# حتو (ح-ت-و) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%AA%D9%88
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AD%D8%AA%D9%88

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: ح - ت - و
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 3 sözlük

## Sözlükler (3)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%AA%D9%88/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الحاء والتاء و واي معهما
ح ت و، ح و ت، و ت ح، ت ي ح مستعملات
حتو:
الحَتْوُ: كَفُّك هُدْبَ الكِساء ملزقاً به.
حَتَوْتُه أحتوه حتواً، وفي لغة حتأته حَتْأً.
والحَتِيُّ: سَوِيقُ المُقْلِ.
حوت:
الحُوتُ: معروفٌ. والجميع: الحِيتانُ وهو السَّمَكُ.
والحُوتُ: بُرجٌ من الاثني عشر، وهو آخرها.
والحَوْتُ، والحَوَتانُ: حَوَمانُ الطائر حولَ الماءِ، وحَوَمانُ الوَحْشِيّةِ حول شيء.
قال طرفة:
ما كنت مجدوداً إذا غدوتُ
وما رأيت مثل ما لَقِيتُ
لطائِرٍ ظلّ بنا يَحُوتُ
ينصبّ في اللَّوْح فما يفوتُ
يكادُ من رهبتِنا يموتُ
وتح:
الوَتْحُ: القليلُ من كلّ شيء. يقال: أعطاني عَطاءً وَتْحاً، وقد وَتَحَ عطاءَه وأوتَحه. ووَتُحَ عطاؤه وَتاحَةً وتِحَةً.
تيح:
تقول: وقع فلان في مَهْلَكَةٍ فتاحَ له رجلٌ فأَنْقَذه، وأَتاحَ اللهُ له من أَنْقَذه. قال:
تاحَ لها بَعُدك حِنْزابٌ وَأَي
وقال: ما هاج مِتْياح الهوى المُتَاحِ وأتيح له الشَيْءُ، أي: هيّء له.
ورجلُ مِتْيَحٌ: لا يزال يقع في بَليّة. وقلبٌ مِتْيَح، قال الراعي:
أفي أَثَرِ الأظْعانِ عينُك تَلْمَحُ		نعم: لاتَ هَنَّا إنّ قَلْبَك مِتْيَحُ

##### Türkçe

باب **الحاء** ve **التاء** ve **واي** onlarla birlikte

**ح ت و**، **ح و ت**، **و ت ح**، **ت ي ح** kullanımdadırlar.

**حتو**:
**الحَتْوُ**: senin, elbisenin saçaklarını ona yapışık olarak tutmandır.
Onu **حَتَوْتُه**; onu **أحتوه** **حتواً** (diye). Ve bir dilde: onu **حتأته** **حَتْأً** (diye).
Ve **الحَتِيُّ**: **المُقْلِ**’in kavrulmuş unudur.

**حوت**:
**الحُوتُ**: bilinen (şey)dir. Ve hepsi: **الحِيتانُ**; ve o, balıktır.
Ve **الحُوتُ**: on ikiden bir burçtur; ve o, onların sonuncusudur.
Ve **الحَوْتُ** ve **الحَوَتانُ**: kuşun su etrafında dönmesidir; ve yabanî (hayvanın) bir şey etrafında dönmesidir.
Tarafa dedi:
ما كنت مجدوداً إذا غدوتُ
وما رأيت مثل ما لَقِيتُ
لطائِرٍ ظلّ بنا يَحُوتُ
ينصبّ في اللَّوْح فما يفوتُ
يكادُ من رهبتِنا يموتُ

**وتح**:
**الوَتْحُ**: her şeyden az (olan)dır. Denilir: bana **وَتْحاً** bir bağış verdi. Ve bağışını **وَتَحَ** ve onu **أوتَحه**. Ve bağışı **وَتُحَ**; **وَتاحَةً** ve **تِحَةً** (olarak).

