# حثي (ح-ث-ي) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%AB%D9%8A
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AD%D8%AB%D9%8A

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: ح - ث - ي
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 4 sözlük
- Bu sayfa şu yazımları da kapsar: حثو/ي · حثى

## Sözlükler (4)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%AB%D9%8A/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الحاء والثاء و واي معهما
ح ث ي، ح ي ث، ح و ث مستعملات
حثي:
حَثى في وجهه التراب يَحْثِي حَثْياً.
حيث:
حوث:
للعرب في حيث لغتان واللغة العالية: حَيْثُ، الثاء مضمومة وهو أداة للرّفع يرفع الاسم بعده، ولغةٌ أخرى: حوث رواية عن العرب لبني تميم. قال:
ولكـن قـذاهـا واحـد لا تـريده		أتتنا بها الغيطان من حوث لا ندري

##### Türkçe

باب **الحاء** و**الثاء** و**واي** معهما
**ح ث ي**، **ح ي ث**، **ح و ث** kullanımdadırlar.

**حثي**:
Yüzüne toprağı saçtı; **يَحْثِي** **حَثْياً**.

**حيث**:

**حوث**:
Arapların **حيث** hakkında iki dili vardır; yüksek dil: **حَيْثُ**; **الثاء** ötrelidir ve o, kendisinden sonrakini ref‘ eden bir âlettir; kendisinden sonraki ismi ref‘ eder. Ve başka bir dil: **حوث**; Araplardan Benî Temîm hakkında bir rivayet. Dedi ki:
ولكـن قـذاهـا واحـد لا تـريده		أتتنا بها الغيطان من حوث لا ندري

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%AB%D9%8A/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

#### Madde başı: حثو/ي

(باب الحاء والثاء وما يثلثهما)
   (حثر) الحاء والثاء والراء أصلٌ واحد، يدلُّ على تَحَبُّبٍ في الشيءِ وغِلَظ. ويقال حَثِرَتْ عَيْنُ الرجل حَثَراً، إذا غَلُظَتْ أجفانُها مِن بكاءٍ([1]) أو رَمد. وحَثِرَ العَسَل، إذا تحبَّبَ. والحَوْثَرَة: بعضُ أعضاءِ *الرَّجُل([2]). وليس من قياس الباب. والحواثر: قومٌ من عبد القيس. وحُثارة التّبْنِ: حُطامه.
  (حثو/ي) الحاء والثاء والحرف المعتل يدل على ذَرْو الشَّيءِ الخَفيف السبيح([3]). من ذلك الحَثَا، وهو دُقاق التِّبْن. قال:
وأغبَرَ مَسْحولِ التُّرَابِ تَرَى له *** حَثاً طردَتْه الرِّيح من كل مَطْرَد  وقال الراجز:
  * كأنّه غِرارَةٌ مَلأَى حَثَا([4]) *
  ويقال حَثَا التُّرابَ يَحْثُوه. قال:
الحُصْنُ أدْنَى لو تريدِينَه *** من حَثْوِكِ التُّربَ على الراكبِ([5])  ويقال حَثَى يَحْثِي حَثْياً. وهو أفصح. قال:
  * أَحْثِي على دَيْسَمَ مِن جَعْدِ الثَّرى([6]) *
  ويقال أرضٌ حَثْواء: حثيرة التّراب.
  (حثل) الحاء والثاء واللام أصلٌ واحد يدلُّ على سُوء وحَقَارة. فحُثالة البُرِّ: ردِيُّه. وحُثالة الدُّهن وما أشبهه: ثُفْلُهُ. والمُحْثَل: السيِّئ الغِذاء. قال متمم:
وأرْمَلَةٍ تمشِي بأشْعَثَ مُحْثَلٍ *** كفَرخ الحُبارَى رأسُه قد تَصَوَّعا([7])  شبَّهه بفرخ الحُبارَى لأنه قبيحُ المنظر منَتَّفُ الرِّيش.
  (حثم) الحاء والثاء والميم يدلُّ على شدّةٍ. فالحَثْمَة: الأكَمَة، وبها سمِّيت حجر
المرأة "حَثْمة". وقال بعضُ أهل اللُّغة: حثَمتُ الشَّيءَ حثْماً: دلكتُه([8]).
-------------------------------------------------ـ
([1]) في الأصل: "من كل بكاء".
([2]) هي الحشفة، رأس الذكر.
([3]) كذا ورد في الأصل.
([4]) البيت من أبيات أربعة في اللسان (حثا) بدون نسبة. ونسب في ديوان الشماخ 107 إلى الجليج ابن شميذ.
([5]) المعروف في روايته، كما في المجمل واللسان (حثا، حصن): "لو تآييته". تآييته: قصدته.
([6]) أنشده في المجمل. وكذا أنشده ابن دريد في الجمهرة (2: 265)، ونقله عنها في اللسان محرفاً. وديسم: اسم من الأسماء، ترك صرفه للشعر.
([7]) البيت في اللسان (حثل) والمفضليات (2: 66).
([8]) قاله ابن دريد في الجمهرة (2: 35)، وقال: "وليس بثبت".
ـ

