# حتم — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%AA%D9%85/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AD%D8%AA%D9%85/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [حتم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%AA%D9%85.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: حتم

| | ( الحَتْمُ : الخالِصُ ) ، وهو ( قَلْبُ |

| المَحْتِ ) . ويقال : هو الأَخُ الحَتْمِ ؛ | أي : المَحْض الحَقّ ، قال أبو خِراشٍ | يَرْثي رَجُلاً : | % ( فواللهِ ما أَنْساكَ ما عِشْتُ لَيَلةً % | صَفِيِّي من الإخْوانِ والوَلَدِ الحَتْمِ ) % | | ( و ) الحَتْمُ : ( القَضاءُ ) ، كما في | الصّحاح ، زاد غيرُه : المُقَدَّرُ ، ( و ) في | المُحْكَم : الحَتْمُ : ( إيجابُهُ ) ، وفي | التَّنْزِيل العَزيز : ! 2 \< كان على ربك حتما مقضيا > 2 ! . ( و ) قيل : هو ( إِحْكامُ | الأَمْرِ ) ، وبه صَدَّرَ الجوهريُّ . ( ج : | حُتُومٌ ) ، أنشد الجوهريُّ لأُميَّةَ بنِ أبِي | الصَّلْت : | % ( عِبادُكَ يُخْطِئُون وَأَنْتَ رَبٌّ % | بكَفَّيْكَ المَنايا والحُتُومُ ) % | | وفي الحَدِيث :   الوِتْرُ لَيْسَ بحَتْم   | قال ابنُ الأَثِير : الحَتْمُ : اللاّزِمُ الواجِبُ | الّذِي لا بُدَّ مِنْ فِعْلِه ، ( وقد حَتَمَهُ | يَحْتِمُه ) حَتْماً : قَضاهُ وَأَوْجَبَه . | | ( والحاتِمُ : القاضِي ) أي : المُوجِبُ | للحُكْمِ ، ( ج : حُتُومٌ ) ، كشاهِدٍ | وشُهُود . | | ( و ) الحاتِمُ : ( الغُرابُ الأَسْوَدُ ) ، | وأنشد الجوهريُّ للمُرَقِّش ويُرْوَى | لخُزَزِ بن لَوْذانَ السَّدُوسيِّ : | % ( لا يَمْنَعَنَّكَ من بَغاءِ % | الخَيْرِ تَعْقادُ التَّمائمْ ) % | % ( وَلَقَدْ غَدَوْتُ وكُنْتُ لا | أَغْدُو على واقٍ وحاتِمْ % ) % | % ( فإذا الأَشائمُ كالأَيامِنِ % | والأَيامِنُ كالأَشائمْ ) % | % ( وكَذَاكَ لا خَيْرٌ ، ولا % | شَرٌّ على أَحَدٍ بدائمْ ) % | % ( قد خُطَّ ذلِكَ في الزُّبُور % | الأَوَّلِيّات القَدائمْ ) % |

