# حثم — Mekâyîsü'l-Luğa

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%AB%D9%85/sozluk/mekayis
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AD%D8%AB%D9%85/entries/mekayis

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [حثم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%AB%D9%85.md)
- Mekâyîsü'l-Luğa: İbn Fâris · 11. yy

## Madde başı: حثم

(باب الحاء والثاء وما يثلثهما)
   (حثر) الحاء والثاء والراء أصلٌ واحد، يدلُّ على تَحَبُّبٍ في الشيءِ وغِلَظ. ويقال حَثِرَتْ عَيْنُ الرجل حَثَراً، إذا غَلُظَتْ أجفانُها مِن بكاءٍ([1]) أو رَمد. وحَثِرَ العَسَل، إذا تحبَّبَ. والحَوْثَرَة: بعضُ أعضاءِ *الرَّجُل([2]). وليس من قياس الباب. والحواثر: قومٌ من عبد القيس. وحُثارة التّبْنِ: حُطامه.
  (حثو/ي) الحاء والثاء والحرف المعتل يدل على ذَرْو الشَّيءِ الخَفيف السبيح([3]). من ذلك الحَثَا، وهو دُقاق التِّبْن. قال:
وأغبَرَ مَسْحولِ التُّرَابِ تَرَى له *** حَثاً طردَتْه الرِّيح من كل مَطْرَد  وقال الراجز:
  * كأنّه غِرارَةٌ مَلأَى حَثَا([4]) *
  ويقال حَثَا التُّرابَ يَحْثُوه. قال:
الحُصْنُ أدْنَى لو تريدِينَه *** من حَثْوِكِ التُّربَ على الراكبِ([5])  ويقال حَثَى يَحْثِي حَثْياً. وهو أفصح. قال:
  * أَحْثِي على دَيْسَمَ مِن جَعْدِ الثَّرى([6]) *
  ويقال أرضٌ حَثْواء: حثيرة التّراب.
  (حثل) الحاء والثاء واللام أصلٌ واحد يدلُّ على سُوء وحَقَارة. فحُثالة البُرِّ: ردِيُّه. وحُثالة الدُّهن وما أشبهه: ثُفْلُهُ. والمُحْثَل: السيِّئ الغِذاء. قال متمم:
وأرْمَلَةٍ تمشِي بأشْعَثَ مُحْثَلٍ *** كفَرخ الحُبارَى رأسُه قد تَصَوَّعا([7])  شبَّهه بفرخ الحُبارَى لأنه قبيحُ المنظر منَتَّفُ الرِّيش.
  (حثم) الحاء والثاء والميم يدلُّ على شدّةٍ. فالحَثْمَة: الأكَمَة، وبها سمِّيت حجر
المرأة "حَثْمة". وقال بعضُ أهل اللُّغة: حثَمتُ الشَّيءَ حثْماً: دلكتُه([8]).
-------------------------------------------------ـ
([1]) في الأصل: "من كل بكاء".
([2]) هي الحشفة، رأس الذكر.
([3]) كذا ورد في الأصل.
([4]) البيت من أبيات أربعة في اللسان (حثا) بدون نسبة. ونسب في ديوان الشماخ 107 إلى الجليج ابن شميذ.
([5]) المعروف في روايته، كما في المجمل واللسان (حثا، حصن): "لو تآييته". تآييته: قصدته.
([6]) أنشده في المجمل. وكذا أنشده ابن دريد في الجمهرة (2: 265)، ونقله عنها في اللسان محرفاً. وديسم: اسم من الأسماء، ترك صرفه للشعر.
([7]) البيت في اللسان (حثل) والمفضليات (2: 66).
([8]) قاله ابن دريد في الجمهرة (2: 35)، وقال: "وليس بثبت".
ـ

