْداً أَشَمُّ قُماقِمُ
(* قوله «الحر» سيأتي في مادة خثرم بدله الخير).
وليس بِهَيَّابٍ، إِذا شَدَّ رحلَه
يقول: عَداني اليومَ واقٍ وحاتِمُ
ولكنه يَمْضي على ذاكَ مُقْدِماً،
إِذا صَدَّ عن تلك الهَناتِ الخُثارِمُ
وقيل: الحاتِمُ الغراب الأَسود لأَنه يَحْتِمُ عندهم بالفِراق؛ قال النابغة:
زَعَمَ البَوارِحُ أَن رِحْلَتَنا غَداً،
وبِذاكَ تَنْعابُ الغرابِ الأَسودِ
قول مُلَيْحٍ الهُذلي:
وصَدَّقَ طُوَّافٌ تَنادَوْا بِرَدِّهِمْ
لَهامِيمَ غُلْباً، والسَّوامُ المُسَرَّحُ
حُتوم ظِباءٍ واجَهَتْنا مَرُوعَة،
تَكادُ مَطايانا عليهِنَّ تَطْمَحُ
يكون حُتومٌ جمعَ حاتِمٍ كشاهِدٍ وشُهود، ويكون مصدر حَتَمَ. وتَحَتَّم: جعَل الشيء عليه حَتْماً؛ قال لَبيد:
ويَوْمَ أَتانا حَيُّ عُرْوَةَ وابنِهِ
إِلى فاتِكٍ ذي جُرْأَةٍ قد تَحَتَّما
والحُتامةُ: ما بقي على المائدة من الطعام أَو ما سقط منه إِذا أُكِلَ، وقيل: الحُتامةُ
(* قوله «وقيل الحتامة إلخ» هكذا بالأصل) ما فضل من
الطعام على الطَّبَق الذي يؤكل عليه.
والتَّحَتُّم: أَكل الحُتامة وهي فُتات الخبز. وفي الحديث: من أَكل وتَحَتَّم دخل الجنة؛ التَّحَتُّم: أَكل الحُتامة، وهي فُتات الخبز الساقطُ على الخِوَان. وتَحَتَّم الرجلُ إِذا أَكل شيئاً هَشّاً في فيه. الليث: التَّحَتُّم الشيء إِذا أَكلته فكان في فَمِك هَشّاً. والحَتَمَةُ: السواد. والأَحْتَمُ: الأَسود. والتَّحتُّم: الهَشاشةُ. يقال: هو ذو تَحَتُّمٍ، وهو غَضُّ المُتَحَتَّم. والتَّحَتُّم: تَفَتُّتُ الثُّؤْلول إِذا جَفَّ. والتَّحتم: تَكسُّر الزجاج بعضه على بعضٍ.
والحَتَمَةُ: القارورة المُفَتَّتةُ.
وفي نوادر الأَعراب: يقال تَحَتَّمْتُ له بخير أَي تمنيتُ له خيراً وتَفاءلت له. ويقال: هو الأَخ الحَتْمُ أَي المَحْضُ الحقُّ؛ وقال أَبو خِراشٍ يرثي رجلاً
(* قوله «رجلاً» في التكملة: يرثي خالد بن زهير):
فواللهِ لا أَنساكَ، ما عِشْتُ، لَيْلَةً،
صَفيِّي من الإِخْوانِ والولدِ الحَتْمِ
وحاتِمٌ الطائيُّ: يُضْرَب به المَثَلُ في الجُود، وهو حاتِمُ بنُ عبد الله بن سَعْد بن الحَشْرَجِ؛ قال الفرزدق:
على حالةٍ لو أَنَّ في القومِ حاتِماً،
على جودِهِ، ما جادَ بالمالِ، حاتِمِ
(* قوله «على جوده إلخ» كذا في الأصل، والمشهور:
على جوده لضنّ بالماء حاتم).
وإِنما خفضه على البدل من الهاء في جودِه؛ وقول الشاعر:
وحاتِمُ الطائيُّ وَهَّابُ المِئِي
وهو اسم ينصرف، وإِنما تَرَكَ التنوين وجعل بدل كسرة النون لالتقاء الساكنين، حذفَ النون للضرورة؛ قال ابن بري: وهذا الشعر لامرأَة من بني عقيل تَفْخَرُ بأَخوالها من اليمن، وذكر أَبو زيد أَنه للعامِرِيّة؛ وقبله: حَيْدَةُ خالي ولَقِيطٌ وعَلِي،
وحاتِمُ الطائيُّ وَهَّابُ المِئِي
ولم يَكُنْ كخالك العَبْدِ الدَّعِي
يأْكل أَزْمانَ الهزالِ والسِّنِي
هَيَّاب عَيْرٍ مَيْتةٍ غيرِ ذَكِي
وتَحْتَمُ: موضع؛ قال السُّلَيْك بن السُّلَكة:
بِحَمْدِ الإِلَه وامْرِئٍ هُوَ دَلَّنِي،
حَوَيْتُ النِّهابَ من قَضِيبٍ وتَحْتَما