##### Türkçe

(حâ ve ثâ ve bunların üçlü kılındığı şeyler bâbı)
   (حثر) **الحاء** ve **الثاء** ve **الراء** tek bir asıldır; bir şeyde tanelenmeye ve kalınlığa delâlet eder. Ve denilir: **حَثِرَتْ عَيْنُ الرجل حَثَراً**; eğer ağlamadan([1]) veya göz iltihabından dolayı onun göz kapakları kalınlaştıysa. Ve **حَثِرَ العَسَل**; eğer tanelendiyse. Ve **الحَوْثَرَة**: *erkeğin([2]) bazı uzuvlarından (bir uzuv). Ve bâbın kıyasından değildir. Ve **الْحَوَاثِر**: Abdülkays’tan bir kavimdir. Ve **حُثارة التّبْنِ**: onun kırıntısıdır.
  (حثو/ي) **الحاء** ve **الثاء** ve illetli harf, hafif, savrulan şeyin saçılmasına delâlet eder([3]). Bundan: **الحَثَا**; ve o, samanın ince kırıntısıdır. Dedi ki:
Ve tozlu, sürtülmüş toprağın (üzerinde) onun için görürsün *** her savruluş yerinden rüzgârın onu sürdüğü **حَثاً**
  Ve recez söyleyen dedi:
  * Sanki o, **حَثَا** ile dolu bir torbadır *
  Ve denilir: **حَثَا التُّرابَ يَحْثُوه**. Dedi ki:
Hisar, eğer onu istiyorsan, sana daha yakındır *** binekliye toprağı saçmandan([5]) (daha yakındır)
  Ve denilir: **حَثَى يَحْثِي حَثْياً**. Ve o daha fasîhtir. Dedi ki:
  * Kıvırcık toprağın (üzerinden) **دَيْسَم**’e **أَحْثِي** *
  Ve denilir: **أرضٌ حَثْواء**; toprağı çok olan (toprağı yığılmış) yer.
  (حثل) **الحاء** ve **الثاء** ve **اللام** tek bir asıldır; kötülüğe ve aşağılığa delâlet eder. Şu hâlde **حُثالة البُرِّ**: onun kötüsüdür. Ve **حُثالة الدُّهن** ve benzeri: onun tortusudur. Ve **المُحْثَل**: kötü gıdalı (besini kötü) olandır. Mütemmim dedi:
Ve bir dul (kadın) ki, dağınık saçlı, kötü gıdalı (bir çocuk) ile yürür *** sanki toy **الحُبارَى** yavrusu gibi; başı gerçekten (tüyleri) dökülmüş([7])
Onu **الحُبارَى** yavrusuna benzetti; çünkü görünüşçe çirkindir, tüyü yolunmuştur.
  (حثم) **الحاء** ve **الثاء** ve **الميم** şiddete delâlet eder. Şu hâlde **الحَثْمَة**: tepeciktir; ve onunla taş
kadının “**حَثْمة**”si adlandırıldı. Ve dil ehlinden bazıları dedi: **حثَمتُ الشَّيءَ حثْماً**: onu ovaladım([8]).
-------------------------------------------------ـ
([1]) Asılda: “her ağlamadan”.
([2]) O, haşefedir; erkeklik organının başı.
([3]) Asılda böyle vârid olmuştur.
([4]) Beyit, lisân’da (حثا) nisbet olmaksızın dört beyitten (bir beyit)tir. Şemmâh divanı 107’de Cüleyc b. Şemîz’e nisbet edildi.
([5]) Rivayetinde bilinen, mücmel ve lisân’da (حثا، حصن) olduğu üzere: “لو تآييته”. **تآييته**: ona yöneldim.
([6]) Mücmel’de inşâd etti. İbn Düreyd de Cemhere’de (2: 265) böyle inşâd etti; ondan lisân’da tahrif edilmiş olarak nakletti. Ve **ديسم**: isimlerden bir isimdir; şiir için tenvînden men etti.
([7]) Beyit lisân’da (حثل) ve Mufaddaliyât’ta (2: 66).
([8]) İbn Düreyd Cemhere’de (2: 35) söyledi ve dedi ki: “sâbit değildir”.
ـ

