# حثا — Lisânü'l-Arab

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%AB%D8%A7/sozluk/lisan
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AD%D8%AB%D8%A7/entries/lisan

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [حثا](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%AB%D8%A7.md)
- Lisânü'l-Arab: İbn Manzûr · 13. yy

## Madde başı: حثا

ابن سيده: حَثَا عليه الترابَ حَثْواً هاله، والياء أَعلى. الأَزهري: حَثَوْتُ الترابَ وحثَيْتُ حَثْواً وحَثْياً، وحَثا الترابُ نفسُه وغيره يَحْثُو ويَحْثَى؛ الأَخيرة نادرة، ونظيره جَبا يَجْبَى وقَلا يَقْلَى. وقد حَثَى عليه الترابَ حَثْياً واحْتَثاه وحَثَى عليه الترابُ نفسُه وحَثى الترابَ في وجهه حَثْياً: رماه. الجوهري: حَثا في وجهه التراب يَحْثُو ويَحْثِي حَثْواً وحَثْياً وتَحْثاءً. والحَثَى: التراب المَحْثُوُّ أَو الحاثي، وتثنيته حَثَوان وحَثَيان. وقال ابن سيده في موضع آخر: الحَثَى الترابُ المَحْثِيُّ. وفي حديث العباس وموت النبي، صلى الله عليه وسلم، ودفنِه: وإِنْ يكنْ ما تقول يا ابنَ الخطاب حَقّاً فإِنه لنْ يَعْجِزَ أَن يَحْثُوَ عنه أَي يرميَ عن نفسه الترابَ ترابَ القبرِ ويقُومَ. وفي الحديث: احْثُوا في وجوه المَدَّاحِين الترابَ أَي ارْمُوا؛ قال ابن الأَثير: يريد به الخَيْبة وأَن لا يُعْطَوْا عليه شيئاً، قال: ومنهم من يجريه على ظاهره فيرمي فيها التراب. الأَزهري: حَثَوْت عليه الترابَ وحَثَيتُ حَثْواً وحَثْياً؛ وأَنشد:
الحُصْنُ أَدْنَى، لَوْ تَآيَيْتِه،
من حَثْيِكِ التُّرْبَ على الرَّاكِبِ
الحُصْن: حَصانة المرأَة وعِفَّتها. لو تآييتِه أَي قصدْتِه. ويقال للتراب: الحَثَى. ومن أَمثال العرب: يا ليتني المَحْثِيُّ عليه؛ قال: هو رجل كان قاعداً إِلى امرأَة فأَقبل وَصِيلٌ لها، فلما رأَته حَثَتْ في وجهه التراب تَرْئِيَةً لجَلِيسِها بأَن لا يدنُوَ منها فَيطَّلِعَ على أَمرهما؛ يقال ذلك عند تمني منزلةِ من تُخْفَى له الكرامةُ وتُظْهَر له الإِهانة. والحَثْيُ: ما رفعت به يديك. وفي حديث الغسل: كان يَحْثي على رأْسه ثَلاثَ حَثَياتٍ أَي ثلاث غُرَفٍ بيديه، واحدتها حَثْيَة. وفي حديث عائشة وزينب، رضي الله عنهما: فَتقاوَلَتا حتى اسْتَحْثَتَا؛ هو اسْتَفْعَل من الحَثْيِ، والمراد أَن كل واحدة منهما رمت في وجه صاحبتها التراب. وفي الحديث: ثلاث حَثَياتٍ من حَثَيات ربي تبارك وتعالى؛ قال ابن الأَثير: هو مبالغة في الكثرة وإِلا فلا كَفَّ ثَمَّ ولا حَثْيَ، جل الله تبارك وتعالى عن ذلك وعز. وأَرض حَثْواء: كثيرة التراب. وحَثَوْت له إِذا أَعطيته شيئاً يسيراً. والحَثَى، مقصور: حُطام التِّبْن؛ عن اللحياني. والحَثَى أَيضاً: دُقاق التِّبْن، وقيل: هو التِّبْن المُعْتَزَل عن الحبّ، وقيل أَيضاً: التبن خاصة؛ قال:
تسأَلُني عن زَوْجِها أَيُّ فَتَى
خَبٌّ جَرُوزٌ، وإِذا جاعَ بَكى
ويأْكُلُ التمرَ ولا يُلقِي النَّوَى،
كأَنه غِرارةٌ ملأَى حَثَا
وفي حديث عمر، رضي الله عنه: فإِذا حَصير بين يديه عليه الذهب مَنْثوراً نَثْرَ الحَثَى؛ هو، بالفتح والقصر: دُقاق التبن، والواحدة من كل ذلك حَثَاة. والحَثَى: قشور التمر، يكتب بالياء والأَلف، وهو جمع حَثَاة، وكذلك الثَّتَا، وهو جمع ثَتَاة: قشورُ التمرِ ورديئُه.
والحاثِياءُ: تراب جُحْر اليَرْبوع الذي يَحْثُوه برجله، وقيل: الحَاثِياءُ جحر من جِحَرة اليربوع؛ قال ابن بري: والجمع حَوَاثٍ. قال ابن الأَعرابي: الحاثِياءُ تراب يخرجه اليربوع من نافِقائِهِ، بُني على فاعِلاءَ. والحَثَاة: أَن يؤكل الخبز بلا أُدْمٍ؛ عن كراع بالواو والياء لأَن لامها تحتملهما معاً؛ كذلك قال ابن سيده:

### Türkçe

İbn Sîde: **حَثَا** onun üzerine toprağı **حَثْواً** (olarak) attı; onu yığdı; ve **الياء** daha üstündür.

