# حثا — Tehzîbu'l-Luğa

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%AB%D8%A7/sozluk/tehzib
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AD%D8%AB%D8%A7/entries/tehzib

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [حثا](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%AB%D8%A7.md)
- Tehzîbu'l-Luğa: Ezherî · 10. yy

## Madde başı: حثا

باب الحاء والثاء
حثا ، حاث : ( مستعملان ) .
حثا : قال الليث : يقال : حَثَى في وجهه التراب حَثْياً ، وهو يحثي .
الحرّانيّ عن ابن السكيت : قال أبو عبيدة حَثَوتُ عليه التراب وحَثَيْتُ حَثْواً وحَثْيَاً وأنشد :
الحُصْنُ أدْنَى لو تآيَيْتِهِ
من حَثْيِكِ التُّرْبَ على الرَّاكِبِ
الحُصن : حَصانَةُ المرأة وعفَّتُها ، تآييته : أي قصدْته .
حيث : وقال الليث : للعرب في حيثُ لغتان ، واللغة العالية ، حَيْثُ : الثاء مضمومةٌ ، وهو أداةٌ للرفع ترفع الاسم بعده . ولغةٌ أخرى حَوْثَ رواية عن العرب لبني تميم ، يظنون حيثُ في موضع نَصْبٍ يقولون القَه حيثُ لقيته . ونحو ذلك كذلك .
وقال أبو الهيثم حيث ظرفٌ من الظروف يحتاج إلى اسمٍ وخبر ؛ وهي تجمع معنى ظرفين كقولك : حيث عبدُ الله قاعدٌ زيدٌ قائمٌ ، المعنى الموضع الذي فيه عبد الله قاعد زيد قائم . قال : وحيث من حروف المواضع لا من حروف المعاني ، وإنما ضُمَّتْ لأنها ضُمنت الاسم الذي كانت تستحقُّ إضافتها إليه . قال : وقال بعضهم : إنما ضُمَّتْ لأن أصلها حَوْثُ ، فلما قلبوا واوها ياء ضموا آخرها .
قال أبو الهيثم : وهذا خطأٌ ؛ لأنهم إنما يُعْقبون في الحرف ضمَّةً دالّة على واوٍ ساقطة .
وقال أبو حاتم : قال الأصمعيّ : وممّا تخطِىءُ فيه العامَّةُ والخاصَّة باب حيثُ وحينَ غلط فيه العلماءُ مثلُ أبي عبيدة وسيبويه .
قال أبو حاتم : رأيت في ( كتاب سيبويه ) شيئاً كثيراً يجعل حينَ حيثُ ، وكذلك في ( كتاب أبي عبيدة ) بخطه .
قال أبو حاتم : واعلم أن حيثُ وحينَ ظرفان ، فحينَ ظرفٌ من الزمان ، وحيثُ ظرفٌ من المكانِ ، ولكل واحدٍ منهما حدٌ لا يجاوزُه . والأكثر من الناس جعلوهما معاً حَيْثُ ، والصواب أن تقول : رأيتك حيثُ كنت ، أي الموضِع الذي كنتَ فيه ، واذهب حيثُ شئتَ ، أي إلى أيّ موضع شئت .
وقال الله جل وعز : ( فَكُلاَ مِنْ حَيْثُ شِئْتُمَا ) ( الأعرَاف : 19 ) .
ويقال : رأيتك حين خَرَجَ الحاجُّ أي في ذلكَ الوقت ، فهذا ظرفٌ من الزمانِ ، ولا يَجُوزُ حيثُ خرجَ الحاجُّ ، وتقول : ائْتِنِي حينَ يقدم الحاجُّ ، ولا يجوز حيثُ يقدم الحاجُّ ، وقد صيَّر الناسُ هذا كلَّه حيثُ ، فليتعهد الرجلُ كلامَه ، فإذا كان موضعٌ يحسُن فيه أَيْنَ وأيُّ موضعٍ فهو حيثُ ؛ لأن أين معناه حَيْثُ . وقولهم حيثُ كانُوا وأين كانوا ، معناهما واحد ، ولكنْ أجازوا الجمعَ بينهما ، لاختلاف اللّفظين .