### Türkçe

**الحَتْمُ**: hüküm verme; İbn Sîde dedi: **الحَتْمُ** hükmü gerekli kılmadır. Ve
aziz tenzilde: “Rabbin üzerine **حَتْماً مَقْضِيّاً** idi”; bunun çoğulu **حُتُومٌ**’dur; dedi
Ümeyye b. Ebî’s-Salt:
Hanânay Rabbena, ve lehû ‘anavnâ,
bi-kaffayhi’l-menâyâ ve’l-**حُتُومُ**

Ve Sıhâh’ta:
‘Ibâduke yukhṭi’ûne, ve ente rabbun
bi-kaffayka’l-menâyâ ve’l-**حُتومُ**

**وحَتَمْتُ** عليك الشيءَ: gerekli kıldım. Ve vitir hadîsinde: **الوِتْرُ** değildir
**بحَتْمٍ** farz namaz gibi; **الحَتْمُ**:; yapılması zorunlu olan gerekli vacip ki
onu yapmak kaçınılmazdır. **وحَتَمَ اللهُ الأَمرَ يَحْتِمُه**: onu hükme bağladı. Ve **الحاتِمُ**: hâkim, hüküm veren; ve
Araplarda fasih konuşan bir kadın vardı, ona **صَدُوفُ** denirdi; dedi: “Ben ancak
cevabımı bana geri döndürene evlenirim”; derken bir talip geldi, kapısında durdu; o dedi: “Sen kimsin?” O dedi:
“Küçük doğmuş, büyük yetişmiş bir beşerim.” O dedi: “Evin nerede?” O dedi: “Geniş bir döşek üzerinde ve uzak bir beldede; yakını uzak, uzağı yakın.” O dedi: “Adın nedir?” O dedi:
“Dileyen bir ad ihdas etti; bu onun üzerine **حَتْماً** değildi.” O dedi: “Sanki senin ihtiyacın yok.” O dedi: “İhtiyaç olmasaydı sana gelmezdim, kapında durmazdım ve senin sebeplerine bağlanmazdım.” O dedi: “İhtiyacın gizli mi yoksa açık mı?” O dedi: “Gizli; ve ilan edilecek.” O dedi:
“Öyleyse sen talip misin?” O dedi: “İşte o.” O dedi: “Hükme bağlandı”; böylece onunla evlendi. Ve **الحَتْمُ**: işi sağlamlaştırma.

