# حثر (ح-ث-ر) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%AB%D8%B1
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AD%D8%AB%D8%B1

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: ح - ث - ر
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 6 sözlük

## Sözlükler (6)

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%AB%D8%B1/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

يقال: حَثِرَتْ عينُه بالكسر، تَحْثَرُ، إذا خرجَ فيها حبٌّ أحمر، وهو بَثْرٌ يخرج في الأجفان. وحَثِرَ الدِبس أيضاً: تحبَّب. وحَثِرَ الجلد: بَثِرَ. والحَوْثَرَةُ: حَشَفَةُ الإنسان. وحُثارَةُ التِبن: لغة في الحُثالَةِ. ويقال: أَحْثَرَ النخلُ، إذا تشقَّقَ طَلْعه وكان حبُّه كالحَثَراتِ الصغار قبل أن يصير خَصَلاً.

##### Türkçe

Denir: **حَثِرَتْ** gözü, kesre ile, **تَحْثَرُ**; içinde kırmızı bir tane çıktığı zaman; o, göz kapaklarında çıkan bir kabarcıktır. Ve **حَثِرَ** pekmez de: tanelendi. Ve **حَثِرَ** deri: kabarcıklandı. Ve **الحَوْثَرَةُ**: insanın sünnet derisi. Ve **حُثارَةُ** saman: **الحُثالَةِ** hakkında bir dildir (lehçedir). Ve denir: **أَحْثَرَ** hurma ağacı; tomurcuğu yarıldığı zaman ve tanesi, tutamlar hâline gelmeden önce küçük **الحَثَراتِ** gibi olduğu zaman.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%AB%D8%B1/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

ح ث ر
حرث ، حثر
استعمل من وجوهه : حرث ، حثر .
حرث : قال الليث : الْحَرْثُ : قَذفُكَ الحَبُّ في الأرض لازْدِرَاعٍ ، وقال : الاحتراثُ من كَسْبِ المال ، وقال الشاعرُ يُخَاطبُ ذِئباً .
ومن يَحْتَرِثْ حَرْثِي وحَرْثَكَ يُهْزَلِ
أبو عُبَيد عن أبي عُبَيْدَةَ قال : حَرَثتُ النَّاقَة وأَحْرَثتُها ، إذا سِرت عليها حتى تُهْزَلَ ، ونحوَ ذلك قال اللّيْثُ .
ابنُ بُزُرْج : أرضٌ مَحْرُوثةٌ ومُحْرَثَةٌ : وطِئَهَا الناس حتى أَحْرَثُوها وحَرَثُوها ، وَوُطِئت حتى أَثَاروها ، وهو فسادٌ إذا وُطِئتْ فهي مُحْرَثَة ومَحْرُوثَة تُقْلَبُ للزَّرْعِ وكلاهُمَا يُقال بعدُ .
عمْرُو عن أَبيه : حَرِثَ الرجل إذا جمع بين أربع نسْوةٍ ، وحَرِثَ إذا تفقَّه ، وفَتَّشَ ، وحَرِث إذا اكتسب لعيَالِه واجتهد لهم .
والحُرْثَةُ : عِرق في أَصل أُدَاف الرَّجُل . ثعلب عن ابن الأعرابي : الحَرْثُ : إشعال النار قال الليث : مِحْراثُ النَّار : مِسْحَاتُها التي تحرك بها النار .
ومِحْراث الحرْب : ما يُهَيِّجُها .
وقال ابن الأعرابيّ : الحَرْث : الجِماع الكثير ، وقال : حرْثُ الرجلِ : امرأتُه .
وأنشد المُبَرِّدُ :
إذا أكل الجراد حُرُوثَ قومي
فحرْثي همُّه أكلُ الجراد
وقال ابن الأعرابي الحرثُ : المَحَجَّةُ المكدودة بالحوافر . والحَرْث أصل جُرْدان الحمار . والحَرْث : تفتيش الكتاب وتدبُّره ، ومنه قول عبد الله : ( احْرُثوا هذا القرآن ) أي فتشوه . وقال غيره : الحَرْث : العمل للدُّنيا والآخرة . ومنه حديث ابن عمر أنه قال : ( احرث لدنياك كأنك تعيش أبداً واحرث لآخرتك كأنك تموت غداً ) . ومعناهُ تقديم أمر الآخرة وأعمالها حِذَار الفَوْت بالموت على عمل الدنيا ، وتأخير أمر للدنيا كراهية الاشتغال بها عن عمل الآخرة .
ويقال : هو يحْرُثُ لعياله ويحترث ، أي يَكتسب .
وقال أبو عمرو : الحُرثة : الفُرضة التي في طَرْف القوسِ للْوَتَرِ .
وقال الله جلّ وعزّ : ( نِسَآؤُكُمْ حَرْثٌ لَّكُمْ فَأْتُواْ حَرْثَكُمْ أَنَّى شِئْتُمْ ) ( البَقَرَة : 223 ) . قال الزَّجَّاج : زعمَ أبو عُبَيدَة أنه كناية ، قال : والقول عندي فيه أنَّ معْنى نساؤكم حَرْثٌ لكم : فيهنَّ تحْرُثون الولد واللَّذَّة فأتُوا حرثَكم أنَّى شِئتم ، أي ائْتوا موضع حَرْثِكم كيف شِئْتم مُقْبِلةً ومُدْبرةً .
قال شمِر : قال الغَنَوِي : يُقال : حَرْق القوس والكُظرَة وهو فُرْضٌ ، وهي من القوْسِ حَرْثٌ ، وقد حرثتُ القوسَ أحرثها إذا هَيَّأْتَ موضعاً لِعُرْوة الوَتَر ، قال : والزَّندة تُحْرَث ثُم تُكْظَرُ بعد الحَرْثِ فهو حَرثٌ ما لم يُنفَذْ ، فإذا أُنفذ فهو كُظْرٌ .
وقال الفرَّاء : حَرَثْتُ القرآن أحْرُثه ، إذا أطَلْتَ دراسَتَه وتدَبَّرْتَهُ . وفي الحديث : أصدق الأسماء الحارث ، لأن الحارث معناهُ الكاسب .
واحتراث المال كسبه . وقول الله جلّ وعزّ : ( حَرْثِهِ وَمَن كَانَ يُرِيدُ حَرْثَ الدُّنْيَا نُؤْتِهِ ) ( الشورى : 20 ) أي من كان يريد كسب الدنيا .
حثر : أبو العبّاس عن ابن الأعرابي قال : الحَثْرَةُ : انْسلاق العين ، وتصغِيرها حُثَيْرَةٌ .
قال : والحَوْثرة : الفَيْشَة الضخمة وهي الكوْشَلَةُ ، والفَيْشَلة .
أبو عُبَيد : حَثِر الدِّبْسُ ، أي خَثُرَ ، وحَثِرَتْ عينه : خرج فيها حبٌّ أحْمَر .
شَمِر عن ابن الأعرابي قال : الدَّوَاء إذا بُلَّ وعُجِنَ فلم يجتمع وتناثر فهو حَثِرٌ ، وقد حَثِرَ حَثَراً .
وأُذُنٌ حَثِرَةٌ إذا لم تسمع سَمْعاً جيِّداً . ولسانٌ حَثِرٌ : لا يجِد طَعْمَ الطَّعام .
أبو العباس عن ابنِ الأعْرَابيِّ : حَثَّر الدَّوَاءَ ، إذَا حَبَّبهُ ، وحَثِرَ إذَا تَحَبَّبَ .
ابنُ شُمَيْل : الحَثَرُ مِنَ العِنَب : ما لَمْ يُونِع وَهُوَ حَامِضٌ صُلْبٌ لم يُشْكِلْ وَلَمْ يَتَمَوَّه . وحثِرَ العَسَلُ إذَا أَخَذَ يَتَحَبَّبُ ، وَهُوَ عَسَلٌ حاثِرٌ وحَثِرٌ .
والحَثَرَةُ مِنَ الجِبَأَة ، كأَنَّها تُرَابٌ مَجْمُوعٌ فإذَا قُلِعَتْ رَأَيْتَ الرملَ حَوْلَها .
عَمْرو عَنْ أَبِيه قالَ : الحثَرُ : ثمَرُ الأرَاكِ ، وَهُوَ البَريرُ .
أبو حَاتِم الحَاثرُ الحاءُ غَيْرُ مُعْجَمَة : المُتَفَلِّقُ مِنَ اللَّبَنِ ، وقَدْ حثَرَ يَحْثِرُ حُثُوراً .
وقال الحِرْمَازِيُّ : الحَثِرُ : المُتَفَلِّقُ .