### Türkçe

(حâ ve **ث** ve onları üçleyen şeyler bâbı)
   (**حثر**) **الحاء** ve **الثاء** ve **الراء** tek bir asıldır; bir şeyde tanelenmeye ve kalınlığa delâlet eder. Ve denilir: **حَثِرَتْ عَيْنُ الرجل حَثَراً**; eğer onun göz kapakları bir ağlamadan([1]) veya göz iltihabından kalınlaşırsa. Ve **حَثِرَ العَسَل**; eğer tanelenirse. Ve **الحَوْثَرَة**: **الرَّجُل**’ün([2]) bazı uzuvlarındandır. Ve bâbın kıyasından değildir. Ve **الْحَوَاثِر**: Abdülkays’tan bir kavimdir. Ve **حُثارة التّبْنِ**: onun kırıntısıdır.
  (**حثو/ي**) **الحاء** ve **الثاء** ve illetli harf, hafif, akıcı şeyin savrulmasına([3]) delâlet eder. Bundan: **الحَثَا**, ve o, samanın ince kırıntısıdır. Dedi:
Ve tozun sürtülmüşünden tozlu; onun için görürsün *** her savrulmadan rüzgârın her savurduğundan kovduğu **حَثاً**  Ve recez söyleyen dedi:
  * Sanki o, **حَثَا** ile dolu bir torbadır([4]) *
  Ve denilir: **حَثَا التُّرابَ يَحْثُوه**. Dedi:
Hisar, eğer onu isteseydin, daha yakındır *** senin, binek üzerindekinin üstüne toprağı saçmandan([5])  Ve denilir: **حَثَى يَحْثِي حَثْياً**. Ve o, daha fasîhtir. Dedi:
  * **أَحْثِي** **على دَيْسَمَ** kıvırcık toprağın üstünden([6]) *
  Ve denilir: **أرضٌ حَثْواء**: toprağı çok olan.
  (**حثل**) **الحاء** ve **الثاء** ve **اللام** tek bir asıldır; kötülüğe ve aşağılığa delâlet eder. Öyleyse **حُثالة البُرِّ**: onun kötüsüdür. Ve **حُثالة الدُّهن** ve benzeri: onun tortusudur. Ve **المُحْثَل**: kötü gıdalı olandır. Mütemmim dedi:
Ve bir yoksul kadın ki, dağınık saçlı, **مُحْثَل** ile yürür *** sanki toy hubârâ; başı gerçekten de yukarı kalkmış([7])  Onu hubârâ yavrusuna benzetti; çünkü o, görünüşçe çirkindir, tüyü yolunmuştur.
  (**حثم**) **الحاء** ve **الثاء** ve **الميم** şiddete delâlet eder. Öyleyse **الحَثْمَة**: tepeciktir; ve onunla, kadının taşı “**حَثْمة**” diye adlandırıldı. Ve dil ehlinden bazıları dedi: **حثَمتُ الشَّيءَ حثْماً**: onu ovaladım([8]).
-------------------------------------------------ـ
([1]) Asılda: “her ağlamadan”.
([2]) O, haşefedir; erkeklik uzvunun başı.
([3]) Asılda böyle vârid olmuştur.
([4]) Beyit, lisanda (**حثا**) dört beyitten, nisbesizdir. Şemmâh divanında 107’de Cülîc b. Şemîz’e nisbet edildi.
([5]) Rivayetinde bilinen, mücmel ve lisan (**حثا**، **حصن**)’da olduğu üzere: “**لو تآييته**”. **تآييته**: ona yöneldim.
([6]) Onu mücmelde inşâd etti. İbn Düreyd de cumherede (2: 265) böyle inşâd etti; ondan lisana, tahrif edilmiş olarak nakletti. Ve **ديسم**: isimlerden bir isimdir; şiir için sarfı terk etti.
([7]) Beyit, lisan (**حثل**) ve Mufaddaliyât’ta (2: 66)’dadır.
([8]) Onu İbn Düreyd cumherede (2: 35) söyledi ve dedi: “Ve sabit değildir”.
ـ