واعلم أنه يحسن في موضع حينَ لَمّا وإذْ وإذَا ووقت ويوم وساعة ومتَى . تقول رأيتك لمّا جئتَ وحينَ جئتَ وإذْ جئت ، ويقال : سأعطيك إذَا جئت ومتى جئت .
وقال ابن كَيْسَانَ حيث حرف مبني على الضَّم وما بعدَهُ صِلةٌ له يرتفع الاسم بعدَه على الابتداء ، كقولك قمتُ حيثُ زيدٌ قائمٌ ، والكوفيّون يجيزون حذفَ قائمٌ ويرفعون زيداً بحيث ، وهو صِلَةٌ لها ، فإذا أظهروا قائماً بعد زيد أجازوا فيه الوجهين ، الرفعَ والنصبَ ، فيرفعون الاسمَ أيْضاً وليس بصلة لها وينصبون خبره ويرفعونه فيقولون : قامت مقام صِفَتَيْنِ ، والمعْنى زيد في موضِعٍ فيه عمروٌ ، فعمرو مرتفع بفيه وهو صلةٌ للموضع ، وزيد مرتفع بفي الأولى وهي خبر ، وليست بصلة لشيء ، قال : وأهل البصرة يقولون حيث مضافةٌ إلى جملة فلذلك لم تخفِضْ ، وقد أنشد الفرّاء بيتاً أجاز فيه الخفض :
أما ترى حيثُ سُهَيْلٍ طالعا
فلمّا أضافَها فتحها كما يفعَل بِعنْدَ وخَلْفَ . ثعلب عن ابن الأعرابيّ : يقال : تركتهم حَاثِ باثِ : إذا تفرقوا . قال : ومثلهما من مُزْدَوِج الكلام خَاقِ بَاقِ ، وهو صوتُ حركةِ أبي عُمير في زَرْنَب الفَلْهم قَال وخَاشِ مَاشِ قُماشُ البيت ، وخَازِ بَازِ ورَمٌ ، وهو أيضاً صَوْتُ الذُّبَاب . وقال ابن الأعرابي الحاثِيَاء تُرابٌ يُخْرجه اليَرْبُوع من نافِقَائِه بُني على فَاعِلاء .
حثى : وقال ابنُ الأنباري : الحَثَى قشور التمر بالياء وبالألف ، وهو جمع حَثَاةٍ وكذلك الثتى وهو جمع ثتَاةٍ قشورُ التمر ورديئه وقال الفراء الحثي مقصور دُقاق التبْن وحطامه وأنشد :
ويأْكُلُ التمْرَ ولا يُلْقِي النَّوَى
كأَنَّه غِرَارَةٌ ملْأَى حَثَى
ويقال للتُّراب الحَثَى أيضاً ومن أمثال العرب يا ليتني المَحْثِيُّ عليه ، قاله رجلٌ كان قاعداً إلى امرأة فأقبل وَصِيلٌ لها فلما رأَتْه حثَتْ في وجهه التراب تَرْئيَةً لجليسها بأن لا يدنوَ منها فيطلعَ على أمرهما . يقال ذلك عند تَمَنّي منزلةِ من تُخْفَى له الكرامة
ويُظْهَرُ له الإهانة . وقال الفراء أحثيت الأرض وأبْثَيْتُهَا فهي مُحْثَاةٌ وَمُبْثَاةٌ . وقال غيره أحَثْتُ الأرْضَ وأبَثْتُهَا فهي مُحَاثَةٌ ومُبَاثَةٌ ، والإحاثة والاستحاثَةُ والإباثة والاستباثة واحد وقال اللحياني : تركته حاثَ باثَ وحيثَ بيثَ وحوثاً بوثاً ، إذا تركته مختَلِطَ الأمر . فأمَّا حاثِ باثِ فإنه خَرَج مَخْرَج حَزَامِ وقطامِ ، وأما حيثَ بيثَ فإنه خَرَج مَخْرَجَ حيصَ بيصَ .
وأخبرني المنذري عن ثعلب عن سلمة عن الفراء قال تركته حيثٍ بِيثٍ وحاثٍ باثٍ وحوثاً بوثاً إذا أذْلَلْتَه ودققته وتركت الأرض حاثِ باثِ إذا دقَّتْها الخيلُ وقد أحاثَتْها الخيل . وأَحَثْتُ الأرض وأبَثْتُهَا . وقال الفراء يقال تركت البلاد حوْثاً بوْثاً وحاثِ باثِ وحيْثَ بَيْثَ لا يجريان إذا دقّقوها .