**تيح**:
Dersin: falan bir helâke düştü de bir adam ona **تاحَ** etti, böylece onu kurtardı; ve Allah ona, onu kurtaracak kimseyi **أَتاحَ** etti. Dedi:
تاحَ لها بَعُدك حِنْزابٌ وَأَي
Ve dedi: **المُتَاحِ** hevesinin **مِتْياح**’ını ne coşturdu? Ve ona şey **أتيح** edildi; yani: ona hazırlandı.
Ve **مِتْيَحٌ** bir adam: sürekli bir belâya düşer. Ve **مِتْيَح** bir kalp; çoban dedi:
أفي أَثَرِ الأظْعانِ عينُك تَلْمَحُ		نعم: لاتَ هَنَّا إنّ قَلْبَك مِتْيَحُ

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%AA%D9%88/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الحاء والتاء وما يثلثهما([1]))
  (حتر) الحاء والتاء والراء أصلانِ: أحدهما إطافةُ الشيء بالشيء واستدارةٌ مِنه حَوْلَه، والثاني تقليلُ شيءٍ وتزهيدُه.
  فالأوّل الحَتَارُ: ما استدار بالعَين من باطن الجَفْن، وجمعه حُتُرٌ. وحَتَار الظُّفْر: ما أحاط به. ومن الباب الحَتَار، وهو هُدْب الشِّقّة وكِفَّتها، والجمع حُتُر. قال أبو زيدٍ الكلابيُّ: الحُتُر ما يُوصَل بأسفل الخِباء إذا ارتفع عن الأرض وقَلَصَ ليكونَ سِتْرا. ويقال حَتَرْتُ البيتَ. وقال بعض أهل اللغة: الحتر تحديق العين عند النظر إلى الشَّيء([2]). وقال حَتِرَ يحتِرِ حَتْراً؛ وهو قياس الباب. ومن الباب أحْتَرْتُ العُقْدةَ، إذا أحكمتَ عقْدَها *وهو من الأوّل؛ لأنّ العَقْد لا يكون إلاّ وقد دار شيءٌ على شيء.
  والأصل الثاني: أحترتُ القَومَ ولِلقومِ، إذا فَوَّتَّ عليهم طعامَهم. قال الشنفرى:
وأُمَُِّ عِيالٍ قد شهدْتُ تقُوتُهم *** إذا أطعَمَتْهم أحْتَرَتْ وأقلّتِ([3])  ويقال الحُتْرَة الوَكِيرة([4]). يقال حَتِّرْ لنا. وليس ببعيد؛ لأنَّ الوَكيرة أقلُّ الولائم والدّعوات. ويقولون: إنّ الحَتْرَة رضْعَة([5]). ويقولون: ما حَتَرْتُ اليومَ شيئاً أي ما ذُقْت. قال الشاعر:
أنتمُ السّادة الغُيوث إذا البا *** زِلُ لم يُمْسِ سَقْبُها محتُورا([6])  يقول: لم يكن لها لبنٌ كثير، ولا لها لبنٌ قليل ترضعُه سَقْبَها.
  (حتأ) الحاء والتاء والهمزة كلمةٌ واحدة ليست أصلاً، وأظنُّها من باب الإبدال وأنها مبدلة من كافٍ. يقولون أَحْتَأْتُ الثَّوبَ إحتاءً، إذا فَتَلْتَه([7]). ظناً أنه من الإبدال([8]) فمن أحكَأْت العُقدة. وقد مضى تفسير ذلك. ويقول…
  (حتم) الحاء والتاء والميم، ليس عندي أصلاً، وأكثر ظنِّي أنه أيضاً من باب إبدال التاء من الكاف، إلاّ أنّ الذي فيه من إحكام الشيء. يقال: حتم عليه، وأصله على ما ذكرناه حَكَم، وقد مضى تفسيره.
  والحاتم: الذي يقضي الشَّيء. فأمّا تسميتُهم الغُرَابَ حاتِماً فمن هذا، لأنهم يزعمون أنه يَحتِم بالفراق. وهو كالحُكْم منه. قال:
ولقد غَدَوْتُ وكنتُ لا *** أغْدُو على وَاقٍ وحاتِمْ([9])  وفي الباب كلمةٌ أخرى ويقرب أيضاً من باب الإبدال. ويقولون الحُتَامة: ما بقي من الطَّعام على المائدة - وهذا عندي من باب الطاء لأنّه شيءٌ لا يتحَتَّم([10]) أي يتفتَّت ويتكسَّر. وقد مرَّ تفسيرُه.