##### Türkçe

ح ث ر
**حرث** , **حثر**
Şu vecihlerinden kullanılmıştır: **حرث** , **حثر** .

**حرث** : Leys dedi: **الْحَرْثُ**: ekin için, senin tohumu toprağa atmandır; ve dedi: **الاحتراثُ** mal kazanmadandır. Şair, bir kurda hitap ederek dedi:
Ve kim benim ekinimi ve senin ekinini **يَحْتَرِثْ** (kazanırsa) zayıflar.

Ebû Ubeyd, Ebû Ubeyde’den: dedi: **حَرَثتُ** deveyi ve **أَحْرَثتُها**; onun üzerinde yürüdüğümde, ta ki zayıflayıncaya kadar; buna benzer şeyi Leys söyledi.

İbn Büzürc: **أرضٌ مَحْرُوثةٌ** ve **مُحْرَثَةٌ**: insanlar onu çiğnediler, ta ki onu **أَحْرَثُوها** ve **حَرَثُوها**; ve çiğnendi, ta ki onu kabarttılar; o, çiğnendiğinde bir bozulmadır; o hâlde o **مُحْرَثَة** ve **مَحْرُوثَة** olur; ekin için çevrilir; ve ikisi de bundan sonra söylenir.

Amr, babasından: **حَرِثَ** adam, dört kadın arasında topladığında; ve **حَرِثَ** fıkıh öğrendiğinde, araştırdığında; ve **حَرِث** ailesi için kazandığında ve onlar için gayret ettiğinde.

Ve **الحُرْثَةُ**: adamın **أُدَاف**’ının kökünde bir damardır. Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **الحَرْثُ**: ateşi tutuşturmaktır. Leys dedi: **مِحْراثُ النَّار**: onun küreğidir; onunla ateşi hareket ettirdiğin şey.

Ve **مِحْراثُ الحرْب**: onu coşturan şeydir.

İbnü’l-A‘râbî dedi: **الحَرْث**: çok cinsel birleşmedir; ve dedi: adamın **حرْثُه**: onun karısıdır.

Müberred okudu:
Çekirge kavmimin **حُرُوثَ**’unu yerse,
Benim **حرْثي**’mın derdi çekirge yemektir.

İbnü’l-A‘râbî dedi: **الحرثُ**: toynaklarla yıpratılmış yol. Ve **الحَرْث** eşeğin **جُرْدان**’ının aslıdır. Ve **الحَرْث**: kitabı araştırmak ve onu tedebbür etmektir; ondan Abdullah’ın sözü: (**احْرُثوا هذا القرآن**) yani onu araştırın. Başkası dedi: **الحَرْث**: dünya ve âhiret için çalışmadır. Ondan, İbn Ömer hadisi: dedi ki: (**احرث لدنياك كأنك تعيش أبداً واحرث لآخرتك كأنك تموت غداً**). Bunun manası: ölümle kaçırma korkusuyla âhiret işini ve amellerini öne almak; ve âhiret ameline meşgul olmaktan dolayı dünyaya meşgul olmayı kerih görerek dünya işini geri bırakmaktır.

