# حتم — Mekâyîsü'l-Luğa

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%AA%D9%85/sozluk/mekayis
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AD%D8%AA%D9%85/entries/mekayis

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [حتم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%AA%D9%85.md)
- Mekâyîsü'l-Luğa: İbn Fâris · 11. yy

## Madde başı: حتم

(باب الحاء والتاء وما يثلثهما([1]))
  (حتر) الحاء والتاء والراء أصلانِ: أحدهما إطافةُ الشيء بالشيء واستدارةٌ مِنه حَوْلَه، والثاني تقليلُ شيءٍ وتزهيدُه.
  فالأوّل الحَتَارُ: ما استدار بالعَين من باطن الجَفْن، وجمعه حُتُرٌ. وحَتَار الظُّفْر: ما أحاط به. ومن الباب الحَتَار، وهو هُدْب الشِّقّة وكِفَّتها، والجمع حُتُر. قال أبو زيدٍ الكلابيُّ: الحُتُر ما يُوصَل بأسفل الخِباء إذا ارتفع عن الأرض وقَلَصَ ليكونَ سِتْرا. ويقال حَتَرْتُ البيتَ. وقال بعض أهل اللغة: الحتر تحديق العين عند النظر إلى الشَّيء([2]). وقال حَتِرَ يحتِرِ حَتْراً؛ وهو قياس الباب. ومن الباب أحْتَرْتُ العُقْدةَ، إذا أحكمتَ عقْدَها *وهو من الأوّل؛ لأنّ العَقْد لا يكون إلاّ وقد دار شيءٌ على شيء.
  والأصل الثاني: أحترتُ القَومَ ولِلقومِ، إذا فَوَّتَّ عليهم طعامَهم. قال الشنفرى:
وأُمَُِّ عِيالٍ قد شهدْتُ تقُوتُهم *** إذا أطعَمَتْهم أحْتَرَتْ وأقلّتِ([3])  ويقال الحُتْرَة الوَكِيرة([4]). يقال حَتِّرْ لنا. وليس ببعيد؛ لأنَّ الوَكيرة أقلُّ الولائم والدّعوات. ويقولون: إنّ الحَتْرَة رضْعَة([5]). ويقولون: ما حَتَرْتُ اليومَ شيئاً أي ما ذُقْت. قال الشاعر:
أنتمُ السّادة الغُيوث إذا البا *** زِلُ لم يُمْسِ سَقْبُها محتُورا([6])  يقول: لم يكن لها لبنٌ كثير، ولا لها لبنٌ قليل ترضعُه سَقْبَها.
  (حتأ) الحاء والتاء والهمزة كلمةٌ واحدة ليست أصلاً، وأظنُّها من باب الإبدال وأنها مبدلة من كافٍ. يقولون أَحْتَأْتُ الثَّوبَ إحتاءً، إذا فَتَلْتَه([7]). ظناً أنه من الإبدال([8]) فمن أحكَأْت العُقدة. وقد مضى تفسير ذلك. ويقول…
  (حتم) الحاء والتاء والميم، ليس عندي أصلاً، وأكثر ظنِّي أنه أيضاً من باب إبدال التاء من الكاف، إلاّ أنّ الذي فيه من إحكام الشيء. يقال: حتم عليه، وأصله على ما ذكرناه حَكَم، وقد مضى تفسيره.
  والحاتم: الذي يقضي الشَّيء. فأمّا تسميتُهم الغُرَابَ حاتِماً فمن هذا، لأنهم يزعمون أنه يَحتِم بالفراق. وهو كالحُكْم منه. قال:
ولقد غَدَوْتُ وكنتُ لا *** أغْدُو على وَاقٍ وحاتِمْ([9])  وفي الباب كلمةٌ أخرى ويقرب أيضاً من باب الإبدال. ويقولون الحُتَامة: ما بقي من الطَّعام على المائدة - وهذا عندي من باب الطاء لأنّه شيءٌ لا يتحَتَّم([10]) أي يتفتَّت ويتكسَّر. وقد مرَّ تفسيرُه.
  (حتد) الحاء والتاء والدال أصلٌ واحد، وهو استِقرار الشَّيءِ وثباتُهُ. فالحَتْد: المُقَام بالمَكَان. حَتَد يَحْتِد. ومنه المَحْتِدُ، وهو الأصل؛ يقال: هو في مَحتِدِ صِدق. والحُتُد: العين لا ينقطع ماؤُها، وهو قياس الباب.