Ve **الحاتِمُ**: siyah karga; ve Muraḳḳiş es-Sedûsî’den inşad etti, denildi ki o
Ḫuzar b. Lawdhân’ındır:
Lâ yemna‘anneka, min bigâ
’i’l-ḫayri, ta‘ḳâdu’t-temâ’im
Ve leḳad ġadawtu, ve kuntu lâ
aġdû, ‘alâ vâḳin ve **حاتِمْ**
Fe-iżâ’l-eşâ’imu ke’l-eyâ
mini, ve’l-eyâminu ke’l-eşâ’im
Ve keżâke lâ ḫayrun, ve lâ
şerrun ‘alâ eḥadin bedâ’im
Ḳad ḫuṭṭa żâlike fi’z-zubû
ri’l-evveliyyâti’l-ḳadâ’im

Dedi: ve **الحاتِمُ** uğursuz olandır. Ve **الحاتِمُ**: her şeyin siyahı. Ve
mülâ‘ane hadîsinde: “Eğer onu **أَسْحَمَ أَحْتَمَ** getirirse” yani siyah. Ve **الحَتَمَةُ**,
**الحاء**’nın fethiyle
(* “Ve’l-**حتمة** bi-fetḥi’l-**حاء** ilh” sözü: Nihâye ve Muḥkem’de bu ضبط ile de ضبطlanmış olarak böyledir; Kāmûs ve Tekmile’de olan ise: ve’l-**حتمة** zamme ile, siyahlık, dedi. Şârih ikisini onda iki lehçe kıldı)
ve **التاء**: siyahlık; ve denildi: siyah kargaya **حاتِماً** denildi, çünkü o, onlarda ayrılıkla **يَحْتِمُ** eder, ötüşünce; yani hükmeder.
Ve **الحاتِمُ**: hükmü gerekli kılan hâkim. İbn Sîde: **الحاتِمُ** ayrılık kargasıdır; çünkü
ayrılıkla **يَحْتِمُ** eder; o, gagası ve ayakları kırmızıdır; Lihyânî dedi: o,
tüyünü yolmaya düşkün olandır ve onunla uğursuzluk sayılır; dedi Ḫuṯeym b. ‘Adiyy, denildi ki er-Raḳḳâṣ el-Kelbî, Mes‘ûd b. Baḥr’ı överken; İbn Berrî dedi ve o doğrudur:
Ve leyse behiyyâbin, iżâ şedde raḥlehu
yeḳûlu: ‘adânî’l-yevme vâḳin ve **حاتِمُ**

Ve Cevherî onu inşad etti: “ve lestu behiyyâbin”; İbn Berrî dedi: ve doğrusu “ve leyse
behiyyâbin”dir; çünkü ondan önce:
Ve cedtu ebâke’l-**حُرَّ** baḥran binecdetin,
benâhâ lehu mecdan eşemmu ḳumâḳimu
(* “**الحر**” sözü: ḫuṯرم maddesinde yerine **الخير** gelecektir).
Ve leyse behiyyâbin, iżâ şedde raḥlehu
yeḳûlu: ‘adânî’l-yevme vâḳin ve **حاتِمُ**
Ve lâkinnehu yemḍî ‘alâ żâke muḳdiman,
iżâ ṣadde ‘an tilke’l-henâti’l-ḫuṯârimu

Ve denildi: **الحاتِمُ** siyah kargadır; çünkü o, onlarda ayrılıkla **يَحْتِمُ** eder; dedi
en-Nâbiġa:
Za‘ame’l-bavâriḥu en riḥletenâ ġadan,
ve bi-żâke ten‘âbu’l-ġurâbi’l-esvedi

Mulayḥ el-Huẕelî’nin sözü:
Ve ṣaddeḳa ṭuvvâfun tenâdev bi-reddihim
lehâmîme ġulban, ve’s-sevâmu’l-muserraḥu
**حُتوم** ẓibâ’in vâcehetnâ merû‘aten,
tekâdu maṭâyânâ ‘aleyhinne taṭmaḥu

**حُتوم**; **حاتِمٍ**’in çoğulu olabilir, **شاهِدٍ** ve **شُهود** gibi; ve **حَتَمَ**’nın masdarı da olabilir. Ve **تَحَتَّم**:
kişinin bir şeyi kendi üzerine **حَتْماً** kılması; dedi Lebîd:
Ve yevme etânâ ḥayyu ‘urvete ve’bnihi
ilâ fâtikin ẕî cur’etin ḳad **تَحَتَّما**

Ve **الحُتامةُ**: sofrada yemekten kalan şey yahut yenildiğinde ondan düşen şey;
ve denildi: **الحُتامةُ**
(* “ve denildi **الحُتامةُ** ilh” sözü: asılda böyle)
yemek yenilen tabak üzerinde yemekten artan şeydir.