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%AB%D9%8A/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ح ث ي
حثي له ثلاث حثيات من تمر‏.‏
ومن المجاز‏:‏ حثي في وجهه الرماد إذا حجله‏.‏
وحثي في وجهه التراب إذا سبقه‏.‏
قال‏:‏ وقال أبو النجم‏:‏ حثي في وجوه الشك ترباً لمزمع يقطع أقران الأمور الخوالج وهي التي تخلجه عن رأيه يعني خلف الشك لرأي مزمع وعزم قويٍّ‏.‏

##### Türkçe

ح ث ي
**حثي**: Onun için hurmadan üç avuç attı.
Ve mecazdan: Onu utandırdığı zaman onun yüzüne kül attı.
Ve onu geçtiği zaman onun yüzüne toprak attı.
Dedi: Ve Ebû’n-Necm dedi:
“Kesin karar vermiş bir kimse için şüphenin yüzlerine toprak at;
işlerin içe doğan akranlarını kesip atar;
ve o, onu görüşünden alıkoyan şeylerdir.”
Yani: Şüphenin arkasını, kesin karar vermiş bir görüşe ve güçlü bir azme (bırak).

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%AB%D9%8A/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

#### Madde başı: حثى

: ( يو ( *!حَثَى التُّرابَ عليه *!يَحْثُوهُ *!ويَحْثِيهِ *!حَثْواً *!وحَثْياً ) : هالَهُ ورَماهُ ؛ والياءُ أَعْلى .
ومنه الحدِيثُ : *!احْثُوا فِي وُجُوهِ المَدَّاحِين التُّرابَ .
قالَ ابنُ الأَثيرِ : يُريدُ به الخَيْبة ؛ ومنهم مَنْ يجْرِيه على ظاهِرِه ؛ وشاهِدُ *!الحَثْيِ قَوْلُ الشاعِرِ :