| | وأنشد لخُثَيْمِ بن عَدِيّ ، وقيل : | للأَعْشَى ، وهو غَلَطٌ ، وقيل : | لِلرَّقّاصِ الكَلْبِيِّ يَمْدَحُ مَسْعُودَ بنَ | بَحْرٍ ، قال ابن بَرّي : وهو الصحيح : | % ( ولَسْتُ بهَيَّابٍ إذا شَدَّ رَحْلَهُ % | يَقُولُ عَدانِي اليَوْمَ واقٍ وحاتِمُ ) % | | قال ابن بَرّي : والرِّوايَةُ   ولَيْس | بهَيّابٍ   . قال الجوهريّ : وإِنَّما سُمِّي | به لأنَّهُ يَحْتِم عندهم بالفِراقِ ، قال | النابِغَة : | % ( زَعَمَ البَوارِحُ أَنَّ رِحْلَتَنا غَداً % | وبِذاكَ تَنْعابُ الغُرابِ الأَسْوَدِ ) % | | ( و ) الحاتِمُ : ( غُرابُ البَيْنِ ) لأَنَّه يَحْتِمُ | بالفِراقِ إذا نَعَبَ ، ( وهو أَحْمَرُ المِنْقارِ | والرِّجْلَيْنِ ) . وقال اللّحياني : هو الذي | يُولَعُ بنَتْفِ رِيشِه ، وهو يُتَشاءَمُ به . | | ( و ) حاتِمُ ( بنُ عَبْدِ الله بْنِ سَعْدِ ) بن | الحَشْرَج ( الطائيُّ ) كريمٌ مشهورٌ ، قال | الفرزدق : | % ( على حالَةٍ لَوْ أَنَّ في القَوْم حاتِماً % | عَلَى جُودِهِ ما جادَ بالماءِ حاتِمُ ) % | | ( وتَحَتَّمَ : جَعَلَ الشَّيْءَ حَتْماً ) أي : | لازِماً ، قال لَبِيدٌ : | % ( ويَوْمَ أتانا حَيُّ عُرْوَةَ وابْنِهِ % | إلى فاتِكٍ ذي جُرْأَةٍ قد تَحَتَّمَا ) % | | ( و ) أيضاً : ( أَكَلَ شَيْئاً هَشاًّ في فِيهِ ) ، | قاله اللَّيْث . وفي الصّحاح : والتَّحَتُّمُ : | هَشاشةٌ ، تقول : هو ذو تَحَتُّمِ ، وهو | غَضُّ المُتَحَتَّمِ . هكذا نَصُّه ، ووجدتُ | في الهامِشَ ما نَصُّه : في العِبارة سَقْطٌ | والصَّواب : هَشاشَةُ الشيءِ المَأْكُولِ . | | ( والحُتْمَةُ ، بالضَّمِّ : السَّوادُ ) ، | ويُرْوَى بالتَّحْرِيك أيضاً . | | ( و ) الحَتَمَةُ ، ( بالتَّحْرِيكِ : القارُورَةُ | المُفَتَّتَةُ ) . |

| | ( والحُتامَةُ ) ، بالضَّمّ : ( ما يَبْقَى على | المائدَةِ من الطَّعامِ ، أو ما سَقَط منه إذا | أُكِلَ ) من فُتاتِ الخُبْزِ وغيره . ( وتَحَتَّم ) | الرَّجُلُ : ( أَكَلَها ) . ومنه الحديث :   مَنْ | أَكَلَ وَتَحَتَّمَ دَخَلَ الجَنَّة   . | | ( و ) تَحَتَّمَ ( لِفُلانٍ بِخَيْرٍ ) ؛ أي : | ( تَمَنَّى لَهُ خَيْراً وتَفاءَلَ لَهُ ) ، كذا في | نَودِارِ الأعراب . | | ( و ) تَحَتَّمَ ( لِكذا : هَشَّ ، وهو ذُو | تَحَتُّم ) ؛ أي : ( هَشّاشٌ ، وهو غَضُّ | المُتَحَتَّم ) ، نقله الجوهريّ . | | ( والحُتُومَةُ : الحُموضَةُ ) ، زِنَةً | ومَعْنى . | | ( واحْتَأَمَّ ، كاطْمَأَنَّ : قَطَعَ ) . | | ( والأَحْتَمُ : الأَسْوَدُ ) من كُلّ شَيْءٍ . | ومنه حَدِيثُ المُلاعنة :   إِنْ جاءت به | أَسْحَمَ أحتم   أي : أسود . | | [ ] وَمِمّا يُسْتَدْرَكُ عَلَيْه : | | الحاتِم : المَشْئُوم . وأيضاً : الأَسْوَدُ | من كلِّ شيء . | | والاسْمُ الحَتَمَةُ ، مُحَرَّكَة ، وقولُ | مُلَيِح الهُذَلِيّ : | % ( حُتُومَ ظِباءٍ واجَهَتْنا مَرُوعَةً % | تَكادُ مَطايانا عَلَيْهِن تَطْمَحُ ) % | | يكون جَمْعَ حاتِمٍ ، كشاهِدٍ وشُهُودٍ ، | ويكونُ مَصْدَرَ حَتَم . | | والتَّحَتُّمُ : تَفَتُّتُ الثُّؤْلُول إذا جَفَّ . | وأيضاً تَكَسُّر الزُّجاجِ بَعْضه على | بَعْضٍ . | | وتَحْتَمُ ، كَتَمْنَعُ : موضعٌ في قول | السُّلَيْكِ بن السُّلَكَة : | % ( بِحَمْد الإلهِ وامْرِئٍ هُوَ دَلَّنِي % | حَوَيْتُ النِّهابُ من قَضِيبٍ وَتَحْتَما ) % | | وأبو حاتِمٍ مُحَمَّدُ بنُ إِدْرِيسَ بنِ | المُنْذِرِ الرازِيُّ ، رَوَى عنه أبو داودَ وأبو | حاتِمٍ المُزَنِيُّ ، حِجِازيٌّ مُخْتَلَفٌ في صُحبَتِهِ .

