# حثل — Mekâyîsü'l-Luğa

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%AB%D9%84/sozluk/mekayis
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AD%D8%AB%D9%84/entries/mekayis

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [حثل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%AB%D9%84.md)
- Mekâyîsü'l-Luğa: İbn Fâris · 11. yy

## Madde başı: حثل

(باب الحاء والثاء وما يثلثهما)
   (حثر) الحاء والثاء والراء أصلٌ واحد، يدلُّ على تَحَبُّبٍ في الشيءِ وغِلَظ. ويقال حَثِرَتْ عَيْنُ الرجل حَثَراً، إذا غَلُظَتْ أجفانُها مِن بكاءٍ([1]) أو رَمد. وحَثِرَ العَسَل، إذا تحبَّبَ. والحَوْثَرَة: بعضُ أعضاءِ *الرَّجُل([2]). وليس من قياس الباب. والحواثر: قومٌ من عبد القيس. وحُثارة التّبْنِ: حُطامه.
  (حثو/ي) الحاء والثاء والحرف المعتل يدل على ذَرْو الشَّيءِ الخَفيف السبيح([3]). من ذلك الحَثَا، وهو دُقاق التِّبْن. قال:
وأغبَرَ مَسْحولِ التُّرَابِ تَرَى له *** حَثاً طردَتْه الرِّيح من كل مَطْرَد  وقال الراجز:
  * كأنّه غِرارَةٌ مَلأَى حَثَا([4]) *
  ويقال حَثَا التُّرابَ يَحْثُوه. قال:
الحُصْنُ أدْنَى لو تريدِينَه *** من حَثْوِكِ التُّربَ على الراكبِ([5])  ويقال حَثَى يَحْثِي حَثْياً. وهو أفصح. قال:
  * أَحْثِي على دَيْسَمَ مِن جَعْدِ الثَّرى([6]) *
  ويقال أرضٌ حَثْواء: حثيرة التّراب.
  (حثل) الحاء والثاء واللام أصلٌ واحد يدلُّ على سُوء وحَقَارة. فحُثالة البُرِّ: ردِيُّه. وحُثالة الدُّهن وما أشبهه: ثُفْلُهُ. والمُحْثَل: السيِّئ الغِذاء. قال متمم:
وأرْمَلَةٍ تمشِي بأشْعَثَ مُحْثَلٍ *** كفَرخ الحُبارَى رأسُه قد تَصَوَّعا([7])  شبَّهه بفرخ الحُبارَى لأنه قبيحُ المنظر منَتَّفُ الرِّيش.
  (حثم) الحاء والثاء والميم يدلُّ على شدّةٍ. فالحَثْمَة: الأكَمَة، وبها سمِّيت حجر
المرأة "حَثْمة". وقال بعضُ أهل اللُّغة: حثَمتُ الشَّيءَ حثْماً: دلكتُه([8]).
-------------------------------------------------ـ
([1]) في الأصل: "من كل بكاء".
([2]) هي الحشفة، رأس الذكر.
([3]) كذا ورد في الأصل.
([4]) البيت من أبيات أربعة في اللسان (حثا) بدون نسبة. ونسب في ديوان الشماخ 107 إلى الجليج ابن شميذ.
([5]) المعروف في روايته، كما في المجمل واللسان (حثا، حصن): "لو تآييته". تآييته: قصدته.
([6]) أنشده في المجمل. وكذا أنشده ابن دريد في الجمهرة (2: 265)، ونقله عنها في اللسان محرفاً. وديسم: اسم من الأسماء، ترك صرفه للشعر.
([7]) البيت في اللسان (حثل) والمفضليات (2: 66).
([8]) قاله ابن دريد في الجمهرة (2: 35)، وقال: "وليس بثبت".
ـ