الحُصْنُ أَدْنَى لَوْ تَأْيَيْتِه
من *!حَثْيِكِ التُّرْبَ على الرَّاكِبِ ( *!فَحَثَا التُّرابُ نَفْسُهُ *!يَحْثُو *!ويَحْثِي ) ، كذا في النُّسخِ والصَّوابُ *!يَحْثَا بالألِفِ وهي نادِرَةٌ ، ونَظِيرهُ جَبَا يَجْبا وقَلاَ يَقْلا .
( *!والحَثَى ، كالثَّرَى : التُّرابُ *!المَحْثُوُّ ) ، أَو *!الحاثِي ، وتثنيته *!حَثَوان *!وحَثيان .
وقالَ ابنُ سِيدَه في مَوْضِع آخر : *!الحَثَى : التُّرابُ *!المَحْثِيُّ .
( و ) الحَثَى : ( قُشورُ التَّمْرِ ) ورَدِيئُه ؛ يُكْتَبُ بالياءِ والألِفِ ؛ ( جَمْعُ *!حَثاةٍ ) ، كحَصَاةٍ وحَصى .
( و ) الحَثَى : ( التِّبْنُ ) خاصَّةً ، ( أَو دُقاقُهُ ) ؛ وأَنْشَدَ الجَوهَرِيُّ :
تَسأَلُني عن زَوْجِها أَيُّ فَتَى
خَبُّ جَرُوزٌ وإذا جاعَ بَكَى ويَأْكُلُ التمرَ ولا يُلْقِي النَّوَى
كأَنَّه غِرارَةٌ ملأَىء *!حَثَا ( أَو حُطامُه ) ؛ عن اللّحْيانيّ .
( أَو ) هو ( التِّبْنُ المعْتَزِلُ عن الحَبِّ .
( *!والحَثْيُ ، كالرَّمْيِ : ما رَفَعْتَ به يَدَكَ ) ؛ وفي بعضِ الأُصُولِ يَدَيْكَ .
( *!وحَثَوْتُ له ) : إذا ( أَعْطَيْتُه ) شيئاً ( يَسِيراً ) ؛ نَقَلَه الجَوهريُّ .
( وأَرضٌ *!حَثْواءُ ، كثيرَةُ التُّرابِ ) ؛ كما في الصِّحاحِ .
وقالَ ابنُ دُرَيْدٍ : زَعَموا وليسَ بثَبْتٍ .
( *!والحاثِياءُ ) : حُجْر من حِجَرَةِ اليَرْبُوعِ ، ( كالنَّافِقاءِ ) .
قالَ ابنُ بَرِّي : والجَمْعُ *!حَوَاثٍ .
( أَو تُرابُه ) الذي يَحْثُو برِجْلِ مِن نافِقائِهِ ؛ عن ابنِ الأَعرابيِّ .
( *!وأَحْثَتِ الخَيْلُ البِلادَ *!وأَحاثَتْها : دَقَّتْها )

.
وممَّا يُسْتدركُ عليه :
*!التَّحثاءُ : مَصْدرُ *!حَثاهُ يَحْثُوه ؛ نَقَلَه الجوْهرِيُّ .
ومِن أَمثالِهم : يا لَيْتني *!المَحْثِيُّ عليه . يقالُ عنْدَ تَمَنِّي مَنْزلَةِ من يُخْفَى له الكَرامَةُ ويُظْهرُ له الإِهانَةُ وأَصْلُه أَنَّ رجُلاً كانَ قاعِداً إلى امْرأَةٍ فأَقْبَل وَصِيلٌ لها ، فلماَّ رأَتْه *!حَثَتْ في وَجْهِهِ التّرابَ تَرْئِيَةً لجَلِيسِها بأَنْ لا يَدْنُوَ منها فيَطَّلِعَ على أَمْرِهما .
*!والحَثْيةُ : ما رَفَعْتَ به يَدَيْك ، والجَمْعُ *!حَثَياتٌ ، بالتحْرِيكِ .
ومنه حدِيثُ الغسل : ( كان *!يُحْثِي على رأْسِه ثَلاثَ حَثَياتٍ ، أَي ثَلاثُ غُرَفٍ بيَدَيْه .
*!واسْتَحْثُوا : رَمَى كُلُّ واحِدٍ في وَجْهِ صاحِبِه التُّرابَ .
*!والحَثَاةُ : أَنْ يُوءْكَلَ الخُبْزُ بِلا أَدَمٍ ؛ عن كُراعٍ بالواوِ والياءِ لأنَّ لامَهما يَحْتملهما معاً ، ذَكَرَه ابنُ سِيدَه .