  (حتن) الحاء والتاء والنون أصل واحد يدلُّ على تساوي الأشياء. فالحَتِن: القِرْن؛ يقال هما حَِتْنان أي سِيَّان. وتَحَاتَنُوا، إذا تساوَوْا. ويقال وقعت النَّبْلُ في الهدَف حَتَْنَى. على فَعَْلََى، إذا تقاربَتْ مواقِعُها. وكل شيء لا يخالف بعضُه بعضاً فهو محتَتِنٌ.
  (حتف) الحاء والتاء والفاء كلمةٌ واحدة لا يُقاس عليها؛ وذلك أنّه إلا يُبنى منها فِعل، وهو الحَتْف، وجمعه حُتوف، وهو الهلاك.
  (حتل) الحاء والتاء واللام ليس هو عندي أصلاً، وما أحُقُّ أيضاً ما حكَوْه فيه، وهو يدلُّ على القِلَّة والصِّغر. يقولون: الحَوْتَل الغلام حين يُرَاهِق([11]). ويقولون: لِفراخ القطا حَوْتَل. وهذا عندي تصحيفٌ، إنما هو حَوْتك بالكاف، وقد ذُكِر. ويقال حَتَلَ له: أعطاه. وليس بشيء.
   (حتك) الحاء والتاء والكاف يدلُّ على مقاربةٍ وصِغَر. فالحَتْك: أن يقارب الخَطْو ويُسرِع رَفْع الرِّجل ووضْعَها. وهو صحيح من الكلام معروفٌ. ويُبْنَى منه الحَتَكان، وهو غير الحَيَكان. والحواتِك: صغار النَّعام. والحوتك: القصير.
  (حتو) الحاء والتاء والحرف المعتل بعده أصلٌ واحدٌ، يدلُّ على شدَّةٍ. فالحَتْو: العَدْوُ الشديد، يقال حتا يحتو حَتْواً. والحَتْو: كفُّكَ هُدْبَ الكِساء، تقول حَتَوْتُه. فأمّا الحَتِيُّ فيقال: إنّه سَويق المُقْلِ، وهو شاذ. وقد يجوز أن يُقْتَاسَ([12]) لـه بابٌ فيه بعض الخُشونة. قال الهذلي([13]):
لا دَرَّ درِّيَ إنْ أطعمْتُ نازلَكُم *** قِرْفَ الحَتِيِّ وعندي البرُّ مكنُوزُ---------------------------------------------------------------ـ
([1]) وردت مواد هذا الباب غير منسوقة على النسق الذي جرى عليه.
([2]) لم يرد هذا المعنى في المعاجم المتداولة، إلا في الجمهرة (2: 3). وذكر في فعله يحتِر ويحتُر بكسر التاء وضمها.
([3]) البيت في اللسان (حتر)، وذكره بدون نسبة في المجمل. وقصيدة الشنفرى في المفضليات
(1: 106-110).
([4]) هي طعام يصنع عند بناء البيت.
([5]) في اللسان: "الرضعة الواحدة". وفي المجمل: "ويقال إن الحترة رضعة كافية".
([6]) البيت في المجمل (حتر).
([7]) في المجمل: "إذا فتلته فتل الأكسية".
([8]) كذا وردت هذه العبارة.
([9]) البيت للمرقش. وانظر تحقيق نسبته في حواشي الحيوان (3: 436) واللسان (حتم).
([10]) في الأصل: "عظيم"، والوجه ما أثبت. انظر اللسان (حتم 4).
([11]) لم يذكر في اللسان. وذكر في القاموس.
([12]) في الأصل: "يقتلس".
([13]) البيت للمتنخل الهذلي، كما في القسم الثاني من أشعار الهذليين 87 ونسخة الشنقيطي من الهذليين 46. وانظر باقي الكلام على نسبته في حواشي الحيوان (5: 285).
ـ

### Türkçe

(باب **الحاء** ve **التاء** ve ikisini üçleyen şey([1]))
  (**حتر**) **الحاء** ve **التاء** ve **الراء** iki asıldır: birincisi, şeyin şey ile kuşatılması ve ondan onun çevresinde bir yuvarlaklıktır; ikincisi ise bir şeyi azaltmak ve onu değersizleştirmektir.