Ve denir: o, ailesi için **يحْرُثُ** ve **يحترث**; yani kazanır.

Ebû Amr dedi: **الحُرثة**: yayın ucunda kiriş için olan yarıktır.

Allah, azîz ve celîl dedi: (**نِسَآؤُكُمْ حَرْثٌ لَّكُمْ فَأْتُواْ حَرْثَكُمْ أَنَّى شِئْتُمْ**) (البقرة: 223). Zeccâc dedi: Ebû Ubeyde bunun kinaye olduğunu iddia etti; dedi: bence bunda söz şudur ki, “**نساؤكم حَرْثٌ لكم**” manası: onlarda evladı ve lezzeti ekersiniz; “**فأتوا حرثكم أنى شئتم**” yani ekininizin yerine nasıl isterseniz gelin; önden ve arkadan.

Şemir dedi: Ganavî dedi: denir: **حَرْق** yayın ve **الكُظرَة**; o bir **فُرْض**’dur; ve o, yaydan bir **حَرْث**’tır. Ve ben yayı **حرثتُ** onu **أحرثها**: kirişin halkası için bir yer hazırladığında. Dedi: ve **الزَّندة** **تُحْرَث** sonra **تُكْظَر**; **الحَرْث**’ten sonra; o, delinmedikçe bir **حَرث**’tır; delindiğinde ise o bir **كُظْر**’dur.

Ferrâ dedi: Kur’ân’ı **حَرَثْتُ** onu **أحْرُثه**: onun dersini uzattığında ve onu tedebbür ettiğinde. Ve hadiste: isimlerin en doğrusu **الحارث**’tır; çünkü **الحارث**’ın manası kazanan kimsedir.

Ve **احتراث** mal: onu kazanmaktır. Ve Allah, azîz ve celîl’in sözü: (**حَرْثِهِ وَمَن كَانَ يُرِيدُ حَرْثَ الدُّنْيَا نُؤْتِهِ**) (الشورى: 20) yani kim dünyanın kazancını istiyorsa.

**حثر** : Ebû’l-Abbâs, İbnü’l-A‘râbî’den: dedi: **الحَثْرَةُ**: gözün soyulmasıdır; ve onun küçültmesi **حُثَيْرَةٌ**’dir.

Dedi: ve **الحَوْثرة**: iri **الفَيْشَة**’dir; o **الكوْشَلَةُ**’dir ve **الفَيْشَلة**’dir.

Ebû Ubeyd: **حَثِر** pekmez; yani koyulaştı. Ve **حَثِرَتْ** gözü: içinde kırmızı bir tane çıktı.

Şemir, İbnü’l-A‘râbî’den: dedi: ilaç ıslatılıp yoğrulduğunda, sonra toplanmayıp dağıldığında o **حَثِرٌ**’dir; ve gerçekten **حَثِرَ** **حَثَراً**.

Ve **أُذُنٌ حَثِرَةٌ**: iyi bir işitme ile işitmediğinde. Ve **لسانٌ حَثِرٌ**: yemeğin tadını bulmaz.

Ebû’l-Abbâs, İbnü’l-A‘râbî’den: **حَثَّر** ilacı: onu tanelendirdiğinde; ve **حَثِرَ**: tanelendiğinde.

İbn Şümeyl: **الحَثَرُ** üzümden: olgunlaşmamış olan; o ekşi, serttir; şekillenmemiş ve sulanmamıştır. Ve **حَثِرَ** bal: tanelenmeye başladığında; ve o, **عَسَلٌ حاثِرٌ** ve **حَثِرٌ** olan baldır.

Ve **الحَثَرَةُ** **الجِبَأَة**’dendir; sanki o toplanmış topraktır; o söküldüğünde, onun etrafında kumu görürsün.

Amr, babasından: dedi: **الحثَرُ**: **الأرَاك**’ın meyvesidir; o **البَريرُ**’dir.

Ebû Hâtim: **الحَاثرُ** — **الحاءُ** **غَيْرُ مُعْجَمَة** — sütün parçalananı; ve gerçekten **حثَرَ** **يَحْثِرُ** **حُثُوراً**.