##### Türkçe

: ( **حَثَى التُّرابَ عليه** **يَحْثُوهُ** **ويَحْثِيهِ** **حَثْواً** **وحَثْياً** ) : onu yığdı ve attı; **الياءُ** daha üstündür.
Ve ondan hadis: **احْثُوا فِي وُجُوهِ المَدَّاحِين التُّرابَ**.
İbnü’l-Esîr dedi: bununla muradı hüsrandır; onlardan kimi de onu zahiri üzere yürütür; **الحَثْيِ**nin şahidi şairin sözü:

الحُصْنُ أَدْنَى لَوْ تَأْيَيْتِه
من **حَثْيِكِ التُّرْبَ** على الرَّاكِبِ ( **فَحَثَا التُّرابُ نَفْسُهُ** **يَحْثُو** **ويَحْثِي** ) , nüshalarda böyle; doğru olan **يَحْثَا** elif iledir ve o nadirdir; benzeri: جَبَا يَجْبا ve قَلاَ يَقْلا.
( **والحَثَى** , الثَّرَى gibi: **التُّرابُ المَحْثُوُّ** ) yahut **الحاثِي**; tesniyesi **حَثَوان** ve **حَثيان**.
İbn Sîde başka bir yerde dedi: **الحَثَى**: **التُّرابُ المَحْثِيُّ**.
( و ) **الحَثَى**: ( hurmanın kabukları ) ve onun kötüsü; **الياءُ** ile ve elif ile yazılır; ( **حَثاةٍ**ın cemi ), حَصَاةٍ ve حَصى gibi.
( و ) **الحَثَى**: ( saman ) özellikle, ( yahut onun ufağı ); Cevherî inşad etti:
تَسأَلُني عن زَوْجِها أَيُّ فَتَى
خَبُّ جَرُوزٌ وإذا جاعَ بَكَى ويَأْكُلُ التمرَ ولا يُلْقِي النَّوَى
كأَنَّه غِرارَةٌ ملأَىء **حَثَا** ( yahut onun kırıntısı ); Lihyânî’den.
( أَو ) o, ( taneden ayrılmış saman )dır.
( **والحَثْيُ** , atma gibi: onunla elini kaldırdığın şeydir ); bazı asıllarda “iki elini”.
( **وحَثَوْتُ له** ): ( ona verdim ) bir şeyi ( az ); Cevherî onu nakletti.
( **وأَرضٌ حَثْواءُ** , toprağı çok olan )؛ Sıhâh’ta olduğu gibi.
İbn Düreyd dedi: zannettiler, fakat sabit değildir.
( **والحاثِياءُ** ): yerboğasının yuvasından bir delik, ( **النَّافِقاءِ** gibi ).
İbn Berrî dedi: cem‘i **حَوَاثٍ**.
( yahut onun toprağı ) ki **نافِقائِهِ**nden ayağıyla saçar; İbnü’l-A‘râbî’den.
( **وأَحْثَتِ الخَيْلُ البِلادَ** **وأَحاثَتْها** : onu inceltti )

.
Üzerine istidrâk olunanlardandır:
**التَّحثاءُ**: **حَثاهُ يَحْثُوه**nun masdarıdır; Cevherî onu nakletti.
Ve onların mesellerindendir: يا لَيْتني **المَحْثِيُّ عليه**. Kendisine ikram gizlenip kendisine hakaret gösterilen kimsenin mertebesini temenni ederken söylenir; aslı şudur: bir adam bir kadına oturmuştu; onun bir **وَصِيلٌ**i geldi; onu görünce **حَثَتْ في وَجْهِهِ التّرابَ**; oturan arkadaşına, ona yaklaşmaması ve böylece ikisinin işine muttali olmaması için gösteriş olarak.
**والحَثْيةُ**: iki elinle kaldırdığın şey; cem‘i **حَثَياتٌ**, hareke ile.
Ve ondan gusül hadisi: ( **كان يُحْثِي على رأْسِه ثَلاثَ حَثَياتٍ** , yani iki eliyle üç avuç.
**واسْتَحْثُوا**: her biri arkadaşının yüzüne toprağı attı.
**والحَثَاةُ**: ekmeğin katıksız yenmesidir; Kurâ‘dan; **الواو** ve **الياءُ** iledir; çünkü ikisinin lâmı ikisini birlikte taşır; onu İbn Sîde zikretti.