  Birincisi: **الحَتَارُ**: gözde, göz kapağının iç tarafından gözün etrafında yuvarlaklaşan şeydir; çoğulu **حُتُرٌ**’dur. **حَتَار** tırnak: onunla kuşatılmış olan şeydir. Bu babdandır **الحَتَار**; o, çadır parçasının saçakları ve kenarıdır; çoğulu **حُتُر**’dur. Ebû Zeyd el-Kilâbî dedi: **الحُتُر**: çadır yerden yükselip kısalıp örtü olsun diye, çadırın altına ulaştırılan şeydir. Ve “**حَتَرْتُ** evi” denir. Dil ehlinden bazıları dedi: **الحتر**: bir şeye bakarken gözün dik dik bakmasıdır([2]). Ve “**حَتِرَ** **يحتِرِ** **حَتْراً**” dedi; bu, babın kıyasıdır. Bu babdandır: “**أحْتَرْتُ** düğümü”, onu bağını sağlamlaştırdığın zaman; ve bu birincidendir; çünkü bağ, ancak bir şey bir şeyin üzerine dolanmış olduğu halde olur.
  İkinci asıl: “**أحترتُ** kavmi ve kavim için”, onların yiyeceklerini onlara kaçırdığın (yetiştirmediğin) zaman. Şenferâ dedi:
وأُمَُِّ عِيالٍ قد شهدْتُ تقُوتُهم *** إذا أطعَمَتْهم أحْتَرَتْ وأقلّتِ([3])  Ve **الحُتْرَة** **الوَكِيرة** denir([4]). “Bize **حَتِّرْ**” denir. Ve uzak değildir; çünkü **الوَكيرة** ziyafetlerin ve davetlerin en azıdır. Ve derler ki: **الحَتْرَة** bir **رضْعَة**’dır([5]). Ve derler ki: “Bugün hiçbir şey **حَتَرْتُ**” yani tatmadım. Şair dedi:
أنتمُ السّادة الغُيوث إذا البا *** زِلُ لم يُمْسِ سَقْبُها محتُورا([6])  Der ki: onun çok sütü yoktu; ve onun, yavrusunu emzireceği az sütü de yoktu.
  (**حتأ**) **الحاء** ve **التاء** ve **الهمزة** bir tek kelimedir, asıl değildir; ve ben onu ibdâl babından sanıyorum ve onun bir **كاف**’tan ibdâl edilmiş olduğunu. Derler ki: “**أَحْتَأْتُ** elbiseyi **إحتاءً**”, onu büktüğün zaman([7]); ibdâlden olduğu zannıyla([8]); o halde “**أحكَأْت** düğümü”ndendir. Bunun tefsiri geçti. Ve der…
  (**حتم**) **الحاء** ve **التاء** ve **الميم**; bende bir asıl değildir; ve zannımın çoğu, bunun da **التاء**’nın **الكاف**’tan ibdâli babından olduğudur; ancak onda olan, şeyin sağlamlaştırılmasındandır. “Ona karşı **حتم** etti” denir; aslı, zikrettiğimiz üzere **حَكَم**’dır; onun tefsiri geçti.
  Ve **الحاتم**: şeyi yerine getiren (hükme bağlayan) kimsedir. Ama onların kargaya **حاتِماً** ad vermeleri, bundandır; çünkü onlar onun ayrılıkla **يَحتِم** ettiğini iddia ederler. Ve o, ondan **الحُكْم** gibidir. Dedi:
ولقد غَدَوْتُ وكنتُ لا *** أغْدُو على وَاقٍ وحاتِمْ([9])  Ve babda başka bir kelime vardır ve ibdâl babına da yaklaşır. Ve derler ki: **الحُتَامة**: sofrada yemekten kalan şeydir - ve bu, bende **الطاء** babındandır; çünkü o, **لا يتحَتَّم**([10]) yani parçalanıp kırılıp dökülmeyen bir şeydir. Onun tefsiri geçti.
  (**حتد**) **الحاء** ve **التاء** ve **الدال** tek bir asıldır; o da şeyin yerleşmesi ve sabit olmasıdır. O halde **الحَتْد**: mekânda ikamettir. **حَتَد** **يَحْتِد**. Ondandır **المَحْتِدُ**; o, asıldır; denir ki: “O, doğruluk **مَحتِد**’indedir.” Ve **الحُتُد**: suyu kesilmeyen gözdür; bu, babın kıyasıdır.