Hirmâzî dedi: **الحَثِرُ**: parçalanandır.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%AB%D8%B1/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الحاء والثاء وما يثلثهما)
   (حثر) الحاء والثاء والراء أصلٌ واحد، يدلُّ على تَحَبُّبٍ في الشيءِ وغِلَظ. ويقال حَثِرَتْ عَيْنُ الرجل حَثَراً، إذا غَلُظَتْ أجفانُها مِن بكاءٍ([1]) أو رَمد. وحَثِرَ العَسَل، إذا تحبَّبَ. والحَوْثَرَة: بعضُ أعضاءِ *الرَّجُل([2]). وليس من قياس الباب. والحواثر: قومٌ من عبد القيس. وحُثارة التّبْنِ: حُطامه.
  (حثو/ي) الحاء والثاء والحرف المعتل يدل على ذَرْو الشَّيءِ الخَفيف السبيح([3]). من ذلك الحَثَا، وهو دُقاق التِّبْن. قال:
وأغبَرَ مَسْحولِ التُّرَابِ تَرَى له *** حَثاً طردَتْه الرِّيح من كل مَطْرَد  وقال الراجز:
  * كأنّه غِرارَةٌ مَلأَى حَثَا([4]) *
  ويقال حَثَا التُّرابَ يَحْثُوه. قال:
الحُصْنُ أدْنَى لو تريدِينَه *** من حَثْوِكِ التُّربَ على الراكبِ([5])  ويقال حَثَى يَحْثِي حَثْياً. وهو أفصح. قال:
  * أَحْثِي على دَيْسَمَ مِن جَعْدِ الثَّرى([6]) *
  ويقال أرضٌ حَثْواء: حثيرة التّراب.
  (حثل) الحاء والثاء واللام أصلٌ واحد يدلُّ على سُوء وحَقَارة. فحُثالة البُرِّ: ردِيُّه. وحُثالة الدُّهن وما أشبهه: ثُفْلُهُ. والمُحْثَل: السيِّئ الغِذاء. قال متمم:
وأرْمَلَةٍ تمشِي بأشْعَثَ مُحْثَلٍ *** كفَرخ الحُبارَى رأسُه قد تَصَوَّعا([7])  شبَّهه بفرخ الحُبارَى لأنه قبيحُ المنظر منَتَّفُ الرِّيش.
  (حثم) الحاء والثاء والميم يدلُّ على شدّةٍ. فالحَثْمَة: الأكَمَة، وبها سمِّيت حجر
المرأة "حَثْمة". وقال بعضُ أهل اللُّغة: حثَمتُ الشَّيءَ حثْماً: دلكتُه([8]).
-------------------------------------------------ـ
([1]) في الأصل: "من كل بكاء".
([2]) هي الحشفة، رأس الذكر.
([3]) كذا ورد في الأصل.
([4]) البيت من أبيات أربعة في اللسان (حثا) بدون نسبة. ونسب في ديوان الشماخ 107 إلى الجليج ابن شميذ.
([5]) المعروف في روايته، كما في المجمل واللسان (حثا، حصن): "لو تآييته". تآييته: قصدته.
([6]) أنشده في المجمل. وكذا أنشده ابن دريد في الجمهرة (2: 265)، ونقله عنها في اللسان محرفاً. وديسم: اسم من الأسماء، ترك صرفه للشعر.
([7]) البيت في اللسان (حثل) والمفضليات (2: 66).
([8]) قاله ابن دريد في الجمهرة (2: 35)، وقال: "وليس بثبت".
ـ

##### Türkçe

(حâ باب **الحاء** ve **الثاء** ve ikisini üçleyen şey)
   (**حثر**) **الحاء** ve **الثاء** ve **الراء** tek bir asıldır; bir şeyde tanelenmeye ve kalınlığa delâlet eder. Ve denir: **حَثِرَتْ** adamın gözü **حَثَراً**, eğer kapakları bir ağlamadan([1]) veya göz iltihabından kalınlaşırsa. Ve **حَثِرَ** bal, eğer tanelenirse. Ve **الحَوْثَرَة**: ***الرَّجُل**([2])’ün bazı uzuvlarıdır. Ve babın kıyasından değildir. Ve **الْحَوَاثِر**: عبد القيس’ten bir kavimdir. Ve **حُثارة** samanın: onun kırıntısıdır.
  (**حثو/ي**) **الحاء** ve **الثاء** ve illetli harf, hafif, savrulan([3]) şeyin savrulmasına delâlet eder. Ondan **الحَثَا** vardır; o, samanın ince kırıntısıdır. Dedi:
وأغبَرَ مَسْحولِ التُّرَابِ تَرَى له *** حَثاً طردَتْه الرِّيح من كل مَطْرَد
  Ve recez söyleyen dedi:
  * كأنّه غِرارَةٌ مَلأَى حَثَا([4]) *
  Ve denir: **حَثَا** toprağı, **يَحْثُوه**. Dedi:
الحُصْنُ أدْنَى لو تريدِينَه *** من حَثْوِكِ التُّربَ على الراكبِ([5])
  Ve denir: **حَثَى** **يَحْثِي** **حَثْياً**. Ve o daha fasîhtir. Dedi:
  * أَحْثِي على دَيْسَمَ مِن جَعْدِ الثَّرى([6]) *
  Ve denir: **أرضٌ حَثْواء**: toprağı çok olan.
  (**حثل**) **الحاء** ve **الثاء** ve **اللام** tek bir asıldır; kötülüğe ve aşağılığa delâlet eder. Öyleyse **حُثالة** buğdayın: onun kötüsüdür. Ve **حُثالة** yağın ve benzerinin: onun tortusudur. Ve **المُحْثَل**: kötü gıdalı olandır. Mütemmim dedi:
وأرْمَلَةٍ تمشِي بأشْعَثَ مُحْثَلٍ *** كفَرخ الحُبارَى رأسُه قد تَصَوَّعا([7])
  Onu hubârâ yavrusuna benzetti; çünkü görünüşçe çirkindir, tüyü yolunmuştur.
  (**حثم**) **الحاء** ve **الثاء** ve **الميم** bir şiddete delâlet eder. Öyleyse **الحَثْمَة**: tepeciktir; ve onunla حجر
kadının “**حَثْمة**” diye adlandırıldı. Ve dil ehlinin bazısı dedi: **حثَمتُ** şeyi **حثْماً**: onu ovaladım([8]).
-------------------------------------------------ـ
([1]) Asılda: “من كل بكاء”.
([2]) O, **الحشفة**’dir; erkeklik organının başı.
([3]) Asılda böyle vârid olmuştur.
([4]) Beyit, lisân’da (**حثا**) nisbet olmaksızın dört beyitten olanlardandır. Şemmâh divanında 107’de الجليج ابن شميذ’e nisbet edildi.
([5]) Rivayetinde bilinen, mücmel ve lisân’da (**حثا**، **حصن**) olduğu üzere: “لو تآييته”. **تآييته**: ona yöneldi.
([6]) Onu mücmel’de inşâd etti. Ve İbn Düreyd onu cumhere’de (2: 265) inşâd etti; ve ondan lisân’da tahrif edilmiş olarak nakletti. Ve **ديسم**: isimlerden bir isimdir; şiir için sarfı terk etti.
([7]) Beyit lisân’da (**حثل**) ve müfaddaliyât’ta (2: 66)’dadır.
([8]) Onu İbn Düreyd cumhere’de (2: 35) söyledi; ve dedi: “Ve sabit değildir”.
ـ