### Türkçe

باب **الحاء** ve **الثاء**

**حثا** , **حاث** : (ikisi de kullanımdadır).

**حثا** : Leys dedi: Denilir ki: “Yüzüne toprağı **حَثْياً** saçtı”, ve o **يحثي** eder.

Harrânî, İbnü’s-Sikkît’ten: Ebû Ubeyde dedi: “Üzerine toprağı **حَثَوتُ** ve **حَثَيْتُ**; **حَثْواً** ve **حَثْيَاً** (saçtım).” Ve şu beyti okudu:
الحُصْنُ أدْنَى لو تآيَيْتِهِ
من حَثْيِكِ التُّرْبَ على الرَّاكِبِ

**الحُصن**: kadının korunmuşluğu ve iffeti; **تآييته**: yani onu kastettim.

**حيث** : Leys dedi: Arapların **حيثُ** hakkında iki dili vardır; yüksek dil: **حَيْثُ**; **الثاء** ötrelidir; ve o, kendisinden sonrakini merfû kılan bir ref‘ edatıdır; kendisinden sonra gelen ismi yükseltir. Bir başka dil de **حَوْثَ**tır; Araplardan Benî Temîm’e dair bir rivayettir; **حيثُ**’ün nasb yerinde olduğunu zannederler; “Onu bulduğun **حيثُ**’te onu al” derler. Ve bunun benzeri de böyledir.

Ebû’l-Heysem dedi: **حيث** zarf türlerinden bir zarftır; bir isme ve bir habere ihtiyaç duyar; ve iki zarfın mânasını toplar; senin “**حيث** Abdullah oturuyor, Zeyd ayakta” demen gibi; mânâ: Abdullah’ın oturduğu yerde Zeyd ayakta. Dedi: **حيث** yer harflerindendir, mânâ harflerinden değildir; ancak, kendisine izâfe edilmesini hak ettiği ismi tazmîn ettiği için ötrelendi. Dedi: Bazıları dedi ki: Ancak, aslı **حَوْثُ** olduğu için ötrelendi; vâvını yâ’ya çevirdiklerinde sonunu ötrelediler.

Ebû’l-Heysem dedi: Bu hatadır; çünkü onlar, harfte, düşmüş bir vâva delâlet eden bir ötreyi ancak peşinden getirirler.

Ebû Hâtim dedi: Asmaî dedi: Avâmın ve havâssın hata ettiği şeylerdendir: **حيثُ** ve **حينَ** babı; âlimler, Ebû Ubeyde ve Sîbeveyh gibi, onda yanılmışlardır.

Ebû Hâtim dedi: (Sîbeveyh’in kitabı)nda çokça bir şey gördüm; **حينَ**’i **حيثُ** kılıyor; aynı şekilde (Ebû Ubeyde’nin kitabı)nda da kendi hattıyla.

Ebû Hâtim dedi: Bil ki **حيثُ** ve **حينَ** iki zarftır; **حينَ** zaman zarfıdır, **حيثُ** mekân zarfıdır; her birinin, onu aşmadığı bir sınırı vardır. İnsanların çoğu ikisini birlikte **حَيْثُ** yaptı; doğru olan şudur: “Seni, bulunduğun **حيثُ**’te gördüm”; yani bulunduğun yer. Ve “Dilediğin **حيثُ**’e git”; yani dilediğin herhangi bir yere.

Allah, aziz ve celîl, dedi: ( فَكُلاَ مِنْ حَيْثُ شِئْتُمَا ) (الأعرَاف: 19).

Ve denilir: “Seni, hacılar çıktığı **حين** gördüm”; yani o vakitte; bu, zaman zarfıdır; “Hacılar çıktığı **حيثُ**” câiz olmaz. Ve “Hacılar geldiği **حينَ** bana gel” dersin; “Hacılar geldiği **حيثُ**” câiz olmaz. İnsanlar bunun hepsini **حيثُ** kılmışlardır; kişi sözünü gözetip kollasın: Eğer bir yer, içinde **أَيْنَ** ve “hangi yer” güzel oluyorsa, o **حيثُ**’tir; çünkü **أين**’in mânası **حَيْثُ**’tir. Onların “**حيثُ** كانوا” ve “**أين** كانوا” sözleri, mânaca birdir; fakat iki lafzın farklılığı sebebiyle ikisini bir araya getirmeyi câiz gördüler.

Ve bil ki, **حينَ** yerinde **لَمّا** ve **إذْ** ve **إذَا** ve **وقت** ve **يوم** ve **ساعة** ve **متَى** güzel olur. “Seni, geldiğin **لَمّا** gördüm” ve “geldiğin **حينَ** gördüm” ve “geldiğin **إذْ** gördüm” dersin. Ve denilir: “Geldiğin **إذَا** sana vereceğim” ve “geldiğin **متى** (zaman)”.