  (**حتن**) **الحاء** ve **التاء** ve **النون** tek bir asıldır; şeylerin eşitliğine delalet eder. O halde **الحَتِن**: denk (akran)dır; denir ki: “Onlar iki **حَِتْنان**” yani eşittirler. Ve “**تَحَاتَنُوا**”, eşit oldukları zaman. Ve denir ki: oklar hedefe **حَتَْنَى** üzere düştü; **فَعَْلََى** vezni üzere; yerleri birbirine yaklaştığı zaman. Ve bir şeyin bir kısmı bir kısmına aykırı değilse, o **محتَتِنٌ**’dir.
  (**حتف**) **الحاء** ve **التاء** ve **الفاء** bir tek kelimedir; ona kıyas edilmez; çünkü ondan fiil bina edilmez; o, **الحَتْف**’tır; çoğulu **حُتوف**’tur; o da helâktir.
  (**حتل**) **الحاء** ve **التاء** ve **اللام** bende asıl değildir; ve onda rivayet ettikleri de daha layık değildir; ve o, azlığa ve küçüklüğe delalet eder. Derler ki: **الحَوْتَل**: oğlan, ergenliğe yaklaşınca([11]). Ve derler ki: **القطا** yavrularına **حَوْتَل**. Ve bu, bende bir tashîftir; ancak o, **حَوْتك** ( **الكاف** ile)dir; ve zikredilmiştir. Ve “Ona **حَتَلَ**: ona verdi” denir. Ve bu bir şey değildir.
   (**حتك**) **الحاء** ve **التاء** ve **الكاف** yaklaşmaya ve küçüklüğe delalet eder. O halde **الحَتْك**: adımı yaklaştırması ve ayağı kaldırıp koymayı hızlandırmasıdır. Ve o, sözden sahih, bilinen bir şeydir. Ve ondan **الحَتَكان** bina edilir; o, **الحَيَكان** değildir. Ve **الحواتِك**: devekuşunun küçükleridir. Ve **الحوتك**: kısa boyludur.
  (**حتو**) **الحاء** ve **التاء** ve ondan sonra gelen illetli harf tek bir asıldır; şiddete delalet eder. O halde **الحَتْو**: şiddetli koşmadır; denir ki: **حتا** **يحتو** **حَتْواً**. Ve **الحَتْو**: senin elbisenin saçaklarını toplaman; “Onu **حَتَوْتُ**” dersin. Ama **الحَتِيُّ** hakkında denir ki: o, **سَويق المُقْلِ**’dir; ve o şâzdır. Ve ona, içinde biraz kabalık bulunan bir babın kıyas edilmesi caiz olabilir([12]). Hüzeylî dedi([13]):
لا دَرَّ درِّيَ إنْ أطعمْتُ نازلَكُم *** قِرْفَ الحَتِيِّ وعندي البرُّ مكنُوزُ---------------------------------------------------------------ـ
([1]) Bu babın maddeleri, üzerinde gidilen tertibe göre düzenlenmemiş olarak gelmiştir.
([2]) Bu mâna, yaygın sözlüklerde gelmemiştir; ancak el-Cemhere’de (2: 3). Ve fiilinde **يحتِر** ve **يحتُر** ( **التاء**’nın kesresi ve zammı ile) zikredilmiştir.
([3]) Beyit Lisân’da (**حتر**)dedir; ve el-Mücmel’de nisbet olmaksızın zikredilmiştir. Şenferâ’nın kasidesi el-Mufaddaliyât’ta (1: 106-110).
([4]) Ev yapılırken yapılan bir yemektir.
([5]) Lisân’da: “tek **الرضعة**”. El-Mücmel’de: “Ve denir ki **الحترة** yeterli bir **رضعة**’dır.”
([6]) Beyit el-Mücmel’de (**حتر**)dedir.
([7]) El-Mücmel’de: “Onu, örtülerin bükülmesi gibi büktüğün zaman.”
([8]) Bu ibare böylece vârid olmuştur.
([9]) Beyit el-Murakkaş’ındır. Nisbetinin tahkikine el-Hayavân hâşiyelerinde (3: 436) ve Lisân’da (**حتم**) bak.
([10]) Asılda: “**عظيم**”; vech, isbat ettiğimdir. Lisân’a bak (**حتم** 4).
([11]) Lisân’da zikredilmemiştir. Kâmûs’ta zikredilmiştir.
([12]) Asılda: “**يقتلس**”.
([13]) Beyit, Hüzeylî el-Mütenahhil’indir; Hüzeylîlerin şiirlerinin ikinci kısmında 87 ve Şenkîtî’nin Hüzeylîler nüshasında 46’da olduğu gibi. Nisbeti üzerine kalan söz için el-Hayavân hâşiyelerine (5: 285) bak.
ـ