|

### Türkçe

( **الحَتْمُ** : hâlis olan ) , ve o ( **قَلْبُ المَحْتِ** )’dir. Ve denilir: o **الأَخُ الحَتْمِ**’dir; yani: sırf hak olan, Ebû Hırâş bir adam için mersiye söylerken dedi ki:
% ( Vallahi, yaşadığım müddetçe bir gece seni unutmam %
kardeşlerin ve çocuğun içinden benim safî dostum, **الوَلَدِ الحَتْمِ** ) %

( Ve ) **الحَتْمُ** : ( hüküm/karar )dır; Sıhâh’ta olduğu gibi; başkası şunu artırdı: takdir edilmiş olan. ( Ve ) **المُحْكَم**’de: **الحَتْمُ** : ( onu gerekli kılması )dır. Ve Aziz Tenzîl’de: ! 2 \< كان على ربك حتما مقضيا > 2 ! . ( Ve ) denildi: o ( işin sağlamlaştırılması )dır; Cevherî bununla başlattı. ( Çoğulu: **حُتُومٌ** )dur. Cevherî, Ümeyye b. Ebî’s-Salt’tan şu beyti okuttu:
% ( Kulların hata eder, sen ise Rab’sin %
iki elinde ölümler ve **الحُتُومُ** vardır ) %

Ve hadiste: “**الوِتْرُ** **لَيْسَ بحَتْم**.” İbnü’l-Esîr dedi ki: **الحَتْمُ** : yapılması mutlaka gereken lâzım/vâcip olan şeydir. ( Ve onu **حَتَمَهُ يَحْتِمُه** ) **حَتْماً**: onu hükmetti ve gerekli kıldı.

( Ve **الحاتِمُ** : hüküm veren )dir; yani: hükmü gerekli kılan. ( Çoğulu: **حُتُومٌ** )dur; **شاهِدٍ** ve **شُهُود** gibi.

( Ve ) **الحاتِمُ** : ( siyah karga )dır. Cevherî, el-Muraḳḳiş’ten okuttu; Huzaz b. Levzân es-Sedûsî’ye de rivayet edilir:
% ( Hayrı aramaktan seni alıkoymasın %
muska bağlamaları ) %
% ( Andolsun sabahladım; oysa ben %
koruyucu ve **حاتِم** üzerine sabahlamazdım % ) %
% ( Böylece uğursuzlar uğurlular gibi %
uğurlular da uğursuzlar gibi oldu ) %
% ( Ve böyledir: ne hayır, ne %
şer, hiç kimse üzerinde daimîdir ) %
% ( Bu, ilk eski zeburlarda %
yazılmıştır ) %

Ve Huseym b. Adî’ye ait olarak da okuttu; ve denildi: A‘şâ’nındır, bu yanlıştır; ve denildi: er-Raḳḳâṣ el-Kelbî’nindir; Mes‘ûd b. Bahr’ı över; İbn Berrî dedi ki: doğru olan budur:
% ( Ben korkak değilim; o, eyerini sıktığında %
bugün bana bir koruyucu ve **حاتِم** karşı geldi der ) %

İbn Berrî dedi ki: rivayet “**ولَيْس بهَيّابٍ**”dır. Cevherî dedi ki: ancak ona bu ad verildi; çünkü onların yanında ayrılıkla kesin hükmeder. Nâbiga dedi ki:
% ( **البَوارِحُ** yarın yolculuğumuz olduğunu iddia etti %
ve bununla siyah karga ötüşür ) %

( Ve ) **الحاتِمُ** : ( ayrılık kargası )dır; çünkü öttüğünde ayrılıkla kesin hükmeder. ( Ve o, gagası ve iki ayağı kırmızıdır ). el-Lihyânî dedi ki: o, tüyünü yolmaya düşkün olan şeydir; ve onunla uğursuzluk sayılır.

