# حثث (ح-ث-ث) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%AB%D8%AB
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AD%D8%AB%D8%AB

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

Hüsse kaba kum demektir

- Harfler: ح - ث - ث
- Kur'an'da: 1 geçiş · 1 ayet · 1 sîga
- 9 sözlük

## Sîgalar (1)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [حَثِيثًا](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%AB%D8%AB/siga/%D8%AD%D9%8E%D8%AB%D9%90%D9%8A%D8%AB%D9%8B%D8%A7.md) | فَعِيلًا | Çabuk ve istekli | 1 | 1 | [7:54](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%AB%D8%AB/ayet/7:54.md) |

## Mücavir kökler — 20 mücavir (27 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [طلب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%84%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 16 · Onu talep eder
2. [سدس](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AF%D8%B3.md) — 1 ortak ayet · G² 13 · سندس Hint kumaşıdır
3. [نجم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%AC%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 12 · Gezegen yıldızdır
4. [غشو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D8%B4%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 11 · Örter
5. [قمر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%85%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 11 · Kamer gökteki ayın kütlesi demektir
6. [برك](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B1%D9%83.md) — 1 ortak ayet · G² 11 · Birkan yanardağ demektir
7. [شمس](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%85%D8%B3.md) — 1 ortak ayet · G² 11 · Güneş demektir
8. [عرش](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B1%D8%B4.md) — 1 ortak ayet · G² 11 · Toplantı yerinde yöneticinin durduğu yüksek yerdir
9. [سخر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AE%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 10 · Sahr kayalık sahadır
10. [سوي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%88%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 9 · Seviye: Engebesiz düz yerdir
11. [ليل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D9%8A%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 9 · Durgun suyda dibe çöken mile “leyl“, akıp denize giden…
12. [نهر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%87%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Durgun suyda dibe çöken mile “leyl“ akıp denize giden…
13. [خلق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%84%D9%82.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Halk: Halk, deri veya bez parçası demektir
14. [أمر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%85%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Murar acı bir ağacın adıdır
15. [سمو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%85%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · “Sem” hayvanın sırtı, “ard” da hayvanın karnıdır
16. [يوم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%8A%D9%88%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · “Yemm” durgun akan su demektir
17. [أرض](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%B1%D8%B6.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Hayvanların sırtına sema, alt tarafına ard denir
18. [علم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%84%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Dağın sivri noktası demektir
19. [ربب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%A8%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Ribve, tümsek demektir
20. [أله](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%84%D9%87.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Lah bir şeyi kapatmak için üstüne örtülen örtü demektir

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | حثث |
| Yapı | Üçlü (mücerred, muzaaf) |
| Özel Durum | Mükerrer / muzaaf (ikinci ve üçüncü harfleri aynı) |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [حضض](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B6%D8%B6.md), [عجل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AC%D9%84.md), [سرد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%B1%D8%AF.md) |
| Zıt Kök | [ثبط](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D8%A8%D8%B7.md) |
| Çekirdek Özet 1 | Kesintisiz ve peş peşe hızlandırma, duraksamaksızın ardına düşüp kovalama |
| Çekirdek Özet 2 | Kozmik akışta gecenin gündüzü aralıksız, ısrarlı ve gecikmesiz takip etmesi |
| Çekirdek Özet 3 | Dinamik nizamın gevşeme ve boşluk kabul etmeyen kesintisiz ardışıklığı |
| Kritik Hata Riski | Anlamı yalnızca soyut bir acele veya alelade bir sürat sanıp, kökün özündeki kesintisiz ardışıklık ve ısrarlı takip dinamiğini göz ardı etmek |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| حث | Hafif ve kesintisiz sürtünmeyle ilerleme, hızlı sevk etme ve tahrik; nitekim aynı çekirdeği paylaşan [حثو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%AB%D9%88.md) kökünde toprağı seri biçimde savurma, [حثل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%AB%D9%84.md) kökünde ise döküntünün aralıksız ayrışması görülür | ث | Çekirdeğin son harfinin yinelenmesiyle hareket tekil bir dürtme olmaktan çıkıp ardışık, peş peşe ve duraksamayan bir ivmeye dönüşmüştür |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ح | Çit, duvar; çevirme, koruma, ayırma | Hareketin belirli bir doğrultuda sınırlandırılması, dışa sapmadan hedefe odaklanması |
| ث | İşaret, çarpı; im, sınır (ikiz harf ت imgesinden türetme olup peltek ses değeriyle yayılma ve sürtünme niteliği taşır) | Odaklanan hareketin belirli bir temas ve iz bırakarak ileriye doğru hamle yapması |
| ث | İşaret, çarpı; im, sınır (ikiz harf ت imgesinden türetme olup peltek ses değeriyle yayılma ve sürtünme niteliği taşır) | İlk temasın ve izin hemen ardından ikincisinin gelmesi, duraksamasız ardışıklık ve süreklilik |
| حثث | Çitin yönlendirmesiyle peş peşe vurulan işaretler | Sınırları belirlenmiş bir kanalda durmaksızın birbirini izleyen, kesintisiz bir dürtüyle ilerleyen ardışık hareket |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Bineği kamçı veya topukla aralıksız dürterek hızlandırmak; gözdeki mili seri hareketlerle gezdirmek; iki hareket arasında boşluk bırakmadan peş peşe sevk etmek (el-i‘câl fî ittiṣâl) |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Taabbata Şerran bir beytinde kökü avın veya bineklerin telaşla, aralıksız kovalanıp hızlandırılması anlamında kullanmıştır: كأنما حثحثوا حصا قوادمه / أو أم خشف بذي شث وطباق |
| Erken Arapça kullanım | Erken dönem metinlerinde ve nakillerde yer alan şu ifadede kök, durmaksızın hayra sevk ve teşvik etme anlamında isim formuyla yer almıştır: اقبلوا دليلى ربكم وحثيثاه إياكم |

Kaynak: Kitābü’l-ʿAyn, Lisānü’l-ʿArab, Asâsü’l-Belâga.

### Sami etimolojik katman

Arapça حثث kökü, somut düzlemde bir varlığı aralıksız biçimde dürtmek, koşturmak ve birbiri ardınca sevk etmek anlamını taşır. Klasik dilbilimcilerin el-i‘câl fî ittiṣāl (kesintisiz bir irtibat üzere acele ettirme) olarak tanımladığı bu hareket kalıbı, Sami dillerinin genelinde hızlı devinim, telaş ve içsel dürtü kavramlarıyla örtüşür. Kuzeybatı Sami dillerinde, özellikle İbranicede yer alan ḥ-w-š (acele etmek, telaşla koşmak) ve Süryanicedeki ḥūš (telaşlanmak, harekete geçmek) formları, kökün hız ve devinim eksenindeki ortak Sami semantik mirasını yansıtır. Arapçada ise kök, son sesin katlanmasıyla (muzaaflaşma) saf bir süratin ötesine geçmiş; iki olgu arasındaki zaman aralığını sıfıra indiren, birbirini durmaksızın kovalayan ve ardı arkası kesilmeyen dinamik bir takibi ifade edecek biçimde özelleşmiştir.

Güven: Güçlü

Kaynak: Brown-Driver-Briggs, Payne Smith, Lisānü’l-ʿArab, Maqāyīsü’l-Luğa.

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | حث ikili kökünden türeyen muzaaf çatı | Hayvanı peş peşe dürtüp aralıksız hızlandırma eyleminden ardışık ve kesintisiz takibe evrilmiştir | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice ve Süryanice ḥ-w-š biçimleri | Hızlı hareket etme, telaşla atılma ve ivedilik ortak anlam çekirdeğidir | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Belirgin ve doğrulanabilir Afroasyatik dışı bağ tespit edilmedi | Veri bulunamadı |

Kaynak: David Cohen, HALOT, Lisānü’l-ʿArab.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| حثث | Anlamlı | Kesintisiz hızlandırma | Durmaksızın sevk etme, peş peşe ve süratle kovalama | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| ثحث | Anlamlı | Boğazdan gelen hırıltılı ses | Ses organlarında sürtünmeyle kesik ve hırıltılı ses çıkarma (seḥḥe/saḥseḥa) | Ters çevrilme (kalb); Kur'an'da geçmez |
| ثثح | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Arapça fonotaktik kuralları gereği kullanılmaz |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| حثث | Merkez | Hızlı ve kesintisiz sevk | Aralıksız, duraksamasız ve birbirine bitişik takip | Bir hareketin diğerini boşluk bırakmadan izlemesi |
| [حضض](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B6%D8%B6.md) | Komşu | Teşvik ve kışkırtma | Daha çok sözel ve ahlaki yönlendirmeyi, gayrete getirmeyi öne çıkarır | Eylemin fiziksel ardışıklığından ziyade iradi teşviki |
| [عجل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AC%D9%84.md) | Komşu | Acele ve ivedilik | Vaktinden önce yapma ve sabırsızlık vurgusu taşır | حثث kökündeki ardışık intizam yerine zamansal öne alma |
| [سرد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%B1%D8%AF.md) | Komşu | Peş peşe dizme | Nesneleri veya sözleri aralıksız sıralama; mekanik ardışıklık | حثث kökündeki sevk ve sürat unsuru [سرد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%B1%D8%AF.md) kökünde daha durağandır |
| [ثبط](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D8%A8%D8%B7.md) | Zıt | Alıkoyma ve gevşetme | Hareketi durdurma, yavaşlatma, engelleme ve atalete sürükleme | Hızlandıran ve kovalayan devinimin zıddı olarak durdurma |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | حثث | Kesintisiz ve süratli takip | Birbirini aralıksız kovalayan ve hızla sevk eden devinim | Kesin |
| Latince | Instigare, incessanter insequi | Kışkırtmak, durmaksızın kovalamak | Hem dışsal bir sevk hem de aralıksız bir takip hareketini karşılar | Güçlü |
| İngilizce | Relentlessly pursuing, urging incessantly | Durmaksızın takip eden, aralıksız sevk eden | Kesintisiz ardışıklığı karşılar ancak binek dürtme somutluğunu dışarıda bırakır | Güçlü |
| Almanca | Unablässig nachfolgend, antreiben | Ara vermeden izleyen, ileri süren | Hız ve kesintisiz takip birlikteliğini verir | Güçlü |
| Fransızca | Poursuivant sans relâche, inciter | Gevşemeksizin kovalayan, teşvik eden | Sürekli arkasından yetişme ve dürtme nüansını içerir | Güçlü |

Kaynak: Lewis & Short, Oxford English Dictionary, Lane’s Lexicon.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| حَثِيثًا | Gecikmesiz, aralıksız ve süratle takip etme | Kevnî nizam ve yaratılış ayetlerinde gecenin gündüzü duraksamadan, peşi sıra ve ısrarla kovalaması (A‘râf [7:54](https://lisan.digital/tr/ayet/7:54.md)) |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Kozmoloji ve âlemin yaratılışı | Tabiatta kendiliğinden bir boşluk veya atalet bulunmadığı, ilahi iradenin nizamı kesintisiz bir dinamizmle sürdürdüğü | Âlemin sürekliliği ve kozmik devinimin duraksamasızlığı |
| Fıkıh | Veri bulunamadı | Doğrudan bir fıkhi hüküm terimi olarak yer almaz | Veri bulunamadı |
| Tefsir | A‘râf [7:54](https://lisan.digital/tr/ayet/7:54.md) tefsiri | Gece ile gündüz arasındaki geçişin bir kovalamaca gibi tasvir edilmesi; aralarında hiçbir zaman boşluğu olmaksızın birbirini izlemesi | Zamanın ve kozmik döngünün kesintisiz ardışıklığı |
| Hadis | Hayra ve amele teşvik | Müminlerin gecikmeksizin ve birbirini gayrete getirerek salih amellere yönelmesi | Dinamik sevk, aralıksız teşvik ve sürat |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Kozmik nizam ve kulluk | Kesintisiz devinim | Gevşemeyi önleme | Yaratılıştaki aralıksız akış gibi kulun da hayırda duraksamadan yol alması | Güçlü |
| İlmi | Fiziksel ve astronomik süreçler | Sürekli ardışıklık | Boşluğu engelleme | Doğa olaylarının periyodik ve birbirini anında izleyen nedensellik zinciri | Kesin |
| Siyasi | Yönetim ve kriz takibi | Dinamik denetim | İhmali engelleme | Kararların ve kamu süreçlerinin aralıksız bir ısrarla takip edilmesi | Muhtemel |
| İktisadi | Üretim ve mübadele akışı | Hızlı dolaşım | Durgunluğu kırma | Malların ve sermayenin bekletilmeksizin, seri biçimde el değiştirmesi | Muhtemel |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Sürekli fonksiyonlar ve türevdeki limit | Zaman aralığının sıfıra yaklaştığı ($\Delta t \to 0$) kesintisiz akış ve ardışık faz geçişi | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Yüksek motivasyon ve dinamik süreç takibi | Toplumsal veya kurumsal hedeflerde atalete düşmeksizin yürütülen ardışık ve kararlı yönetim | Güçlü |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kelimeyi yalnızca kontrolsüz bir acelecilik veya acele etmek biçiminde yüzeysel bir hıza indirgemek |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Hızın yanı sıra iki hadisenin arasında hiçbir boşluk ve gecikme bırakmayan intizamlı, ısrarlı ve kesintisiz takip hali |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | A‘râf [7:54](https://lisan.digital/tr/ayet/7:54.md) ayetindeki kozmik dengenin kusursuz dakikliğini kaçırıp, gece ve gündüzün rastgele bir telaş içinde aktığını zannetmek |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kozmik nizamın durağan değil, anbean işleyen, boşluk kabul etmeyen ve yüksek bir dakiklikle birbirini izleyen dinamik yapısını gösterir. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Yaratılış, göklerin ve yerin düzeni, gece ile gündüzün birbirini izlemesini konu edinen kozmolojik ayetlerde belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Tabiat kanunlarının kör ve atıl bir mekanizma olduğu zannını yıkar; aksine ilahi emrin sevk ettiği aralıksız ve dakik bir devinim olduğunu ortaya koyar. |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Bineği veya nesneyi durmaksızın dürtüp hızlandırmak, iki hareket arasında boşluk bırakmadan aralıksız sevk etmek.
- Soyut anlam: Bir sürecin diğerini zaman aralığı bırakmaksızın, ısrarlı ve kaçınılmaz bir ivmeyle takip etmesi; kesintisiz ardışıklık.
- Sistematik karşılık: Kozmik ve ontolojik sistemde ataletin, kopukluğun ve boşluğun reddedilerek, süreçlerin birbirini anında ikame ettiği dinamik düzen.
- LaTeX modeli: $$\lim_{\Delta t \to 0} \frac{S_2(t + \Delta t) - S_1(t)}{\Delta t} = v > 0$$
- LaTeX açıklaması: Modelde $S_1$ gündüzü, $S_2$ ise geceyi temsil eden birer durumu gösterir. İki durum arasındaki zaman farkı sıfıra yaklaşırken ($\Delta t \to 0$), geçişin gecikmesiz gerçekleştiği ve takip hızının ($v$) sıfırdan büyük pozitif bir ivmeyle kesintisiz sürdüğü sembolize edilmiştir.

