# حثا (ح-ث-ا) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%AB%D8%A7
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AD%D8%AB%D8%A7

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: ح - ث - ا
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 3 sözlük

## Sözlükler (3)

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%AB%D8%A7/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

حَثا في وجهه التراب يَحْثُو ويَحثي، حَثْوص وحُثْياً وتَحْثاءً. وحَثَوتُ له، إذا أعطيته شيئاً يسيراً. وأرضٌ حَثْواءُ: كثيرة التراب. والحَثى: دقاق التبن.

##### Türkçe

**حَثا** onun yüzüne toprağı saçtı; **يَحْثُو** ve **يَحثي**; **حَثْوص** ve **حُثْياً** ve **تَحْثاءً**.

Ve **حَثَوتُ** ona; ona az bir şey verdiğin zaman.

Ve bir yer **حَثْواءُ**: toprağı çok olan.

Ve **الحَثى**: samanın ince kırıntıları.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%AB%D8%A7/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

باب الحاء والثاء
حثا ، حاث : ( مستعملان ) .
حثا : قال الليث : يقال : حَثَى في وجهه التراب حَثْياً ، وهو يحثي .
الحرّانيّ عن ابن السكيت : قال أبو عبيدة حَثَوتُ عليه التراب وحَثَيْتُ حَثْواً وحَثْيَاً وأنشد :
الحُصْنُ أدْنَى لو تآيَيْتِهِ
من حَثْيِكِ التُّرْبَ على الرَّاكِبِ
الحُصن : حَصانَةُ المرأة وعفَّتُها ، تآييته : أي قصدْته .
حيث : وقال الليث : للعرب في حيثُ لغتان ، واللغة العالية ، حَيْثُ : الثاء مضمومةٌ ، وهو أداةٌ للرفع ترفع الاسم بعده . ولغةٌ أخرى حَوْثَ رواية عن العرب لبني تميم ، يظنون حيثُ في موضع نَصْبٍ يقولون القَه حيثُ لقيته . ونحو ذلك كذلك .
وقال أبو الهيثم حيث ظرفٌ من الظروف يحتاج إلى اسمٍ وخبر ؛ وهي تجمع معنى ظرفين كقولك : حيث عبدُ الله قاعدٌ زيدٌ قائمٌ ، المعنى الموضع الذي فيه عبد الله قاعد زيد قائم . قال : وحيث من حروف المواضع لا من حروف المعاني ، وإنما ضُمَّتْ لأنها ضُمنت الاسم الذي كانت تستحقُّ إضافتها إليه . قال : وقال بعضهم : إنما ضُمَّتْ لأن أصلها حَوْثُ ، فلما قلبوا واوها ياء ضموا آخرها .
قال أبو الهيثم : وهذا خطأٌ ؛ لأنهم إنما يُعْقبون في الحرف ضمَّةً دالّة على واوٍ ساقطة .
وقال أبو حاتم : قال الأصمعيّ : وممّا تخطِىءُ فيه العامَّةُ والخاصَّة باب حيثُ وحينَ غلط فيه العلماءُ مثلُ أبي عبيدة وسيبويه .
قال أبو حاتم : رأيت في ( كتاب سيبويه ) شيئاً كثيراً يجعل حينَ حيثُ ، وكذلك في ( كتاب أبي عبيدة ) بخطه .
قال أبو حاتم : واعلم أن حيثُ وحينَ ظرفان ، فحينَ ظرفٌ من الزمان ، وحيثُ ظرفٌ من المكانِ ، ولكل واحدٍ منهما حدٌ لا يجاوزُه . والأكثر من الناس جعلوهما معاً حَيْثُ ، والصواب أن تقول : رأيتك حيثُ كنت ، أي الموضِع الذي كنتَ فيه ، واذهب حيثُ شئتَ ، أي إلى أيّ موضع شئت .
وقال الله جل وعز : ( فَكُلاَ مِنْ حَيْثُ شِئْتُمَا ) ( الأعرَاف : 19 ) .