Ve **التَّحَتُّم**: **الحُتامة**’yı yemektir; o ekmek kırıntısıdır. Ve hadîste: “Kim yer
ve **تَحَتَّم** ederse cennete girer”; **التَّحَتُّم**: **الحُتامة**’yı yemektir; o, sofranın üzerine düşen ekmek kırıntısıdır. Ve **تَحَتَّم** الرجلُ: ağzında gevrek bir şey yediğinde. Leys:
**التَّحَتُّم** bir şeydir; onu yediğinde ağzında gevrek olur. Ve **الحَتَمَةُ**: siyahlık.
Ve **الأَحْتَمُ**: siyah. Ve **التَّحتُّم**: gevreklik. Denir: o, **تَحَتُّمٍ** sahibidir;
ve o, taze **المُتَحَتَّم**’dir. Ve **التَّحَتُّم**: siğil kuruduğunda onun ufalanmasıdır.
Ve **التَّحتم**: camın bir kısmının bir kısmı üzerine kırılmasıdır.

Ve **الحَتَمَةُ**: ufalanmış şişedir.

Ve A‘râb’ın nevâdirinde: denir **تَحَتَّمْتُ** له بخير: yani ona hayır diledim
ve onun için uğur saydım. Ve denir: o, **الأَخ الحَتْمُ**’dur; yani sırf hak olan; ve dedi Ebû
Ḫirâş bir adam için mersiye söylerken
(* “bir adam” sözü: Tekmile’de: Ḫâlid b. Zuhayr için mersiye söyler):
Fe-vallâhi lâ ensâke, mâ ‘iştu, leyletan,
ṣafiyyî mine’l-iḫvâni ve’l-veledi’l-**حَتْمِ**

Ve **حاتِمٌ الطائيُّ**: cömertlikte onunla mesel vurulur; o, **حاتِمُ** b. ‘Abd
Allâh b. Sa‘d b. el-Ḥaşrac’dır; dedi el-Ferazdak:
‘alâ ḥâletin lev enne fi’l-ḳavmi **حاتِماً**,
‘alâ cûdihi, mâ câde bi’l-mâli, **حاتِمِ**
(* “**على جوده** ilh” sözü: asılda böyle; meşhur olan:
‘alâ cûdihi le-ḍanna bi’l-mâ’i **حاتم**).
Ve onu, **جودِه**’deki **الهاء**’dan bedel üzerine mecrur kıldı; ve şairin sözü:
Ve **حاتِمُ الطائيُّ** vehhâbu’l-mi’î

Ve o, munsarif bir isimdir; ancak tenvîni terk etti ve nûn kesresinin yerine (kesreyi) koydu, iki sâkinin birleşmesi sebebiyle; zaruret için nûnu hazf etti; İbn Berrî dedi: ve bu şiir Benî ‘Aḳîl’den bir kadına aittir,
Yemen’den dayılarıyla övünür; Ebû Zeyd onun ‘Âmiriyye’ye ait olduğunu zikretti; ve ondan önce:
Ḥaydetu ḫâlî ve Laḳîṭun ve ‘Alî,
ve **حاتِمُ الطائيُّ** vehhâbu’l-mi’î
Ve lem yekun ke-ḫâlike’l-‘abdi’d-de‘iyy
ye’kulu ezmâne’l-hezâli ve’s-sinî
heyyâbu ‘ayrin meytetin ġayri ẕekiyy

Ve **تَحْتَمُ**: bir yerdir; dedi es-Suleyk b. es-Suleke:
Bi-ḥamdi’l-ilâh ve’mri’in huve dellanî,
ḥaveytu’n-nihâba min ḳaḍîbin ve **تَحْتَما**