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%AB%D8%B1/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

الأَزهري: الحَثَرَةُ انْسِلاقُ العَيْنِ، وتصغيرها حُثَيْرَةٌ. ابن سيده: الحَثَرُ خشونة يجدها الرجل في عينه من الرَّمَصِ، وقيل: هو أَن يخرج فيها حب أَحمر، وهو بَثْرٌ يخرج في الأَجفان، وقد حَثِرَتْ عينه تَحْثَرُ.
وحَثِرَ العَسَلُ حَثَراً: تحبب، وهو عسل حائِرٌ وحَثِرٌ. وحَثِرَ الدِّبْسُ حَثَراً: خَثُرَ وتَحَبَّبَ. وطعام حَثِرٌ: مُنْتَثِر لا خير فيه إِذا جمع بالماء انْتَثَرَ من نواحيه، وقد حَثِرَ حَثَراً. الأَزهري: الدواء إِذا بُلَّ وعُجِنَ فلم يجتمع وتناثر، فهو حَثِرٌ. ابن الأَعرابي: حَثَّرَ الدَّواءَ إِذا حَبَّبَهُ، وحَثِرَ إِذا تَحَبَّبَ. وفؤاد حَثِرٌ: لا يَعِي شيئاً، والفعل كالفعل والمصدر كالمصدر. وأُذُنٌ حَثِرَةٌ إِذا لم تَسْمَعْ سمعاً جَيِّداً. ولسان حَثِرٌ: لا يجد طعم الطعام. وحَثِرَ الشيءُ حَثَراً، فهو حَثِرٌ وحَثْرٌ: اتسع.
وحَثَرَةُ الغَضَا: ثمرة تخرج فيه أَيامَ الصَّفَرِيَّةِ تَسْمَنُ عليها الإِبل وتُلْبِنُ. وحَثَرَةُ الكَرم: زَمَعَتُه بَعْدَ الإِكْماخِ. والحَثَرُ: حَبُّ العُنْقُود إِذا تَبَيَّنَ؛ هذه عن أَبي حنيفة. والحَثَرُ من العنب: ما لم يُونعْ وهو حامض صُلْبٌ لم يُشْكِلْ ولم يَتَمَوَّه. والحَثَرُ: حب العنب وذلك بعد البَرَمِ حين يصير كالجُلْجُلانِ. والحَثَرُ: نَوْرُ العنب؛ عن كراع. وحُثَارَةُ التِّبْنِ: حُطامه، لغة في الحُثالَةِ؛ قال ابن سيده: وليس بِثَبَتٍ.
والحَوْثَرَةُ: الكَمَرَة. الجوهري: الحَوْثَرَةُ الفيْشَةُ الضخمة، وهي الكَوْشَلَةُ والفَيْشَلَةُ؛ والحَثَرَةُ من الجِبَأَةِ كأَنها تراب مجموع فإِذا قُلِعَتْ رأَيت الرمل حولها. والحَثَرُ: ثمر الأَراك، وهو البَرِيرُ. وحَثِرَ الجلد: بَثِرَ؛ قال الراجز:
رَأَتْهُ شَيْخاً حَثِرَ المَلامِح
وهي ما حول الفم
(* هي: عائدة إِلى الملامح). ويقال: أَحْثَرَ النخلُ
إِذا تشقق طَلْعُه وكان حبه كالحَثَراتِ الصغار قبل أَن تصير حَصَلاً. وحَوْثَرَةُ: اسم. وبنو حَوْثَرَةَ: بطن من عبد القيس، ويقال لهم الحواثر، وهم الذين ذكرهم المتلمس بقوله:
لَنْ يَرْحَضَ السَّوْآتِ عن أَحْسابِكُمْ
نَعَمُ الحَواثِر، إِذ تُساقُ لمَعْبَدِ
وهذا البيت أَنشده الجوهري: إِذا تساق بمعبد. وصواب إِنشاده: لمعبد، باللام، كما أَنشدناه، ومَعْبَدٌ: هو أَخو طَرَفَةَ وكان عمرو بن هند لما قتل طرفة ودَاهُ بِنَعَمٍ أَصابها من الحَواثِر وسيقت إِلى معبد. وحَوْثَرَةُ: هو ربيعة بن عمرو بن عوف ابن أَنْمَارِ بن وَدِيَعَة بن لُكَيْزِ بن أَفْصَى بن عبد القيس، وكان من حديثه أَن امرأَة أَتته بِعُسٍّ من لبن فاستامت فيه سِيمَةً غالية، فقال لها: لو وضعتُ فيه حَوْثَرَتي لملأته، فسمي حَوْثَرَةَ. والحَوْثَرة: الحَشَفةُ رَأْسُ الذكر. وقال الأَزهري في ترجمة حتر: الحَتِيرَة الوكيرة، وهو طعام يصنع عند بناء البيت؛ قال الأَزهري: وأَنا واقف في هذا الحرف، وبعضهم يقول حثيرة، بالثاء.

##### Türkçe

الأَزهري: **الحَثَرَةُ** gözün kaymasıdır; küçültmesi **حُثَيْرَةٌ**’dir.

ابن سيده: **الحَثَرُ** erkeğin gözünde **الرَّمَصِ**’tan bulduğu pürüzlülüktür; ve denildi ki: onda kırmızı bir tane çıkmasıdır; o, göz kapaklarında çıkan bir **بَثْرٌ**’dür; ve onun gözü **حَثِرَتْ**; **تَحْثَرُ**.

Ve **حَثِرَ** bal **حَثَراً**: tanelendi; ve o, şaşkın baldır ve **حائِرٌ** ve **حَثِرٌ**dür. Ve **حَثِرَ** pekmez **حَثَراً**: koyulaştı ve tanelendi. Ve **حَثِرٌ** yemek: onda hayır olmayan dağınıktır; su ile toplandığında, yanlarından dağılıp saçılır; ve **حَثِرَ** **حَثَراً**. الأَزهري: ilaç ıslatılıp yoğrulduğunda toplanmayıp dağılıp saçılırsa, o **حَثِرٌ**dür. ابن الأَعرابي: **حَثَّرَ** ilacı, onu tanelendirdiğinde; ve **حَثِرَ** tanelendiğinde. Ve **حَثِرٌ** yürek: hiçbir şeyi kavramaz; fiil fiil gibidir ve mastar mastar gibidir. Ve **حَثِرَةٌ** kulak: iyi bir işitme ile işitmediğinde. Ve **حَثِرٌ** dil: yemeğin tadını bulmaz. Ve **حَثِرَ** şey **حَثَراً**, o hâlde o **حَثِرٌ** ve **حَثْرٌ**dür: genişledi.

Ve **حَثَرَةُ الغَضَا**: onda **الصَّفَرِيَّةِ** günlerinde çıkan bir meyvedir; develer onunla semirir ve sütlenir. Ve **حَثَرَةُ الكَرم**: **الإِكْماخِ**’tan sonra onun **زَمَعَتُه**’sidir. Ve **الحَثَرُ**: salkımın tanesi, belirginleştiğinde; bu, Ebû Hanîfe’dendir. Ve üzümden **الحَثَرُ**: olgunlaşmamış olanıdır; o ekşi, serttir; şekillenmemiştir ve sulanıp yumuşamamıştır. Ve **الحَثَرُ**: üzüm tanesi; bu, **البَرَمِ**’den sonra, **الجُلْجُلانِ** gibi olduğunda. Ve **الحَثَرُ**: üzümün çiçeği; كراع’dan. Ve **حُثَارَةُ التِّبْنِ**: onun kırıntısıdır; **الحُثالَةِ**’de bir dildir; ابن سيده dedi ki: sabit değildir.

Ve **الحَوْثَرَةُ**: **الكَمَرَة**. الجوهري: **الحَوْثَرَةُ** iri **الفيْشَةُ**’dir; o **الكَوْشَلَةُ** ve **الفَيْشَلَةُ**’dir; ve **الحَثَرَةُ** **الجِبَأَةِ**’den, sanki toplanmış toprak gibidir; söküldüğünde, onun etrafında kumu görürsün. Ve **الحَثَرُ**: **الأَراك**’ın meyvesi; o **البَرِيرُ**’dir. Ve **حَثِرَ** deri: kabarcıklandı; râciz dedi ki:
رَأَتْهُ شَيْخاً حَثِرَ المَلامِح
وهي ما حول الفم
(* **هي**: **الملامح**’a dönüktür). Ve denilir: hurma ağacı **أَحْثَرَ** ettiğinde; yani onun **طَلْعُه**’u yarıldığında ve onun tanesi, **حَثَراتِ** küçükleri gibi olduğunda; **حَصَلاً** olmadan önce. Ve **حَوْثَرَةُ**: bir addır. Ve **بنو حَوْثَرَةَ**: عبد القيس’ten bir koldur; ve onlara **الحواثر** denilir; onlar, المتلمس’in şu sözüyle andığı kimselerdir:
لَنْ يَرْحَضَ السَّوْآتِ عن أَحْسابِكُمْ
نَعَمُ الحَواثِر، إِذ تُساقُ لمَعْبَدِ
Ve bu beyti الجوهري şöyle rivayet etti: **إِذا تساق بمعبد**. Ve onun rivayetinin doğrusu: **لمعبد**; lâm ile, bizim rivayet ettiğimiz gibi. Ve **مَعْبَدٌ**: o, **طَرَفَةَ**’nin kardeşidir; ve عمرو بن هند, طرفة’yi öldürdüğünde, onu **نَعَمٍ** ile diyetledi; onu **الحَواثِر**’den elde etmişti ve معبد’e sevk edildi.

Ve **حَوْثَرَةُ**: o, ربيعة بن عمرو بن عوف ابن أَنْمَارِ بن وَدِيَعَة بن لُكَيْزِ بن أَفْصَى بن عبد القيس’tir; ve onun haberinden: bir kadın ona sütten bir **بِعُسٍّ** ile geldi; onda pahalı bir **سِيمَةً** istedi; ona dedi ki: “Eğer içine **حَوْثَرَتي**’mi koysaydım, onu doldururdum”; böylece **حَوْثَرَةَ** diye adlandırıldı. Ve **الحَوْثَرة**: **الحَشَفةُ**; erkeğin başıdır. Ve الأَزهري, **حتر** tercümesinde dedi ki: **الحَتِيرَة** **الوكيرة**’dir; o, evin yapımı sırasında yapılan bir yemektir. الأَزهري dedi ki: Ben bu harfte duruyorum; ve bazısı **حثيرة** der, **الثاء** ile.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%AB%D8%B1/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

حثر الجلد، كفرح: بثر وتحبب، قال الراجز:
  رأته شيخا حثر الملامج. الملامج: ما حول الفم.
 حثرت العين تحثر: خرج في أجفانها حب حمر كالبثرات، هكذا في نسختنا، وفي نسخة شيخنا: حمراء، قال: ولعل الصواب أحمر كما عبر به الجوهري، إلا أن يراد بالحب جمع حبة، فيكون اسم جنس جمعيا يجوز فيه التذكير والتأنيث، أو غلظت أجفانها من رمد. ونص عبارة المحكم: من رمص.
 حثر الشيء: غلظ وضخم وخشن. حثر العسل حثرا: تحبب ليفسد، وهو عسل حاثر وحثر. وحثر الدبس: خثر وتحبب. حثر الشيء حثرا، فهو حثر وحثر: اتسع. والحثر،محركة: العكر من الحديد. الحثر: البرير، وهو ثمر الأراك، وكذلك العقش والجهاض والجهاد والغيلة والكباث والعناب والمرد. الحثر من العنب: ما لا يونع، مثله في التكملة، وفي بعض الأصول الجيدة ما لم يونع، وهو حامض صلب لم يشكل ولم يتموه، حكاه بن شميل.