ويقال : رأيتك حين خَرَجَ الحاجُّ أي في ذلكَ الوقت ، فهذا ظرفٌ من الزمانِ ، ولا يَجُوزُ حيثُ خرجَ الحاجُّ ، وتقول : ائْتِنِي حينَ يقدم الحاجُّ ، ولا يجوز حيثُ يقدم الحاجُّ ، وقد صيَّر الناسُ هذا كلَّه حيثُ ، فليتعهد الرجلُ كلامَه ، فإذا كان موضعٌ يحسُن فيه أَيْنَ وأيُّ موضعٍ فهو حيثُ ؛ لأن أين معناه حَيْثُ . وقولهم حيثُ كانُوا وأين كانوا ، معناهما واحد ، ولكنْ أجازوا الجمعَ بينهما ، لاختلاف اللّفظين .
واعلم أنه يحسن في موضع حينَ لَمّا وإذْ وإذَا ووقت ويوم وساعة ومتَى . تقول رأيتك لمّا جئتَ وحينَ جئتَ وإذْ جئت ، ويقال : سأعطيك إذَا جئت ومتى جئت .
وقال ابن كَيْسَانَ حيث حرف مبني على الضَّم وما بعدَهُ صِلةٌ له يرتفع الاسم بعدَه على الابتداء ، كقولك قمتُ حيثُ زيدٌ قائمٌ ، والكوفيّون يجيزون حذفَ قائمٌ ويرفعون زيداً بحيث ، وهو صِلَةٌ لها ، فإذا أظهروا قائماً بعد زيد أجازوا فيه الوجهين ، الرفعَ والنصبَ ، فيرفعون الاسمَ أيْضاً وليس بصلة لها وينصبون خبره ويرفعونه فيقولون : قامت مقام صِفَتَيْنِ ، والمعْنى زيد في موضِعٍ فيه عمروٌ ، فعمرو مرتفع بفيه وهو صلةٌ للموضع ، وزيد مرتفع بفي الأولى وهي خبر ، وليست بصلة لشيء ، قال : وأهل البصرة يقولون حيث مضافةٌ إلى جملة فلذلك لم تخفِضْ ، وقد أنشد الفرّاء بيتاً أجاز فيه الخفض :
أما ترى حيثُ سُهَيْلٍ طالعا
فلمّا أضافَها فتحها كما يفعَل بِعنْدَ وخَلْفَ . ثعلب عن ابن الأعرابيّ : يقال : تركتهم حَاثِ باثِ : إذا تفرقوا . قال : ومثلهما من مُزْدَوِج الكلام خَاقِ بَاقِ ، وهو صوتُ حركةِ أبي عُمير في زَرْنَب الفَلْهم قَال وخَاشِ مَاشِ قُماشُ البيت ، وخَازِ بَازِ ورَمٌ ، وهو أيضاً صَوْتُ الذُّبَاب . وقال ابن الأعرابي الحاثِيَاء تُرابٌ يُخْرجه اليَرْبُوع من نافِقَائِه بُني على فَاعِلاء .
حثى : وقال ابنُ الأنباري : الحَثَى قشور التمر بالياء وبالألف ، وهو جمع حَثَاةٍ وكذلك الثتى وهو جمع ثتَاةٍ قشورُ التمر ورديئه وقال الفراء الحثي مقصور دُقاق التبْن وحطامه وأنشد :
ويأْكُلُ التمْرَ ولا يُلْقِي النَّوَى
كأَنَّه غِرَارَةٌ ملْأَى حَثَى
ويقال للتُّراب الحَثَى أيضاً ومن أمثال العرب يا ليتني المَحْثِيُّ عليه ، قاله رجلٌ كان قاعداً إلى امرأة فأقبل وَصِيلٌ لها فلما رأَتْه حثَتْ في وجهه التراب تَرْئيَةً لجليسها بأن لا يدنوَ منها فيطلعَ على أمرهما . يقال ذلك عند تَمَنّي منزلةِ من تُخْفَى له الكرامة
ويُظْهَرُ له الإهانة . وقال الفراء أحثيت الأرض وأبْثَيْتُهَا فهي مُحْثَاةٌ وَمُبْثَاةٌ . وقال غيره أحَثْتُ الأرْضَ وأبَثْتُهَا فهي مُحَاثَةٌ ومُبَاثَةٌ ، والإحاثة والاستحاثَةُ والإباثة والاستباثة واحد وقال اللحياني : تركته حاثَ باثَ وحيثَ بيثَ وحوثاً بوثاً ، إذا تركته مختَلِطَ الأمر . فأمَّا حاثِ باثِ فإنه خَرَج مَخْرَج حَزَامِ وقطامِ ، وأما حيثَ بيثَ فإنه خَرَج مَخْرَجَ حيصَ بيصَ .
وأخبرني المنذري عن ثعلب عن سلمة عن الفراء قال تركته حيثٍ بِيثٍ وحاثٍ باثٍ وحوثاً بوثاً إذا أذْلَلْتَه ودققته وتركت الأرض حاثِ باثِ إذا دقَّتْها الخيلُ وقد أحاثَتْها الخيل . وأَحَثْتُ الأرض وأبَثْتُهَا . وقال الفراء يقال تركت البلاد حوْثاً بوْثاً وحاثِ باثِ وحيْثَ بَيْثَ لا يجريان إذا دقّقوها .