el-Ezherî: Toprağı **حَثَوْتُ** ve **حَثَيْتُ**; **حَثْواً** ve **حَثْياً** (olarak); ve toprağın kendisi ve başkası **يَحْثُو** ve **يَحْثَى**; sonuncusu nadirdir; ve onun benzeri **جَبا يَجْبَى** ve **قَلا يَقْلَى**’dır. Ve onun üzerine toprağı **حَثْياً** (olarak) attı; ve onu **احْتَثاه**; ve toprağın kendisi onun üzerine (toprağı) attı. Ve onun yüzüne toprağı **حَثْياً** (olarak) attı: onu attı. el-Cevherî: Onun yüzüne toprağı **حَثا** eder; **يَحْثُو** ve **يَحْثِي**; **حَثْواً** ve **حَثْياً** ve **تَحْثاءً** (olarak). Ve **الحَثَى**: atılmış toprak; yahut atan (kimse); ve onun tesniyesi **حَثَوان** ve **حَثَيان**’dır. Ve İbn Sîde başka bir yerde dedi: **الحَثَى** atılmış topraktır. Ve Abbas’ın ve Peygamber’in, sallallahu aleyhi ve sellem, ölümü ve defni hadîsinde: “Eğer söylediğin, ey Hattâb’ın oğlu, hak ise, o (Peygamber) aciz kalmaz ki ondan **يَحْثُوَ**; yani kabir toprağını kendi nefsinden atsın ve kalksın.” Ve hadîste: “**احْثُوا** övücülerin yüzlerine toprağı”; yani atın; İbnü’l-Esîr dedi: bununla muradı hüsran ve ona karşılık onlara bir şey verilmemesidir; dedi: ve onlardan kimi onu zahiri üzere yürütür de onların yüzlerine toprağı atar. el-Ezherî: Onun üzerine toprağı **حَثَوْت** ve **حَثَيتُ**; **حَثْواً** ve **حَثْياً** (olarak); ve inşad etti:

الحُصْنُ أَدْنَى، لَوْ تَآيَيْتِه،
من حَثْيِكِ التُّرْبَ على الرَّاكِبِ

**الحُصْن**: kadının korunmuşluğu ve iffeti. “**لو تآييتِه**” yani onu kastetseydin. Ve toprağa **الحَثَى** denir. Ve Arapların darbımesellerindendir: “Keşke ben, üzerine atılmış olan (**المَحْثِيُّ عليه**) olsaydım”; dedi: bir adam bir kadına doğru oturmuştu; derken onun bir **وَصِيلٌ**’i geldi; onu görünce, onun yüzüne toprağı attı; oturan arkadaşına, ona yaklaşmaması ve onların işine muttali olmaması için bir gösteriş (olarak); bu, kendisine ikramın gizlendiği ve kendisine hakaretin gösterildiği kimsenin mertebesini temenni ederken söylenir. Ve **الحَثْيُ**: onunla iki elini kaldırdığın şeydir. Ve gusül hadîsinde: başına üç **حَثَياتٍ** (olarak) atardı; yani iki eliyle üç avuç; onun bir tanesi **حَثْيَة**’dir. Ve Âişe ve Zeyneb, Allah onlardan razı olsun, hadîsinde: “Derken konuşup durdular, ta ki **اسْتَحْثَتَا**”; o, **الحَثْي**’den **اسْتَفْعَل**’dır; murad, ikisinden her birinin arkadaşının yüzüne toprağı atmasıdır. Ve hadîste: “Rabbimin, Tebâreke ve Teâlâ, **حَثَياتٍ**’ından üç **حَثَياتٍ**”; İbnü’l-Esîr dedi: bu, çoklukta mübalağadır; yoksa orada ne avuç vardır ne **حَثْيَ**; Allah Tebâreke ve Teâlâ bundan yücedir ve azizdir. Ve **أَرض حَثْواء**: toprağı çok olan (yer). Ve ona **حَثَوْت**: ona az bir şey verdiğin zaman. Ve **الحَثَى** (maksûr): saman kırıntısı; Lihyânî’den. Ve **الحَثَى** ayrıca: samanın ince kırıntıları; ve denildi: o, taneden ayrılmış samandır; ve ayrıca denildi: özellikle samandır; dedi:

تسأَلُني عن زَوْجِها أَيُّ فَتَى
خَبٌّ جَرُوزٌ، وإِذا جاعَ بَكى
ويأْكُلُ التمرَ ولا يُلقِي النَّوَى،
كأَنه غِرارةٌ ملأَى حَثَا

Ve Ömer, Allah ondan razı olsun, hadîsinde: “Derken önünde bir hasır; üzerinde altın saçılmış, **نَثْرَ الحَثَى** saçılışı gibi”; o, fetha ve kasr ile: samanın ince kırıntılarıdır; ve bunların her birinden bir tanesi **حَثَاة**’dır. Ve **الحَثَى**: hurma kabuklarıdır; **الياء** ve **الأَلف** ile yazılır; ve o, **حَثَاة**’nin cemidir; ve كذلك **الثَّتَا**; o da **ثَتَاة**’nin cemidir: hurmanın kabukları ve onun kötüsü.

Ve **الحاثِياءُ**: yerboğanın, ayağıyla attığı yuvasının toprağıdır; ve denildi: **الحَاثِياءُ** yerboğanın yuvalarından bir yuvadır; İbn Berî dedi: ve cem‘i **حَوَاثٍ**’dır. İbnü’l-A‘râbî dedi: **الحاثِياءُ** yerboğanın **نافِقائِهِ**’inden çıkardığı topraktır; **فاعِلاءَ** üzere bina edilmiştir. Ve **الحَثَاة**: ekmeğin katıksız yenmesidir; Kurâ‘dan; **الواو** ve **الياء** ile; çünkü onun lâm’ı ikisini birlikte ihtimal eder; İbn Sîde böyle dedi:
