# حثث — Lisânü'l-Arab

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%AB%D8%AB/sozluk/lisan
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AD%D8%AB%D8%AB/entries/lisan

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [حثث](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%AB%D8%AB.md)
- Lisânü'l-Arab: İbn Manzûr · 13. yy

## Madde başı: حثث

الحَثُّ: الإِعْجالُ في اتِّصالٍ؛ وقيل: هو الاستعجالُ ما كان. حَثَّهُ يَحُثُّهُ حَثّاً. واسْتَحَثَّه واحْتَثَّه، والمُطاوع من كل ذلك احْتَثَّ.
والحِثِّيثَى: الاسْمُ نَفْسُه؛ يقال: اقْبَلُوا دِلِّيلى رَبِّكُمْ وحِثِّيثاهُ إِياكم. ويقال: حَثَثْتُ فلاناً، فاحْتَثَّ. قال الجوهري: الحِثِّيثَى الحَثُّ، وكذلك الحُثْحُوثُ.
وحَثْحَثَه كحَثَّه، وحَثَّثَه أَي حَضَّه؛ قال ابن جني: أَما قول من قال في قول تأَبط شرّاً:
كأَنما حَثْحَثُوا حُصّاً قَوادِمُه،
أَو أُمَّ خِشْفٍ بذي شَثٍّ وطُبّاقِ
إِنه أَراد حَثَّثُوا، فأَبدل من الثاء الوُسْطَى حاء، فمردودٌ عندنا؛ قال: وإِنما ذهب إِلى هذا البغداديون، قال: وسأَلت أَبا عليّ عن فسادِه، فقال: العلة أَن أَصل البدل في الحروف إِنما هو فيما تقارب منها، وذلك نحو الدال والطاء، والتاء والظاء، والذال والثاء، والهاء والهمزة، والميم والنون، وغير ذلك مما تدانت مخارجه. وأَما الحاء فبعيدة من الثاء، وبينهما تفاوت يمنع من قلب إِحداهما إِلى أُختها. وحَثَّثَهُ تَحْثِيثاً، وحَثْحَثَه، بمعنى.
وَولَّى حَثِيثاً أَي مُسْرِعاً حَريصاً.
ولا يَتَحاثُّونَ على طعام المسكين أَي لا يَتَحاضُّون. ورجل حَثيثٌ ومَحْثُوثٌ: حادٌّ سَريعٌ في أَمره كأَنَّ نَفْسَه تَحُثُّه. وقوم حِثاثٌ، وامرأَة حَثِيثة في موضعِ حاثَّةٍ، وحَثِيثٌ في موضعِ مَحْثُوثةٍ؛ قال الأَعشى:
تَدَلَّى حَثِيثاً، كأَنَّ الصُّوارَ يَتْبَعُه أَزْرَقِيُّ لَحِمْ شبَّه الفرس في السُّرْعة بالبازي. والطائرُ يَحُثُّ جَناحَيْه في الطَّيَران: يُحَرِّكُهما؛ قال أَبو خِراشٍ:
يُبادِرُ جُنْحَ الليل، فهو مُهابِدٌ،
يَحُثُّ الجَناحَ بالتَّبَسُّطِ والقَبْضِ
وما ذُقْتُ حَثاثاً ولا حِثاثاً أَي ما ذُقْتُ نَوْماً. وما اكْتَحَلْتُ حَثاثاً وحِثاثاً، بالكسر، أَي نوماً. قال أَبو عُبيد: وهو بالفتح أَصحُّ؛ أَنشد ثعلب:
وللهِ ما ذاقَتْت حَثَاثاً مَطِيَّتي،
ولا ذُقْتُه، حتى بَدا وَضَح الفَجْر
وقد يوصف به فيقال: نوم حِثاثٌ أَي قليلٌ، كما يقال: نومٌ غِرارٌ. وما كُحِلَتْ عيني بِحَثاث أَي بنَوْم. وقال الزُّبَيْر: الحَثْحاثُ والحُثْحُوثُ: النوم: وأَنشد:
ما نِمْتُ حُثْحُوثاً، ولا أَنامُه
إِلا على مُطَرَّدٍ زِمامُه
وقال زيد بن كَثْوَةَ: ما جَعَلْتُ في عَيْني حِثَاثاً؛ عند تأْكيد السهر.
وحَثَّثَ الرجلُ إِذا نام.
والحِثاثَةُ، بالكسر: الحَرُّ والخُشُونة يَجدُها الإِنسانُ في عَيْنَيْه. قال راويةُ أَمالي ثَعْلَب: لم يَعْرِفها أَبو العباس. والحُثُّ: الرَّمْلُ الغَلِيظُ اليابِسُ الخَشِنُ؛ قال:
حتى يُرَى في يابِس الثَّرْياء حُثّ،
يَعْجِزُ عن رِيِّ الطُّلَيِّ المُرْتَغِثْ
أَنشده ابن دريد عن عبد الرحمن بن عبد الله، عن عمه الأَصمعي. وسَوِيقٌ حُثٌّ: ليس بدَقِيقِ الطَّحْنِ، وقيل: غيرُ مَلْتُوتٍ؛ وكُحْلٌ حُثٌّ، مِثلُه؛ وكذلك مِسْكٌ حُثٌّ؛ أَنشد ابن الأَعرابي:
إِنّ بأَعْلاكَ لَمِسْكاً حُثَّا،
وغَلَبَ الأَسْفَلُ إِلاَّ خُبْثا
عَدَّى غَلَبَ هنا، لأَن فيه معنى أَبى. ومعناه: أَنه كان إِذا أَخَذَه وحَمله سَلَحَ عليه. والحُثُّ، بالضم: حُطامُ التِّبْنِ، والرملُ الخَشِنُ، والخُبْزُ القَفارُ. وتَمْرٌ حُثٌّ: لا يَلْزَقُ بَعْضُه ببعض، عن ابن الأَعرابي؛ قال: وجاءنا بتَمْرٍ فغَذٍّ، فَضٍّ، وحُثٍّ أَي لا يَلْزَقُ بعضه ببعض.
والحَثْحَثَةُ: الاضطرابُ؛ وخَصَّ بعضهم به اضطرابَ البَرْق في السَّحاب، وانْتِخالَ المطر والبرد والثلج من غير انْهِمار. وخِمْسٌ حَثْحاثٌ، وحَذْحاذ، وقَسْقاسٌ، كلُّ ذلك: السير الذي لا وَتِيرة فيه. وقَرَبٌ حَثْحاث، وثَحْثاحٌ، وحَذْحاذٌ، ومُنَحِّبٌ أَي شديد. وقَرَبٌ حَثْحاثٌ أَي سريع، ليس فيه فُتُور. وخِمْس قَعْقاع وحَثْحاث إِذا كان بعيداً والسيرُ فيه مُتْعِباً لا وتيرة فيه أَي لا فُتُور فيه. وفرس جَوادُ المَحَثَّة أَي إِذا حُثَّ جاءه جَريٌ بعد جري. والحَثْحَثَة: الحركة المُتَداركة.
وحَثْحَثَ المِيلَ في العين: حَرَّكه؛ يقال: حَثْحَثوا ذلك الأَمْرَ ثم تَركُوه أَي حَرَّكُوه. وحَيَّة حَثْحاثٌ ونَضْناضٌ: ذو حركة دائمة. وفي حديث سَطِيح: كأَنما حُثْحِثَ من حِضْنَيْ ثَكَن أَي حُثَّ وأُسْرِعَ. يقال: حَثَّه على الشيءِ وحَثْحَثَه، بمعنى. وقيل: الحاء الثانية بدل من إِحدى الثاءَين. والحُثْحُوث: الداعي بسُرْعة، وهو أَيضاً السريع ما كان. قال ابن سيده: والحُثْحُوثُ الكَتيبة. أُرَى: والحُثُّ المَدْقُوق من كل شيء.