## Geçtiği ayetler (1 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AD%D8%AB%D8%AB/occurrences?meal=IK

### [Araf 7:54](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%AB%D8%AB/ayet/7:54.md) — حَثِيثًا

إِنَّ رَبَّكُمُ اللَّهُ الَّذِي خَلَقَ السَّمَوَاتِ وَالْأَرْضَ فِي سِتَّةِ أَيَّامٍ ثُمَّ اسْتَوَى عَلَى الْعَرْشِ يُغْشِي اللَّيْلَ النَّهَارَ يَطْلُبُهُ حَثِيثًا وَالشَّمْسَ وَالْقَمَرَ وَالنُّجُومَ مُسَخَّرَاتٍ بِأَمْرِهِ أَلَا لَهُ الْخَلْقُ وَالْأَمْرُ تَبَارَكَ اللَّهُ رَبُّ الْعَالَمِينَ

Meal (IK): Muhakkak ki sizin Rabbınız; gökleri ve yeri altı günde yaratan, sonra Arş’a hükmeden Allah’tır. Gündüzü; durmadan kovalayan gece ile bürür. Güneş, ay ve yıldızlar O’nun emri ile müsahhar kılmışlardır. Bilin ki; yaratma da, emir de O’nundur. Alemlerin Rabbı olan Allah’ın şanı ne yücedir.

## Sözlükler (9)

### ★ Akevler Sözlüğü

Hüsse kaba kum demektir. Parça parça anlamına gelir.

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%AB%D8%AB/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الحاء مع الثاء
ح ث، ث ح مستعملان
حث:
حثيثٌ فلاناً فهو حثيث مَحْثُوث، وقد احتَثَّ. وامرأة حَثيثةٌ في موضع حاثَّةٍ، وامرأةٌ حثيث في موضع مَحثوثة. والحثِّيِثَى من الحَثّ، قال: "اقبَلُوا دِلِّيلَى رَبّكُمُ وحِثّيثاه إيّاكم" يعني ما يدُلُّكم ويحثُّكُم. والحَثْحَثَةُ: اضطرابُ البَرْق في السِّحاب وانتخال، المَطَر والثَلْج. والحَثُوثُ والحُثْحُوث: السَّريعُ.
قال زائدة: الحَثْحَثَةُ طَلَب الشيء وحَرَكُته، يقالُ: حَثْحَثَ الأمر ليتحرَّك. وحَثْحِثِ القَومَ: أي سَلْهُم عن الأمور.
ثح:
الثَّحْثَحَةُ: صوتٌ فيه بُحَّةٌ عند اللَّهاةِ، قال: أَبَحُّ مُثَحْثَحٌ صَحِلُ الشَّحيحِ

##### Türkçe

باب **الحاء** مع **الثاء**
**ح ث**، **ث ح** kullanımdadırlar.

**حث**:
Bir kimseyi **حثيثٌ** etti; o da **حثيث** **مَحْثُوث**tur; ve **احتَثَّ**. Ve bir kadın **حَثيثةٌ** (lafzı) **حاثَّةٍ** (yerinde)dir; ve bir kadın **حثيث** (lafzı) **مَحثوثة** (yerinde)dir. Ve **الحثِّيِثَى**, **الحَثّ**’tendir; dedi ki: "اقبَلُوا **دِلِّيلَى** رَبّكُمُ وحِثّيثاه إيّاكم" yani size delâlet eden ve sizi **يحثُّكُم** eden şey. Ve **الحَثْحَثَةُ**: bulut içinde şimşeğin çalkalanması ve seçilip ayrılması; yağmur ve kar. Ve **الحَثُوثُ** ve **الحُثْحُوث**: hızlı olan.
Zâide dedi: **الحَثْحَثَةُ** bir şeyin talebi ve onu hareket ettirmektir; denilir ki: hareket etsin diye işi **حَثْحَثَ** etti. Ve **حَثْحِثِ** kavmi: yani onları işler hakkında sor.

**ثح**:
**الثَّحْثَحَةُ**: küçük dil yanında, içinde bir kısıklık bulunan bir sestir; dedi ki: أَبَحُّ مُثَحْثَحٌ صَحِلُ الشَّحيحِ

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%AB%D8%AB/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

حَثَّهُ على الشيء واستحثَّه بمعنىً، أي حضَّه عليه، فاحْتَثَّ. وحَثَّثَهُ تحثيثاً وحَثْحَثَهُ بمعنىً. وولَّى حثيثاً، أي مسرعاً حريصاً. ولا يَتَحاثُّونَ على طعام المسكين، أي لا يتحَاضُّون.
والحِثِّيثَى: الحَثُّ، وكذلك الحُثْحوثُ. وفَرَسَ جَوادُ المَحَثَّةِ، أي إذا حُثَّ جاءه جريٌ بعد جريٍ.
وقولهم: ما اكْتَحَلْتُ حَثاثاً، أي ما نمت. والحُثُُّ بالضم: حُطامُ التِبْنِ، والرملُ الخشنُ. عن الأصمعيّ:والخبز القَفار، عن أبي عبيد. وسَويقٌ حُثٌّ، أي غير ملتوتٍ.

##### Türkçe

**حَثَّهُ**’yi bir şey üzerine ve **استحثَّه**’yi (de) bir mânâda (kullanırlar); yani onu ona teşvik etti; böylece **احْتَثَّ**. Ve **حَثَّثَهُ**’yi **تحثيثاً** (olarak) ve **حَثْحَثَهُ**’yi (de) bir mânâda (kullanırlar). Ve **وولَّى حثيثاً**; yani aceleci, hırslı (olarak) hızlıca döndü/gitti. Ve “**ولا يَتَحاثُّونَ على طعام المسكين**”; yani miskinin yemeği üzerine birbirlerini teşvik etmiyorlar; yani **لا يتحَاضُّون**.

Ve **الحِثِّيثَى**: **الحَثُّ**’tur; ve yine **الحُثْحوثُ** (da böyledir). Ve “**فَرَسَ جَوادُ المَحَثَّةِ**”; yani ne zaman **حُثَّ** edilse, ona koşu ardından koşu gelir.

Ve onların sözü: “**ما اكْتَحَلْتُ حَثاثاً**”; yani uyumadım. Ve **الحُثُُّ** (ötre ile): saman kırıntısıdır; ve kaba kumdur. **عن الأصمعيّ**: ve (o) çorak ekmektir; **عن أبي عبيد**. Ve **سَويقٌ حُثٌّ**; yani yoğrulmamış.

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%AB%D8%AB/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ح ث ث
حثه على الأمر واحتثه وحثحثه وفلان محثوث على الخير‏.‏
وحث دابته وحثحثها بالسوط والزجر‏.‏
قال تأبط شراً‏:‏ كأنمـا حثحثوا حصاً قوادمه أو أم خشف بذي شث وطباق وحثحث الميل في العين‏:‏ حركه‏.‏
وفرس حثيث السير ومضى حثيثاً‏.‏
وما جعلت في عيني حثاثاً أي غماضاً والتقوى أفضل ما تحاث الناس عليه وتداعوا إليه‏.‏

##### Türkçe

ح ث ث
Onu iş üzerine sevk etti; onu sevke zorladı; onu şiddetle sevk etti; ve falan kimse hayır üzerine sevk olunmuştur.‏
Binitini sevk etti; onu kırbaç ve azarlama ile şiddetle sevk etti.‏
Teebbete Şerran dedi:
“Sanki ön ayaklarının ön kısmını çakıl üzerinde şiddetle sevk etmişler; yahut şiddet ve tabakalar sahibi bir yerde bir ceylan yavrusunun anası.”
Ve gözdeki **الميل**’i şiddetle hareket ettirdi: onu hareket ettirdi.‏
Ve hızlı yürüyüşlü bir at; ve hızlıca geçti.‏
Ve gözümde **حثاثاً** yapmadım; yani göz kapama.‏
Ve takvâ, insanların onun üzerine birbirlerini sevk ettikleri ve ona çağrıştıkları şeyin en faziletlisidir.‏

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%AB%D8%AB/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

الحَثُّ: الإِعْجالُ في اتِّصالٍ؛ وقيل: هو الاستعجالُ ما كان. حَثَّهُ يَحُثُّهُ حَثّاً. واسْتَحَثَّه واحْتَثَّه، والمُطاوع من كل ذلك احْتَثَّ.
والحِثِّيثَى: الاسْمُ نَفْسُه؛ يقال: اقْبَلُوا دِلِّيلى رَبِّكُمْ وحِثِّيثاهُ إِياكم. ويقال: حَثَثْتُ فلاناً، فاحْتَثَّ. قال الجوهري: الحِثِّيثَى الحَثُّ، وكذلك الحُثْحُوثُ.
وحَثْحَثَه كحَثَّه، وحَثَّثَه أَي حَضَّه؛ قال ابن جني: أَما قول من قال في قول تأَبط شرّاً:
كأَنما حَثْحَثُوا حُصّاً قَوادِمُه،
أَو أُمَّ خِشْفٍ بذي شَثٍّ وطُبّاقِ
إِنه أَراد حَثَّثُوا، فأَبدل من الثاء الوُسْطَى حاء، فمردودٌ عندنا؛ قال: وإِنما ذهب إِلى هذا البغداديون، قال: وسأَلت أَبا عليّ عن فسادِه، فقال: العلة أَن أَصل البدل في الحروف إِنما هو فيما تقارب منها، وذلك نحو الدال والطاء، والتاء والظاء، والذال والثاء، والهاء والهمزة، والميم والنون، وغير ذلك مما تدانت مخارجه. وأَما الحاء فبعيدة من الثاء، وبينهما تفاوت يمنع من قلب إِحداهما إِلى أُختها. وحَثَّثَهُ تَحْثِيثاً، وحَثْحَثَه، بمعنى.
وَولَّى حَثِيثاً أَي مُسْرِعاً حَريصاً.
ولا يَتَحاثُّونَ على طعام المسكين أَي لا يَتَحاضُّون. ورجل حَثيثٌ ومَحْثُوثٌ: حادٌّ سَريعٌ في أَمره كأَنَّ نَفْسَه تَحُثُّه. وقوم حِثاثٌ، وامرأَة حَثِيثة في موضعِ حاثَّةٍ، وحَثِيثٌ في موضعِ مَحْثُوثةٍ؛ قال الأَعشى:
تَدَلَّى حَثِيثاً، كأَنَّ الصُّوارَ يَتْبَعُه أَزْرَقِيُّ لَحِمْ شبَّه الفرس في السُّرْعة بالبازي. والطائرُ يَحُثُّ جَناحَيْه في الطَّيَران: يُحَرِّكُهما؛ قال أَبو خِراشٍ:
يُبادِرُ جُنْحَ الليل، فهو مُهابِدٌ،
يَحُثُّ الجَناحَ بالتَّبَسُّطِ والقَبْضِ
وما ذُقْتُ حَثاثاً ولا حِثاثاً أَي ما ذُقْتُ نَوْماً. وما اكْتَحَلْتُ حَثاثاً وحِثاثاً، بالكسر، أَي نوماً. قال أَبو عُبيد: وهو بالفتح أَصحُّ؛ أَنشد ثعلب:
وللهِ ما ذاقَتْت حَثَاثاً مَطِيَّتي،
ولا ذُقْتُه، حتى بَدا وَضَح الفَجْر
وقد يوصف به فيقال: نوم حِثاثٌ أَي قليلٌ، كما يقال: نومٌ غِرارٌ. وما كُحِلَتْ عيني بِحَثاث أَي بنَوْم. وقال الزُّبَيْر: الحَثْحاثُ والحُثْحُوثُ: النوم: وأَنشد:
ما نِمْتُ حُثْحُوثاً، ولا أَنامُه
إِلا على مُطَرَّدٍ زِمامُه
وقال زيد بن كَثْوَةَ: ما جَعَلْتُ في عَيْني حِثَاثاً؛ عند تأْكيد السهر.
وحَثَّثَ الرجلُ إِذا نام.
والحِثاثَةُ، بالكسر: الحَرُّ والخُشُونة يَجدُها الإِنسانُ في عَيْنَيْه. قال راويةُ أَمالي ثَعْلَب: لم يَعْرِفها أَبو العباس. والحُثُّ: الرَّمْلُ الغَلِيظُ اليابِسُ الخَشِنُ؛ قال:
حتى يُرَى في يابِس الثَّرْياء حُثّ،
يَعْجِزُ عن رِيِّ الطُّلَيِّ المُرْتَغِثْ
أَنشده ابن دريد عن عبد الرحمن بن عبد الله، عن عمه الأَصمعي. وسَوِيقٌ حُثٌّ: ليس بدَقِيقِ الطَّحْنِ، وقيل: غيرُ مَلْتُوتٍ؛ وكُحْلٌ حُثٌّ، مِثلُه؛ وكذلك مِسْكٌ حُثٌّ؛ أَنشد ابن الأَعرابي:
إِنّ بأَعْلاكَ لَمِسْكاً حُثَّا،
وغَلَبَ الأَسْفَلُ إِلاَّ خُبْثا
عَدَّى غَلَبَ هنا، لأَن فيه معنى أَبى. ومعناه: أَنه كان إِذا أَخَذَه وحَمله سَلَحَ عليه. والحُثُّ، بالضم: حُطامُ التِّبْنِ، والرملُ الخَشِنُ، والخُبْزُ القَفارُ. وتَمْرٌ حُثٌّ: لا يَلْزَقُ بَعْضُه ببعض، عن ابن الأَعرابي؛ قال: وجاءنا بتَمْرٍ فغَذٍّ، فَضٍّ، وحُثٍّ أَي لا يَلْزَقُ بعضه ببعض.
والحَثْحَثَةُ: الاضطرابُ؛ وخَصَّ بعضهم به اضطرابَ البَرْق في السَّحاب، وانْتِخالَ المطر والبرد والثلج من غير انْهِمار. وخِمْسٌ حَثْحاثٌ، وحَذْحاذ، وقَسْقاسٌ، كلُّ ذلك: السير الذي لا وَتِيرة فيه. وقَرَبٌ حَثْحاث، وثَحْثاحٌ، وحَذْحاذٌ، ومُنَحِّبٌ أَي شديد. وقَرَبٌ حَثْحاثٌ أَي سريع، ليس فيه فُتُور. وخِمْس قَعْقاع وحَثْحاث إِذا كان بعيداً والسيرُ فيه مُتْعِباً لا وتيرة فيه أَي لا فُتُور فيه. وفرس جَوادُ المَحَثَّة أَي إِذا حُثَّ جاءه جَريٌ بعد جري. والحَثْحَثَة: الحركة المُتَداركة.
وحَثْحَثَ المِيلَ في العين: حَرَّكه؛ يقال: حَثْحَثوا ذلك الأَمْرَ ثم تَركُوه أَي حَرَّكُوه. وحَيَّة حَثْحاثٌ ونَضْناضٌ: ذو حركة دائمة. وفي حديث سَطِيح: كأَنما حُثْحِثَ من حِضْنَيْ ثَكَن أَي حُثَّ وأُسْرِعَ. يقال: حَثَّه على الشيءِ وحَثْحَثَه، بمعنى. وقيل: الحاء الثانية بدل من إِحدى الثاءَين. والحُثْحُوث: الداعي بسُرْعة، وهو أَيضاً السريع ما كان. قال ابن سيده: والحُثْحُوثُ الكَتيبة. أُرَى: والحُثُّ المَدْقُوق من كل شيء.

##### Türkçe

**الحَثُّ**: bir bitişiklikte acele ettirme; ve denildi ki: o, ne olursa olsun acele etmedir.

Onu itti/acele ettirdi, onu iter/acele ettirir, **حَثّاً**. Ve onu acele ettirmeye sevk etti: **اسْتَحَثَّه** ve **احْتَثَّه**; bütün bunların mutâvi‘i (edilgen-uyumlu karşılığı) **احْتَثَّ**’tir.

**الحِثِّيثَى**: aynı ismin kendisi; denilir ki: “Rabbinizin delilime gelin” ve “**وحِثِّيثاهُ** size (yöneliktir).” Ve denilir ki: “Falanı ittirdim/acele ettirdim, o da **احْتَثَّ** etti.” Cevherî dedi ki: **الحِثِّيثَى** **الحَثُّ**’tur; aynı şekilde **الحُثْحُوثُ** da böyledir.

Ve **حَثْحَثَه** tıpkı **حَثَّه** gibidir; ve **حَثَّثَه** yani onu teşvik etti/itip sevk etti; İbn Cinnî dedi ki: “Teʾabbata Şerran’ın sözünde ‘şu kimsenin sözü’ hakkında söyleyenin sözüne gelince:
كأَنما حَثْحَثُوا حُصّاً قَوادِمُه،
أَو أُمَّ خِشْفٍ بذي شَثٍّ وطُبّاقِ
o, **حَثَّثُوا**’yu kastetti de orta **الثاء**’dan bir **حاء** bedel kıldı, demesi; bu, bizim katımızda reddedilmiştir.” Dedi ki: “Buna ancak Bağdatlılar gitmiştir.” Dedi ki: “Onun bozukluğu hakkında Ebû Ali’ye sordum; dedi ki: illet şudur: harflerde bedelin aslı ancak birbirine yakın olanlarda olur; bu da **الدال** ile **الطاء** gibi, **التاء** ile **الظاء** gibi, **الذال** ile **الثاء** gibi, **الهاء** ile **الهمزة** gibi, **الميم** ile **النون** gibi ve mahreçleri birbirine yaklaşmış olan bunun dışındakiler gibidir. Ama **الحاء**, **الثاء**’dan uzaktır; ikisi arasında birini ötekine çevirmeyi engelleyen bir farklılık vardır.” Ve **حَثَّثَهُ تَحْثِيثاً** ve **حَثْحَثَه**: anlamca (aynıdır).

Ve “**وَولَّى حَثِيثاً**” yani hızlı, hırslı olarak döndü/gitti.

Ve “**ولا يَتَحاثُّونَ** على طعام المسكين” yani “**لا يَتَحاضُّون**”: miskinin yemeği üzerine birbirlerini teşvik etmiyorlar. Ve bir adam **حَثيثٌ** ve **مَحْثُوثٌ**: işinde keskin, hızlıdır; sanki nefsi onu **تَحُثُّه** (itip sevk eder).

Ve bir kavim **حِثاثٌ**; ve bir kadın **حَثِيثة** “**حاثَّةٍ**” yerinde; ve **حَثِيثٌ** “**مَحْثُوثةٍ**” yerinde; A‘şâ dedi ki:
تَدَلَّى حَثِيثاً، كأَنَّ الصُّوارَ يَتْبَعُه أَزْرَقِيُّ لَحِمْ
atı süratte doğana benzetti. Ve kuş uçuşta iki kanadını **يَحُثُّ** eder: ikisini hareket ettirir; Ebû Hirâş dedi ki:
يُبادِرُ جُنْحَ الليل، فهو مُهابِدٌ،
يَحُثُّ الجَناحَ بالتَّبَسُّطِ والقَبْضِ

Ve “**وما ذُقْتُ حَثاثاً ولا حِثاثاً**” yani “uyku tatmadım.” Ve “**وما اكْتَحَلْتُ حَثاثاً وحِثاثاً**”, kesre ile, yani “uyku (tatmadım).” Ebû Ubeyd dedi ki: fetha ile olanı daha doğrudur; Sa‘leb okudu:
وللهِ ما ذاقَتْت حَثَاثاً مَطِيَّتي،
ولا ذُقْتُه، حتى بَدا وَضَح الفَجْر

Ve onunla vasıflandırılır da denilir ki: “**نوم حِثاثٌ**” yani az (uyku); nitekim denilir: “**نومٌ غِرارٌ**.” Ve “**وما كُحِلَتْ عيني بِحَثاث**” yani “uyku ile (gözüm) sürmelenmedi.” Zübeyr dedi ki: **الحَثْحاثُ** ve **الحُثْحُوثُ**: uyku; ve okudu:
ما نِمْتُ حُثْحُوثاً، ولا أَنامُه
إِلا على مُطَرَّدٍ زِمامُه

Ve Zeyd b. Kesve dedi ki: “Uykusuzluğu pekiştirme sırasında: ‘Gözümde **حِثَاثاً** kılmadım.’”

Ve adam **حَثَّثَ** eder: uyuduğu zaman.

Ve **الحِثاثَةُ**, kesre ile: insanın iki gözünde bulduğu sıcaklık ve pürüzlülük. Sa‘leb’in emâlî râvisi dedi ki: Ebû’l-Abbâs onu tanımadı.

Ve **الحُثُّ**: kalın, kuru, kaba kumdur; dedi ki:
حتى يُرَى في يابِس الثَّرْياء حُثّ،
يَعْجِزُ عن رِيِّ الطُّلَيِّ المُرْتَغِثْ
Bunu İbn Düreyd, Abdurrahman b. Abdullah’tan, o da amcası Asma‘î’den rivayetle okudu. Ve **سَوِيقٌ حُثٌّ**: öğütmesi ince un olmayan; ve denildi ki: yoğrulmamış olan; ve **كُحْلٌ حُثٌّ**: onun gibidir; aynı şekilde **مِسْكٌ حُثٌّ**; İbnü’l-A‘râbî okudu:
إِنّ بأَعْلاكَ لَمِسْكاً حُثَّا،
وغَلَبَ الأَسْفَلُ إِلاَّ خُبْثا
Burada **غَلَبَ**’ı geçişli kıldı; çünkü onda **أَبى** manası vardır. Manası: onu aldığı ve taşıdığı zaman onun üzerine dışkılardı. Ve **الحُثُّ**, zamme ile: saman kırıntısı, kaba kum ve kuru ekmektir. Ve **تَمْرٌ حُثٌّ**: bir kısmı bir kısmına yapışmaz; İbnü’l-A‘râbî’den; dedi ki: “Bize **بتَمْرٍ فغَذٍّ، فَضٍّ، وحُثٍّ** ile geldi” yani “bir kısmı bir kısmına yapışmaz.”

Ve **الحَثْحَثَةُ**: çalkantı/sarsıntı; bazıları onu bulut içindeki şimşeğin çalkantısına ve yağmurun, dolunun ve karın dökülüp seçilmesine—sağanak halinde boşalmaksızın—tahsis etti.

Ve **خِمْسٌ حَثْحاثٌ**, ve **حَذْحاذ**, ve **قَسْقاسٌ**: bunların hepsi, içinde tempo/gevşeme olmayan yürüyüştür. Ve **قَرَبٌ حَثْحاث**, ve **ثَحْثاحٌ**, ve **حَذْحاذٌ**, ve **مُنَحِّبٌ** yani şiddetli. Ve **قَرَبٌ حَثْحاثٌ** yani hızlı; onda gevşeme yoktur. Ve **خِمْس قَعْقاع وحَثْحاث**: uzak olduğu ve yürüyüşü yorucu olup onda tempo/gevşeme bulunmadığı zaman; yani onda gevşeme yoktur.

Ve “**فرس جَوادُ المَحَثَّة**” yani itildiği/koşturulduğu zaman, ona koşu üstüne koşu gelir.

Ve **الحَثْحَثَة**: peş peşe gelen hareket.

Ve göze sürme çubuğunu **حَثْحَثَ** etti: onu hareket ettirdi; denilir ki: “O işi **حَثْحَثوا** sonra terk ettiler” yani onu hareket ettirdiler. Ve **وحَيَّة حَثْحاثٌ ونَضْناضٌ**: sürekli hareket sahibi. Ve Satîh hadîsinde: “Sanki **حُثْحِثَ** (itilip hızlandırılmış) **من حِضْنَيْ ثَكَن**” yani itildi ve hızlandırıldı.

Denilir ki: “Onu bir şey üzerine **حَثَّه** etti ve **حَثْحَثَه** etti”: anlamca (aynıdır). Ve denildi ki: ikinci **الحاء**, iki **الثاء**’dan birinin bedelidir. Ve **الحُثْحُوث**: süratle çağıran; ve o, ne olursa olsun hızlı olan (şey)dir. İbn Sîde dedi ki: **الحُثْحُوثُ** taburdur. Görüyorum ki: **الحُثُّ** her şeyden dövülmüş/ezilmiş olandır.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%AB%D8%AB/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ح ث ث * * حَثَّهُ * على الشيء من باب رد و * استَحَثَّهُ * أي حضه * فاحتَثَّ * و * حَثَّثَه تَحْثِيثا * بمعنى وولى * حَثِيثا * أي مسرعا حريصا و * تَحَاثُوا * تحاضوا

##### Türkçe

* ح ث ث * **حَثَّهُ** şeye, رد babından; ve **استَحَثَّهُ** yani onu teşvik etti; böylece **فاحتَثَّ**; ve **حَثَّثَه تَحْثِيثا** anlamca; ve **وولى**; **حَثِيثا** yani hızlı, hırslı; ve **تَحَاثُوا**: birbirlerini teşvik ettiler.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%AB%D8%AB/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

حثه  يحثه حثا، إذا أعجله في اتصال، وقيل: هو الاستعجال ما كان. وحثه  عليه، واستحثه  استحثاثا،  وأحثه  إحثاثا،  واحتثه  احتثاثا،  وحثثه  تحثيثا،  وحثحثه  حثحثة، كل ذلك بمعنى  حضه  عليه، وندبه له وإليه، وهذا ظاهر في كون الحث والحض مترادفين. وزعم الحريري أن بينهما فرقا، وأن الحث في السير، والحض في غيره، ونقله عن الخليل. قاله شيخنا. ويقال: حثث فلانا  فاحتث، لازم، متعد  ، قال ابن جني: أما قول تأبط شرا:
  كأنما حثحثوا حصا قـوادمـه                      أو أم خشف بذي شث وطباق