  الحثر: حب العنقود إذا تبين، وهذه عن أبي حنيفة. الحثر: نوع من الجبأة، كأنه تراب مجموع، فإذا قلع وأزيل رأيت الرمل تحتها، كذا في النسخ، والصواب: تحته، وفي التكملة: حولها، والضمير عنده راجع إلى الحثرة في أول الكلام. الواحدة حثرة. قد خالف هنا اصطلاحه: وهي بهاء، فليتفطن. وحثارة التبن، بالضم: حثالته، أي حطامه، وهو لغة فيه. قال ابن سيده: وليس بثبت. والحوثرة: حشفة الإنسان، أي رأس ذكره. والحثيرة: الوكيرة، أورده الأزهري في ح ت ر، وتقدم الكلام عليه، قال: وبعضهم يقول: حثيرة وبنو حوثرة: بطن من عبد القيس، وهو ربيعة بن عوف بن عمرو بن بكر بن عوف بن أنمار بن وديعة بن لكيز بن أفصى بن عبد القيس، ويقال لهم: الحواثر، وهم الذين ذكرهم المتلمس بقوله:
  لن يرحض السوآت عن أحسابكم                      نعم الحواثر إذ تساق لمعـبـد. قال ابن بري: ومعبد هو أخو طرفة، وكان عمرو بن هند لما قتل طرفة وداه بنعم أصابها من الحواثر، وسيقت إلى معبد. قلت: قاتل طرفة هو أبو ريشة الحوثري كما صرح به أئمة السير، فلينظر هذا مع قول ابن بري. قال ابن الكلبي: وكان من حديثه أي ربيعة بن عوف أن امرأة أتته بعس من لبن فاستامت فيه سيمة غالية، فقال لها: لو وضعت فيه حوثرتي لملأته، فسمي حوثرة. وقال المدائني: سمي حوثرة لطرفة به، أي جنون، ذكروا أنه كان يسقي غرسه نهارا ويقلعه ليلا. ومنهم غيلان بن عمرو الشاعر.
 قال الذهبي: عبد المؤمن بن أحمد بن حوثرة الحوثري، إلى جده، الجرجاني وفي سياق الحافظ: عبد المؤمن بن محمد بن أحمد: محدث من مشيخة ابن عدي، جليل الشأن، وأخوه منصور بن محمد بن أحمد الحوثري، روى عنه ابن عدي أيضا.
 يقال: أحثر النخل إذا تشقق طلعه، وكان حبه كالحثرات الصغار، أي البثرات قبل أن تصير حصلا محركة وهو الاصفرار، كما سيأتي.
 عن ابن الأعرابي: حثر الدواء تحثيرا: حببه. وحثر، إذا تحبب. قال الأزهري الدواء إذا بل وعجن فلم يجتمع وتناثر، فهو حثر.
 ومما يستدرك عليه: الحثرة: انسلاق العين. وتصغيرها حثيرة. وطعام حثر: منتثر لا خير فيه، إذا جمع بالماء انتثر من نواحيه. وفؤاد حثر: لا يعي شيئا. وأذن حثرة، إذا لم تسمع سماعا جيدا. ولسان حثر: لا يجد طعم الطعام. وحثرة الغضا: ثمرة تخرج فيه أيام الصفرية، تسمن عليها الإبل، وتلبن. وحثرة الكرم: زمعته بعد الإكماخ. والحثر: حب العنب، وذلك بعد البرم، حين يصير كالجلجلان. والحثر: نور العنب، عن كراع. وحوثر بن سهيل بن عجلان الباهلي، كان أمير مصر لمروان. ورجل محثر الأنف، كمكرم: ضخمه. وقد حثر أنفه.

##### Türkçe

**حثر** deri, **كفرح**: kabarcıklandı ve tanelendi. Râciz dedi ki:
  Onu, ağız çevresi **حثر** olmuş bir ihtiyar olarak gördü. **الملامج**: ağzın çevresinde olan şey.

**حثرت** göz **تحثر**: göz kapaklarında, kabarcıklar gibi kırmızı taneler çıktı; bizim nüshamızda böyle, şeyhimizin nüshasında ise: **حمراء**. Dedi ki: Belki doğru olan, Cevherî’nin onunla ifade ettiği gibi **أحمر**’dır; ancak **الحب** ile **حبة**’nin çoğulu kastedilirse, cem‘î bir cins ismi olur; onda müzekkerlik ve müenneslik câiz olur; yahut göz kapakları, çapaktan dolayı kalınlaştı. **المحكم**’in ibaresinin nassı: **من رمص**.

**حثر** şey: kalınlaştı, irileşti ve pürüzlü oldu. **حثر** balı **حثرا**: bozulmak için tanelendi; o, **عسل حاثر** ve **حثر**’dır. **حثر** pekmezi: pıhtılaştı ve tanelendi. **حثر** şey **حثرا**; o da **حثر** ve **حثر**: genişledi. **الحثر** (harekeli): demirin pası. **الحثر**: **البرير**; o da **الأراك**’ın meyvesidir; yine **العقش** ve **الجهاض** ve **الجهاد** ve **الغيلة** ve **الكباث** ve **العناب** ve **المرد** de böyledir. Üzümden **الحثر**: olgunlaşmayan şey; **التكملة**’de de böyledir; bazı iyi asıllarda: olgunlaşmayan şey; o, ekşidir, serttir; şekillenmemiştir ve sulanmamıştır; bunu İbn Şümeyl nakletti.