##### Türkçe

باب **الحاء** ve **الثاء**

**حثا** , **حاث** : (ikisi de kullanımdadır).

**حثا** : Leys dedi: Denilir ki: “Yüzüne toprağı **حَثْياً** saçtı”, ve o **يحثي** eder.

Harrânî, İbnü’s-Sikkît’ten: Ebû Ubeyde dedi: “Üzerine toprağı **حَثَوتُ** ve **حَثَيْتُ**; **حَثْواً** ve **حَثْيَاً** (saçtım).” Ve şu beyti okudu:
الحُصْنُ أدْنَى لو تآيَيْتِهِ
من حَثْيِكِ التُّرْبَ على الرَّاكِبِ

**الحُصن**: kadının korunmuşluğu ve iffeti; **تآييته**: yani onu kastettim.

**حيث** : Leys dedi: Arapların **حيثُ** hakkında iki dili vardır; yüksek dil: **حَيْثُ**; **الثاء** ötrelidir; ve o, kendisinden sonrakini merfû kılan bir ref‘ edatıdır; kendisinden sonra gelen ismi yükseltir. Bir başka dil de **حَوْثَ**tır; Araplardan Benî Temîm’e dair bir rivayettir; **حيثُ**’ün nasb yerinde olduğunu zannederler; “Onu bulduğun **حيثُ**’te onu al” derler. Ve bunun benzeri de böyledir.

Ebû’l-Heysem dedi: **حيث** zarf türlerinden bir zarftır; bir isme ve bir habere ihtiyaç duyar; ve iki zarfın mânasını toplar; senin “**حيث** Abdullah oturuyor, Zeyd ayakta” demen gibi; mânâ: Abdullah’ın oturduğu yerde Zeyd ayakta. Dedi: **حيث** yer harflerindendir, mânâ harflerinden değildir; ancak, kendisine izâfe edilmesini hak ettiği ismi tazmîn ettiği için ötrelendi. Dedi: Bazıları dedi ki: Ancak, aslı **حَوْثُ** olduğu için ötrelendi; vâvını yâ’ya çevirdiklerinde sonunu ötrelediler.

Ebû’l-Heysem dedi: Bu hatadır; çünkü onlar, harfte, düşmüş bir vâva delâlet eden bir ötreyi ancak peşinden getirirler.

Ebû Hâtim dedi: Asmaî dedi: Avâmın ve havâssın hata ettiği şeylerdendir: **حيثُ** ve **حينَ** babı; âlimler, Ebû Ubeyde ve Sîbeveyh gibi, onda yanılmışlardır.

Ebû Hâtim dedi: (Sîbeveyh’in kitabı)nda çokça bir şey gördüm; **حينَ**’i **حيثُ** kılıyor; aynı şekilde (Ebû Ubeyde’nin kitabı)nda da kendi hattıyla.

Ebû Hâtim dedi: Bil ki **حيثُ** ve **حينَ** iki zarftır; **حينَ** zaman zarfıdır, **حيثُ** mekân zarfıdır; her birinin, onu aşmadığı bir sınırı vardır. İnsanların çoğu ikisini birlikte **حَيْثُ** yaptı; doğru olan şudur: “Seni, bulunduğun **حيثُ**’te gördüm”; yani bulunduğun yer. Ve “Dilediğin **حيثُ**’e git”; yani dilediğin herhangi bir yere.

Allah, aziz ve celîl, dedi: ( فَكُلاَ مِنْ حَيْثُ شِئْتُمَا ) (الأعرَاف: 19).