İbn Keysân dedi: **حيث** ötre üzere mebnî bir harftir; ondan sonrası ona bir sıla’dır; ondan sonra isim, ibtidâ üzere merfû olur; senin “Kalktım, **حيثُ** Zeyd ayakta” demen gibi. Kûfeliler, **قائمٌ**’in hazfını câiz görürler ve Zeyd’i **بحيث** ile merfû kılarlar; o, ona bir sıla’dır. Eğer Zeyd’den sonra **قائماً**’ı izhar ederlerse, onda iki vechi câiz görürler: ref‘ ve nasb; ismi de merfû kılarlar, o da ona sıla değildir; ve haberini nasb ederler ve merfû ederler; şöyle derler: “İki sıfatın makamına geçti”; mânâ: Zeyd, içinde Amr’ın bulunduğu bir yerdedir; Amr, “içinde” ile merfûdur ve o, yerin sılasıdır; Zeyd ise ilk “في” ile merfûdur ve o haberdir; hiçbir şeye sıla değildir. Dedi: Basralılar derler ki: **حيث** bir cümleye muzâftır; bu yüzden cer etmedi. Ferrâ, içinde cerre cevaz verdiği bir beyit okudu:
أما ترى حيثُ سُهَيْلٍ طالعا

Onu izâfe edince fetha etti; **عندَ** ve **خلفَ** ile yaptığı gibi. Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: Denilir ki: “Onları **حَاثِ باثِ** bıraktım”; ayrıldıklarında. Dedi: İkisine benzer, مزدوج الكلام’dan: **خَاقِ بَاقِ**; o, Ebû Umeyr’in **زَرْنَب** **الفَلْهم** içinde hareketinin sesidir; ve **خَاشِ مَاشِ**: ev eşyası; ve **خَازِ بَازِ**: şişlik; ve o, ayrıca sineğin sesidir. İbnü’l-A‘râbî dedi: **الحاثِيَاء**; yerbû‘un **نافِقَائِه**’inden çıkardığı topraktır; **فَاعِلاء** üzerine bina edilmiştir.

**حثى** : İbnü’l-Enbârî dedi: **الحَثَى** hurmanın kabuklarıdır; yâ ile ve elif ile; ve o, **حَثَاةٍ**’nin cem‘idir. Aynı şekilde **الثتى**; o da **ثتَاةٍ**’nin cem‘idir; hurmanın kabukları ve kötüsü. Ferrâ dedi: **الحثي** maksûrdur; samanın ince kırıntıları ve döküntüsüdür. Ve şu beyti okudu:
ويأْكُلُ التمْرَ ولا يُلْقِي النَّوَى
كأَنَّه غِرَارَةٌ ملْأَى حَثَى

Ve toprağa da **الحَثَى** denilir. Arapların darb-ı mesellerindendir: “Keşke ben, üzerine saçılan **المَحْثِيُّ عليه** olsaydım.” Bunu, bir kadının yanında oturan bir adam söyledi: Kadının bir **وَصِيلٌ**’i geldi; onu görünce, yüzüne toprağı saçtı; meclis arkadaşına, ona yaklaşmaması ve ikisinin işine muttali olmaması için bir gösteriş olarak. Bu, kendisine ikramın gizlendiği ve kendisine aşağılamanın gösterildiği kimsenin mertebesini temenni ederken söylenir.

Ferrâ dedi: “Yeri **أحثيت** ve **أبْثَيْتُهَا**”; o hâlde o, **مُحْثَاةٌ** ve **مُبْثَاةٌ**’dır. Başkası dedi: “Yeri **أَحَثْتُ** ve **أبَثْتُهَا**”; o hâlde o, **مُحَاثَةٌ** ve **مُبَاثَةٌ**’dır. Ve **الإحاثة** ile **الاستحاثَةُ** ve **الإباثة** ile **الاستباثة** birdir. Lihyânî dedi: “Onu **حاثَ باثَ** ve **حيثَ بيثَ** ve **حوثاً بوثاً** bıraktım”; işi karışık bıraktığında. **حاثِ باثِ** ise, **حَزَامِ** ve **قطامِ** çıkışı üzere çıkmıştır. **حيثَ بيثَ** ise, **حيصَ بيصَ** çıkışı üzere çıkmıştır.

Münzirî bana haber verdi; Sa‘leb’den; Seleme’den; Ferrâ’dan: Dedi: “Onu **حيثٍ بِيثٍ** ve **حاثٍ باثٍ** ve **حوثاً بوثاً** bıraktım”; onu zelil kıldığında, incelttiğinde. Ve “Yeri **حاثِ باثِ** bıraktım”; atlar onu incelttiğinde; ve atlar onu **أحاثَتْها** etmiştir. Ve “Yeri **أَحَثْتُ** ve **أبَثْتُهَا**.” Ferrâ dedi: Denilir ki: “Memleketleri **حوْثاً بوْثاً** ve **حاثِ باثِ** ve **حيْثَ بَيْثَ** bıraktım”; onu incelttiklerinde; ikisi de cereyan etmez.