  إنه أراد حثثوا فأبدل من الثاء الوسطى حاء، فمردود عندنا، قال: وإنما ذهب إلى هذا البغداديون، قال: وسألت أبا علي عن فساده، فقال: العلة أن أصل البدل في الحروف إنما هو فيما تقارب منها، وذلك نحو الدال والطاء والتاء، والظاء والذال والثاء، والهاء والهمزة، والميم والنون، وغير ذلك مما تدانت مخارجه، وأما الحاء فبعيدة من الثاء، وبينهما تفاوت يمنع من قلب إحداهما إلى أختها، كذا في اللسان. وأشار له شيخنا مختصرا، ونقل القلب عن ابن القطاع في كتاب الأبنية.  والحثحوث  بالضم  :الكثير  ، عن أبي عمرو. هو أيضا  السريع  ما كان. الحثحوث  :المنكرة من المعزى  . نقله الصاغاني. الحثحوث  :الحض، كالحث  ، بالفتح.  والحثيثي  بالكسر، وفي الصحاح: الحثيثي: الحث، وكذلك الحثحوث. قال ابن سيده: الحثحوث:  الكتيبة  ، أرى.  والحثوث  ، كصبور  :السريع، كالحثيث  ، رجل حثيث، وحثوث: حاد سريع في أمره، كأن نفسه تحثه. وولي حثيثا، أي مسرعا حريصا، وقوم حثاث. وامرأة حثيثة، في موضع حاثة. وحثيث، في موضع محثوثة، قال الأعشي:
  تدلى حثيثا كأن الصوا                      ر يتبعه أزرقى لحم شبه الفرس في السرعة بالبازي.  والحثحاث  ، بالفتح معطوف على ما قبله. يقال: خمس حثحاث، وحذحاذ وقسقاس كل ذلك: السير الذي لا وتيرة فيه، وقرب حثحاث، وثحثاح، وحذحاذ، ومنحب، أي شديد، وقرب حثحاث، أي سريع ليس فيه فتور، وخمس قعقاع، وحثحاث، إذا كان بعيدا، والسير فيه متعبا لا وتيرة فيه، أي لا فتور فيه. لا يتحاثون على طعام المسكين  التحاث: التحاض  أي لا يتحاضون. والتقوى أفضل ما تحاث الناس عليه، وتداعوا إليه. ما ذقت حثاثا ولا حثاثا، أي ما ذقت نوما، و  ما اكتحل حثاثا، بالفتح  ، قال أبو عبيدة: هو أصح  وبالكسر  رأى الأصمعي، وأوردهما ثعلب معا، ونقل الكسر عن الفراء، قال شيخنا: ونسبوا الفتح إلى أبي زيد أيضا، أي  ما نام  ، أنشد ثعلب:
  ولله ما ذاقت حثاثا مطـيتـي                      ولاذقته حتى بدا وضح الفجر وقد يوصف به، فيقال: نوم حثاث، أي قليل، كما يقال: نوم غرار، وما كحلت عيني بحثاث، أي بنوم، وقال  الزبير  الحثحاث والحثحوث: النوم، وأنشد:
  ما نمت حثحوثا ولا أنامه
  إلا على مطرد زمامـه وقال زيد بن كثوة: ما جعلت في عيني حثاثا، عند تأكيد السهر. وحثث الرجل: نام. وقال ابن درستويه: الحثاث: النوم الحثيث، أي الخفيف، فمن كسر الحاء شبهه بالغرار، وهو القليل من النوم، ومن فتحه شبهه بالغماض والذواق واللماج؛ لأنها أسماء القليل من الأكل والشرب والنوم، قال: وروى عن أعرابي أنه قال: الحثاث: القليل من الكحل، وهو عند غيره: القليل من النوم، وكذلك في نوادر اللحياني، ونقل عن الفهري: الحثاث: البرود، وهو الكحل، ونقله ابن هشام اللخمي وسلمه، ونقل ابن خالويه ما يخالفه.  والحث بالضم: حطام التبن  ، وهو ما تكسر منه. الحث أيضا:  المترقرق  ، هكذا في نسختنا، وفي اللسان: المدقوق من كل شيء، وفي التكملة: الخفي المتفرق  من الرمل والتراب  وليس بطينة صمغة،  أو اليابس  الغليظ  الخشن من الرمل  وأنشد الأصمعي:
  حتى يرى في يابس الثرياء حث
  يعجز عن ري الطلي المرتغث

  هكذا أنشده ابن دريد، عن عبد الرحمن بن عبد الله، عن عمه الأصمعي. الحث  :الخبز القفار  ، عن أبي عبيد.  وما لم يلت من السويق  ، يقال: سويق حث، أي ليس بدقيق الطخن، وقيل: غير ملتوت، وكحل حث، مثله، وكذلك مسك حث، وأنشد ابن الأعرابي.

  إن بأعلاك لمسكا حثا  وحثحث  الميل في العين  :حرك  . والحثحثة: الحركة المتداركة، يقال: حثحثوا ذلك الأمر ثم تركوه، أي حركوه. وحية حثحاث، ونضناض: ذو حركة دائمة، وفي حديث سطيح
  كأنما حثحث من حضني ثكن أي حث وأسرع. حثحث  البرق: اضطرب  وخص بعضهم به اضطراب البرق  في السحاب  وانتخال المطر، أو البرد أو الثلج من غير انهمار.  والأحث: ع  في بلاد هذيل، ولهم فيه يوم مشهور، قال أبو قلابة الهذلي:
  يا دار أعرفها وحشا مـنـازلـهـا                      بين القوائم من رهـط فـألـبـان
  فدمـنة بـرحـيات الأحـث إلـى                      ضوجى دفاق كسحق الملبس الفاني ومما يستدرك عليه: الحثاثة بالكسر: الحر والخشونة يجدهما الإنسان في عينيه، قال راوية أمالي ثعلب: لم يعرفها أبو العباس. وتمر حث: لا يلزق بعضه ببعض، عن ابن الأعرابي، قال: وجاءنا بتمر فذ، وفض، وحث أي لا يلزق بعضه ببعض. وفرس جواد المحثة، أي إذا حث جاءه جرى بعد جرى. وحث الرجل، بالضم،: لغة في جث بالجيم، أي ذعر، فهو محثوث: مذعور. والحثاث، ككتاب: موضع من أعراض المدينة. والحث، بالضم: من منازل بني غفار بالحجاز.

##### Türkçe

**حثه**  onu **حثا** ile **يحثه**: eğer onu ardı ardına (devamlılık içinde) acele ettirdiyse. Ve denildi: o, her ne ise acele ettirmedir. Ve **حثه**  ona karşı; ve **استحثه**  **استحثاثا** ile; ve **أحثه**  **إحثاثا** ile; ve **احتثه**  **احتثاثا** ile; ve **حثثه**  **تحثيثا** ile; ve **حثحثه**  bir **حثحثة** ile; bütün bunlar, onu ona teşvik etmesi, ona ve ona doğru onu çağırması (nedbetmesi) manasınadır; ve bu, **الحث** ile **الحض**’ın eşanlamlı oluşunda açıktır. Ve **الحريري** aralarında bir fark bulunduğunu, ve **الحث**’ın yürüyüşte, **الحض**’ın ise onun dışında olduğunu ileri sürdü; ve bunu **الخليل**’den nakletti. Bunu şeyhimiz söyledi. Ve denilir: “**حثث** falancayı, o da **احتث** etti”; لازِم, متعدٍّ. **ابن جني** dedi: “**تأبط شرا**’nın sözüne gelince:

  كأنما حثحثوا حصا قـوادمـه                      أو أم خشف بذي شث وطباق

Şüphesiz o, **حثثوا**’yu kastetti de orta **الثاء**’dan **حاء**’a بدل yaptı”; bu ise bize göre reddedilmiştir. Dedi: “Buna ancak Bağdatlılar gittiler.” Dedi: “Ve **أبا علي**’ye onun bozukluğu hakkında sordum; dedi ki: illet şudur: harflerde بدل’in aslı ancak birbirine yakın olanlarda olur; bu da **الدال** ile **الطاء** ve **التاء** gibi; ve **الظاء** ile **الذال** ve **الثاء** gibi; ve **الهاء** ile **الهمزة** gibi; ve **الميم** ile **النون** gibi; ve mahreçleri birbirine yaklaşmış olan bunun dışındakiler gibi. أما **الحاء** ise **الثاء**’dan uzaktır; ikisi arasında, birinin ötekine çevrilmesini engelleyen bir farklılık vardır.” **اللسان**’da böyledir. Şeyhimiz ona kısaca işaret etti; ve **ابن القطاع**’dan **كتاب الأبنية**’de قلب’i nakletti.

Ve **الحثحوث**  (ضم ile): çok olan; **أبي عمرو**’dan. O da: her ne ise hızlı olandır. **الحثحوث**: keçilerden (معزى) münker/ayıp sayılan. Bunu **الصاغاني** nakletti. **الحثحوث**: **الحض**; فتح ile **الحث** gibi. Ve **الحثيثي**  (kesr ile); ve **الصحاح**’ta: **الحثيثي**: **الحث**; ve كذلك **الحثحوث**. **ابن سيده** dedi: **الحثحوث**: tabur (kafile/askerî birlik), zannederim.

Ve **الحثوث**  ( **صبور** vezninde): hızlı; **الحثيث** gibi. “Adam **حثيث**”; ve “**حثوث**: işinde keskin, hızlı; sanki nefsi onu **تحثه** eder.” Ve “**ولي** **حثيثا**”, yani hızlı, hırslı. Ve “kavim **حثاث**.” Ve “kadın **حثيثة**”, **حاثة** yerinde. Ve “**حثيث**”, **محثوثة** yerinde. **الأعشي** dedi:

  تدلى حثيثا كأن الصوا                      ر يتبعه أزرقى

Eti süratte doğana benzetti.

Ve **الحثحاث**  (فتح ile), kendinden öncekine atfedilmiştir. Denilir: “beş (deve) **حثحاث**”, ve **حذحاذ** ve **قسقاس**; bütün bunlar: içinde tempo (وتيرة) bulunmayan yürüyüştür. Ve “yakınlık/mesafe **حثحاث**”, ve **ثحثاح**, ve **حذحاذ**, ve **منحب**; yani şiddetli. Ve “yakınlık/mesafe **حثحاث**”; yani içinde gevşeklik bulunmayan hızlı. Ve “beş (deve) **قعقاع** ve **حثحاث**”; eğer uzak ise ve yürüyüş onda yorucu ise, içinde tempo yoktur; yani onda gevşeklik yoktur. “Miskinin yemeği üzerine **لا يتحاثون**”: **التحاث** = **التحاض**; yani birbirlerini teşvik etmezler. Ve takvâ, insanların üzerine **تحاث** ettikleri ve ona çağrıştıkları şeylerin en faziletlisidir. “**ما ذقت حثاثا ولا حثاثا**”: yani uyku tatmadım. Ve “**ما اكتحل حثاثا**” (فتح ile). **أبو عبيدة** dedi: o daha sahihdir. Ve (kesr ile) **الأصمعي** gördü; ve **ثعلب** ikisini birlikte zikretti; ve kesri **الفراء**’dan nakletti. Şeyhimiz dedi: fethi **أبي زيد**’e de nispet ettiler; yani “uyumadı”. **ثعلب** inşad etti:

  ولله ما ذاقت حثاثا مطـيتـي                      ولاذقته حتى بدا وضح الفجر

Ve onunla vasıflandırılır; denilir: “uyku **حثاث**”; yani az; “uyku **غرار**” denildiği gibi. Ve “gözüm **بحثاث** ile sürme çekmedi”; yani uyku ile. Ve **الزبير** dedi: **الحثحاث** ve **الحثحوث**: uyku. Ve inşad etti:

  ما نمت حثحوثا ولا أنامه
  إلا على مطرد زمامـه

Ve **زيد بن كثوة** dedi: “Uykusuzluğu pekiştirme sırasında gözümde **حثاثا** kılmadım.” Ve “**حثث** adam”: uyudu. Ve **ابن درستويه** dedi: **الحثاث**: **النوم الحثيث**; yani hafif. Artık kim **الحاء**’ı kesrederse onu **الغرار**’a benzetmiştir; o da uykunun azıdır. Ve kim onu fetha ederse onu **الغماض** ve **الذواق** ve **اللماج**’a benzetmiştir; çünkü bunlar yeme, içme ve uykunun azının adlarıdır. Dedi: ve bir bedevîden rivayet olundu ki o dedi: **الحثاث**: sürmenin azı; o ise başkasının yanında: uykunun azıdır. Ve **نوادر اللحياني**’de de böyledir. Ve **الفهري**’den nakledildi: **الحثاث**: **البرود**; o da sürmedir. Bunu **ابن هشام اللخمي** nakletti ve kabul etti; ve **ابن خالويه** ona muhalif olanı nakletti.