Ve denilir: “Seni, hacılar çıktığı **حين** gördüm”; yani o vakitte; bu, zaman zarfıdır; “Hacılar çıktığı **حيثُ**” câiz olmaz. Ve “Hacılar geldiği **حينَ** bana gel” dersin; “Hacılar geldiği **حيثُ**” câiz olmaz. İnsanlar bunun hepsini **حيثُ** kılmışlardır; kişi sözünü gözetip kollasın: Eğer bir yer, içinde **أَيْنَ** ve “hangi yer” güzel oluyorsa, o **حيثُ**’tir; çünkü **أين**’in mânası **حَيْثُ**’tir. Onların “**حيثُ** كانوا” ve “**أين** كانوا” sözleri, mânaca birdir; fakat iki lafzın farklılığı sebebiyle ikisini bir araya getirmeyi câiz gördüler.

Ve bil ki, **حينَ** yerinde **لَمّا** ve **إذْ** ve **إذَا** ve **وقت** ve **يوم** ve **ساعة** ve **متَى** güzel olur. “Seni, geldiğin **لَمّا** gördüm” ve “geldiğin **حينَ** gördüm” ve “geldiğin **إذْ** gördüm” dersin. Ve denilir: “Geldiğin **إذَا** sana vereceğim” ve “geldiğin **متى** (zaman)”.

İbn Keysân dedi: **حيث** ötre üzere mebnî bir harftir; ondan sonrası ona bir sıla’dır; ondan sonra isim, ibtidâ üzere merfû olur; senin “Kalktım, **حيثُ** Zeyd ayakta” demen gibi. Kûfeliler, **قائمٌ**’in hazfını câiz görürler ve Zeyd’i **بحيث** ile merfû kılarlar; o, ona bir sıla’dır. Eğer Zeyd’den sonra **قائماً**’ı izhar ederlerse, onda iki vechi câiz görürler: ref‘ ve nasb; ismi de merfû kılarlar, o da ona sıla değildir; ve haberini nasb ederler ve merfû ederler; şöyle derler: “İki sıfatın makamına geçti”; mânâ: Zeyd, içinde Amr’ın bulunduğu bir yerdedir; Amr, “içinde” ile merfûdur ve o, yerin sılasıdır; Zeyd ise ilk “في” ile merfûdur ve o haberdir; hiçbir şeye sıla değildir. Dedi: Basralılar derler ki: **حيث** bir cümleye muzâftır; bu yüzden cer etmedi. Ferrâ, içinde cerre cevaz verdiği bir beyit okudu:
أما ترى حيثُ سُهَيْلٍ طالعا

Onu izâfe edince fetha etti; **عندَ** ve **خلفَ** ile yaptığı gibi. Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: Denilir ki: “Onları **حَاثِ باثِ** bıraktım”; ayrıldıklarında. Dedi: İkisine benzer, مزدوج الكلام’dan: **خَاقِ بَاقِ**; o, Ebû Umeyr’in **زَرْنَب** **الفَلْهم** içinde hareketinin sesidir; ve **خَاشِ مَاشِ**: ev eşyası; ve **خَازِ بَازِ**: şişlik; ve o, ayrıca sineğin sesidir. İbnü’l-A‘râbî dedi: **الحاثِيَاء**; yerbû‘un **نافِقَائِه**’inden çıkardığı topraktır; **فَاعِلاء** üzerine bina edilmiştir.

**حثى** : İbnü’l-Enbârî dedi: **الحَثَى** hurmanın kabuklarıdır; yâ ile ve elif ile; ve o, **حَثَاةٍ**’nin cem‘idir. Aynı şekilde **الثتى**; o da **ثتَاةٍ**’nin cem‘idir; hurmanın kabukları ve kötüsü. Ferrâ dedi: **الحثي** maksûrdur; samanın ince kırıntıları ve döküntüsüdür. Ve şu beyti okudu:
ويأْكُلُ التمْرَ ولا يُلْقِي النَّوَى
كأَنَّه غِرَارَةٌ ملْأَى حَثَى

Ve toprağa da **الحَثَى** denilir. Arapların darb-ı mesellerindendir: “Keşke ben, üzerine saçılan **المَحْثِيُّ عليه** olsaydım.” Bunu, bir kadının yanında oturan bir adam söyledi: Kadının bir **وَصِيلٌ**’i geldi; onu görünce, yüzüne toprağı saçtı; meclis arkadaşına, ona yaklaşmaması ve ikisinin işine muttali olmaması için bir gösteriş olarak. Bu, kendisine ikramın gizlendiği ve kendisine aşağılamanın gösterildiği kimsenin mertebesini temenni ederken söylenir.