  (حتد) الحاء والتاء والدال أصلٌ واحد، وهو استِقرار الشَّيءِ وثباتُهُ. فالحَتْد: المُقَام بالمَكَان. حَتَد يَحْتِد. ومنه المَحْتِدُ، وهو الأصل؛ يقال: هو في مَحتِدِ صِدق. والحُتُد: العين لا ينقطع ماؤُها، وهو قياس الباب.
  (حتن) الحاء والتاء والنون أصل واحد يدلُّ على تساوي الأشياء. فالحَتِن: القِرْن؛ يقال هما حَِتْنان أي سِيَّان. وتَحَاتَنُوا، إذا تساوَوْا. ويقال وقعت النَّبْلُ في الهدَف حَتَْنَى. على فَعَْلََى، إذا تقاربَتْ مواقِعُها. وكل شيء لا يخالف بعضُه بعضاً فهو محتَتِنٌ.
  (حتف) الحاء والتاء والفاء كلمةٌ واحدة لا يُقاس عليها؛ وذلك أنّه إلا يُبنى منها فِعل، وهو الحَتْف، وجمعه حُتوف، وهو الهلاك.
  (حتل) الحاء والتاء واللام ليس هو عندي أصلاً، وما أحُقُّ أيضاً ما حكَوْه فيه، وهو يدلُّ على القِلَّة والصِّغر. يقولون: الحَوْتَل الغلام حين يُرَاهِق([11]). ويقولون: لِفراخ القطا حَوْتَل. وهذا عندي تصحيفٌ، إنما هو حَوْتك بالكاف، وقد ذُكِر. ويقال حَتَلَ له: أعطاه. وليس بشيء.
   (حتك) الحاء والتاء والكاف يدلُّ على مقاربةٍ وصِغَر. فالحَتْك: أن يقارب الخَطْو ويُسرِع رَفْع الرِّجل ووضْعَها. وهو صحيح من الكلام معروفٌ. ويُبْنَى منه الحَتَكان، وهو غير الحَيَكان. والحواتِك: صغار النَّعام. والحوتك: القصير.
  (حتو) الحاء والتاء والحرف المعتل بعده أصلٌ واحدٌ، يدلُّ على شدَّةٍ. فالحَتْو: العَدْوُ الشديد، يقال حتا يحتو حَتْواً. والحَتْو: كفُّكَ هُدْبَ الكِساء، تقول حَتَوْتُه. فأمّا الحَتِيُّ فيقال: إنّه سَويق المُقْلِ، وهو شاذ. وقد يجوز أن يُقْتَاسَ([12]) لـه بابٌ فيه بعض الخُشونة. قال الهذلي([13]):
لا دَرَّ درِّيَ إنْ أطعمْتُ نازلَكُم *** قِرْفَ الحَتِيِّ وعندي البرُّ مكنُوزُ---------------------------------------------------------------ـ
([1]) وردت مواد هذا الباب غير منسوقة على النسق الذي جرى عليه.
([2]) لم يرد هذا المعنى في المعاجم المتداولة، إلا في الجمهرة (2: 3). وذكر في فعله يحتِر ويحتُر بكسر التاء وضمها.
([3]) البيت في اللسان (حتر)، وذكره بدون نسبة في المجمل. وقصيدة الشنفرى في المفضليات
(1: 106-110).
([4]) هي طعام يصنع عند بناء البيت.
([5]) في اللسان: "الرضعة الواحدة". وفي المجمل: "ويقال إن الحترة رضعة كافية".
([6]) البيت في المجمل (حتر).
([7]) في المجمل: "إذا فتلته فتل الأكسية".
([8]) كذا وردت هذه العبارة.
([9]) البيت للمرقش. وانظر تحقيق نسبته في حواشي الحيوان (3: 436) واللسان (حتم).
([10]) في الأصل: "عظيم"، والوجه ما أثبت. انظر اللسان (حتم 4).
([11]) لم يذكر في اللسان. وذكر في القاموس.
([12]) في الأصل: "يقتلس".
([13]) البيت للمتنخل الهذلي، كما في القسم الثاني من أشعار الهذليين 87 ونسخة الشنقيطي من الهذليين 46. وانظر باقي الكلام على نسبته في حواشي الحيوان (5: 285).
ـ