**الحثر**: salkımın tanesi, belirginleştiği zaman; bu, Ebû Hanîfe’dendir. **الحثر**: **الجبأة**’den bir tür; sanki toplanmış toprak gibidir; sökülüp kaldırılınca altında kumu görürsün; nüshalarda böyle; doğru olan: **تحته**; **التكملة**’de: **حولها**; zamir onda, sözün başındaki **الحثرة**’ye râcidir. Tekili **حثرة**. Burada kendi ıstılahına muhalefet etmiştir: o, **بهاء** iledir; dikkat edilsin. **حثارة** saman, (zamme ile): onun döküntüsü; yani kırıntısı; bu, onda bir lugattır. İbn Sîde dedi ki: sabit değildir. **الْحَوْثَرَة**: insanın **حشفة**’si; yani erkeklik uzvunun başı. **الحثيرة**: **الوكيرة**; Ezherî bunu **ح ت ر**’de zikretti; onun hakkında söz geçti; dedi ki: bazısı: **حثيرة** der. **بنو حوثرة**: Abdülkays’tan bir batın; o, Rabîa b. Avf b. Amr b. Bekr b. Avf b. Enmâr b. Vedîa b. Lekîz b. Afsâ b. Abdülkays’tır; onlara **الحواثر** denir; onlar, Mütelemmis’in şu sözüyle andığı kimselerdir:
  Sizin soylarınızdan kötülükleri yıkayıp gidermez;                      evet **الحواثر**, **معبد**’e sevk olunduğu vakit. İbn Berrî dedi ki: **معبد**, Tarfâ’nın kardeşidir; Amr b. Hind, Tarfâ’yı öldürünce, **الحواثر**’den elde ettiği develerle onun diyetini ödedi; ve **معبد**’e sevk edildi. Dedim ki: Tarfâ’nın katili, siyer imamlarının açıkça belirttiği üzere **أبو ريشة الحوثري**’dir; şu hâlde bu, İbn Berrî’nin sözüyle birlikte incelensin. İbnü’l-Kelbî dedi ki: Onun, yani Rabîa b. Avf’un hâdisesinden: bir kadın ona bir tas süt getirdi; onda pahalı bir nişan istemişti; ona dedi ki: içine **حوثرتي**’mi koysaydım onu doldururdum; böylece **حوثرة** diye adlandırıldı. Medâinî dedi ki: Tarfâ’ya, onunla yani delilikle **حوثرة** denildi; zikrettiler ki o, fidanını gündüz sulardı ve gece söküp çıkarırdı. Onlardan şair Geylân b. Amr da vardır.

Zehebî dedi ki: **عبد المؤمن بن أحمد بن حوثرة الحوثري**; dedesine kadar; Cürcânî. Hâfızın siyakında: **عبد المؤمن بن محمد بن أحمد**: İbn Adî’nin meşâyihinden bir muhaddis; büyük şanlı; kardeşi **منصور بن محمد بن أحمد الحوثري**; İbn Adî ondan da rivayet etti.

Denir ki: **أحثر** hurma ağacı; tomurcuğu yarıldığı zaman; ve tanesi küçük **حثرات** gibi olduğu zaman; yani **البثرات**; **حصلا** (harekeli) olmadan önce; o da sararmadır; ileride geleceği üzere.

İbnü’l-A‘râbî’den: **حثر** ilacı **تحثيرا**: onu tanelendirdi. Ve **حثر**: tanelendiği zaman. Ezherî dedi ki: ilaç ıslanıp yoğrulduğunda, birleşmeyip dağılıyorsa, o **حثر**’dır.

Ona ilâve olarak istidrâk edilenler: **الحثرة**: gözün sıyrılması. Onun küçültmesi **حثيرة**. **حثر** yemek: dağınık, hayır yok; su ile toplandığında, yanlarından dağılır. **فؤاد حثر**: hiçbir şeyi idrak etmez. **أذن حثرة**: iyi bir işitmeyle işitmediği zaman. **لسان حثر**: yemeğin tadını bulmaz. **حثرة الغضا**: onda, **الصفرية** günlerinde çıkan bir meyve; develer onunla semirir ve süt verir. **حثرة الكرم**: **الإكماخ**’tan sonra onun **زمعته**’si. **الحثر**: üzüm tanesi; bu, **البرم**’dan sonra, susam gibi olduğu vakittir. **الحثر**: üzümün çiçeği; Kurâ‘’dan. **حوثر بن سهيل بن عجلان الباهلي**: Mervân’a Mısır emîri idi. Ve **محثر الأنف** adam, **كمكرم**: onu irileştirdi. Ve onun burnu **حثر** oldu.

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%AB%D8%B1/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

حَثِرَ
حَثِرَ A ( n. ac. حَثَر 4 ),
a.  Was pimply, spotty, blotchy.

أَحْثَرَ
أَحْثَرَ IV ,
a.  Fertilized ( palmtree ).

حُثَاْرَة
حُثَاْرَة 24t ,
a.  A straw.

##### Türkçe

حَثِرَ
**حَثِرَ** A (isim-işlem: **حَثَر** 4),
a. Sivilceli, benekli, lekeli oldu.

أَحْثَرَ
**أَحْثَرَ** IV,
a. (Hurma ağacını) dölledi.

حُثَاْرَة
**حُثَاْرَة** 24t,
a. Bir saman çöpü.