Ferrâ dedi: “Yeri **أحثيت** ve **أبْثَيْتُهَا**”; o hâlde o, **مُحْثَاةٌ** ve **مُبْثَاةٌ**’dır. Başkası dedi: “Yeri **أَحَثْتُ** ve **أبَثْتُهَا**”; o hâlde o, **مُحَاثَةٌ** ve **مُبَاثَةٌ**’dır. Ve **الإحاثة** ile **الاستحاثَةُ** ve **الإباثة** ile **الاستباثة** birdir. Lihyânî dedi: “Onu **حاثَ باثَ** ve **حيثَ بيثَ** ve **حوثاً بوثاً** bıraktım”; işi karışık bıraktığında. **حاثِ باثِ** ise, **حَزَامِ** ve **قطامِ** çıkışı üzere çıkmıştır. **حيثَ بيثَ** ise, **حيصَ بيصَ** çıkışı üzere çıkmıştır.

Münzirî bana haber verdi; Sa‘leb’den; Seleme’den; Ferrâ’dan: Dedi: “Onu **حيثٍ بِيثٍ** ve **حاثٍ باثٍ** ve **حوثاً بوثاً** bıraktım”; onu zelil kıldığında, incelttiğinde. Ve “Yeri **حاثِ باثِ** bıraktım”; atlar onu incelttiğinde; ve atlar onu **أحاثَتْها** etmiştir. Ve “Yeri **أَحَثْتُ** ve **أبَثْتُهَا**.” Ferrâ dedi: Denilir ki: “Memleketleri **حوْثاً بوْثاً** ve **حاثِ باثِ** ve **حيْثَ بَيْثَ** bıraktım”; onu incelttiklerinde; ikisi de cereyan etmez.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%AB%D8%A7/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