##### Türkçe

(باب **الحاء** ve **التاء** ve onları üçleyen şey([1]))
  (**حتر**) **الحاء** ve **التاء** ve **الراء** iki asıldır: birincisi, şeyin şey ile kuşatılması ve ondan onun çevresinde bir dönüklüktür; ikincisi ise bir şeyi azaltmak ve onu değersiz görmektir.
  Birincisi: **الحَتَارُ**: gözün iç tarafından göz kapağının içinden gözün etrafında yuvarlaklaşan şeydir; çoğulu **حُتُرٌ**’dur. Ve **حَتَار الظُّفْر**: onunla kuşatılmış olan şeydir. Ve babdan **الحَتَار** vardır; o, çadır bezinin saçak ucu ve kenarıdır; çoğulu **حُتُر**’dur. Ebû Zeyd el-Kilâbî dedi ki: **الحُتُر**; çadır yerden yükselip kısalıp örtü olsun diye, çadırın altına ulaştırılan şeydir. Ve “**حَتَرْتُ البيتَ**” denir. Dil ehlinden bazıları dedi ki: **الحتر**; bir şeye bakarken gözün dik dik bakmasıdır([2]). Ve “**حَتِرَ** **يحتِرِ** **حَتْراً**” dedi; ve o, babın kıyasıdır. Ve babdan “**أحْتَرْتُ العُقْدةَ**”, düğümünü sağlamlaştırdığın zaman; ve o birincidendir; çünkü düğüm ancak bir şeyin bir şeyin üzerine dolanmasıyla olur.
  İkinci asıl: “**أحترتُ القَومَ** ve **لِلقومِ**”, yiyeceklerini onlara kaçırdığın zaman (yani onlara yemeği yedirtmeyip geçirdiğin zaman). Şenferâ dedi ki:
وأُمَُِّ عِيالٍ قد شهدْتُ تقُوتُهم *** إذا أطعَمَتْهم أحْتَرَتْ وأقلّتِ([3])
  Ve **الحُتْرَة** **الوَكِيرة** denir([4]). “**حَتِّرْ لنا**” denir. Ve uzak değildir; çünkü **الوَكيرة** ziyafetlerin ve davetlerin en azıdır. Ve derler ki: **الحَتْرَة** bir **رضْعَة**’dır([5]). Ve derler ki: “**ما حَتَرْتُ اليومَ شيئاً**” yani “tatmadım”. Şair dedi ki:
أنتمُ السّادة الغُيوث إذا البا *** زِلُ لم يُمْسِ سَقْبُها محتُورا([6])
  Der ki: onun çok sütü yoktu; ve onun az sütü de yoktu ki yavrusu onu emsin.