### Türkçe

(باب **الحاء** ve **الثاء** ve ikisini üçleyen şeyler)
   (**حثر**) **الحاء** ve **الثاء** ve **الراء** tek bir asıldır; bir şeyde tanelenmeye ve kalınlığa delâlet eder. Ve denir: erkeğin gözü **حَثِرَتْ** **حَثَراً**, eğer kapakları bir ağlamadan([1]) veya göz iltihabından kalınlaşırsa. Ve **حَثِرَ** bal, eğer tanelenirse. Ve **الحَوْثَرَة**: *erkeğin([2]) bazı uzuvlarıdır. Ve babın kıyasından değildir. Ve **الْحَوَاثِر**: عبد القيس’ten bir kavimdir. Ve **حُثارة** samanın: onun kırıntısıdır.
  (**حثو/ي**) **الحاء** ve **الثاء** ve illetli harf, hafif, akıcı([3]) şeyin savrulmasına delâlet eder. Bundan: **الحَثَا**, ve o, samanın ince kırıntısıdır. Dedi:
وأغبَرَ مَسْحولِ التُّرَابِ تَرَى له *** حَثاً طردَتْه الرِّيح من كل مَطْرَد  Ve recez söyleyen dedi:
  * كأنّه غِرارَةٌ مَلأَى حَثَا([4]) *
  Ve denir: **حَثَا** toprağı, **يَحْثُوه**. Dedi:
الحُصْنُ أدْنَى لو تريدِينَه *** من حَثْوِكِ التُّربَ على الراكبِ([5])  Ve denir: **حَثَى** **يَحْثِي** **حَثْياً**. Ve o daha fasîhtir. Dedi:
  * أَحْثِي على دَيْسَمَ مِن جَعْدِ الثَّرى([6]) *
  Ve denir: **حَثْواء** bir yer: toprağı çok olan.
  (**حثل**) **الحاء** ve **الثاء** ve **اللام** tek bir asıldır; kötülüğe ve aşağılığa delâlet eder. Şu hâlde **حُثالة** buğdayın: onun kötüsüdür. Ve **حُثالة** yağın ve benzerinin: onun tortusudur. Ve **المُحْثَل**: kötü gıdalı olandır. Mümem dedi:
وأرْمَلَةٍ تمشِي بأشْعَثَ مُحْثَلٍ *** كفَرخ الحُبارَى رأسُه قد تَصَوَّعا([7])  Onu hubârâ yavrusuna benzetti; çünkü görünüşçe çirkindir, tüyleri yolunmuştur.
  (**حثم**) **الحاء** ve **الثاء** ve **الميم** bir şiddete delâlet eder. Şu hâlde **الحَثْمَة**: tepeciktir; ve onunla حجر
kadının “**حَثْمة**” diye adlandırıldı. Ve dil ehlinin bazısı dedi: **حَثَمتُ** şeyi **حَثْماً**: onu ovaladım([8]).
-------------------------------------------------ـ
([1]) Asılda: “her ağlamadan”.
([2]) O, haşefedir; erkeğin başıdır.
([3]) Asılda böyle vârid olmuştur.
([4]) Beyit, lisanda (**حثا**) nisbesiz olarak dört beyitten olanlardandır. Şemmâh divanında 107’de الجليج ابن شميذ’e nisbet edildi.
([5]) Rivayetinde bilinen, مجمل ve lisan (**حثا**، **حصن**)’da olduğu üzere: “لو تآييته”. **تآييته**: ona yöneldi.
([6]) Onu مجمل’de inşâd etti. Ve كذلك onu İbn Düreyd الجمهرة (2: 265)’te inşâd etti; ve ondan lisanda tahrif edilmiş olarak nakletti. Ve **ديسم**: isimlerden bir isimdir; şiir için sarfını terk etti.
([7]) Beyit lisanda (**حثل**) ve المفضليات (2: 66)’dadır.
([8]) Onu İbn Düreyd الجمهرة (2: 35)’te söyledi; ve dedi: “ve sabit değildir”.
ـ