Ve **الحث** (ضم ile): saman kırıntısı (حطام التبن); ondan kırılan şeydir. **الحث** ayrıca: dalgalanır/çalkalanır olan (المترقرق); nüshamızda böyle. Ve **اللسان**’da: her şeyden dövülmüş olan. Ve **التكملة**’de: kum ve topraktan gizli, dağınık olan; ve yapışkan çamur değildir; yahut kumdan kuru, kalın, kaba olan. **الأصمعي** inşad etti:

  حتى يرى في يابس الثرياء حث
  يعجز عن ري الطلي المرتغث

**ابن دريد** bunu, **عبد الرحمن بن عبد الله**’dan, o da amcası **الأصمعي**’den böyle inşad etti. **الحث**: kuru ekmek (الخبز القفار); **أبي عبيد**’den. Ve kavrulmuş unun (سويق) yoğrulmamış olanı; denilir: “**سويق حث**”; yani kavrulmuş unun ince unu değildir. Ve denildi: yoğrulmamış. Ve “**كحل حث**”: onun gibidir. Ve كذلك “**مسك حث**”. **ابن الأعرابي** inşad etti:

  إن بأعلاك لمسكا حثا

Ve “**حثحث** sürme çubuğunu (الميل) gözde”: hareket ettirdi. Ve **الحثحثة**: peş peşe gelen hareket; denilir: “Şu işi **حثحثوا** sonra bıraktılar”; yani onu hareket ettirdiler. Ve “yılan **حثحاث**” ve “**نضناض**”: sürekli hareket sahibi. Ve **سطيح** hadîsinde:

  كأنما حثحث من حضني ثكن

Yani **حث** etti ve hızlandı. “**حثحث** şimşek”: çalkalandı. Bazıları onu, bulutta şimşeğin çalkalanmasına ve yağmurun, yahut dolunun yahut karın, akıp boşalmaksızın seçilip çıkmasına tahsis etti.

Ve **الأحث**: **ع**; **هذيل** diyarında bir yer; ve onların onda meşhur bir günleri vardır. **أبو قلابة الهذلي** dedi:

  يا دار أعرفها وحشا مـنـازلـهـا                      بين القوائم من رهـط فـألـبـان
  فدمـنة بـرحـيات الأحـث إلـى                      ضوجى دفاق كسحق الملبس الفاني

Ve üzerine istidrâk edilenlerdendir: **الحثاثة** (kesr ile): insanın gözlerinde bulduğu sıcaklık ve pürüzlülük. **راوية أمالي ثعلب** dedi: **أبو العباس** onu bilmedi. Ve “**تمر حث**”: bir kısmı bir kısmına yapışmaz; **ابن الأعرابي**’den. Dedi: “Bize **تمر فذ** ve **فض** ve **حث** getirdi”; yani bir kısmı bir kısmına yapışmaz. Ve “at, **المحثة**’si iyi koşandır”; yani **حث** edilince ona koşu üstüne koşu gelir. Ve “**حث** adam” (ضم ile): **جث** (جيم ile)de bir lugattır; yani ürktü; artık o **محثوث**’tur: ürkütülmüş. Ve **الحثاث** ( **كتاب** gibi): Medine’nin çevrelerinden bir yer. Ve **الحث** (ضم ile): Hicaz’da **بني غفار**’ın konak yerlerindendir.

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%AB%D8%AB/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

حَثَّ
حَثَّ U ( n. ac. حَثّ 1 )
a.  [ acc. &  'Ala ], Urged, exhorted, encouraged, incited, instigated to.

حَثَّثَ
حَثَّثَ II ,  أَحْثَثَ IV ,
a.  see I .

اِحْتَثَثَ
اِحْتَثَثَ VIII ,
a.  see I .

b.  Pass. of I.

اِسْتَحْثَثَ
اِسْتَحْثَثَ X ,
a.  see I .

حَثِيْث
حَثِيْث 25 , ( pl. حِثَاْث 23 ),
a.  Incited, instigated; quick, eager.

حَثُوْث
حَثُوْث 26 ,
a.  see 25 .

##### Türkçe

**حَثَّ**
**حَثَّ** I ( n. ac. **حَثّ** 1 )
a. [ acc. & 'Ala ], acele ettirdi, teşvik etti, yüreklendirdi, kışkırttı, tahrik etti -e/-a.

**حَثَّثَ**
**حَثَّثَ** II , **أَحْثَثَ** IV ,
a. I’e bak.

**اِحْتَثَثَ**
**اِحْتَثَثَ** VIII ,
a. I’e bak.

b. I’in meçhûlü.

**اِسْتَحْثَثَ**
**اِسْتَحْثَثَ** X ,
a. I’e bak.

**حَثِيْث**
**حَثِيْث** 25 , ( pl. **حِثَاْث** 23 ),
a. Kışkırtılmış, tahrik edilmiş; çabuk, istekli.

**حَثُوْث**
**حَثُوْث** 26 ,
a. 25’e bak.

### [Kitâbullâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%AB%D8%AB/sozluk/kitab_allah.md) — Kur'an kullanımından türetilmiş

حثث
حَثَّ - يَحُثُّ - حَثيْث - حَثيْثاً
حَثَّ - يَحُثُّ + الأمر لـِ كائن + أو الكائن في أمر: يَسرُع ويَعجَل ويكون مهماً وضرورياً وفورياً
حَثيْث: على وزن "فـَعيل" اسم فاعل مبالغة صفة مشبهة من" حَثَّ - يَحُثُّ ": السريع والمستعجل
حَثيْثاً: حال من " حَثيْث": بشكل مستعجل وسريع ومندفع ونشيط
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " اليسر والسرعة والفعالية في سير الفعل بعد بدئه"، وهي:
سَرُعَ - يَسْرُعُ (سَرِعَ - يَسْرَعُ)، يَسَرَ - يَيْسِرُ، عَجِلَ - يَعْجَلُ، حَثَّ - يَحُثُّ، طَفِقَ - يَطْفَقُ، دأَبَ - يَدْأَبُ
حث - حثيث
 	﴿إن ربكم الله الذي خلق السماوات والأرض في ستة أيام ثم استوى على العرش يغشي الليل النهار يطلبه حثيثا والشمس والقمر والنجوم مسخرات بأمره ألا له الخلق والأمر تبارك الله رب العالمين (54)﴾ الأعراف
جاء في التفسير : حثيثاً : سريعاً - دائماً من غير فتور
مختار الصحاح
● [حثث] ح ث ث: حَثَّهُ على الشيء من باب رد و استَحَثَّهُ أي حضه فاحتَثَّ و حَثَّثَه تَحْثِيثا بمعنى وولى حَثِيثا أي مسرعا حريصا و تَحَاثُوا تحاضوا
معجم الفرائد القرآنية
ح  ث  ث
"حَثِيثاً" في قوله تعالى " إِنَّ رَبَّكُمُ اللَّهُ الَّذِي خَلَقَ السَّمَاوَاتِ وَالأَرْضَ فِي سِتَّةِ أَيَّامٍ ثُمَّ اسْتَوَى عَلَى الْعَرْشِ يُغْشِي اللَّيْلَ النَّهَارَ يَطْلُبُهُ حَثِيثاً  " (54) الأعراف .
الحَثُّ : السرعة والحض .
الراغب
حث
الحث: السرعة، قال الله تعالى: }يطلبه حثيثا{ [الأعراف/54].
ملخص اللسان
1.     حَثَّهُ يَحُثُّهُ حَثّاً. الحَثُّ: الإِعْجالُ في اتِّصالٍ؛
2.     الحَثُّ: هو الاستعجالُ ما كان.
3.     وحَثْحَثَه كحَثَّه، وحَثَّثَه أَي حَضَّه؛
4.     وَولَّى حَثِيثاً أَي مُسْرِعاً حَريصاً.
5.     ولا يَتَحاثُّونَ على طعام المسكين أَي لا يَتَحاضُّون.
6.     ورجل حَثيثٌ  ومَحْثُوثٌ: حادٌّ سَريعٌ في أَمره كأَنَّ نَفْسَه تَحُثُّه.
7.     والطائرُ يَحُثُّ جَناحَيْه في  الطَّيَران: يُحَرِّكُهما؛
8.     وما ذُقْتُ حَثاثاً ولا حِثاثاً أَي ما ذُقْتُ نَوْماً.
9.     وما اكْتَحَلْتُ  حَثاثاً وحِثاثاً ، أَي نوماً.
10.                        نوم حِثاثٌ أَي قليلٌ،
لسان العرب
● -   حثث: الحَثُّ: الإِعْجالُ في اتِّصالٍ؛ وقيل: هو الاستعجالُ ما كان.  حَثَّهُ يَحُثُّهُ حَثّاً. واسْتَحَثَّه واحْتَثَّه، والمُطاوع من كل ذلك  احْتَثَّ.  والحِثِّيثَى: الاسْمُ نَفْسُه؛ يقال: اقْبَلُوا دِلِّيلى رَبِّكُمْ  وحِثِّيثاهُ إِياكم. ويقال: حَثَثْتُ فلاناً، فاحْتَثَّ. قال الجوهري:  الحِثِّيثَى الحَثُّ، وكذلك الحُثْحُوثُ.  وحَثْحَثَه كحَثَّه، وحَثَّثَه أَي حَضَّه؛ قال ابن جني: أَما قول من  قال في قول تأَبط شرّاً:  كأَنما حَثْحَثُوا حُصّاً قَوادِمُه،  أَو أُمَّ خِشْفٍ بذي شَثٍّ وطُبّاقِ  إِنه أَراد حَثَّثُوا، فأَبدل من الثاء الوُسْطَى حاء، فمردودٌ عندنا؛  قال: وإِنما ذهب إِلى هذا البغداديون، قال: وسأَلت أَبا عليّ عن فسادِه،  فقال: العلة أَن أَصل البدل في الحروف إِنما هو فيما تقارب منها، وذلك نحو  الدال والطاء، والتاء والظاء، والذال والثاء، والهاء والهمزة، والميم  والنون، وغير ذلك مما تدانت مخارجه. وأَما الحاء فبعيدة من الثاء، وبينهما  تفاوت يمنع من قلب إِحداهما إِلى أُختها. وحَثَّثَهُ تَحْثِيثاً،  وحَثْحَثَه، بمعنى.  وَولَّى حَثِيثاً أَي مُسْرِعاً حَريصاً.  ولا يَتَحاثُّونَ على طعام المسكين أَي لا يَتَحاضُّون. ورجل حَثيثٌ  ومَحْثُوثٌ: حادٌّ سَريعٌ في أَمره كأَنَّ نَفْسَه تَحُثُّه.  وقوم حِثاثٌ، وامرأَة حَثِيثة في موضعِ حاثَّةٍ، وحَثِيثٌ في موضعِ  مَحْثُوثةٍ؛ قال الأَعشى:  تَدَلَّى حَثِيثاً، كأَنَّ الصُّوا  رَ يَتْبَعُه أَزْرَقِيُّ لَحِمْ  شبَّه الفرس في السُّرْعة بالبازي. والطائرُ يَحُثُّ جَناحَيْه في  الطَّيَران: يُحَرِّكُهما؛ قال أَبو خِراشٍ:  يُبادِرُ جُنْحَ الليل، فهو مُهابِدٌ،  يَحُثُّ الجَناحَ بالتَّبَسُّطِ والقَبْضِ  وما ذُقْتُ حَثاثاً ولا حِثاثاً أَي ما ذُقْتُ نَوْماً. وما اكْتَحَلْتُ  حَثاثاً وحِثاثاً، بالكسر، أَي نوماً. قال أَبو عُبيد: وهو بالفتح  أَصحُّ؛ أَنشد ثعلب:  وللهِ ما ذاقَتْت حَثَاثاً مَطِيَّتي،  ولا ذُقْتُه، حتى بَدا وَضَح الفَجْر  وقد يوصف به فيقال: نوم حِثاثٌ أَي قليلٌ، كما يقال: نومٌ غِرارٌ. وما  كُحِلَتْ عيني بِحَثاث أَي بنَوْم. وقال الزُّبَيْر: الحَثْحاثُ  والحُثْحُوثُ: النوم: وأَنشد:  ما نِمْتُ حُثْحُوثاً، ولا أَنامُه  إِلا على مُطَرَّدٍ زِمامُه  وقال زيد بن كَثْوَةَ: ما جَعَلْتُ في عَيْني حِثَاثاً؛ عند تأْكيد  السهر.  وحَثَّثَ الرجلُ إِذا نام.  والحِثاثَةُ، بالكسر: الحَرُّ والخُشُونة يَجدُها الإِنسانُ في  عَيْنَيْه. قال راويةُ أَمالي ثَعْلَب: لم يَعْرِفها أَبو العباس.  والحُثُّ: الرَّمْلُ الغَلِيظُ اليابِسُ الخَشِنُ؛ قال:  حتى يُرَى في يابِس الثَّرْياء حُثّ،  يَعْجِزُ عن رِيِّ الطُّلَيِّ المُرْتَغِثْ  أَنشده ابن دريد عن عبد الرحمن بن عبد الله، عن عمه الأَصمعي. وسَوِيقٌ  حُثٌّ: ليس بدَقِيقِ الطَّحْنِ، وقيل: غيرُ مَلْتُوتٍ؛ وكُحْلٌ حُثٌّ،  مِثلُه؛ وكذلك مِسْكٌ حُثٌّ؛ أَنشد ابن الأَعرابي:  إِنّ بأَعْلاكَ لَمِسْكاً حُثَّا،  وغَلَبَ الأَسْفَلُ إِلاَّ خُبْثا  عَدَّى غَلَبَ هنا، لأَن فيه معنى أَبى. ومعناه: أَنه كان إِذا أَخَذَه  وحَمله سَلَحَ عليه. والحُثُّ، بالضم: حُطامُ التِّبْنِ، والرملُ  الخَشِنُ، والخُبْزُ القَفارُ. وتَمْرٌ حُثٌّ: لا يَلْزَقُ بَعْضُه ببعض، عن ابن  الأَعرابي؛ قال: وجاءنا بتَمْرٍ فغَذٍّ، فَضٍّ، وحُثٍّ أَي لا يَلْزَقُ  بعضه ببعض.  والحَثْحَثَةُ: الاضطرابُ؛ وخَصَّ بعضهم به اضطرابَ البَرْق في  السَّحاب، وانْتِخالَ المطر والبرد والثلج من غير انْهِمار.  وخِمْسٌ حَثْحاثٌ، وحَذْحاذ، وقَسْقاسٌ، كلُّ ذلك: السير الذي لا  وَتِيرة فيه. وقَرَبٌ حَثْحاث، وثَحْثاحٌ، وحَذْحاذٌ، ومُنَحِّبٌ أَي شديد.  وقَرَبٌ حَثْحاثٌ أَي سريع، ليس فيه فُتُور. وخِمْس قَعْقاع وحَثْحاث إِذا  كان بعيداً والسيرُ فيه مُتْعِباً لا وتيرة فيه أَي لا فُتُور فيه.  وفرس جَوادُ المَحَثَّة أَي إِذا حُثَّ جاءه جَريٌ بعد جري.  والحَثْحَثَة: الحركة المُتَداركة.  وحَثْحَثَ المِيلَ في العين: حَرَّكه؛ يقال: حَثْحَثوا ذلك الأَمْرَ ثم  تَركُوه أَي حَرَّكُوه. وحَيَّة حَثْحاثٌ ونَضْناضٌ: ذو حركة دائمة. وفي  حديث سَطِيح: كأَنما حُثْحِثَ من حِضْنَيْ ثَكَن أَي حُثَّ وأُسْرِعَ.  يقال: حَثَّه على الشيءِ وحَثْحَثَه، بمعنى. وقيل: الحاء الثانية بدل من  إِحدى الثاءَين. والحُثْحُوث: الداعي بسُرْعة، وهو أَيضاً السريع ما كان.  قال ابن سيده: والحُثْحُوثُ الكَتيبة. أُرَى: والحُثُّ المَدْقُوق من كل  شيء.
مقاييس اللغة:
(حث) الحاء والثاء أصلان: أحدهما الحضُّ على الشيء، والآخر يَبيسٌ من يبيس الشيء.
فالأوَّل قولهم: حَثَثْتُه على [الشيء] أَحُثّه. ومنه الحَثِيث؛ يقال ولَّى حَثِيثاً، أي مسرِعاً. قال سَلامة:
ولَّى حثيثاً وهذا الشيبُ يطلُبه *** لو كان يدركه ركضُ اليعاقِيبِ([110])
ومنه الحَثْحثَة، وهو اضطرابُ البرق في السَّحاب.
وأمّا الآخر فالحُثُّ وهو الحطام اليَبيس، ويقال الحُثّ الرّمل اليابس الخَشِن. قال:
* حتى يُرى في يابِس الثّرْياء حُثّ ([111]) *
القاموس المحيط:
حَثَّه، عليه، واسْتَحَثَّه وأحَثَّه واحْتَثَّه وحَثَّثَهُ وحَثْحَثَه حَضَّهُ، فاحْتَثَّ، لازِمٌ مُتَعَدٍّ. والحُثْحوثُ الكثيرُ، والسريعُ، والمُنْكَرَةُ من المِعْزى، والحَضُّ، كالحَثِّ والحِثِّيثى، والكَتِيبةُ.
والحَثُوثُ: السريعُ، كالحَثيثِ والحَثْحاثِ. والتَّحاثُّ: التَّحاضُّ. وما اكْتَحَلَ حَثاثاً، بالفتح، وبالكسر: ما نامَ. والحُثُّ، بالضم: حُطامُ التِّبْنِ، والمُتَرَقْرِق من الرَّمْلِ والتُّرابِ، أو اليابِسُ الخَشِنُ من الرَّمْلِ، والخُبْزُ القَفارُ، وما لم يُلَتَّ من السَّويقِ. وحَثْحَثَ: حَرَّكَ، والبَرْقُ: اضْطَرَبَ في السَّحاب. والْأَحَثُّ: ع.
تاج العروس:
ح - ث - ث
" حَثَّهُ " يَحُثُّهُ حَثّاً إِذا أَعْجَلَهُ في اتِّصَالٍ وقيل : هو الاسْتِعْجَالُ ما كان . وحثَّه " علَيْه واسْتحَثَّهُ " اسْتِحْثاثاً " وأَحثَّهُ " إِحْثَاثاً " واحْتَثَّهُ " احْتِثَاثاً " وحثَّثَهُ " تَحْثِيثاً " وحَثْحَثَهُ " حَثْحَثَةً كلُّ ذلك بمعنَى " حَضَّهُ " عليه ونَدَبَه له وإِليه وهذا ظاهرٌ في كَوْنِ الحَثِّ والحضِّ مُتَرَادِفَيْنِ . وزعم الحَرِيريّ أَنَّ بَيْنَهُمَا فَرْقاً وأَنَّ الحَثَّ في السَّيْرِ والحَضَّ في غيرِه ونقله عن الخليل . قالَهُ شيخُنا . ويقال : حَثَّثَ فُلاناً " فاحْتَثَّ لازِمٌ مُتَعدٍّ " قال ابن جِنّي : أَما قولُ تأَبَّطَ شَرّاً :
كأَنَّمَا حَثْحَثُوا حُصّاً قَوادِمُه ... أَو أُمَّ خِشْفٍ بذِي شَثٍّ وطُبَّاقِ
إِنه أَرادَ حَثَّثُوا فأَبْدل من الثَّاءِ الوُسطَى حاءً فمردودٌ عندنا قال : وإِنما ذَهَب إِلى هذا البَغْدَادِيّون قال : وسأَلتُ أَبا عليٍّ عن فَساده فقال : العِلَّةُ أَنّ أَصلَ البَدَلِ في الحُروفِ إِنما هو فيما تَقَارَبَ منها وذلك نحو الدّال والطّاء والتّاء والظّاءِ والذّال والثاءِ والهاءِ والهمزة والميمِ والنُّون وغير ذلك مما تَدَانَتْ مَخارِجُه وأَما الحاءُ فبعيدةٌ من الثاء وبينهما تَفَاوُتٌ يَمْنَعُ من قَلْبِ إِحداهُمَا إِلى أُخْتِها كذا في اللسان . وأَشار له شيخُنَا مُخْتَصِراً ونُقِلَ القَلْبُ عن ابن القَطّاع في كتاب الأَبْنِيَةِ . " والحُثْحُوثُ " بالضمّ " : الكَثِيرُ " عن أَبي عَمْرٍو . هو أَيْضاً " السَّرِيعُ " ما كان . الحُثْحُوثُ " : المُنْكَرَةُ من المِعْزَى " . نقله الصاغانيّ . الحُثْحُوثُ " : الحَضُّ كالحَثِّ " بالفتح . " والحِثِّيثَي " بالكسر وفي الصّحاحِ : الحِثِّيثَي : الحَثُّ وكذلك الحُثْحُوثُ . قال ابنُ سِيدَه : الحُثْحُوثُ : " الكَتِيبَةُ " أُرَى . " والحَثُوثُ " كصَبُورٍ " : السَّرِيعُ كالحَثِيثِ " رجل حَثِيثٌ وحَثُوثٌ : حادٌّ سَرِيعٌ في أَمْرِهِ كأَنّ نَفْسَه تَحُثُّه . وَولَّي حَثِيثاً أَي مُسْرِعاً حَرِيصاً وقومٌ حِثَاثٌ . وامرأَة حَثِيثَةٌ في موضعِ حَاثَّةٍ . وَحَثِيثٌ في موضعِ محْثُوثَة قال الأَعْشي :
تَدَلَّى حَثِيثاً كَأَنَّ الصِّوَا ... رَ يَتْبَعُه أَزْرَقِىٌّ لَحِمْ شَبَّه الفَرَسَ في السُّرْعَةِ بِالبَازِيّ . " والحَثْحَاثِ " بالفَتْح معطُوفٌ على ما قَبْلَهُ . يقال : خِمْسٌ حَثْحَاثٌ وحَذْحَاذٌ وقَسْقَاسٌ كلّ ذلك : السَّيْرُ الذي لا وَتِيرَةَ فيه وقَرَبٌ حَثْحَاثٌ وثَحْثَاحٌ وحَذْحَاذٌ ومُنَحِّبٌ أَي شديد وقَرَبٌ حَثْحَاثٌ أَي سريع ليس فيه فُتُورٌ وخِمْسٌ قَعْقَاعٌ وحَثْحَاثٌ إِذا كانَ بَعِيداً والسَّيرُ فيهِ مُتْعِباً لا وَتِيرَةَ فيه أَي لا فُتُورَ فِيه . لا يَتَحَاثُّونَ على طَعَامِ المسْكِينِ " التَّحَاثُّ : التَّحَاضُّ " أَي لا يَتَحاضُّون . والتَّقْوَى أَفْضَلُ ما تَحَاثَّ الناسُ عليه وتَدَاعَوْا إِليْه . ما ذُقْتُ حَثَاثاً ولا حِثَاثاً أَي ما ذُقْتُ نَوْماً و " ما اكْتَحَلَ حَثَاثاً بالفَتْحِ " قال أَبو عُبَيْدةَ : هو أَصحُّ " وبالكَسْرِ " رأْىُ الأَصمعيِّ وأَورَدَهُما ثَعْلَبٌ معاً ونقلَ الكسْرَ عن الفَرّاءِ قال شيخُنَا : ونَسَبُوا الفَتْحَ إِلى أَبي زَيْد أَيضاً أَي " ما نَامَ " أَنشد ثعلبٌ :
وللهِ ما ذَاقَتْ حَثَاثاً مَطِيَّتِي ... ولاذُقْتُه حتى بَدَا وَضَحُ الفَجْر وقد يُوصَفُ به فيقال : نَوْمٌ حِثَاثٌ أَي قليل كما يقال : نَوْمٌ غِرَارٌ وما كُحِلَتْ عيني بحَثاث أَي بنَوْمٍ وقال " الزُّبَيْر " الحَثْحَاثُ والحُثْحُوثُ : النَّوْمُ وأَنشد :
" ما نِمْتُ حُثْحُوثاً ولا أَنامُهُ
" إِلاّ على مُطَرَّدٍ زِمَامُهُ وقال زَيْدُ بنُ كَثْوَةَ : ما جَعَلْتُ في عيْنِي حِثَاثاً عند تَأْكِيدِ السَّهَرِ . وحَثَّثَ الرَّجُلُ : نامَ . وقال ابنُ دُرُسْتَوَيْه : الحَثَاثُ : النَّومُ الحَثِيثُ أَي الخَفِيفُ فمن كسرَ الحَاءَ شَبَّهَه بالغِرَارِ وهو القَلِيلُ من النَّوْمِ ومن فَتَحَه شَبَّهَه بالغَمَاضِ وَالذَّوَاقِ واللَّمَاجِ ؛ لأَنَّهَا أَسماءُ القَلِيلِ من الأَكْلِ والشُّرْبِ والنَّوْمِ قال : وروى عن أَعْرابِيِّ أَنه قال : الحَثَاثُ : القَلِيلُ من الكُحْلِ وهو عند غيرِه : القَلِيلُ من النَّوْمِ وكذلك في نَوادِر اللِّحْيانّي ونقلَ عن الفِهْرِيّ : الحَثَاثُ : البَرُودُ وهو الكُحْلُ ونقلَه ابنُ هِشَامٍ اللَّخْمِيّ وسَلَّمه ونقل ابنُ خَالَويْه ما يُخَالفه . " والحُثُّ بالضمّ : حُطَامُ التِّبْنِ " وهو ما تَكَسَّر منه . الحُثُّ أَيضاً : " المُتَرَقْرِقُ " هكذا في نسختنا وفي اللّسان : المدْقُوق من كُلِّ شْيءٍ وفي التَّكْمِلَة : الخَفِيّ المُتَفَرِّقُ " من الرَّمْلِ والتُّرَابِ " وليس بطِينَةٍ صَمِغَةٍ " أَو اليَابِسُ " الغَلِيظُ " الخَشِنُ من الرَّمْلِ " وأَنشد الأَصمعيّ :
" حتّى يُرَى في يَابِسِ الثَّرْياءِ حُثّْ
" يَعْجِزُ عن رِيّ الطُلَيِّ المُرْتَغِثْ
هكذا أَنشده ابنُ دُريْد عن عبدِ الرّحمن بن عبدِ الله عن عمّه الأَصمعيّ . الحُثُّ " : الخُبْزُ القَفَارُ " عن أَبي عُبَيْد . " ومَا لَمْ يُلَتَّ من السَّوِيقِ " يقال : سَوِيقٌ حُثٌّ أَي ليس بِدَقِيقِ الطَّخْنِ وقيل : غيرُ مَلْتُوت وكُحْلٌ حُثٌّ مِثلُهُ وكذلك مِسْكٌ حُثٌّ وأَنشد ابنُ الأَعْرابيَ
" إِنَّ بأَعْلاكِ لَمِسْكاً حُثّاً " وحَثْحَثَ " المِيلَ في العَيْنِ " : حرَّكَ " . والحَثْحَثَةُ : الحَرَكَةُ المُتَدَارِكةُ يقال : حَثْحَثُوا ذلك الأَمَر ثمّ تَرَكُوهُ أَي حَرَّكُوه . وحَيَّةٌ حَثْحَاثٌ ونَضْنَاضٌ : ذو حرَكَةٍ دَائِمة وفي حَدِيث سَطِيح
" كأَنَّما حُثْحِثَ مِنْ حِضْنَيْ ثَكَنْ أَي حُثَّ وأُسْرِعَ . حَثْحَثَ " البَرْقُ : اضْطَرَبَ " وخَصّ بعضُهم به اضطرابَ البَرْقِ " في السَّحابِ " وانْتِخَالَ المَطَرِ أَو البَرَدِ أَو الثَّلْجِ من غيرِ انْهِمَارٍ . " والأَحَثُّ : ع " في بلادِ هُذَيْلٍ ولهم فيه يومٌ مَشْهُورٌ قال أَبو قِلابَةَ الهُذَلِيّ :
يا دارُ أَعْرِفُهَا وَحْشاً مَنَازِلُها ... بَيْنَ القَوَائِمِ مِن رَهْطٍ فأَلْبَانِ
فدِمْنَةٍ برُحَيَّاتِ الأَحَثِّ إِلى ... ضَوْجَىْ دُفَاقٍ كسَحْقِ المَلْبَسِ الفانِي ومما يستدرك عليه : الحِثَاثَةٌ بالكسر : الحَرُّ والخُشُونَةُ يَجِدُهُمَا الإِنْسَانُ في عَيْنَيْهِ قال راوِيَةُ أَمالِي ثَعْلَب : لم يَعْرِفُهَا أَبو العَبّاس . وتَمْرٌ حٌثٌّ : لا يَلْزَقُ بعضُهُ بِبَعْضٍ عن ابن الأَعْرَابِيّ قال : وجاءَنَا بِتَمْرٍ فَذِّ وفَضٍّ وحُثٍّ أَي لا يَلْزَقُ بعضُه بِبَعْضٍ . وفَرَسٌ جَوادُ المَحَثَّةِ أَي إِذا حُثَّ جاءَه جَرْىٌ بعدَ جَرْىٍ . وحُثَّ الرَّجُلُ بالضّم : لُغَةٌ في جُثَّ بالجيم أَي ذُعِر فهو مَحْثُوثٌ : مَذْعُور . والحِثَاثُ ككِتَابٍ : مَوضِعٌ من أَعْرَاضِ المدِينَةِ . والحُثُّ بالضَّمّ : من مَنَازِل بَني غِفَارٍ بالحِجَاز