### Türkçe

**الحَثُّ**: bir bitişiklikte acele ettirme; ve denildi ki: o, ne olursa olsun acele etmedir.

Onu itti/acele ettirdi, onu iter/acele ettirir, **حَثّاً**. Ve onu acele ettirmeye sevk etti: **اسْتَحَثَّه** ve **احْتَثَّه**; bütün bunların mutâvi‘i (edilgen-uyumlu karşılığı) **احْتَثَّ**’tir.

**الحِثِّيثَى**: aynı ismin kendisi; denilir ki: “Rabbinizin delilime gelin” ve “**وحِثِّيثاهُ** size (yöneliktir).” Ve denilir ki: “Falanı ittirdim/acele ettirdim, o da **احْتَثَّ** etti.” Cevherî dedi ki: **الحِثِّيثَى** **الحَثُّ**’tur; aynı şekilde **الحُثْحُوثُ** da böyledir.

Ve **حَثْحَثَه** tıpkı **حَثَّه** gibidir; ve **حَثَّثَه** yani onu teşvik etti/itip sevk etti; İbn Cinnî dedi ki: “Teʾabbata Şerran’ın sözünde ‘şu kimsenin sözü’ hakkında söyleyenin sözüne gelince:
كأَنما حَثْحَثُوا حُصّاً قَوادِمُه،
أَو أُمَّ خِشْفٍ بذي شَثٍّ وطُبّاقِ
o, **حَثَّثُوا**’yu kastetti de orta **الثاء**’dan bir **حاء** bedel kıldı, demesi; bu, bizim katımızda reddedilmiştir.” Dedi ki: “Buna ancak Bağdatlılar gitmiştir.” Dedi ki: “Onun bozukluğu hakkında Ebû Ali’ye sordum; dedi ki: illet şudur: harflerde bedelin aslı ancak birbirine yakın olanlarda olur; bu da **الدال** ile **الطاء** gibi, **التاء** ile **الظاء** gibi, **الذال** ile **الثاء** gibi, **الهاء** ile **الهمزة** gibi, **الميم** ile **النون** gibi ve mahreçleri birbirine yaklaşmış olan bunun dışındakiler gibidir. Ama **الحاء**, **الثاء**’dan uzaktır; ikisi arasında birini ötekine çevirmeyi engelleyen bir farklılık vardır.” Ve **حَثَّثَهُ تَحْثِيثاً** ve **حَثْحَثَه**: anlamca (aynıdır).

Ve “**وَولَّى حَثِيثاً**” yani hızlı, hırslı olarak döndü/gitti.

Ve “**ولا يَتَحاثُّونَ** على طعام المسكين” yani “**لا يَتَحاضُّون**”: miskinin yemeği üzerine birbirlerini teşvik etmiyorlar. Ve bir adam **حَثيثٌ** ve **مَحْثُوثٌ**: işinde keskin, hızlıdır; sanki nefsi onu **تَحُثُّه** (itip sevk eder).

Ve bir kavim **حِثاثٌ**; ve bir kadın **حَثِيثة** “**حاثَّةٍ**” yerinde; ve **حَثِيثٌ** “**مَحْثُوثةٍ**” yerinde; A‘şâ dedi ki:
تَدَلَّى حَثِيثاً، كأَنَّ الصُّوارَ يَتْبَعُه أَزْرَقِيُّ لَحِمْ
atı süratte doğana benzetti. Ve kuş uçuşta iki kanadını **يَحُثُّ** eder: ikisini hareket ettirir; Ebû Hirâş dedi ki:
يُبادِرُ جُنْحَ الليل، فهو مُهابِدٌ،
يَحُثُّ الجَناحَ بالتَّبَسُّطِ والقَبْضِ

Ve “**وما ذُقْتُ حَثاثاً ولا حِثاثاً**” yani “uyku tatmadım.” Ve “**وما اكْتَحَلْتُ حَثاثاً وحِثاثاً**”, kesre ile, yani “uyku (tatmadım).” Ebû Ubeyd dedi ki: fetha ile olanı daha doğrudur; Sa‘leb okudu:
وللهِ ما ذاقَتْت حَثَاثاً مَطِيَّتي،
ولا ذُقْتُه، حتى بَدا وَضَح الفَجْر

Ve onunla vasıflandırılır da denilir ki: “**نوم حِثاثٌ**” yani az (uyku); nitekim denilir: “**نومٌ غِرارٌ**.” Ve “**وما كُحِلَتْ عيني بِحَثاث**” yani “uyku ile (gözüm) sürmelenmedi.” Zübeyr dedi ki: **الحَثْحاثُ** ve **الحُثْحُوثُ**: uyku; ve okudu:
ما نِمْتُ حُثْحُوثاً، ولا أَنامُه
إِلا على مُطَرَّدٍ زِمامُه

Ve Zeyd b. Kesve dedi ki: “Uykusuzluğu pekiştirme sırasında: ‘Gözümde **حِثَاثاً** kılmadım.’”