  (**حتأ**) **الحاء** ve **التاء** ve **الهمزة** bir tek kelimedir, asıl değildir; ve ben onu ibdâl babından sanıyorum ve onun bir **كاف**’tan ibdâl edilmiş olduğunu. “**أَحْتَأْتُ الثَّوبَ إحتاءً**” derler; onu büktüğün (büküp burduğun) zaman([7]). İbdâlden olduğu zannıyla([8]); o hâlde “**أحكَأْت العُقدة**”dendir. Bunun tefsiri geçmiştir. Ve der…

  (**حتم**) **الحاء** ve **التاء** ve **الميم**, bende bir asıl değildir; ve zannımın çoğu, bunun da **التاء**’nın **الكاف**’tan ibdâli babından olduğudur; ancak onda olan, şeyin sağlamlaştırılmasındandır. “**حتم عليه**” denir; ve aslı, zikrettiğimiz üzere **حَكَم** üzerinedir; ve onun tefsiri geçmiştir.
  Ve **الحاتم**: şeyi yerine getiren (sonuca bağlayan) kimsedir. Ama onların kargaya **حاتِماً** ad vermeleri, bundandır; çünkü onlar onun ayrılıkla “**يَحتِم**” ettiğini (ayrılığı kesinleştirdiğini) iddia ederler. Ve o, ondan **الحُكْم** gibidir. Dedi ki:
ولقد غَدَوْتُ وكنتُ لا *** أغْدُو على وَاقٍ وحاتِمْ([9])
  Ve babda başka bir kelime vardır; ve o da ibdâl babına yaklaşır. Ve “**الحُتَامة**”: sofrada yemekten kalan şeydir—ve bu, bende **الطاء** babındandır; çünkü o, “**لا يتحَتَّم**”([10]) yani parçalanıp kırılıp ufalanmayan bir şeydir. Onun tefsiri geçmiştir.

  (**حتد**) **الحاء** ve **التاء** ve **الدال** bir tek asıldır; o da şeyin yerleşmesi ve sabit kalmasıdır. O hâlde **الحَتْد**: mekânda ikamettir. “**حَتَد** **يَحْتِد**”. Ve ondan **المَحْتِدُ**; ve o, asıldır; denir ki: “o, **مَحتِدِ صِدق** içindedir.” Ve **الحُتُد**: suyu kesilmeyen gözdür; ve o, babın kıyasıdır.

  (**حتن**) **الحاء** ve **التاء** ve **النون** bir tek asıldır; şeylerin eşitliğine delâlet eder. O hâlde **الحَتِن**: denk (eş)tir; denir ki: “onlar iki **حَِتْنان**” yani eşittirler. Ve “**تَحَاتَنُوا**”, eşit oldukları zaman. Ve denir ki: oklar hedefe **حَتَْنَى** üzere düştü; **فَعَْلََى** üzere; düştükleri yerler birbirine yaklaştığı zaman. Ve her şey ki onun bir kısmı bir kısmına aykırı olmazsa, o **محتَتِنٌ**’dir.

  (**حتف**) **الحاء** ve **التاء** ve **الفاء** bir tek kelimedir; ona kıyas edilmez; çünkü ondan fiil yapılmaz; ve o **الحَتْف**’tır; çoğulu **حُتوف**; ve o helâktir.

  (**حتل**) **الحاء** ve **التاء** ve **اللام** bende bir asıl değildir; ve onda rivayet ettikleri de pek haklı değildir; ve o, azlığa ve küçüklüğe delâlet eder. Derler ki: **الحَوْتَل**; oğlan, ergenliğe yaklaşınca([11]). Ve derler ki: **لِفراخ القطا حَوْتَل**. Ve bu, bende bir tashîftir; ancak o, **حَوْتك** **بالكاف**’tır; ve zikredilmiştir. Ve “**حَتَلَ له**”: ona verdi, denir. Ve bu bir şey değildir.

   (**حتك**) **الحاء** ve **التاء** ve **الكاف** bir yakınlığa ve küçüklüğe delâlet eder. O hâlde **الحَتْك**: adımı yaklaştırmak ve ayağı kaldırıp koymayı hızlandırmaktır. Ve o, sözden sahih, bilinen bir şeydir. Ve ondan **الحَتَكان** yapılır; ve o, **الحَيَكان** değildir. Ve **الحواتِك**: devekuşlarının küçükleridir. Ve **الحوتك**: kısa boyludur.