##### Türkçe

حثث
**حَثَّ - يَحُثُّ - حَثيْث - حَثيْثاً**
**حَثَّ - يَحُثُّ** + (bir varlık için) emri + veya (bir işte) varlığı: hızlanır ve acele eder; önemli, gerekli ve derhâl (yapılması gereken) olur.
**حَثيْث**: “فـَعيل” vezninde, **حَثَّ - يَحُثُّ**’tan mübalağa ism-i fâil, sıfat-ı müşebbehe: hızlı ve aceleci.
**حَثيْثاً**: **حَثيْث**’ten hâl: aceleci, hızlı, atılgan ve faal bir şekilde.
Ve lafız, “fiilin başlamasından sonra onun yürüyüşünde kolaylık, hız ve etkililik” lafızları grubuna mensuptur; bunlar:
سَرُعَ - يَسْرُعُ (سَرِعَ - يَسْرَعُ)، يَسَرَ - يَيْسِرُ، عَجِلَ - يَعْجَلُ، حَثَّ - يَحُثُّ، طَفِقَ - يَطْفَقُ، دأَبَ - يَدْأَبُ

حث - حثيث
	﴿Şüphesiz Rabbiniz, gökleri ve yeri altı günde yaratan, sonra arşa istivâ eden Allah’tır; geceyi gündüze bürür, onu **حَثيْثاً** ister; güneş, ay ve yıldızlar O’nun emriyle boyun eğdirilmişlerdir; dikkat edin, yaratma da emir de O’nundur; âlemlerin Rabbi Allah ne yücedir (54)﴾ **الأعراف**
Tefsirde geldi: **حثيثاً**: hızlı — gevşeklik olmaksızın daima.

مختار الصحاح
● [**حثث**] ح ث ث: **حَثَّهُ** onu şeye (yöneltti) “رد” bâbından; ve **استَحَثَّهُ** yani onu teşvik etti, böylece **احتَثَّ**; ve **حَثَّثَه**’u **تَحْثِيثا** (yaptı) “anlamında”; ve **ولى حَثِيثا** yani hızlı, istekli olarak; ve **تَحَاثُوا**: **تحاضوا**.

معجم الفرائد القرآنية
ح  ث  ث
“**حَثِيثاً**”, Yüce Allah’ın şu sözünde: “ إِنَّ رَبَّكُمُ اللَّهُ الَّذِي خَلَقَ السَّمَاوَاتِ وَالأَرْضَ فِي سِتَّةِ أَيَّامٍ ثُمَّ اسْتَوَى عَلَى الْعَرْشِ يُغْشِي اللَّيْلَ النَّهَارَ يَطْلُبُهُ **حَثِيثاً**  ” (54) **الأعراف**.
**الحَثُّ**: hız ve teşvik.

الراغب
حث
**الحث**: hızdır; Yüce Allah dedi ki: }يطلبه **حثيثا**{ [**الأعراف/54**].

ملخص اللسان
1.     **حَثَّهُ يَحُثُّهُ حَثّاً**. **الحَثُّ**: bir bağlantı içinde acele ettirme;
2.     **الحَثُّ**: her ne olursa olsun acele etmedir.
3.     Ve **حَثْحَثَه** tıpkı **حَثَّه** gibi; ve **حَثَّثَه** yani onu teşvik etti;
4.     Ve **وولَّى حَثِيثاً** yani hızlı, istekli olarak.
5.     Ve **ولا يَتَحاثُّونَ** على طعام المسكين yani **لا يَتَحاضُّون**.
6.     Ve adam **حَثيثٌ** ve **مَحْثُوثٌ**: işinde keskin, hızlı; sanki nefsi onu **تَحُثُّه**.
7.     Ve kuş, uçuşta **يَحُثُّ** iki kanadını: ikisini hareket ettirir;
8.     Ve **ما ذُقْتُ حَثاثاً ولا حِثاثاً** yani uyku tatmadım.
9.     Ve **وما اكْتَحَلْتُ  حَثاثاً وحِثاثاً** yani uyku (tatmadım).
10.                        **نوم حِثاثٌ** yani az (bir) uyku,

لسان العرب
● -   **حثث**: **الحَثُّ**: bir bağlantı içinde acele ettirmedir; ve denildi ki: her ne olursa olsun acele etmedir. **حَثَّهُ يَحُثُّهُ حَثّاً**. Ve **اسْتَحَثَّه** ve **احْتَثَّه**; bütün bunların mutâvi‘i **احْتَثَّ**’tır. Ve **الحِثِّيثَى**: ismin kendisidir; denir ki: **اقْبَلُوا دِلِّيلى رَبِّكُمْ  وحِثِّيثاهُ إِياكم**. Ve denir ki: **حَثَثْتُ** falanı, böylece **احْتَثَّ**. Cevherî dedi ki: **الحِثِّيثَى** **الحَثُّ**tur; aynı şekilde **الحُثْحُوثُ** da. Ve **حَثْحَثَه** tıpkı **حَثَّه** gibi; ve **حَثَّثَه** yani onu teşvik etti; İbn Cinnî dedi ki: “Teəbbat Şerran’ın sözünde:
كأَنما حَثْحَثُوا حُصّاً قَوادِمُه،  أَو أُمَّ خِشْفٍ بذي شَثٍّ وطُبّاقِ
o, **حَثَّثُوا**’yu kastetti; böylece orta **الثاء**’dan bir **حاء** bedel kıldı” diyenin sözü, bizim yanımızda reddedilmiştir; dedi ki: buna ancak Bağdatlılar gitmiştir; dedi ki: bunun bozukluğunu Ebû Ali’ye sordum; o dedi ki: illet şudur: harflerde bedelin aslı ancak birbirine yakın olanlarda olur; bu da **الدال** ile **الطاء**, **التاء** ile **الظاء**, **الذال** ile **الثاء**, **الهاء** ile **الهمزة**, **الميم** ile **النون** ve mahreçleri birbirine yaklaşmış olan bunun dışındaki şeyler gibidir. Ama **الحاء**, **الثاء**’dan uzaktır; ikisi arasında, birinin ötekine çevrilmesini engelleyen bir farklılık vardır. Ve **حَثَّثَهُ تَحْثِيثاً** ve **حَثْحَثَه** aynı anlamdadır. Ve **وولَّى حَثِيثاً** yani hızlı, istekli olarak. Ve **ولا يَتَحاثُّونَ** على طعام المسكين yani **لا يَتَحاضُّون**. Ve adam **حَثيثٌ** ve **مَحْثُوثٌ**: işinde keskin, hızlı; sanki nefsi onu **تَحُثُّه**. Ve kavim **حِثاثٌ**; ve kadın **حَثِيثة** “**حاثَّة** yerinde”; ve **حَثِيثٌ** “**مَحْثُوثة** yerinde”; A‘şâ dedi ki:
تَدَلَّى حَثِيثاً، كأَنَّ الصُّوا  رَ يَتْبَعُه أَزْرَقِيُّ لَحِمْ
Atı hızda doğana benzetti. Ve kuş, uçuşta **يَحُثُّ** iki kanadını: ikisini hareket ettirir; Ebû Hıraş dedi ki:
يُبادِرُ جُنْحَ الليل، فهو مُهابِدٌ،  يَحُثُّ الجَناحَ بالتَّبَسُّطِ والقَبْضِ
Ve **ما ذُقْتُ حَثاثاً ولا حِثاثاً** yani uyku tatmadım. Ve **وما اكْتَحَلْتُ  حَثاثاً وحِثاثاً** — kesre ile — yani uyku (tatmadım). Ebû Ubeyd dedi ki: fetha ile olan daha sahihtir; Sa‘leb inşâd etti:
وللهِ ما ذاقَتْت حَثَاثاً مَطِيَّتي،  ولا ذُقْتُه، حتى بَدا وَضَح الفَجْر
Ve onunla vasıflandırılır da denir ki: **نوم حِثاثٌ** yani az; tıpkı “**نومٌ غِرارٌ**” denildiği gibi. Ve **وما كُحِلَتْ عيني بِحَثاث** yani uyku ile. Zübeyr dedi ki: **الحَثْحاثُ** ve **الحُثْحُوثُ**: uyku; ve inşâd etti:
ما نِمْتُ حُثْحُوثاً، ولا أَنامُه  إِلا على مُطَرَّدٍ زِمامُه
Ve Zeyd b. Kesve dedi ki: uykusuzluğu pekiştirme sırasında “gözümde **حِثَاثاً** kılmadım”. Ve **حَثَّثَ** adam: uyudu. Ve **الحِثاثَةُ** — kesre ile —: insanın iki gözünde bulduğu sıcaklık ve pürüzlülüktür. Sa‘leb’in emâlîsinin râvisi dedi ki: Ebû’l-Abbâs onu bilmedi. Ve **الحُثُّ**: kalın, kuru, kaba kumdur; (şu beyit) dedi:
حتى يُرَى في يابِس الثَّرْياء حُثّ،  يَعْجِزُ عن رِيِّ الطُّلَيِّ المُرْتَغِثْ
Bunu İbn Düreyd, Abdurrahman b. Abdullah’tan, o da amcası Asma‘î’den rivayetle inşâd etti. Ve **سَوِيقٌ حُثٌّ**: öğütmesi ince un olmayan; ve denildi ki: yoğrulmamış; ve **كُحْلٌ حُثٌّ** da bunun gibidir; aynı şekilde **مِسْكٌ حُثٌّ** da; İbnü’l-A‘râbî inşâd etti:
إِنّ بأَعْلاكَ لَمِسْكاً حُثَّا،  وغَلَبَ الأَسْفَلُ إِلاَّ خُبْثا
Burada **غَلَبَ**’ı geçişli kıldı; çünkü onda “**أَبى**” manası vardır. Manası: onu aldığında ve taşıdığında üzerine pislediği idi. Ve **الحُثُّ** — damme ile —: saman kırıntısı, kaba kum ve kuru ekmektir. Ve **تَمْرٌ حُثٌّ**: bir kısmı bir kısmına yapışmaz; İbnü’l-A‘râbî’den; dedi ki: bize **تَمْرٍ فغَذٍّ، فَضٍّ، وحُثٍّ** getirdi; yani bir kısmı bir kısmına yapışmaz. Ve **الحَثْحَثَةُ**: çalkantıdır; bazısı onu buluttaki şimşeğin çalkantısına ve yağmurun, dolunun ve karın sağanak olmaksızın elenmesine tahsis etti. Ve **خِمْسٌ حَثْحاثٌ** ve **حَذْحاذ** ve **قَسْقاسٌ**: bunların hepsi, içinde tempo olmayan yürüyüştür. Ve **قَرَبٌ حَثْحاث** ve **ثَحْثاحٌ** ve **حَذْحاذٌ** ve **مُنَحِّبٌ** yani şiddetli. Ve **قَرَبٌ حَثْحاثٌ** yani hızlı; onda gevşeklik yoktur. Ve **خِمْس قَعْقاع** ve **حَثْحاث**: uzak olduğunda ve yürüyüşü yorucu olup onda tempo bulunmadığında; yani onda gevşeklik yoktur. Ve **فرس جَوادُ المَحَثَّة** yani **حُثَّ** edildiğinde ona koşu üstüne koşu gelir. Ve **الحَثْحَثَة**: peş peşe gelen harekettir. Ve **حَثْحَثَ المِيلَ في العين**: onu hareket ettirdi; denir ki: **حَثْحَثوا** o işi, sonra onu bıraktılar; yani onu hareket ettirdiler. Ve yılan **حَثْحاثٌ** ve **نَضْناضٌ**: sürekli hareket sahibi. Ve Satîh hadîsinde: **كأَنما حُثْحِثَ من حِضْنَيْ ثَكَن** yani itildi ve hızlandırıldı. Denir ki: **حَثَّه على الشيءِ** ve **حَثْحَثَه** aynı anlamdadır. Ve denildi ki: ikinci **الحاء**, iki **الثاء**’dan birinin bedelidir. Ve **الحُثْحُوث**: hızla çağıran; o aynı zamanda her ne olursa olsun hızlı olandır. İbn Sîde dedi ki: **الحُثْحُوثُ**: bölüktür. Görüyorum ki: **الحُثُّ** her şeyden dövülmüş olandır.