Ve adam **حَثَّثَ** eder: uyuduğu zaman.

Ve **الحِثاثَةُ**, kesre ile: insanın iki gözünde bulduğu sıcaklık ve pürüzlülük. Sa‘leb’in emâlî râvisi dedi ki: Ebû’l-Abbâs onu tanımadı.

Ve **الحُثُّ**: kalın, kuru, kaba kumdur; dedi ki:
حتى يُرَى في يابِس الثَّرْياء حُثّ،
يَعْجِزُ عن رِيِّ الطُّلَيِّ المُرْتَغِثْ
Bunu İbn Düreyd, Abdurrahman b. Abdullah’tan, o da amcası Asma‘î’den rivayetle okudu. Ve **سَوِيقٌ حُثٌّ**: öğütmesi ince un olmayan; ve denildi ki: yoğrulmamış olan; ve **كُحْلٌ حُثٌّ**: onun gibidir; aynı şekilde **مِسْكٌ حُثٌّ**; İbnü’l-A‘râbî okudu:
إِنّ بأَعْلاكَ لَمِسْكاً حُثَّا،
وغَلَبَ الأَسْفَلُ إِلاَّ خُبْثا
Burada **غَلَبَ**’ı geçişli kıldı; çünkü onda **أَبى** manası vardır. Manası: onu aldığı ve taşıdığı zaman onun üzerine dışkılardı. Ve **الحُثُّ**, zamme ile: saman kırıntısı, kaba kum ve kuru ekmektir. Ve **تَمْرٌ حُثٌّ**: bir kısmı bir kısmına yapışmaz; İbnü’l-A‘râbî’den; dedi ki: “Bize **بتَمْرٍ فغَذٍّ، فَضٍّ، وحُثٍّ** ile geldi” yani “bir kısmı bir kısmına yapışmaz.”

Ve **الحَثْحَثَةُ**: çalkantı/sarsıntı; bazıları onu bulut içindeki şimşeğin çalkantısına ve yağmurun, dolunun ve karın dökülüp seçilmesine—sağanak halinde boşalmaksızın—tahsis etti.

Ve **خِمْسٌ حَثْحاثٌ**, ve **حَذْحاذ**, ve **قَسْقاسٌ**: bunların hepsi, içinde tempo/gevşeme olmayan yürüyüştür. Ve **قَرَبٌ حَثْحاث**, ve **ثَحْثاحٌ**, ve **حَذْحاذٌ**, ve **مُنَحِّبٌ** yani şiddetli. Ve **قَرَبٌ حَثْحاثٌ** yani hızlı; onda gevşeme yoktur. Ve **خِمْس قَعْقاع وحَثْحاث**: uzak olduğu ve yürüyüşü yorucu olup onda tempo/gevşeme bulunmadığı zaman; yani onda gevşeme yoktur.

Ve “**فرس جَوادُ المَحَثَّة**” yani itildiği/koşturulduğu zaman, ona koşu üstüne koşu gelir.

Ve **الحَثْحَثَة**: peş peşe gelen hareket.

Ve göze sürme çubuğunu **حَثْحَثَ** etti: onu hareket ettirdi; denilir ki: “O işi **حَثْحَثوا** sonra terk ettiler” yani onu hareket ettirdiler. Ve **وحَيَّة حَثْحاثٌ ونَضْناضٌ**: sürekli hareket sahibi. Ve Satîh hadîsinde: “Sanki **حُثْحِثَ** (itilip hızlandırılmış) **من حِضْنَيْ ثَكَن**” yani itildi ve hızlandırıldı.

Denilir ki: “Onu bir şey üzerine **حَثَّه** etti ve **حَثْحَثَه** etti”: anlamca (aynıdır). Ve denildi ki: ikinci **الحاء**, iki **الثاء**’dan birinin bedelidir. Ve **الحُثْحُوث**: süratle çağıran; ve o, ne olursa olsun hızlı olan (şey)dir. İbn Sîde dedi ki: **الحُثْحُوثُ** taburdur. Görüyorum ki: **الحُثُّ** her şeyden dövülmüş/ezilmiş olandır.