  (**حتو**) **الحاء** ve **التاء** ve ondan sonra gelen illetli harf bir tek asıldır; şiddete delâlet eder. O hâlde **الحَتْو**: şiddetli koşmadır; “**حتا يحتو حَتْواً**” denir. Ve **الحَتْو**: senin elbisenin saçak ucunu toplaman; “**حَتَوْتُه**” dersin. Ama **الحَتِيُّ** hakkında denir ki: o, **سَويق المُقْلِ**’dir; ve o şâzdır. Ve ona, içinde bir miktar kabalık bulunan bir babın kıyas edilmesi caiz olabilir([12]). Hüzeylî dedi ki([13]):
لا دَرَّ درِّيَ إنْ أطعمْتُ نازلَكُم *** قِرْفَ الحَتِيِّ وعندي البرُّ مكنُوزُ
---------------------------------------------------------------ـ
([1]) Bu babın maddeleri, üzerinde gidilen tertibe göre düzenlenmemiş olarak gelmiştir.
([2]) Bu mânâ, yaygın sözlüklerde gelmemiştir; ancak el-Cemhere’de (2: 3). Ve fiilinde **يحتِر** ve **يحتُر** olarak, **التاء**’nın kesresi ve zammıyla zikredilmiştir.
([3]) Beyit Lisân’da (**حتر**)dedir; ve el-Mücmel’de nisbet olmaksızın zikredilmiştir. Şenferâ’nın kasidesi el-Mufaddaliyât’ta (1: 106-110).
([4]) Ev yapımı sırasında yapılan bir yemektir.
([5]) Lisân’da: “tek **الرضعة**”. El-Mücmel’de: “ve denir ki **الحترة** yeterli bir **رضعة**’dır.”
([6]) Beyit el-Mücmel’de (**حتر**)dedir.
([7]) El-Mücmel’de: “onu, örtülerin bükülmesi gibi büktüğün zaman.”
([8]) Bu ibare böylece vârid olmuştur.
([9]) Beyit el-Murakkaş’ındır. Nisbetinin tahkikine el-Hayavân hâşiyelerinde (3: 436) ve Lisân’da (**حتم**) bak.
([10]) Asılda: “**عظيم**”; vech, sabit kıldığım gibidir. Lisân’a bak (**حتم 4**).
([11]) Lisân’da zikredilmemiştir. Kâmûs’ta zikredilmiştir.
([12]) Asılda: “**يقتلس**”.
([13]) Beyit, el-Mütenahhil el-Hüzeylî’nindir; Hüzeylîlerin şiirlerinin ikinci kısmında 87’de ve Şenkîtî nüshasında Hüzeylîler 46’da olduğu gibi. Nisbeti üzerine kalan söz için el-Hayavân hâşiyelerinde (5: 285) bak.
ـ

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%AA%D9%88/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

: ( و *!الحَتْوُ : العَدْوُ الشَّديدُ ) ؛ وقد *!حَتا *!حَتْواً ، عن ابن دُرَيْدٍ .
( و ) الحَتْوُ : ( كَفُّكَ هُدْبَ الكِساءِ مُلْزَقاً به ) .
قالَ الجَوهرِيُّ : يُهْمَز ولا يُهْمز .
قالَ الليْثُ : *!حَتَوْتُه حَتْواً ، وفي لُغَةٍ حَتَأْتُه حَتْأً .

##### Türkçe

: ( ve **الحَتْوُ**: şiddetli koşu )؛ ve muhakkak **حَتا** **حَتْواً** (yaptı), İbn Düreyd’den.
( ve ) **الحَتْوُ**: ( elbisenin saçaklarını, ona yapışık olarak, senin toplaman ) .
el-Cevherî dedi: hemzelenir ve hemzelenmez.
el-Leys dedi: **حَتَوْتُه** **حَتْواً**, ve bir lugatta **حَتَأْتُه** **حَتْأً**.