مقاييس اللغة:
(**حث**) **الحاء** ve **الثاء** iki asıldır: biri, şeye teşvik; diğeri, şeyin kurusundan kuru (olan).
Birincisi, onların sözü: **حَثَثْتُه على [الشيء] أَحُثّه**. Ondandır **الحَثِيث**; denir ki: **ولَّى حَثِيثاً** yani hızlı olarak. Selâme dedi ki:
ولَّى حثيثاً وهذا الشيبُ يطلُبه *** لو كان يدركه ركضُ اليعاقِيبِ([110])
Ve ondandır **الحَثْحثَة**; o, buluttaki şimşeğin çalkantısıdır.
İkincisine gelince: o **الحُثُّ**tur; o, kuru kırıntıdır; ve denir ki: **الحُثّ** kuru kaba kumdur. (Şu beyit) dedi:
* حتى يُرى في يابِس الثّرْياء حُثّ ([111]) *

القاموس المحيط:
**حَثَّه** ona; ve **اسْتَحَثَّه** ve **أحَثَّه** ve **احْتَثَّه** ve **حَثَّثَهُ** ve **حَثْحَثَه**: onu teşvik etti; böylece **احْتَثَّ**; lâzım, müteaddî. Ve **الحُثْحوثُ**: çok olan, hızlı olan, keçilerden münker (olan), ve teşvik; **الحَثِّ** ve **الحِثِّيثى** gibi; ve bölük.
Ve **الحَثُوثُ**: hızlı olan; **الحَثيثِ** ve **الحَثْحاثِ** gibi. Ve **التَّحاثُّ**: **التَّحاضُّ**. Ve **ما اكْتَحَلَ حَثاثاً** — fetha ile — ve kesre ile: uyumadı. Ve **الحُثُّ** — damme ile —: saman kırıntısı; kum ve toprağın akışkan (olanı); yahut kumun kuru kaba (olanı); ve kuru ekmek; ve sevîkten yoğrulmamış olan. Ve **حَثْحَثَ**: hareket ettirdi; ve şimşek: bulutta çalkalandı. Ve **الْأَحَثُّ**: ع.

تاج العروس:
ح - ث - ث
“**حَثَّهُ**”u **يَحُثُّهُ حَثّاً**: onu bir bağlantı içinde acele ettirdiğinde; ve denildi ki: her ne olursa olsun acele etmedir. Ve onu “**علَيْه**” ve “**اسْتحَثَّهُ**” **اسْتِحْثاثاً**; ve “**أَحثَّهُ**” **إِحْثَاثاً**; ve “**احْتَثَّهُ**” **احْتِثَاثاً**; ve “**حثَّثَهُ**” **تَحْثِيثاً**; ve “**حَثْحَثَهُ**” **حَثْحَثَةً**: bunların hepsi “**حَضَّهُ**” ona, onu ona ve ona çağırdı anlamındadır; bu, **الحَثِّ** ile **الحضِّ**’ın müteradif oluşunda açıktır. Harîrî, aralarında fark bulunduğunu; **الحَثَّ**’ın yürüyüşte, **الحَضَّ**’ın ise onun dışında olduğunu iddia etti ve bunu Halîl’den nakletti. Bunu şeyhimiz söyledi. Ve denir ki: “**حَثَّثَ** falanı”, böylece **احْتَثَّ**; lâzım, müteaddî. İbn Cinnî dedi ki: Teəbbat Şerran’ın sözü:
كأَنَّمَا حَثْحَثُوا حُصّاً قَوادِمُه ... أَو أُمَّ خِشْفٍ بذِي شَثٍّ وطُبَّاقِ
o, **حَثَّثُوا**’yu kastetti; böylece orta **الثاء**’dan bir **حاء** bedel kıldı; bu, bizim yanımızda reddedilmiştir; dedi ki: buna ancak Bağdatlılar gitmiştir; dedi ki: bunun bozukluğunu Ebû Ali’ye sordum; o dedi ki: illet şudur: harflerde bedelin aslı ancak birbirine yakın olanlarda olur; bu da **الدّال** ile **الطّاء**, **التّاء** ile **الظّاءِ**, **الذّال** ile **الثاءِ**, **الهاءِ** ile **الهمزة**, **الميمِ** ile **النُّون** ve mahreçleri birbirine yaklaşmış olan bunun dışındaki şeyler gibidir. Ama **الحاءُ**, **الثاء**’dan uzaktır; ikisi arasında, birinin ötekine çevrilmesini engelleyen bir farklılık vardır; lisan’da böyledir. Şeyhimiz ona kısaca işaret etti; ve İbnü’l-Kattâ‘dan “Kitâbü’l-Ebniye”de kalb nakledildi. “**والحُثْحُوثُ**” — damme ile —: “çok olan”dır; Ebû Amr’dan. O aynı zamanda “hızlı olan”dır, her ne olursa olsun. **الحُثْحُوثُ**: keçilerden münker (olan); bunu Sâğânî nakletti. **الحُثْحُوثُ**: teşvik; fetha ile **الحَثِّ** gibi. “**والحِثِّيثَي**” — kesre ile —; ve Sıhâh’ta: **الحِثِّيثَي**: **الحَثُّ**; aynı şekilde **الحُثْحُوثُ** da. İbn Sîde dedi ki: **الحُثْحُوثُ**: “bölük”tür; görüyorum ki. “**والحَثُوثُ**” “**صَبُورٍ** gibi”: **الحَثِيثِ** gibi hızlıdır. Adam **حَثِيثٌ** ve **حَثُوثٌ**: işinde keskin, hızlı; sanki nefsi onu **تَحُثُّه**. Ve **وولَّي حَثِيثاً** yani hızlı, istekli olarak; ve kavim **حِثَاثٌ**. Ve kadın **حَثِيثَةٌ** “**حَاثَّةٍ** yerinde”. Ve **حَثِيثٌ** “**محْثُوثَة** yerinde”; A‘şâ dedi ki:
تَدَلَّى حَثِيثاً كَأَنَّ الصِّوَا ... رَ يَتْبَعُه أَزْرَقِىٌّ لَحِمْ
Atı hızda doğana benzetti. “**والحَثْحَاثِ**” fetha ile, öncekinin üzerine atfedilmiştir. Denir ki: **خِمْسٌ حَثْحَاثٌ** ve **حَذْحَاذٌ** ve **قَسْقَاسٌ**; bunların hepsi: içinde tempo olmayan yürüyüştür. Ve **قَرَبٌ حَثْحَاثٌ** ve **ثَحْثَاحٌ** ve **حَذْحَاذٌ** ve **مُنَحِّبٌ** yani şiddetli. Ve **قَرَبٌ حَثْحَاثٌ** yani hızlı; onda gevşeklik yoktur. Ve **خِمْسٌ قَعْقَاعٌ** ve **حَثْحَاثٌ**: uzak olduğunda ve yürüyüşü yorucu olup onda tempo bulunmadığında; yani onda gevşeklik yoktur. **لا يَتَحَاثُّونَ** على طَعَامِ المسْكِينِ: **التَّحَاثُّ** **التَّحَاضُّ**tur; yani **لا يَتَحاضُّون**. Ve takvâ, insanların üzerinde **تَحَاثَّ** ettikleri ve ona çağırdıkları şeylerin en faziletlisidir. **ما ذُقْتُ حَثَاثاً ولا حِثَاثاً** yani uyku tatmadım. Ve “**ما اكْتَحَلَ حَثَاثاً بالفَتْحِ**”; Ebû Ubeyde dedi ki: o daha sahihtir; “**وبالكَسْرِ**” Asma‘î’nin görüşüdür; Sa‘leb ikisini birlikte verdi; ve kesreyi Ferrâ’dan nakletti. Şeyhimiz dedi ki: fethayı Ebû Zeyd’e de nispet ettiler; yani “uyumadı”. Sa‘leb inşâd etti:
وللهِ ما ذَاقَتْ حَثَاثاً مَطِيَّتِي ... ولاذُقْتُه حتى بَدَا وَضَحُ الفَجْر
Ve onunla vasıflandırılır da denir ki: **نَوْمٌ حِثَاثٌ** yani az; tıpkı “**نَوْمٌ غِرَارٌ**” denildiği gibi. Ve **وما كُحِلَتْ عيني بحَثاث** yani uyku ile. Ve “**الزُّبَيْر**” dedi ki: **الحَثْحَاثُ** ve **الحُثْحُوثُ**: uyku; ve inşâd etti:
" ما نِمْتُ حُثْحُوثاً ولا أَنامُهُ
" إِلاّ على مُطَرَّدٍ زِمَامُهُ
Ve Zeyd b. Kesve dedi ki: uykusuzluğu pekiştirme sırasında “gözümde **حِثَاثاً** kılmadım”. Ve **حَثَّثَ** adam: uyudu. İbn Dürüstüveyh dedi ki: **الحَثَاثُ**: hafif uyku olan **النَّومُ الحَثِيثُ**tur; kim **الحاء**’ı kesrelerse onu **الغِرَار**’a benzetmiştir; o, uykunun azıdır; kim fetha yaparsa onu **الغَمَاض** ve **الذَّوَاق** ve **اللَّمَاج**’a benzetmiştir; çünkü bunlar, yeme, içme ve uykunun azının isimleridir. Dedi ki: bir Arabîden rivayet edildi: **الحَثَاثُ**: sürmenin azıdır; başkasının yanında ise: uykunun azıdır; ve “Nevâdirü’l-Lihyânî”de de böyledir. Ve Fihrî’den nakletti: **الحَثَاثُ**: **البَرُودُ**dur; o sürmedir; İbn Hişâm el-Lahmî onu nakletti ve kabul etti; İbn Hâlaveyh ona muhalif olanı nakletti. “**والحُثُّ بالضمّ : حُطَامُ التِّبْنِ**”: o, ondan kırılan şeydir. **الحُثُّ** ayrıca: “**المُتَرَقْرِقُ**” — nüshamızda böyle; lisan’da: her şeyden dövülmüş olan; Tekmile’de: “gizli, dağınık” — “kum ve topraktan”; yapışkan çamur değildir; yahut “kumdan kuru”, “kalın”, “kaba” olan; Asma‘î inşâd etti:
" حتّى يُرَى في يَابِسِ الثَّرْياءِ حُثّْ
" يَعْجِزُ عن رِيّ الطُلَيِّ المُرْتَغِثْ
Bunu İbn Düreyd, Abdurrahman b. Abdullah’tan, o da amcası Asma‘î’den rivayetle böyle inşâd etti. **الحُثُّ**: “kuru ekmek”tir; Ebû Ubeyd’den. “**ومَا لَمْ يُلَتَّ من السَّوِيقِ**”: denir ki: **سَوِيقٌ حُثٌّ** yani öğütmesi ince un değildir; ve denildi ki: yoğrulmamış; ve **كُحْلٌ حُثٌّ** bunun gibidir; aynı şekilde **مِسْكٌ حُثٌّ** da; İbnü’l-A‘râbî inşâd etti:
" إِنَّ بأَعْلاكِ لَمِسْكاً حُثّاً "
Ve **حَثْحَثَ** “**المِيلَ في العَيْنِ**”: hareket ettirdi. Ve **الحَثْحَثَةُ**: peş peşe gelen harekettir; denir ki: **حَثْحَثُوا** o işi, sonra onu bıraktılar; yani onu hareket ettirdiler. Ve yılan **حَثْحَاثٌ** ve **نَضْنَاضٌ**: sürekli hareket sahibi. Ve Satîh hadîsinde:
" كأَنَّما حُثْحِثَ مِنْ حِضْنَيْ ثَكَنْ
yani itildi ve hızlandırıldı. **حَثْحَثَ** “**البَرْقُ**”: çalkalandı; ve bazısı onu “buluttaki şimşeğin çalkantısına” ve “yağmurun yahut dolunun yahut karın sağanak olmaksızın elenmesine” tahsis etti. “**والأَحَثُّ : ع**” Hüzeyl beldelerinde; onların onda meşhur bir günü vardır; Ebû Kılâbe el-Hüzelî dedi ki:
يا دارُ أَعْرِفُهَا وَحْشاً مَنَازِلُها ... بَيْنَ القَوَائِمِ مِن رَهْطٍ فأَلْبَانِ
فدِمْنَةٍ برُحَيَّاتِ الأَحَثِّ إِلى ... ضَوْجَىْ دُفَاقٍ كسَحْقِ المَلْبَسِ الفانِي
Ve üzerinde istidrâk edilenlerdendir: **الحِثَاثَةٌ** — kesre ile —: insanın iki gözünde bulduğu sıcaklık ve pürüzlülüktür; Sa‘leb’in emâlîsinin râvisi dedi ki: Ebû’l-Abbâs onu bilmedi. Ve **تَمْرٌ حٌثٌّ**: bir kısmı bir kısmına yapışmaz; İbnü’l-A‘râbî’den; dedi ki: bize **بِتَمْرٍ فَذِّ وفَضٍّ وحُثٍّ** getirdi; yani bir kısmı bir kısmına yapışmaz. Ve **فَرَسٌ جَوادُ المَحَثَّةِ**: yani **حُثَّ** edildiğinde ona koşu üstüne koşu gelir. Ve **حُثَّ** adam — damme ile —: **جُثَّ** (başında **الجيم** ile) için bir lugattır; yani ürktü; böylece o **مَحْثُوثٌ**: korkutulmuş. Ve **الحِثَاثُ** “**ككِتَابٍ**”: Medine’nin a‘râzından bir yerdir. Ve **الحُثُّ** — damme ile —: Hicaz’da Benî Gıfâr’ın menzillerindendir.