( Ve ) **حاتِمُ بنُ عَبْدِ الله بْنِ سَعْدِ** b. el-Haşrec (Tâî) meşhur bir cömerttir. Ferazdak dedi ki:
% ( Bir hâl üzeredir ki kavimde **حاتِم** olsaydı %
cömertliği üzerine **حاتِم** suyla cömertlik etmezdi ) %

( Ve **تَحَتَّمَ** : şeyi **حَتْماً** kıldı ) yani: lâzım kıldı. Lebîd dedi ki:
% ( Ve bize Urve’nin kabilesi ve oğlu geldiği gün %
cesaret sahibi bir yiğide; ikisi de kesinleşmişti ) %

( Ve ) ayrıca: ( ağzında gevrek bir şey yedi ); bunu Leys söyledi. Sıhâh’ta: **التَّحَتُّمُ** : gevreklik/ufalanırlık. Dersin ki: o, **تَحَتُّم** sahibidir; ve o, **غَضُّ المُتَحَتَّمِ**’dir. Metni böyledir. Ve kenarda metni şöyle olanı buldum: ibarede düşme vardır; doğrusu: yenilen şeyin gevrekliğidir.

( **الحُتْمَةُ** , zamme ile: siyahlık )tır; harekeleme ile de rivayet edilir.

( Ve ) **الحَتَمَةُ** , ( harekeleme ile: ufalanmış şişe )dir.

( **الحُتامَةُ** ) , zamme ile: ( sofrada yemekten kalan şey; yahut yenildiğinde ondan düşen şey )dir; ekmek kırıntısı ve başkasından. ( Ve **تَحَتَّم** ) adam: ( onu yedi ). Ondan hadistir: “Kim yer ve **تَحَتَّمَ** ederse cennete girer.”

( Ve ) **تَحَتَّمَ** ( falan kimse için hayırla ); yani: ( ona hayır diledi ve onun için hayra yordu ); A‘râb’ın Nevâdir’inde böyledir.

( Ve ) **تَحَتَّمَ** ( şöyle: gevrek oldu; ve o, **ذُو تَحَتُّم**’dur ); yani: ( gevrektir; ve o, **غَضُّ المُتَحَتَّم**’dir ); Cevherî nakletti.

( **الحُتُومَةُ** : ekşilik )tir; vezin ve mânâca.

( Ve **احْتَأَمَّ** , **اطْمَأَنَّ** gibi: kesti ) .

( Ve **الأَحْتَمُ** : siyah olan )dır; her şeyden. Ondan, mülâane hadisi: “Eğer onu **أَسْحَمَ أحتم** olarak getirirse”; yani: siyah.

[ ] Üzerine istidrâk edilenlerdendir:

**الحاتِم**: uğursuz sayılan. Ayrıca: her şeyden siyah olan.

İsim **الحَتَمَةُ**’dir; harekelidir. Muleyḥ el-Huzelî’nin sözü:
% ( **حُتُومَ** ceylanlar; ürkmüş olarak bize yöneldi %
binitlerimiz neredeyse onların üzerine sıçrayacak ) %

**حاتِم**’in çoğulu olur; **شاهِدٍ** ve **شُهُود** gibi; ve **حَتَم**’ın mastarı da olur.

**التَّحَتُّمُ**: **الثُّؤْلُول**’ün kuruduğunda ufalanmasıdır. Ayrıca camın bir kısmının bir kısmı üzerine kırılmasıdır.

**تَحْتَمُ** , **تَمْنَعُ** gibi: es-Suleyk b. es-Suleke’nin sözünde bir yerdir:
% ( Allah’a hamd ile; ve beni delâlet eden bir adamla %
bir dal ve **تَحْتَما**’dan yağmayı topladım ) %

Ve Ebû **حاتِم** Muhammed b. İdrîs b. el-Münzir er-Râzî; ondan Ebû Dâvûd rivayet etti. Ve Ebû **حاتِم** el-Müzenî; Hicazlıdır; onun sahâbeliği hakkında ihtilaf edilmiştir.