ابن سيده: حَثَا عليه الترابَ حَثْواً هاله، والياء أَعلى. الأَزهري: حَثَوْتُ الترابَ وحثَيْتُ حَثْواً وحَثْياً، وحَثا الترابُ نفسُه وغيره يَحْثُو ويَحْثَى؛ الأَخيرة نادرة، ونظيره جَبا يَجْبَى وقَلا يَقْلَى. وقد حَثَى عليه الترابَ حَثْياً واحْتَثاه وحَثَى عليه الترابُ نفسُه وحَثى الترابَ في وجهه حَثْياً: رماه. الجوهري: حَثا في وجهه التراب يَحْثُو ويَحْثِي حَثْواً وحَثْياً وتَحْثاءً. والحَثَى: التراب المَحْثُوُّ أَو الحاثي، وتثنيته حَثَوان وحَثَيان. وقال ابن سيده في موضع آخر: الحَثَى الترابُ المَحْثِيُّ. وفي حديث العباس وموت النبي، صلى الله عليه وسلم، ودفنِه: وإِنْ يكنْ ما تقول يا ابنَ الخطاب حَقّاً فإِنه لنْ يَعْجِزَ أَن يَحْثُوَ عنه أَي يرميَ عن نفسه الترابَ ترابَ القبرِ ويقُومَ. وفي الحديث: احْثُوا في وجوه المَدَّاحِين الترابَ أَي ارْمُوا؛ قال ابن الأَثير: يريد به الخَيْبة وأَن لا يُعْطَوْا عليه شيئاً، قال: ومنهم من يجريه على ظاهره فيرمي فيها التراب. الأَزهري: حَثَوْت عليه الترابَ وحَثَيتُ حَثْواً وحَثْياً؛ وأَنشد:
الحُصْنُ أَدْنَى، لَوْ تَآيَيْتِه،
من حَثْيِكِ التُّرْبَ على الرَّاكِبِ
الحُصْن: حَصانة المرأَة وعِفَّتها. لو تآييتِه أَي قصدْتِه. ويقال للتراب: الحَثَى. ومن أَمثال العرب: يا ليتني المَحْثِيُّ عليه؛ قال: هو رجل كان قاعداً إِلى امرأَة فأَقبل وَصِيلٌ لها، فلما رأَته حَثَتْ في وجهه التراب تَرْئِيَةً لجَلِيسِها بأَن لا يدنُوَ منها فَيطَّلِعَ على أَمرهما؛ يقال ذلك عند تمني منزلةِ من تُخْفَى له الكرامةُ وتُظْهَر له الإِهانة. والحَثْيُ: ما رفعت به يديك. وفي حديث الغسل: كان يَحْثي على رأْسه ثَلاثَ حَثَياتٍ أَي ثلاث غُرَفٍ بيديه، واحدتها حَثْيَة. وفي حديث عائشة وزينب، رضي الله عنهما: فَتقاوَلَتا حتى اسْتَحْثَتَا؛ هو اسْتَفْعَل من الحَثْيِ، والمراد أَن كل واحدة منهما رمت في وجه صاحبتها التراب. وفي الحديث: ثلاث حَثَياتٍ من حَثَيات ربي تبارك وتعالى؛ قال ابن الأَثير: هو مبالغة في الكثرة وإِلا فلا كَفَّ ثَمَّ ولا حَثْيَ، جل الله تبارك وتعالى عن ذلك وعز. وأَرض حَثْواء: كثيرة التراب. وحَثَوْت له إِذا أَعطيته شيئاً يسيراً. والحَثَى، مقصور: حُطام التِّبْن؛ عن اللحياني. والحَثَى أَيضاً: دُقاق التِّبْن، وقيل: هو التِّبْن المُعْتَزَل عن الحبّ، وقيل أَيضاً: التبن خاصة؛ قال:
تسأَلُني عن زَوْجِها أَيُّ فَتَى
خَبٌّ جَرُوزٌ، وإِذا جاعَ بَكى
ويأْكُلُ التمرَ ولا يُلقِي النَّوَى،
كأَنه غِرارةٌ ملأَى حَثَا
وفي حديث عمر، رضي الله عنه: فإِذا حَصير بين يديه عليه الذهب مَنْثوراً نَثْرَ الحَثَى؛ هو، بالفتح والقصر: دُقاق التبن، والواحدة من كل ذلك حَثَاة. والحَثَى: قشور التمر، يكتب بالياء والأَلف، وهو جمع حَثَاة، وكذلك الثَّتَا، وهو جمع ثَتَاة: قشورُ التمرِ ورديئُه.
والحاثِياءُ: تراب جُحْر اليَرْبوع الذي يَحْثُوه برجله، وقيل: الحَاثِياءُ جحر من جِحَرة اليربوع؛ قال ابن بري: والجمع حَوَاثٍ. قال ابن الأَعرابي: الحاثِياءُ تراب يخرجه اليربوع من نافِقائِهِ، بُني على فاعِلاءَ. والحَثَاة: أَن يؤكل الخبز بلا أُدْمٍ؛ عن كراع بالواو والياء لأَن لامها تحتملهما معاً؛ كذلك قال ابن سيده:

##### Türkçe

İbn Sîde: **حَثَا** onun üzerine toprağı **حَثْواً** (olarak) attı; onu yığdı; ve **الياء** daha üstündür.

el-Ezherî: Toprağı **حَثَوْتُ** ve **حَثَيْتُ**; **حَثْواً** ve **حَثْياً** (olarak); ve toprağın kendisi ve başkası **يَحْثُو** ve **يَحْثَى**; sonuncusu nadirdir; ve onun benzeri **جَبا يَجْبَى** ve **قَلا يَقْلَى**’dır. Ve onun üzerine toprağı **حَثْياً** (olarak) attı; ve onu **احْتَثاه**; ve toprağın kendisi onun üzerine (toprağı) attı. Ve onun yüzüne toprağı **حَثْياً** (olarak) attı: onu attı. el-Cevherî: Onun yüzüne toprağı **حَثا** eder; **يَحْثُو** ve **يَحْثِي**; **حَثْواً** ve **حَثْياً** ve **تَحْثاءً** (olarak). Ve **الحَثَى**: atılmış toprak; yahut atan (kimse); ve onun tesniyesi **حَثَوان** ve **حَثَيان**’dır. Ve İbn Sîde başka bir yerde dedi: **الحَثَى** atılmış topraktır. Ve Abbas’ın ve Peygamber’in, sallallahu aleyhi ve sellem, ölümü ve defni hadîsinde: “Eğer söylediğin, ey Hattâb’ın oğlu, hak ise, o (Peygamber) aciz kalmaz ki ondan **يَحْثُوَ**; yani kabir toprağını kendi nefsinden atsın ve kalksın.” Ve hadîste: “**احْثُوا** övücülerin yüzlerine toprağı”; yani atın; İbnü’l-Esîr dedi: bununla muradı hüsran ve ona karşılık onlara bir şey verilmemesidir; dedi: ve onlardan kimi onu zahiri üzere yürütür de onların yüzlerine toprağı atar. el-Ezherî: Onun üzerine toprağı **حَثَوْت** ve **حَثَيتُ**; **حَثْواً** ve **حَثْياً** (olarak); ve inşad etti:

الحُصْنُ أَدْنَى، لَوْ تَآيَيْتِه،
من حَثْيِكِ التُّرْبَ على الرَّاكِبِ

**الحُصْن**: kadının korunmuşluğu ve iffeti. “**لو تآييتِه**” yani onu kastetseydin. Ve toprağa **الحَثَى** denir. Ve Arapların darbımesellerindendir: “Keşke ben, üzerine atılmış olan (**المَحْثِيُّ عليه**) olsaydım”; dedi: bir adam bir kadına doğru oturmuştu; derken onun bir **وَصِيلٌ**’i geldi; onu görünce, onun yüzüne toprağı attı; oturan arkadaşına, ona yaklaşmaması ve onların işine muttali olmaması için bir gösteriş (olarak); bu, kendisine ikramın gizlendiği ve kendisine hakaretin gösterildiği kimsenin mertebesini temenni ederken söylenir. Ve **الحَثْيُ**: onunla iki elini kaldırdığın şeydir. Ve gusül hadîsinde: başına üç **حَثَياتٍ** (olarak) atardı; yani iki eliyle üç avuç; onun bir tanesi **حَثْيَة**’dir. Ve Âişe ve Zeyneb, Allah onlardan razı olsun, hadîsinde: “Derken konuşup durdular, ta ki **اسْتَحْثَتَا**”; o, **الحَثْي**’den **اسْتَفْعَل**’dır; murad, ikisinden her birinin arkadaşının yüzüne toprağı atmasıdır. Ve hadîste: “Rabbimin, Tebâreke ve Teâlâ, **حَثَياتٍ**’ından üç **حَثَياتٍ**”; İbnü’l-Esîr dedi: bu, çoklukta mübalağadır; yoksa orada ne avuç vardır ne **حَثْيَ**; Allah Tebâreke ve Teâlâ bundan yücedir ve azizdir. Ve **أَرض حَثْواء**: toprağı çok olan (yer). Ve ona **حَثَوْت**: ona az bir şey verdiğin zaman. Ve **الحَثَى** (maksûr): saman kırıntısı; Lihyânî’den. Ve **الحَثَى** ayrıca: samanın ince kırıntıları; ve denildi: o, taneden ayrılmış samandır; ve ayrıca denildi: özellikle samandır; dedi:

تسأَلُني عن زَوْجِها أَيُّ فَتَى
خَبٌّ جَرُوزٌ، وإِذا جاعَ بَكى
ويأْكُلُ التمرَ ولا يُلقِي النَّوَى،
كأَنه غِرارةٌ ملأَى حَثَا

Ve Ömer, Allah ondan razı olsun, hadîsinde: “Derken önünde bir hasır; üzerinde altın saçılmış, **نَثْرَ الحَثَى** saçılışı gibi”; o, fetha ve kasr ile: samanın ince kırıntılarıdır; ve bunların her birinden bir tanesi **حَثَاة**’dır. Ve **الحَثَى**: hurma kabuklarıdır; **الياء** ve **الأَلف** ile yazılır; ve o, **حَثَاة**’nin cemidir; ve كذلك **الثَّتَا**; o da **ثَتَاة**’nin cemidir: hurmanın kabukları ve onun kötüsü.

Ve **الحاثِياءُ**: yerboğanın, ayağıyla attığı yuvasının toprağıdır; ve denildi: **الحَاثِياءُ** yerboğanın yuvalarından bir yuvadır; İbn Berî dedi: ve cem‘i **حَوَاثٍ**’dır. İbnü’l-A‘râbî dedi: **الحاثِياءُ** yerboğanın **نافِقائِهِ**’inden çıkardığı topraktır; **فاعِلاءَ** üzere bina edilmiştir. Ve **الحَثَاة**: ekmeğin katıksız yenmesidir; Kurâ‘dan; **الواو** ve **الياء** ile; çünkü onun lâm’ı ikisini birlikte ihtimal eder; İbn Sîde böyle dedi:
